Narsisizmə giriş

Narsisizm termini kliniki təsvirdən gəlir və P. Nekke onu 1899-cu ildə elə bir davranışın adlandırılması üçün seçib: fərd öz bədəninə başqa vaxt cinsi obyektinə göstərdiyi tərzdə münasibət göstərir — onu cinsi ödənilmə hissi ilə seyr edir, sıvazlayır, sevirmələyir, ta ki, bu əməllərlə tam ödənilməyə çatır. Bu formada narsisizm şəxsin bütün cinsi həyatını özünə udmuş perversiya mənasını daşıyır və ona görə də bütün perversiyaların öyrənilməsinə yanaşarkən irəli sürdüyümüz gözləntilərə tabe olur.

Sonra psixoanalitik müşahidədən məlum oldu ki, narsisistik davranışın ayrı-ayrı xüsusiyyətləri başqa pozğunluqlardan əziyyət çəkən çox sayda şəxsdə tapılır — Sadgerin bildirdiyinə görə, homoseksuallarda; son nəticədə isə belə ehtimal doğulub ki, narsisizm adlandırıla bilən libidonun yerləşdirilməsi qat-qat geniş dairədə gündəmə gələ və insanın normal cinsi inkişafında özünə yer tələb edə bilər.1) Eyni ehtimala nevrozlular üzərində psixoanalitik işin çətinliklərindən də gəlinib: görünür, belə narsisistik davranış onların təsirə məruz qalmasının sərhədlərindən birini qoyur. Bu mənada narsisizm perversiya yox, 1) O. Rank, Narsisizmə töhfə. Jahrbuch für psychoanalytische Forschungen, III cild, 1911.

4 | «Narsisizmə giriş» — özünü saxlama həvəsinin eqoizminə libidoz əlavədir; bu həvəsdən hər canlı varlığa haqlı olaraq bir pay verilir.

İlkin və normal narsisizm təsəvvürü ilə məşğul olmağa elə təcili motiv o vaxt doğuldu: Dementia praecox-u (Kraepelin) və ya şizofreniyanı (Bleuler) başa düşməyi libidonun nəzəriyyəsinin fərziyyəsi çərçivəsinə salmağa cəhd edildikdə. Bu cür xəstələr — mən onları parafrenik adlandırmağı təklif etmişəm — iki fundamental xarakter xüsusiyyəti göstərir: böyüklük xəlyası və maraqlarının xarici dünyadan (adamlardan və əşyalardan) dönməsi. Son dəyişikliyin nəticəsində onlar psixoanalizin təsirindən yayınır, bizim cəhdlərimiz üçün müalicəsiz qalırlar. Amma parafrenikin xarici dünyadan dönməsi daha dəqiq xarakterizə tələb edir. İsteriya nevrozundan əziyyət çəkən də, məcburi nevrozlusu da — xəstəliyi çatdığı qədər — reallıqla əlaqəni buraxır. Lakin təhlil göstərir: o, adamlara və əşyalara erotik münasibəti heç də ləğv etməyib. O, həmin münasibəti hələ fantaziyada saxlayır — başqa sözlə, bir tərəfdən real obyektləri xatirəsindəki təsəvvüri obyektlərlə əvəz edib və ya onlarla qarışdırıb, digər tərəfdən isə məqsədlərinə çatmaq üçün həmin obyektlər üzərində motor hərəkətlərə başlamaqdan imtina edib. Libidonun bu vəziyyəti üçün yalnız Yunqun fərqləndirmədən işlətdiyi ifadəni — «libidonun introversiyasını» — qəbul etmək lazımdır. Parafrenik başqacadır. O, libidosunu xarici dünyanın adamlarından və əşyalarından göründüyü kimi həqiqətən geri almışdır — onu fantaziyada başqası ilə əvəz etmədən. Bu baş verdikdə isə görünür, ikincildir və libidonu yenidən obyektə qaytarmaq istəyən müalicə cəhdinə aiddir.1)

1) Bu müddəalar üçün Senat-prezidenti Şreberin təhlilində «dünyanın sonu» müzakirəsinə baxın. Jahrbuch, III cild [Ges. Schriften, VIII cild], 1911. Bundan əlavə: Abraham, İsteriya ilə Dementia praecox-un psikocinsi fərqləri. 1908. (Klinische Beiträge zur Psychoanalyse. S. 22 və sonrakı.)

Sual doğulur: şizofreniyada obyektlərdən geri alınan libidonun taleyi nədir? Bu vəziyyətlərin böyüklük xəlyası burada yolu göstərir. Görünür, o, obyekt-libidosu hesabına yaranıb. Xarici dünyadan geri alınmış libido Mənə göndərilib və beləcə bizə narsisizm deyə biləcəyimiz davranış doğulub. Amma böyüklük xəlyasının özü yeni yaranma deyil — bildiyimiz kimi, o, əvvəldən mövcud olan vəziyyətin böyüdülməsi və aydınlaşdırılmasıdır. Beləcə, obyekt yükləmələrinin özünə alınması ilə yaranan narsisizmi ikincil saymağa gətirilirik — o, ilkin bir narsisizmin üzərində qurulur; həmin ilkin olan müxtəlif təsirlərlə qaranlıqlaşmışdır.

Bir dəfə daha qeyd edirəm: burada məqsədim şizofreniya probleminin aydınlaşdırılması və dərinləşdirilməsi deyil — narsisizmə girişi haqlı göstərmək üçün yalnız başqa yerlərdə artıq deyilənləri bir yerə yığıram.

Libidonun nəzəriyyəsinin — məncə, haqlı olan — bu davamı üçün üçüncü axın uşaqların və primitiv xalqların ruh həyatına dair müşahidə və təsəvvürlərimizdən gəlir. Sonuncularda biz elə xüsusiyyətlər tapırıq ki, onlar tək-qərarlı olsaydılar, böyüklük xəlyasına aid edilə bilərdilər: istəklərinin və psixik aktlarının gücünün həddindən-artıq qiymətləndirilməsi, «düşüncələrin hər şeyə qadirliyi», sözlərin sehrli qüvvəsinə inam, xarici dünyaya qarşı texnika — «magiya»; o, bu böyüklük-xəlyalı müddəaların ardıcıl tətbiqi kimi görünür.1) Zamanımızın uşağında xarici dünyaya tam analoji münasibət gözləyirik — onun inkişafı bizim üçün qat-qat anlaşılmazdır.2) 1) Mənim «Totem və Tabu» kitabımda müvafiq bölümlərə baxın, 1913 [Ges. Schriften, X cild].

2) S. Ferenczi, Reallıq hissinin inkişaf mərhələləri. Internationale Zeitschrift für Psychoanalyse, I cild, 1912.

Biz beləcə Mənin ilkin libido yükləməsi təsəvvürünü qururuq: sonralar ondan obyektlərə pay verilir, amma, mahiyyət etibarıyla, o, yerində qalır və obyekt yükləmələrinə elə münasibətdədir ki, necə protoplazma canlısının bədəni ondan göndərilən psevdoayaqlara münasibətdədirsə. Libidonun yerləşdirilməsinin bu hissəsi nevrotik simptomlardan çıxış edən tədqiqatımız üçün əvvəlcə gizli qalmalıydı. Bu libidonun emanasiyaları — göndərilən və yenidən geri alınan obyekt yükləmələri — yalnız onlar bizə göründü. Kobud baxışda Mən-libidosu ilə obyekt-libidosu arasında ziddiyyəti də görürük: biri nə qədər xərclənir, digəri bir o qədər kasıblaşır. Sonuncunun çatdığı inkişafın ən yüksək fazası bizə aşıqlıq vəziyyəti kimi görünür — o, bizə öz şəxsiyyətinin obyekt yükləməsi xatirinə təslim edilməsi kimi təqdim olunur və öz əksini paranoiklərin dünyanın sonu haqqında fantaziyasında (və ya öz-qavramasında) tapır.1) Nəhayət, psixik enerjilərin fərqləndirilməsi haqqında belə nəticəyə gəlirik: narsisizm vəziyyətində onlar əvvəlcə bir yerdədir və kobud təhlilimiz üçün fərqlənməzdir; obyekt yükləməsi ilə isə yalnız cinsi enerjini — libidonu — Mən həvəslərinin enerjisindən ayırmaq mümkün olur.

Daha irəli getməzdən əvvəl mövzunun çətinliklərinin ortasına dəyən iki suala toxunmalıyam. Birincisi: indi söhbət etdiyimiz narsisizm libidonun erkən vəziyyəti kimi təsvir etdiyimiz autoerotizmlə necə münasibətdədir? İkincisi: əgər Mənə libidonun ilkin yüklənməsini veririksə, nə üçün hələ cinsi libidonu Mən həvəslərinin cinsil olmayan enerjisindən ayırmaq lazımdır? Elə olmazmı ki, vahid psixik enerjinin əsas götürülməsi 1) Dünyanın-sonunun iki mexanizmi vardır: bütün libido yükləməsi sevilən obyektə axıb gedəndə və hamısı Mənə axıb qayıdanda.

— Mən həvəslərinin enerjisi ilə Mən-libidosunun, Mən-libidosu ilə obyekt-libidosunun ayrılmasının bütün çətinliklərini aradan qaldırsın? Birinci sual haqqında qeyd edirəm: Mənə bənzər vahidin fərddə başdan mövcud olmadığını fərz etmək zəruridir; Mən inkişaf etdirilməlidir. Autoerotik həvəslər isə ən ibtidaidir; deməli, autoerotizmə hansısa bir şey əlavə olmalıdır — narsisizmi quracaq yeni bir psixik akt.

İkinci suala qəti şəkildə cavab vermək tələbi hər psixoanalitikdə görünən narahatlıq doğurmalıdır. İnsan özünü o hissdən qoruyur ki, müşahidəni sterilləşdirici nəzəri mübahisələrə buraxsın, amma aydınlaşdırma cəhdindən də yayına bilmir. Doğrudur, Mən-libidosu, Mən həvəslərinin enerjisi və s. kimi təsəvvürlər nə asan dərk edilir, nə də məzmunca kifayət qədər dolgundur; müvafiq münasibətlərin spekulyativ nəzəriyyəsi əvvəlcə kəskin müəyyənəşdirilmiş anlayışı təmələ almaq istərdi. Lakin məncə, məhz bu, spekulyativ nəzəriyyə ilə empiriyanın yozumu üzərində qurulmuş elm arasındakı fərqdir. Sonuncu spekulyasiyaya hamar, məntiqi baxımdan toxunulmaz təməllərin imtiyazını əsirgəməz; o, bulanıb yoxa çıxan, təsəvvürə belə çətin gələn əsas ideyalarla kifayətlənməyə hazırdır — inkişafı boyu onları daha dərk etməyə umur, ehtimal ki, başqaları ilə dəyişməyə də hazır. Bu ideyalar, axı, elmin hər şeyin dayandığı təməli deyil; təməl yalnız müşahidədir. Onlar bütöv binanın ən altdakı daşı deyil, ən üsttekidir və zərərsiz əvəz edilə, sökülə bilər. Biz buna günümüzün fizikasında yenidən şahidlik edirik — onun maddə, qüvvə mərkəzləri, cəzbetmə haqqındakı əsas təsəvvürləri müvafiq psixoloji təsəvvürlərdən az qala daha az mübahisəlidir.

Mən-libidosu və obyekt-libidosu anlayışlarının dəyəri ondadır ki, onlar nevrotik və psixotik proseslərin dərin xüsusiyyətlərinin işlənməsindən doğulub. Libidonun Mənə məxsus olan və obyektlərə bağlanan hissələrə ayrılması cinsi həvəsləri Mən həvəslərindən ayıran ilkin fərziyyənin labüd davamıdır. Məni buna ən azından təmiz köçürmə nevrozlarının (isteriya və məcburi nevroz) təhlili məcbur etdi və yalnız bunu bilirəm: bu fenomenləri başqa vasitələrlə izah etməyə cəhdlərin hamısı tam uğursuz olub.

Hər hansı oriyentasiya verən həvəs nəzəriyyəsinin tam olmaması şəraitində əvvəlcə hansısa bir fərziyyəni ardıcıl tətbiqlə sınamağa icazə verilir, daha doğrusu, bu, vacibdir — ta ki, o, uğursuz olsun və ya özünü doğrultsun. Cinsi həvəslərin başqa həvəslərdən — Mən həvəslərindən — ilkin ayrılması fərziyyəsinin xeyrinə köçürmə nevrozlarının təhlili üçün yararlılığından əlavə başqa dəlillər də danışır. Qəbul edirəm ki, bu motiv tək olsaydı, dolaşıq olmazdı: söhbət qeyri-cinsil psixik enerjidan gedə bilər — yalnız obyekt yükləmə aktı ilə libidona çevriləndə. Amma bu anlayış ayrılığı, birincisi, xalq dilinə elə tanış olan aclıq ilə sevgi ayrılığına uyğundur. İkincisi, onun xeyrinə biologik mülahizələr danışır. Fərd həqiqətən ikili mövcudluq yaşayır: özü üçün məqsəd kimi və zəncirdəki həlqə kimi — o, hər halda öz iradəsindən kənar həmin zəncirə xidmət göstərir. Fərd cinsiyyəti öz niyyətlərindən biri hesab edir, halbuki başqa baxış onu göstərir: o, yalnız öz cins plazmasının əlavəsidir — öz qüvvələrini həzz mükafatı müqabilində ona təklif edir; o, — bəlkə — ölümsüz substansiyanın ölümlü daşıyıcısıdır, necə də mayorat sahibi yalnız ondan uzun yaşayan institutun hər dəfəki cari sahibidir. Cinsi həvəslərin Mən həvəslərindən ayrılması yalnız fərdin bu ikili funksiyasını əks etdirər. Üçüncüsü, xatırlamaq lazımdır ki, bütün psixoloji müvəqqətiliyimiz bir vaxt orqanik daşıyıcıların üzərinə qoyulmalıdır. Onda ehtimal ki, cinsiyyətin təsirlərini həyata keçirən və fərdi həyatı nəsil həyatı ilə əlaqələndirən xüsusi maddələr və kimyəvi proseslər olacaq. Bu ehtimalı o zaman nəzərə alırıq ki, xüsusi kimyəvi maddələri xüsusi psixik qüvvələrlə əvəz edirik.

Məhz on üçün ki, başqa vaxt hər yad təfəkkürü — biologik olanı da — psixologiyadan uzaq saxlamağa can atıram, burada açıq etiraf edəcəyəm: ayrılmış Mən- və cinsi həvəslər fərziyyəsi — yəni libidonun nəzəriyyəsi — ən azından psixoloji zəminə söykənir, əsas dəstəyi isə biologiyadandır. Deməli, mən ardıcıl olaraq bu fərziyyəni buraxacağam, əgər psixoanalitik işin özündən həvəslər haqqında başqa, daha yararlı müddəa qalxsa. İndiyə qədər bu, baş verməyib. Elə bilər ki, cinsi enerji — libido — ən dərin əsanda və son nəticədə psixikada fəaliyyət göstərən enerjinin sadəcə differensiasiya məhsuludur. Amma belə iddia əhəmiyyətsizdir. O, müşahidəmizin problemlərindən artıq uzaq olan və elə az bilik məzmunu daşıyan şeylərə aid edilir ki, onları inkar etmək elə müftədir, onlardan istifadə etmək kimi; bəlkə də bu ilkin eyniliyin analitik maraqlarımızla əlaqəsi elə azdır, necə bütün insan irqinin ilkin qohumluğunun miras idarəsinin tələb etdiyi mirasburaxanla qohumluğun sübutu ilə əlaqəsi. Bütün bu spekulyasiyalarla bir yerə çatmırıq; həvəs nəzəriyyəsinin qərarlarını bizə başqa elm bəxş edənə qədər gözləyə bilmədiyimiz üçün daha məqsədəuyğundur sınamaq: psixoloji fenomenlərin sintezindən həmin biologik əsas sirlərinə hansı işıq düşdüyünü görmək. Səhv mümkünlüyü ilə barışaq, amma özümüzü köçürmə nevrozlarının təhlilində özünü bizə qoymuş ilk seçilmiş fərziyyəni — Mən həvəsləri ilə cinsi həvəslərin qarşı-qoyması fərziyyəsini — ardıcıl davam etdirməkdən saxlamayaq: o, ziddiyyətsiz və məhsuldar inkişaf edə, başqa xəstəliklərə, məsələn, şizofreniyaya tətbiq edilə bilər.

Əlbəttə, iş başqa cür qurulardı, libidonun nəzəriyyəsinin sonuncu xəstəliyin izahında artıq məğlub olduğu sübut edilsəydi. Bu iddianı C. Q. Yunq irəli sürdü və bununla məni son mülahizələrə gətirdi — onlardan mən özüm əsirgəyərdim. Şreber halının təhlilində tutulan yolu onun müddəaları haqqında sükutla sona qədər getməyi üstün tutardım. Amma Yunqun iddiası ən azından tələsmədir. Onun dəlilləri azdır. Əvvəlcə o, öz şahidliyimə istinad edir — guya mən özüm Şreber təhlilinin çətinlikləri qarşısında libidonun anlayışını genişləndirməyə, yəni onun cinsi məzmunundan imtinaya, libidonu psixik maraqla bütöv üst-üstə qoymağa məcbur olmuşam. Bu yanlış yozumun düzəldilməsi haqqında deyiləsi şeyi Ferenczi artıq Yunqun işinin dərindən tənqidində söyləyib.1) Mən tənqidçiyə yalnız qoşula bilərəm və təkrarlayıram: libidonun nəzəriyyəsindən belə imtina etməmişəm. Yunqun başqa arqumenti — normal reallıq funksiyasının itkiyinin yalnız libidonun geri alınması ilə doğula bilməyəcəyi fərziyyəsi — arqument deyil, fərmandır; it begs the question — o, qərarı əvvəlcədən verir və müzakirəni buraxır, çünki bunun mümkün olub-olmaması və necə olması 1) Libidonun dəyişmələri və simvolları. Jahrbuch für psychoanalytische Forschungen, IV cild, 1912.

2) Internationale Zeitschrift für Psychoanalyse, I cild, 1913.

— məhz tədqiq edilməliydi. Növbəti böyük işində1) Yunq mənin çoxdan işarə etdiyim həllin yanından az qala keçib: «Burada həm də nəzərə almaq lazımdır — yeri gəlmişkən, Freud Şreber halı haqqında işində buna işarə edir — ki, Libido sexualis-un introversiyası «Mən»in yüklənməsinə gətirir və bununla bəlkə də reallıq itkisi effekti doğulur. Reallıq itkisinin psixologiyasını bu tərzdə izah etmək, həqiqətən də, cəlbedici imkandır.» Amma Yunq bu imkanla o qədər də irəli getmir. Bir neçə səhifədən sonra o, onu belə bir qeydlə yatırdır: bu şərtdən «asketik anaxoretin psixologiyası doğulardı, Dementia praecox isə yox». Bu yararsız müqayisənin nə qədər az qərar verə bildiyini belə qeyd öyrədir: belə anaxoret — «cinsi marağın hər izini kökündən məhv etməyə can atan» («cinsi» sözünü isə yalnız xalq mənasında) — hətta libidonun patogen yerləşdirilməsini də göstərmək məcburiyyətində deyil. Onun cinsi marağı adamlardan bütövlükdə dönə bilər və o, eyni zamanda ilahi, təbiət, heyvanat sahələrinə dair güclənmiş marağa sublimasiya oluna bilər — libidosunun öz fantaziyalarına introversiyasına və ya onun Mənə qayıtmasına düşmədən. Görünür, bu müqayisə erotik mənbələrdən gələn maraqla başqalarını əvvəlcədən ayırmaq imkanını nəzərdən qaçırır. Bundan əlavə, xatırlayaq: İsveçrə məktəbinin tədqiqatları bütün yararlılığına baxmayaraq, Dementia praecox mənzərəsində yalnız iki məqamı aydınlaşdırıb — sağlam insanların da, nevrozluların da bildiyi komplekslərin varlığı və onların fantaziya-yaratmalarının xalqmifləri ilə oxşarlığı — xəstəliyin mexanizmi haqqına isə əks halda heç bir işıq sala bilməyib; deməli, Yunqun iddiasını rədd edəcəyik — guya libidonun nəzəriyyəsi Dementia praecox-un öhdəsindən gəlməkdə məğlub olub və bununla digər nevrozlar üçün də həll edilib.

1) Psixoanalitik nəzəriyyənin təqdimatı cəhdi. Jahrbuch, V cild, 1913.

Mənə elə gəlir ki, narsisizmin birbaşa öyrənilməsi xüsusi çətinliklərlə bağlanıbdır. Ona gedən baş yolu, görünür, parafreniyaların təhlili qalacaq. Köçürmə nevrozları bizə libidoz həvəs impulslarının izlənməsini mümkün etdiyi kimi, Dementia praecox və paranoiya da Mən psixologiyasına baxış verəcək. Yenə də normalın görünən sadəliyini patologiyanın təhriflərindən və kobudlaşmalarından qeyb etməli olacağıq. Amma narsisizm biliklərinə yaxınlaşmaq üçün bizə başqa yollar da açıq qalır; onları indi ardıcıl təsvir edəcəyəm: orqanik xəstəliyə, hipoxondriyaya və cinslərin sevgi həyatına baxış.

Orqanik xəstəliyin libidonun paylanmasına təsirini qiymətləndirərkən S. Ferenczin şifahi təşəbbüsünə söykənirəm. Məlumdur və bizə öz-özündən aydın görünür: orqanik ağrı və hoşnutsuz hisslərlə əzablanan insan xarici dünyanın əşyalarına marağı buraxır — əziyyətinə aid olmayan hər şeydən. Dəqiq müşahidə onu öyrədir: o, sevgi obyektlərindən libidoz marağı da geri alır, əzab çəkdiyi müddətdə sevməyi buraxır. Bu faktın banallığı bizə onu libidonun nəzəriyyəsinin dilinə çevirməkdən saxlamamalıdır. Biz onda belə deyərik: xəstə libido yükləmələrini öz Məninə geri alır, ta ki, sağaldıqdan sonra yenidən göndərsin. «Can bütövlükdə azı dişinin dar mağarasında qalır», — deyir V. Buş diş ağrısından əziyyət çəkən şair haqqında. Libido da, Mən marağı da burada eyni taleyi yaşayır və yenidən bir-birindən fərqlənmirlər. Xəstələrin məlum eqoizmi hər ikisini örtür. Biz onu elə öz-özümüzə aydın sayırıq, çünki əminik: eyni vəziyyətdə özümüz də eləcə davranarıq. Bədən pozğunluqlarının nə qədər güclü sevgi hazırlığını qovması, onun qəfildən tam biganəliklə əvəzlənməsi komikada müvafiq istifadə tapır.

Xəstəlik kimi yuxu vəziyyəti də libido mövqelərinin öz şəxsinə — daha dəqiqi, yatmaq istəyinə — narsisistik geri alınması deməkdir. Yuxuların eqoizmi bu əlaqəyə yaxşı sığır. Hər iki halda biz, ən azından, libidonun paylanmasının Mən dəyişikliyindən doğan dəyişmələrinə nümunələr görürük.

Hipoxondriya orqanik xəstəlik kimi özünü əzablı və ağrılı bədən hissləri ilə göstərir və libidonun paylanmasına təsirində də onunla birləşir. Hipoxondrik xarici dünyanın obyektlərindən marağı da — libidonu da (sonuncu xüsusən aydın) geri alır və hər ikisini onu məşğul edən orqana yönəldir. Hipoxondriya ilə orqanik xəstəlik arasında fərq özünü tələb edir: sonuncu halda əzablı hisslər sübut edilə bilən dəyişikliklərlə əsaslandırılır, birinci halda isə yox. Lakin belə deməyə qərar versək — «hipoxondriya haqlıdır, orqan dəyişiklikləri onda da əskik olmamalıdır» — bu, bizim nevroz proseslərinə aid başqa təsəvvürlərimizin çərçivəsinə tam sığar. Amma onlar nədən ibarətdir?

Burada təcrübə bizi elə yönləndirsin: hoşnutsuzluqlu bədən hissləri — hipoxondrik olanlarla müqayisə edilən — başqa nevrozlarda da əskiksizdir. Mən əvvəllər bir dəfə meyl bildirmişdim: hipoxondriyanı nevrasteniya ilə təlaş nevrozunun yanında üçüncü aktual nevroz kimi qoymaq. Belə təqdim etmək, ehtimal ki, həddindən uzaq deyil: başqa nevrozlarda da mütəmadi azca hipoxondriya inkişaf edir. Bunu ən gözəl təlaş nevrozunda və onun üzərində qurulan isteriyada görürük. Amma ağrılı-həssas, hansısa şəkildə dəyişmiş, lakin adət mənasında xəstə olmayan orqanın bizə tanış nümunəsi həyacan vəziyyətlərindəki cins orqanıdır. Onda qan axır, şişir, nəmlənir və müxtəlif hisslərin yerinə çevrilir. Bədən yerinin cinsil həyacan qıcıqlarını ruhi həyata göndərmə fəaliyyətini onun erogenliyi adlandıraq və xatırladaq: cinsiyyət nəzəriyyəsinin mülahizələri ilə biz artıq uzun zamandır elə qavrayışa öyrəşmişik ki, bəzi başqa bədən yerləri — erogen zonalar — cins orqanlarını əvəz edə və onlara analoji davrana bilər; onda burada bir addım daha atmaq qalıb. Biz erogenliyi bütün orqanların ümumi xüsusiyyəti kimi qəbul etməyə qərar verə bilərik və onda konkret bədən hissəsində onun artması və ya azalması haqqında danışa bilərik. Orqanlardakı erogenliyin hər belə dəyişməsinə Məndəki libido yükləməsinin dəyişməsi paralel gələ bilər. Belə anlarda biz axtarmalıyıq elə bir şey ki, onu hipoxondriyanın əsasında qoyuruq və hansı ki, orqanların maddi xəstəliyi kimi libidonun paylanmasına eyni təsir göstərə bilər.

Bu düşüncə xəttini davam etdirəndə görünür ki, nəinki hipoxondriya, həm də başqa aktual nevrozlar — nevrasteniya və təlaş nevrozu — probleminə rast gəlirik. Ona görə burada dayanaq; saf psixoloji tədqiqatın niyyətinə fizioloji tədqiqatın sahəsinə bu qədər uzaqlaşmaq daxil deyil. Yalnız qeyd edək: buradan belə ehtimal doğulur — hipoxondriya parafreniyaya başqa aktual nevrozların isteriya ilə və məcburi nevroz ilə münasibətinə oxşar münasibətdədir; deməli, o, Mən-libidosundan asılıdır, necə ki, başqaları obyekt-libidosundan; hipoxondrik təlaş Mən-libidosu tərəfindən nevrotik təlaşın müqabilidir. Bundan əlavə: köçürmə nevrozlarında xəstəliyin və simptom-yaratmanın mexanizmini, introversiyadan reqressiyaya keçidi obyekt-libidosunun toplulanmasına bağlamaq təsəvvürü artıq bizə tanışdırsa, Mən-libidosunun toplulanması təsəvvürünə də yaxınlaşmaq və onu hipoxondriya ilə parafreniyanın fenomenləri ilə əlaqələndirmək olar.

Təbii ki, bilmə həvəsimiz burada sual doğuracaq: niyə Məndə belə libido toplulanması hoşnutsuzluq kimi hiss edilməlidir? Burada mən cavabla kifayətlənəcəyəm: hoşnutsuzluq ümumiyyətlə yüksək gərginliyin ifadəsidir; yəni maddi gedişin kəmiyyətidir, hansı ki, burada da, başqa yerdə də hoşnutsuzluğun psixik keyfiyyətinə çevrilir; hoşnutsuzluğun inkişafı üçün həmin maddi gedişin mütləq ölçüsü yox, bəlkə bu mütləq ölçünün müəyyən funksiyası həlledici olur. Buradan artıq suala yaxınlaşmaq olar: ruhi həyat narsisizmin sərhədlərindən keçib libidonu obyektlərə qoymağa niyə məcburdur? Düşüncə xəttimizdən doğan cavab yenə deyəcək: bu məcburiyyət o vaxt yaranır, Mənin libido ilə yüklənməsi müəyyən ölçünü aşanda. Güclü eqoizm xəstələnməkdən qoruyur, amma nəhayət sevməyə başlamaq lazımdır — xəstə olmamaq üçün — və xəstələnmək lazımdır, əgər imtina üzündən sevə1)

1) Bax: «Nevrotik xəstələnmə tipləri haqqında», 1913 [Ges. Schriften, V cild, s. 400 və sonrakı].

bilmirsənsə. Təqribən elə, necə H. Hayn dünyanın yaradılışının psixoqenezisini təsəvvür edirdi:

«Xəstəlik məgər son əsas olub / Bütün yaradıcı qüdrətin; / Yaradaraq sağala bildim, / Yaradaraq şəfa tapdım.»

Ruhi aparatımızda əvvəlcə elə bir vasitə tanımışıq, hansına həyacanların qayğısı həvalə edilib — həyacanlar ki, əks halda əzablı hiss edilərdilər və ya xəstəliyə gətirərdilər. Psixik işlənmə birbaşa xarici axıntıya qadir olmayan həyacanların, ya da belə axıntı anında istənilməyənin daxili axını üçün qeyri-adi iş görür. Amma belə daxili işlənmə üçün əvvəlcə elə fərq yoxdur — real obyektlər üzərində gedir, ya təsəvvüri olanlar üzərində. Fərq sonradan görünür, libidonun irreal obyektlərə dönmesi (introversiya) libido toplulanmasına gətirəndə. Mənə qayıdan libidonun oxşar daxili işlənməsinə parafreniyalarda böyüklük xəlyası imkan verir; bəlkə yalnız onun uğursuzluğundan sonra Məndəki libido toplulanması xəstəliyə gətirir və bizə xəstəlik kimi görünen müalicə prosesini hərəkətə gətirir.

Bu yerdə parafreniya mexanizminə bir neçə kiçik addım dərindən girəcəyəm və hazırda diqqətəlayiq göründüyü təsəvvürləri bir yerə yığacağam. Bu xəstəliklərin köçürmə nevrozlarından fərqini mən onda görürəm: imtina üzündən azad olmuş libido fantaziyadakı obyektlərdə qalmır, öz Məninə geri çəkilir; böyüklük xəlyası onda bu libido kəmiyyətinin psixik işlənməsinə uyğundur — köçürmə nevrozlarında fantaziya-yaratmalara introversiya olduğundan; bu psixik işin uğursuzluğundan isə parafreniyanın hipoxondriyası doğulur — köçürmə nevrozlarının təlaşına homoloq. Bilirik ki, bu təlaş sonrakı psixik işlənmə ilə əvəz edilə bilər — konversiya, reaksiya-formalaşması, müdafiə formalaşması (fobiya) ilə. Parafreniyalarda bu yerə bərpa cəhdi keçir — ona gözəçarpan xəstəlik hadisələrini borcluyuq. Parafreniya tez-tez — əgər əksər hallarda deyilsə — libidonun obyektlərdən yalnız qismən ayrılması ilə gəlir; onda onun mənzərəsində üç hadisə qrupunu ayırmaq olar: 1) saxlanılmış normalığın və ya nevrozun hadisələri (qalıq hadisələr), 2) xəstəlik prosesinin hadisələri (libidonun obyektlərdən ayrılması, ona görə də böyüklük xəlyası, hipoxondriya, affekt pozğunluğu, bütün reqressiyalar), 3) bərpanın hadisələri — hansı ki, isteriya tərzində (Dementia praecox, əsl parafreniya) və ya məcburi nevroz tərzində (paranoiya) libidonu yenidən obyektlərə bağlayır. Bu yenidən libido yükləməsi başqa səviyyədən, başqa şərtlər altında gedir — ilkindən fərqli. Onunla yaranan köçürmə nevrozlarının normal Mənin müvafiq formalaşmalarından fərqi bizim ruhi aparatımızın quruluşu haqqında ən dərin baxışı verə bilər.

Narsisizmin öyrənilməsinə üçüncü girişi adamların sevgi həyatı verir — onun kişi ilə qadında müxtəlif ayrılıqları ilə. Obyekt-libidosu müşahidəmizdən əvvəlcə necə Mən-libidosunu örtüb, eləcə uşağın (və yeniyetmənin) obyekt seçimində əvvəlcə görmüşük: o, cinsi obyektlərini ödənilmə hadisələrindən götürür. İlk autoerotik cinsi ödənilmələr həyat üçün vacib, özünü saxlamağa xidmət edən funksiyalarla əlaqədə yaşanır. Cinsi həvəslər əvvəlcə Mən həvəslərinin ödənilməsinə söykənir və yalnız sonralar onlardan müstəqil olur; söykənmə həm də onda görünür ki, uşağın yedirtməsi, baxımı və müdafiəsi ilə məşğul adamlar ilk cinsi obyektlərə çevrilir — əvvəlcə ana və ya onun əvəzedicisi. Obyekt seçiminin bu tipindən və bu mənbəyindən — onu söykənmə tipi adlandırmaq olar — başqa, analitik tədqiqat bizə ikincini də tanıtdı; onu tapmağa hazır deyildik. Görmüşük — xüsusən aydın, libidosunun inkişafı pozğunluq yaşamış adamlarda, necə perversiyalılarda və homoseksuallarda — ki, onlar sonrakı sevgi obyektini ana nümunəsi ilə yox, öz şəxslərinin nümunəsi ilə seçirlər. Açiq görünür: onlar özünü sevgi obyekti kimi axtarırlar; obyekt seçiminin narsisistik adlandırılan tipini göstərirlər. Bu müşahidədə ən güclü motivi görmək olar, hansı ki, bizə narsisizmi qəbul etməyə məcbur etdi.

Amma biz insanların iki kəskin ayrılmış qrupa düşməsi nəticəsinə gəlməmişik — obyekt seçiminin söykənmə tipinə, ya narsisistik tipinə malikdirlər; əksinə, belə fərziyyəyə üstünlük veririk: hər insana obyekt seçiminin hər iki yolu açıqdır, hansı biri üstün tutula bilər. Biz deyirik: insanın iki ibtidai cinsi obyekti var — özü və baxan qadın; eyni zamanda hər insanın ilkin narsisizmini fərz edirik — hansı ehtimal ki, obyekt seçimində hökm edən şəkildə özünü göstərə bilər.

Kişi ilə qadının müqayisəsi onda göstərir ki, obyekt seçimi tipinə münasibətlərdə fundamental fərqlər doğulur — təbii ki, mütəmadi deyil. Söykənmə tipinə uyğun tam obyekt sevgisi əslində kişi üçün səciyyəvidir. O, aşkar cinsi həddindən-artıq qiymət verməni göstərir — güman, uşağın ilkin narsisizmindən doğan və beləcə həmin narsisizmin cinsi obyektə köçürülməsinə uyğun gələn. Bu cinsi həddindən-artıq qiymət vermə aşıqlıq vəziyyətinin — nevroz məcburiyyətini yada salan xüsusi vəziyyətin — yaranmasına imkan verir; o, beləcə Mənin libidosunun obyekt xeyrinə kasıblaşmasına qaytarılır. Qadının ən tez-tez, ehtimal ki, ən saf və əsl tipində inkişaf başqa qurulur. Burada pubertat inkişafı ilə — o vaxta qədər latenta qalmış qadın cinsi orqanlarının formalaşması ilə — ilkin narsisizmin güclənməsi görünür; o, düzgün, cinsi həddindən-artıq qiymət vermə ilə təchiz edilmiş obyekt sevgisinin qurulmasına yararsızdır. Xüsusən gözəlliyə inkişaf halında qadının özünəyetərliyi qurulur, hansı qadına obyekt seçimi azadlığının onun üçün cəmiyyətdə qısalmış həddi üçün müqabil verir. Belə qadınlar, dəqiq götürəndə, yalnız özlərini elə intensivlik ilə sevirlər, necə ki, kişi onları sevir. Onların ehtiyacı sevməkdə deyil, sevilməkdədir və bu şərti verən kişini bəyənirlər. Bu qadın tipinin adamların sevgi həyatında mənası son dərəcə yüksək qiymətləndirilməlidir. Belə qadınlar kişilərə ən güclü cəzbetmə göstərirlər — yalnız estetik səbəblərdən deyil, çünki adətən ən gözəllərdir, həm də maraqlı psixoloji quruluşlar üzündən. Axı dəqiq görünür: bir şəxsin narsisizmi elə başqalarına böyük cəzbetmə göstərir ki, onlar öz narsisizmlərinin tam ölçüsündən imtina edib obyekt sevgisi uğrunda gedişdədirlər; uşağın cəlbediciliyi böyük hissədə onun narsisizmi, özünəyetərliyi və əlçatmazlığı ilə əsaslanır — necə də bəzi heyvanların cəlbediciliyi, hansılar ki, bizimlə məşğul olmaq istəmir kimi: pişiklər və iri yırtıcılar; hətta böyük cinayətkar və yumorist də poetik təsvirdə bizim marağımızı narsisistik ardıcıllıqla məcbur edir — hansı ilə onlar öz Mənini azaldan hər şeyi ondan uzaq saxlamağı bacarırlar. Elə gəlir ki, biz onlara xüsusi şən psixik vəziyyətin, hücuma alınmayan libido vəziyyətinin saxlanmasına həsəd aparırıq — özümüz ondan o vaxtdan imtina etmişik. Amma narsisistik qadının böyük cəlbediciliyinin əks üzü də yoxdur; aşıq kişinin hoşnutsuzluğunun yaxşı hissəsi, qadının sevgisinə şübhələr, onun məhiyyətindəki sirrlər haqqında şikayətlər bu kökdən gedir — obyekt seçimi tiplərinin uyğunsuzluğunda.

Bəlkə, artıq olmaz təsdiq etmək: qadın sevgi həyatının bu təsvirində mənə qadının alçaldılması meyli yoxdur. Mənə meyllər ümumiyyətlə yaddır; bundan əlavə, bilirəm ki, bu formalaşmalar funksiyaların müxtəlif istiqamətli ayrılıqları ilə son dərəcə mürəkkəb biologik əlaqədə uyğundur; həm də etiraf etməyə hazıram: təyin edilməyən çoxlu qadınlar var ki, onlar kişi tipinə uyğun sevirlər və ona məxsus cinsi həddindən-artıq qiymət verməni də göstərirlər.

Narsisistik qalan və kişiyə qarşı soyuq qalan qadınlar üçün də bir yol var, hansı onları tam obyekt sevgisinə gətirir. Doğduqları uşaqda onlara öz bədənlərinin bir hissəsi xarici obyekt kimi qarşı çıxır və onlar indi narsisizmdən ona tam obyekt sevgisi bəxş edə bilirlər. Digər qadınların (ikincil) narsisizmdən obyekt sevgisinə doğru inkişaf addımı atmaq üçün uşağı gözləməyə ehtiyacı yoxdur. Onlar özlərini pubertatdan əvvəl kişi hiss etmiş və bir hissəyə kimi kişi cəhətdən inkişaf etmişdilər; bu can-atma qadın yetkinliyinin görünməsi ilə kəsildikdən sonra onlarda kişi idealına həsrət qabiliyyəti qalır — hansı əslində o oğlancasına məhiyyətin davamıdır, hansı ki, onlar bir vaxt özləri idi.

Obyekt seçimi yollarının qısa baxışı bu işarəedici qeydləri yekunlaşdırsın. Sevirlər:

1) Narsisistik tip üzrə:

a) özü olduğunu (özünü), b) vaxtilə özü olduğunu, c) özü olmaq istədiyini, d) öz Məninin bir hissəsi olmuş şəxsi.

2) Söykənmə tipi üzrə: a) əmizdirən qadını, b) qoruyan kişini və onların sıralarından çıxan əvəzedici şəxsləri. Birinci tipin c bəndi yalnız sonrakı mülahizələrlə haqlı göstərilə bilər.

Narsisistik obyekt seçiminin kişinin homoseksuallığı üçün mənası başqa əlaqədə qiymətləndiriləcək.

Bizim fərz etdiyimiz uşağın ilkin narsisizmi — o, libidonun nəzəriyyələrimizin müddəalarından birini ehtiva edir — birbaşa müşahidə ilə tutmaqdan daha az asan dərk edilir, başqa məqamdan geri-çıxarış ilə təsdiqlənir. Valideynlərin uşaqlara zərif münasibətinə baxanda onu öz köhnə, artıq buraxılmış narsisizminin yenidən oyanması və təkrarlanması kimi tanımalıyıq. Həddindən-artıq qiymət vermənin yaxşı işarəsi — hansını obyekt seçimində narsisistik stigma kimi qiymətləndirmişdik — bu hiss münasibətini, məlum olduğu kimi, idarə edir. Beləcə, məcburiyyət vardır: uşağa bütün kamillikləri yazmaq — hansı üçün soyuq müşahidə əsasa verməzdi — və onun bütün əskikliklərini örtmək, unutmaq, hansı, axı, uşaq cinsiyyətinin inkarı ilə əlaqədədir. Amma meyl də vardır: bütün mədəni qazancları — hansıların tanınmasını öz narsisizmindən zorla almışlar — uşaqdan öncə saxlamaq və artıq buraxılmış imtiyazların tələblərini onda yeniləmək. Uşaq valideynlərindən daha yaxşı olsun, onu elə zərurətlərə tabe etməsinlər — hansıları həyatda hökm edən kimi tanıyıblar. Xəstəlik, ölüm, həzzdən imtina, öz iradəsinin məhdudlaşdırılması uşaq üçün keçərli olmasın, təbiət qanunları da, cəmiyyət qanunları da onun qarşısında saxlansın; o, həqiqətən yenidən yaradılışın mərkəzi və çəkiri olsun. «His Majesty the Baby» — «uşaq-əlahəzrət», necə ki, insan vaxtilə özünü təsəvvür edirdi. O, valideynlərin icra edilməmiş arzu-xülyalarını yerinə yetirsin, böyük adam və qəhrəman olsun atanın əvəzinə, şahzadəni özünə ər alsın ananın gec müqabilində. Narsisistik sistemin ən həssas məqamı — reallıqdan sərt sıxılan Mənin ölümsüzlüyü — uşağa sığınmaqda öz təminatını tapıb. Valideyn sevgisinin bu kövrək, mahiyyət etibarıyla elə uşaqcasına hissi başqa bir şey deyil, valideynlərin yenidən doğulmuş narsisizmidir; obyekt sevgisinə çevrilməsində o, keçmiş məhiyyətini şübhəyə yer qoymadan aşkar edir.

Uşağın ilkin narsisizmi hansı pozğunluqlara məruz qalır, hansı reaksiyalarla onlardan müdafiə olunur və hansı yollara bu zaman itələnir — bunu vacib iş materialı kimi yan qoymaq istəyirəm; o, hələ işlənməni gözləyir; onun ən əhəmiyyətli hissəsini «kastrasiya kompleksi» (oğlan uşağında penis təlaşı, qızda penis həsədi) kimi ayrıb erkən cinsi qorxutmanın təsiri ilə əlaqədə işləmək olar. Psixoanalitik tədqiqat, hansı bizə adətən libidoz həvəslərin taleyini izləməyə imkan verir — həvəslər Mən həvəslərindən ayrılıb onlarla əks-mövqedə olduqda — bu sahədə bir epoxa və psixik vəziyyət haqqında geri-çıxarışlara imkan verir, hansı zamanda hər iki cür həvəs hələ vahid şəkildə, ayrılmaz qarışıqlıqda narsisistik maraqlar kimi fəaliyyət göstərirdilər. A. Adler bu əlaqədən öz «kişi protestini» götürüb; onu xarakterin, eləcə də nevrozların yaranmasının demək olar tək həvəs gücünə qaldırır, amma əsasını narsisistik can-atmaya — yəni hələ libidoz olan can-atmaya — yox, sosial qiymətləndirməyə qoyur. Psixoanalitik tədqiqatın baxış nöqtəsindən «kişi protestinin» varlığı və mənası əvvəldən etiraf edilir, onun narsisistik təbiəti və kastrasiya kompleksindən mənşəyi isə Adlerə qarşı müdafiə edilirdi. O, xarakter qurulmasına aiddir, hansının yaranmasında çoxlu başqa faktorlarla birgə girir və nevroz problemlərinin aydınlaşdırılmasına tam yararsızdır — onlarda Adler heç nəyi nəzərə almaq istəmir, onların Mən marağına necə xidmət etməsindən başqa. Mən nevrozun yaranmasını kastrasiya kompleksinin dar əsasına qoymağı tam mümkünsüz hesab edirəm — nə qədər o, kişilərdə nevrozun müalicəsinə qarşı müqavimətlərdə güclü görünməsə də. Nəhayət, bilirəm belə nevroz halları da, hansılarda «kişi protesti» — bizim mənada kastrasiya kompleksi — patogen rol oynamır və ya ümumiyyətlə gündəmə gəlmir.

Normal yetkin insanın müşahidəsi onu göstərir: onun keçmiş böyüklük xəlyası boğulub və psixik xüsusiyyətlər, hansılardan onun uşaq narsisizmini çıxarmışdıq, silinib. Onun Mən-libidosundan nə oldu? Fərz edə bilərikmi ki, onun bütün kəmiyyəti obyekt yükləmələrinə çevrilib? Bu imkan mübahisələrimizin bütün gedişinə açıq ziddir; amma sıxışdırma psixologiyasından sualın başqa cavabına işarə də götürə bilərik.

Öyrənmişik: libidoz həvəs impulsları fərdin mədəni və etik təsəvvürləri ilə münaqişəyə girdikdə xəstəliyə gətirən sıxışdırma taleyinə düşürlər. Bu şərt altında heç vaxt başa düşülmür ki, şəxs bu təsəvvürlərin varlığından yalnız intellektual biliyə malikdir; hər zaman anlaşılır: o, onları özü üçün həlledici tanıyır və onlardan doğan tələblərə tabe olur. Sıxışdırma, deyirdik, Məndən gəlir; dəqiqləşdirə bilərik: Mənin özünə hörmətindən. Eyni təəssüratlar, hadisələr, impulslar, arzu impulsları, hansıları bir insan özündə buraxır və ya ən azından şüurlu işləyir, digər onları tam qiyamla rədd edir və ya şüurlanmazdan əvvəl boğur. Lakin hər ikisinin fərqi — hansı sıxışdırmanın şərtini ehtiva edir — libidonun nəzəriyyəsi ilə işlənməyə imkan verən ifadələrlə asanlıqla tutulur. Deyə bilərik: biri özündə ideal qurub, hansına aktual Mənini ölçür; digərində isə belə ideal-qurulma yoxdur. İdealın qurulması Mən tərəfindən sıxışdırmanın şərti olardı.

Bu ideal-Mənə indi özünəməhəbbət yönəlir — elə özünəməhəbbət ki, uşaqlıqda real Mən ondan bəhrələnirdi. Narsisizm bu yeni ideal Mənə yerdəyişib — hansı, necə uşaq Məni, bütün dəyərli kamilliklərin sahibidir. İnsan burada — libidonun sahəsində hər dəfə olduğu kimi — bir dəfə dadılmış ödənilmədən imtina etməyə aciz olduğunu göstərib. O, uşaqlığının narsisistik kamilliyindən imtina etmək istəmir; əgər onu saxlaya bilməyibsə — inkişaf dövrünün xəbərdarlıqları ilə narahat edilmiş, mühakiməsi oyandırılmış — onu ideal-Mənin yeni formasında yenidən əldə etmək istəyir. O, öz qarşısına ideal kimi nə proyeksiya edirsə, o, uşaqlığının — həmin dövrdə özü öz idealı idi — itirilmiş narsisizminin əvəzidir.

Bu ideal-qurulmanın sublimasiya ilə münasibətini öyrənməyə keçmək yaxındır. Sublimasiya obyekt-libidosundakı prosesdir və ondan ibarətdir: həvəs başqa bir məqsədə yönəlir — cinsi ödənilmədən uzaq olan məqsədə; vurğu cinsilikdən dönmə üzərindədir. İdealizasiya obyektlə gedən gedişdir, hansı ilə o, təbiətini dəyişmədən böyüdülür və psixik yüksəldilir. İdealizasiya həm Mən-libidosunun sahəsində, həm də obyekt-libidosunun mümkündür. Məsələn, obyektə cinsi həddindən-artıq qiymət vermə onun idealizasiyasıdır. Beləcə, sublimasiya həvəslə baş verəni təsvir edirsə, idealizasiya obyektdə gedəni — hər ikisini anlayışca ayırmaq lazımdır.

İdeal-Mənin qurulmasını tez-tez həvəsin sublimasiyası ilə qarışdırırlar — bu, başa düşməyə zərər verir. Kim öz narsisizmini yüksək ideal-Mənə pərəstişin müqabilində dəyişibsə, onun libidoz həvəslərinin sublimasiyası eləcə alınmış olmaya bilər. İdeal-Mən elə sublimasiya tələb edir, amma onu zorla etdirə bilməz; sublimasiya xüsusi proses olaraq qalır — onun başlanması ideal tərəfindən həvəsləndirilə bilər, icrası isə belə təşəbbüsdən tam asılı qalmır. Məhz nevrozlularda ideal-Mənin qurulması ilə onların ibtidai libidoz həvəslərinin sublimasiyasının ölçüsü arasında gərginliyin ən böyük fərqləri tapılır və adətən idealistə onun libidosunun məqsədsiz yerlərdə qalmasına inandırmaq sadə insandan — tələblərində öz-özünə bəsli qalan insandan — qat-qat çətindir. İdeal-qurulma ilə sublimasiyanın nevrozun yaranmasına münasibəti də tam fərqlidir. İdealın qurulması, eşitdiyimiz kimi, Mənin tələblərini gücləndirir və sıxışdırmanın ən güclü yaranmasına səbəbdir; sublimasiya isə çıxış yoludur — tələbi sıxışdırma gətirmədən necə yerinə yetirmək olar.

Təəccüblü olmazdı, əgər biz xüsusi bir psixik instansiya tapsaq — hansının vəzifəsi ideal-Məndən narsisistik ödənilmənin təminatını gözləməkdir və bu niyyətlə aktual Mənini fasiləsiz müşahidə edir və ideal üzrə ölçür. Belə instansiya mövcuddursa, onu kəşf etmək bizə düşməz — biz onu yalnız belə kimi qəbul edə bilərik və özümüzə deyə bilərik: bizim vicdan adlandırdığımız şey bu səciyyəni yerinə yetirir. Bu instansiyanın tanınması bizə «diqqət xəlyası» — daha doğrusu, «müşahidə xəlyası» — adlanan şeyi başa düşməyi mümkün edir, hansı paranoid xəstəliklərin simptomatologiyasında elə aydın görünür, bəlkə izolyasiya edilmiş xəstəlik kimi və ya köçürmə nevrozuna əkilmiş halda da rast gəlinir. Xəstələr şikayət edirlər ki, onların bütün düşüncələrini bilirlər, hərəkətlərini müşahidə edir və nəzarət edirlər; onları bu instansiyanın fəaliyyəti haqqında səslər xəbərdar edir, hansılar səciyyəvi tərzdə üçüncü şəxsdə danışırlar. («İndi yenə onu düşünür; indi o gedir.») Bu şikayət haqlıdır, o, həqiqəti təsvir edir: belə qüvvə — bütün niyyətlərimizi müşahidə edən, dərk edən və tənqid edən — həqiqətən var və bu, bizim hamımızda normal həyatdadır. Müşahidə xəlyası onu reqressiv formada təqdim edir, bununla onun yaranma tarixini və səbəbini — nə üçün xəstə ona qarşı qalxır — aşkarlayır.

İdeal-Mənin qurulmasına təşəbbüs — vicdan onun gözətçisi təyin edilib — valideynlərin səs vasitəsilə gətirilən tənqidi təsirindən gəlmişdir, hansılara zaman gedəndə tərbiyəçilər, müəllimlər və say-hesabı çəkilə, müəyyən olunmaz qarışıq kimi mühitin bütün digər şəxsləri qoşulublar. (Həmfikirlər, ictimai rəy.)

Böyük kəmiyyətlərdə əslində homoseksual libido beləcə narsisistik ideal-Mənin qurulmasına cəlb edilib və onun saxlanmasında axın və ödənilmə tapır. Vicdan institutu mahiyyət etibarıyla əvvəlcə valideyn tənqidinin, sonralar cəmiyyət tənqidinin təcəssümü olub — gediş, hansı sıxışdırma meylinin yaranmasında ilkin xarici qadağadan və ya maneədən təkrarlanır. Səslər həm də müəyyən olunmayan kütlə indi xəstəlik tərəfindən üzə çıxarılır, ta ki, vicdanın inkişaf tarixi reqressiv surətdə təkrarlanır. Amma bu senzura instansiyasına müqavimət ondan gəlir: şəxs xəstəliyin əsas xarakterinə uyğun bütün bu təsirlərdən — valideyninkindən başlamaqla — ayrılmaq, homoseksual libidonu onlardan geri almaq istəyir. Onun vicdanı onda reqressiv təsvirdə xaricdən gələn düşmən təsiri kimi qarşı çıxır.

Paranoyanın şikayəti göstərir həm də ki, vicdanın öz-özünü tənqidi mahiyyət etibarıyla öz-özünü müşahidə ilə üst-üstə düşür, hansı üzərində o qurulub. Vicdanın funksiyasını götürən eyni psixik fəaliyyət həm də daxili tədqiqatın xidmətinə özünü verib — daxili tədqiqat ki, fəlsəfəyə öz düşüncə əməliyyatları üçün material verir. Bu, paranoiyanı seçən spekulativ sistem-qurulmasına can-atmaq üçün biganə olmaya bilməz.1)

Bizə mütləq əhəmiyyətli olacaq, əgər bu tənqidi müşahidə edən — vicdana və fəlsəfi introspeksiyaya yüksəlmiş — instansiyanın fəaliyyətinin işarələrini başqa sahələrdə də tanıya bilsək. Burada mən H. Silbererin «funksional fenomen» kimi təsvir etdiyi şeyi nümunəyə gətirirəm — yuxu nəzəriyyəsinin az sayda əlavələrindən birini, hansının dəyəri inkar olunmaz. Silberer, məlum olduğu kimi, göstərdi: yuxu ilə oyaqlıq arasındakı vəziyyətlərdə düşüncələrin görmə təsvirlərinə çevrilməsini birbaşa müşahidə etmək olar, amma belə şərtlərdə tez-tez düşüncə məzmununun təsviri yox, o vəziyyətin (hazırlıq, yorğunluq və s.) təsviri görünür, hansında yuxu ilə mübarizə aparan şəxs özündədir. Eləcə göstərdi: yuxuların bəzi yozumları və yuxu məzmunu daxilindəki bölmələr başqa heç nə deməyir, necə yatmağın və oyanmağın öz-qavraması. O, deməli, öz-özünü müşahidənin — paranoid müşahidə xəlyası mənasında — yuxu yaratmasındakı payını sübut etdi. Bu pay dəyişkəndir; mən onu, ehtimal, ona görə öyrənməmişəm, çünki öz yuxularımda o böyük rol oynamır; fəlsəfi qabiliyyətli, introspeksiyaya vərdiş etmiş adamlarda o, son dərəcə güclü ola bilər.

1) Yalnız ehtimal kimi əlavə edirəm: bu müşahidə edən instansiyanın formalaşması və güclənməsi (subyektiv) yaddaşın gec yaranmasını və qeyri-şüurlu proseslər üçün keçərli olmayan zaman anını da özündə ehtiva edə bilər.

Xatırlayırıq: tapmışdıq ki, yuxu-yaratma senzuranın — yuxu düşüncələrini təhrifə məcbur edən senzuranın — hökmü altında yaranır. Lakin bu senzura altında biz xüsusi qüvvə təsəvvür etmirdik; bu ifadəni Mənini idarə edən sıxışdıran meyllərin yuxu düşüncələrinə dönük tərəfi üçün seçmişdik. Mənin quruluşuna dərindən girəndə ideal-Məndə və vicdanın dinamik görünüşlərində həm də yuxu senzorunu tanımaq olar. Əgər bu senzor yuxu zamanı azca da gözləyirsə, onda anlayırıq: onun fəaliyyətinin müddəası — öz-özünü müşahidə və öz-özünə tənqid — «indi o, düşünmək üçün çox yuxuludur», «indi o, oyanır» kimi məzmunlarla yuxu məzmununa öz payını verir.1)

Buradan normalın və nevrozlunun öz-özünü hissini müzakirə etməyə cəhd edə bilərik.

Öz-özünü hissi bizə əvvəlcə Mənin böyüklüyünün ifadəsi kimi görünür — hansının tərkibi bundan artıq nəzərə alınmır. İnsanın malik olduğu və ya əldə etdiyi hər şey, ibtidai hər şeyə-qadirlik hissinin təcrübə ilə təsdiqlənmiş hər qalığı öz-özünü hissini gücləndirməyə kömək edir.

Cinsi həvəslərlə Mən həvəsləri arasındakı fərqimizi tətbiq etdikdə, öz-özünü hissinə narsisistik libidodan xüsusən dərin asılılıq tanımalıyıq. Biz burada iki əsas faktə söykənirik: parafreniyalarda öz-özünü hissi güclənir, köçürmə nevrozlarında isə azalır, həm də sevgi həyatında sevilməmək öz-özünü hissini salır, sevilmək onu yüksəldir. Bildirmişik: sevilmək narsisistik obyekt seçimində məqsəd və ödənilmə təqdim edir.

1) Bu senzura instansiyanın başqa Məndən ayrılığının şüurdan özşüurluğu ayırmaq fəlsəfi ayrılığını psixologiya baxımından əsaslandırmağa qadir olub-olmamasını burada həll edə bilmirəm.

Habelə asanlıqla müşahidə etmək olar: obyektlərin libido yükləməsi öz-özünü hissi yüksəltmir. Sevilən obyektdən asılılıq alçaldıcı təsir göstərir; aşiq təvazökardır. Sevən, necə deyərlər, narsisizminin bir parçasını itirir və onu yalnız sevilməklə əvəz etdirə bilər. Bütün bu münasibətlərdə öz-özünü hissi sevgi həyatının narsisistik payı ilə münasibətdə qalır görünür.

Acizliyin dərki — sevməyə öz acizliyinin ruhi və ya bədən pozğunluqları üzündən — öz-özünü hissinə yüksək dərəcədə alçaldıcı təsir göstərir. Burada, mənim qənaətimcə, köçürmə nevrozlularının elə hazır şəkildə bildirilən aşağılıq hisslərinin mənbələrindən biri axtarılmalıdır. Amma bu hisslərin başlıca mənbəyi Mənin kasıblaşmasıdır — hansı Məndən geri alınan son dərəcə böyük libido yükləmələrindən doğur; yəni Mənin artıq nəzarətə tabe olmayan cinsi can-atmalarla zədələnməsidir.

A. Adler haqlı olaraq irəli sürdü: öz orqan yetməzliklərinin dərki fəaliyyət qabiliyyətli ruh həyatına həvəsləndirici təsir göstərir və həddindən-artıq kompensasiya yolu ilə daha yüksək iş doğurur. Amma tam şişirtmə olardı hər yaxşı işi onun yolunun ardınca ibtidai orqan yetməzliyi şərtinə qaytarmaq. Bütün rəssamlar göz qüsuru ilə mübtəla deyillər, bütün natiqlər əvvəllər kəkələyən olmayıblar. Əla orqan istedadı əsasında möhtəşəm işlər də bolca var. Nevrozun etiologiyasında orqanik yetməzlik və inkişafın saxlanması az rol oynayır — təxminən elə, necə aktual qavrama materialı yuxu yaratması üçün; nevroz onu bütün başqa yararlı anlar kimi pərdə kimi işlədir. Əgər nevrozlu xəstəyə inam verilibsə ki, o, xəstələnməliydi, çünki gözəl deyil, qüsurlu yaradılışlı, cəlbedicisizdi və onu heç kim sevməzdi, onda növbəti nevrozlu xəstə bizi düzgün məlumatlandıracaq — nevrozda və cinsil imtinada qalan, amma orta ölçüdən cəlbedici görünən və istənilən. İsterik qadınların əksəriyyəti öz cinsinin cəlbedici, hətta gözəl nümayəndələri sırasındadır, digər tərəfdən isə cəmiyyətimizin aşağı təbəqələrində çirkinliklərin, orqan qüsurlarının və zəifliklərin bolluğu onların içində nevrotik xəstəliklərin tezliyinə heç nə vermir.

Öz-özünü hissinin erotikayla (libidonun obyekt yükləmələri ilə) münasibətləri formula şəklində belə təsvir oluna bilər: iki halı fərqləndirmək lazımdır — sevgi yükləmələri Mənə uyğundur, ya əksinə, sıxışdırma keçiriblər. Birinci halda (libidonun Mənə-uyğun işlənməsində) sevmək Mənin hər başqa fəaliyyəti kimi qiymətləndirilir. Sevmək özü — həsrət, məhrumiyyət kimi — öz-özünü hissini salır, sevilmək, qarşılıqlı sevgi tapmaq, sevilən obyektin sahibliyi onu yenidən yüksəldir. Sıxışdırılmış libidoda sevgi yükləməsi Mənin kəskin kasıblaşması kimi hiss edilir, sevgi ödənilməsi mümkün deyil, Mənin yenidən zənginləşməsi yalnız libidonun obyektlərdən geri alınması ilə mümkündür. Obyekt-libidosunun Mənə qayıtması — onun narsisizmə çevrilməsi — yenidən, necə deyərlər, səadətli sevgi təqdim edir; digər tərəfdən real səadətli sevgi də ibtidai vəziyyətə uyğundur, hansı zamanda obyekt- və Mən-libidosu bir-birindən fərqlənmirdi.

Mövzunun vacibliyi və qeyri-səlisliliyi bir neçə başqa cümlənin sərbəst ardıcıllıqda qoşulmasını haqlı göstərsin:

Mənin inkişafı ilkin narsisizmdən uzaqlaşmadan ibarətdir və bu narsisizmi yenidən əldə etməyə intensiv can-atma doğurur. Bu uzaqlaşma libidonun xaricdən tətbiq edilən ideal-Mənə yerdəyişməsi vasitəsilə gedir; ödənilmə isə bu idealın yerinə yetirilməsi ilə gəlir.

Eyni zamanda Mən libidoz obyekt yükləmələrini göndərmişdir. O, bu yükləmələrin xeyrinə, eləcə də ideal-Mənin xeyrinə kasıblaşıb və yenidən zənginləşir — obyekt ödənilmələri ilə, eləcə də idealın yerinə yetirilməsi ilə.

Öz-özünü hissinin bir payı ilkindir — uşaq narsisizminin qalığı; başqa hissə təcrübə ilə təsdiqlənmiş hər şeyə-qadirlikdən (ideal-Mənin yerinə yetirilməsindən) gəlir; üçüncüsü obyekt-libidosunun ödənilməsindəndir.

İdeal-Mən libidonun obyektlərdəki ödənilməsini çətin şərtlər altına salıb: onun bir hissəsini öz senzoru vasitəsilə uyğunsuz kimi rədd etdirir. Belə ideal inkişaf etməyibsə, müvafiq cinsi can-atma dəyişmədən perversiya kimi şəxsiyyətə girir. Yenidən öz idealı olmaq — cinsi can-atmalara görə də, necə uşaqlıqda — məhz bunu insanlar öz xoşbəxtlikləri kimi əldə etmək istəyirlər.

Aşıqlıq Mən-libidosunun obyektə daşmasından ibarətdir. O, sıxışdırmaları ləğv etmək və perversiyaları yenidən bərpa etmək qüvvəsinə malikdir. O, cinsi obyekti cinsi idealına qaldırır. O, obyekt- və ya söykənmə tipində uşaqlıq sevgi şərtlərinin yerinə yetirilməsi əsasında baş verdiyindən, deyə bilərik: bu sevgi şərtini yerinə yetirən idealizə olunur.

Cinsi ideal ideal-Mənlə maraqlı köməkçi münasibətə girə bilər. Narsisistik ödənilmə real maneələrə rast gəldikdə, cinsi ideal əvəzedici ödənilmə üçün istifadə oluna bilər. Onda narsisistik obyekt seçimi tipinə uyğun sevərik vaxtilə özü olduqlarımızı və itirdiklərimizi, ya da üstünlüklərə malik olanı, hansıları bizə ümumiyyətlə çatmır (yuxarıda c bəndi ilə müqayisə et). Yuxarıdakına paralel düstur belədir: [Freud, Narsisizm, a]

Mənin idealına görə əskik gələn üstünlüyə malik olan sevilir. Köməyin bu halı nevrozlunun üçün xüsusi əhəmiyyət daşıyır — o, həddindən-artıq obyekt yükləmələri üzündən Məndə kasıblaşıb və ideal-Mənini yerinə yetirməyə qadir deyil. Onda o, obyektlərə libidosunun israfından narsisizmə geri yol axtarır — narsisistik tip üzrə özünə elə bir cinsi ideal seçir ki, ona çatmayan üstünlüklərə malikdir. Bu, sevgi ilə müalicədir — hansını o, adətən analitik müalicəyə üstün tutur. Bəli, o, başqa müalicə mexanizminə inanmır; adətən bu gözləntini müalicəyə gətirir və onu onu müalicə edən həkimin şəxsinə yönəldir. Bu müalicə planına, təbii ki, xəstənin sevgi acizliyi mane olur — onun geniş sıxışdırmaları üzündən. Əgər müalicə ilə buna müəyyən dərəcədə kömək edilərsə, tez-tez qeyri-niyyətli nəticə ilə qarşılaşırıq: xəstə artıq sonrakı müalicədən yayınır — sevgi seçimi etmək və sonrakı sağalmanı sevilən şəxslə birgə həyata həvalə etmək istəyindən. Bu yekunla razı qala bilərdik, əgər o, bu xilaskar-dostdan ağır asılılığın bütün təhlükələrini özü ilə gətirməsəydi.

İdeal-Məndən kütlə psixologiyasını başa düşməyə əhəmiyyətli yol gedir. Bu ideal, öz fərdi payından əlavə, sosial paya malikdir; o, həm də ailənin, təbəqənin, xalqın ortaq idealıdır. O, narsisistik libidodan əlavə bir şəxsin homoseksual libidosunun böyük kəmiyyətini də bağlamışdır, hansı bu yolla Mənə qayıtıb. Bu idealın yerinə yetirilməməsindən hoşnutsuzluq homoseksual libidonu azad edir, hansı günah hissinə (sosial təlaşa) çevrilir. Günah hissi əvvəlcə valideynlərin cəzasından təlaş idi — daha doğrusu deyək: onların yanında sevginin itkiyindən; valideynlərin yerinə sonralar həmfikirlərin müəyyən olmayan kütləsi gəlib. Paranoyanın tez-tez Mənin incidilməsi ilə, ideal-Mən sahəsində ödənilmə imtinası ilə yaranması beləcə daha anlaşılan olur — habelə ideal-qurulma ilə sublimasiyanın ideal-Məndə bir yerə düşməsi, sublimasiyaların geriyə dönüşü və parafrenik xəstəliklərdə idealların mümkün dəyişdirilməsi.