Kədər və melanxoliya

Yuxu bizə narsisistik ruhi xəstəliklərin normal nümunəsi kimi xidmət etdikdən sonra melanxoliyanın mahiyyətini onu kədərin normal affekti ilə müqayisə etməklə işıqlandırmağa cəhd edəcəyik. Amma bu dəfə nəticənin dəyərləndirilməsinə həddindən artıq inamla yanaşmamaq barədə etirafı əvvəlcədən söyləməliyik. Melanxoliya — onun anlayış tərifi təsviri psixiatriyada da qeyri-sabitdir — müxtəlif klinik formalarda meydana çıxır; onların vahidə yığılması təmin edilməmiş görünür və bəziləri psixogen xəstəliklərdən daha çox somatik olanları xatırladır. Hər müşahidəçinin əlinə keçən təəssüratları çıxmaqla, materialımız psixogen təbiətində heç bir şübhə doğurmayan azsaylı hallarla məhdudlaşır. Buna görə nəticələrimizin ümumi məqbulluğu iddiasından əvvəlcədən imtina edəcək və özümüz belə düşüncə ilə ovunduracağıq: mövcud tədqiqat vasitələrimizlə biz ancaq elə şeylər tapa bilərik ki, onlar bütün bir xəstəlik sinfi üçün olmasa da, ən azından kiçik bir qrup üçün tipik olsun.

Melanxoliya ilə kədərin bir yerə qoyulması hər iki vəziyyətin ümumi mənzərəsi ilə əsaslandırılır. Həyat təsirlərindən doğan səbəblər də — heç olmasa görünən yerlərində — üst-üstə düşür. Kədər qayda üzrəMelanxoliya ruhi baxımdan dərin ağrılı köksəlmə ilə, xarici dünyaya marağın kəsilməsi ilə, sevmə qabiliyyətinin itməsi ilə, hər cür fəaliyyətə qoyulan maneə ilə və özünəqarşı ittihamlarda və təftişlərdə ifadəsini tapıb cəza gözləntisinə qədər yüksələn öz-özünü hissin aşağı düşməsi ilə seçilir. Bu mənzərə kədərin eyni cizgiləri daşıdığını — yalnız birinin istisna olmaqla: öz-özünü hissin pozulması kədərdə yoxdur — nəzərə aldığımızda daha anlaşılan olur. Başqa hər şey eynidir. Ağır kədər — sevilən şəxsin itməsinə verilən reaksiya — eyni ağrılı köksəlməni, xarici dünyaya marağın itməsini — təkcə ölünü xatırlatmayan hər şeyə qarşı —, heç bir yeni sevgi obyekti seçmək qabiliyyətinin itməsini — bu, kədərlənəni əvəz etmək deməkdir —, ölünün xatirəsi ilə bağlı olmayan hər fəaliyyətdən uzaqlaşmanı özündə saxlayır. Bu maneə və məhdudiyyətin Mənin kədərə tam həsrə ifadəsi olduğunu asanlıqla qavrayırıq; başqa məqsədlər və maraqlar üçün heç nə qalmır. Əslində bu davranış bizə yalnız onda patoloji görünmür ki, biz onu yaxşı izah edə bilirik.

1) Mövzuya dair azsaylı analitik tədqiqatların ən mühümünə sahib olduğumuz Abraham da bu müqayisədən başlamışdır. (Zentralblatt für Psychoanalyse, II, 6, 1912.) — mütəmadi olaraq sevilən bir şəxsin — və ya onun yerinə keçən vətən, azadlıq, bir ideal kimi abstraksiyanın — itməsinə verilən reaksiyadır. Eyni təsirlər altında bəzi şəxslərdə — onları buna görə xəstəlikli meyl çərçivəsinə salırıq — kədər əvəzinə melanxoliya meydana çıxır. Üstəlik çox diqqətçəkəndir ki, bizə əsla ağlımıza gəlmir kədəri xəstəlikli vəziyyət sayıb həkimə müalicəyə təhvil vermək, halbuki o, normal həyat davranışından ağır sapmalara gətirib çıxarır. Biz ona müəyyən müddətdən sonra üzərindən gəlinəcəyinə güvanırıq və onu pozmağı məqsədəuyğun, hətta zərərli hesab edirik.

Kədərin köksəlməsini «ağrılı» adlandıran müqayisəni də təsdiqləyəcəyik. Onun məqbulluğu bizə yəqin ki, o zaman aydın olacaq, nə vaxt ağrını iqtisadi baxımdan xarakterizə edə biləcəyik.

Kədərin gördüyü iş nədən ibarətdir? Onu belə təsvir etməkdə məcburi bir şey olmadığını düşünürəm: Reallıq yoxlaması göstərdi ki, sevilən obyekt artıq mövcud deyil, və indi bütün libidonun bu obyektlə bağlılıqlarından geri alınması əmrini verir. Bunun əksinə anlaşılan bir müqavimət qalxır — müşahidə olunur ki, insan libido mövqeyini könüllü tərk etmir, onun əvəzi artıq görünəndə belə. Bu müqavimət o qədər güclü ola bilər ki, reallıqdan uzaqlaşma və obyekti hallusinator arzu-psixozu ilə saxlamaq (əvvəlki tədqiqata bax) yaranır. Normal olan odur ki, reallıq qarşısında hörmət qələbə çalır. Amma onun əmri dərhal yerinə yetirilmir. O, ayrı-ayrılıqda böyük vaxt və yükləmə enerjisi xərclənməklə yerinə yetirilir və bu müddətə itirilmiş obyektin varlığı psixik cəhətdən davam etdirilir. Libidonun obyektlə bağlandığı hər bir xatirə və gözlənti sırayla yoxlanılır, artıq yüklənməyə məruz qalır və onun üzərində libidonun çözülməsi həyata keçirilir. Reallıq əmrinin tək-tək icrası olan bu kompromis işin niyə bu qədər qeyri-adi dərəcədə ağrılı olduğunu iqtisadi izahla vermək asan deyil. Qəribədir ki, bu ağrılı hoşnutsuzluq bizə özündən aydın görünür. Əslində isə kədər işi başa çatdıqdan sonra Mən yenidən azad və maneəsiz olur.

İndi kədərdən öyrəndiklərimizi melanxoliyaya tətbiq edək. Halların bir sırasında açıqdır ki, o da sevilən obyektin itməsinə reaksiya ola bilər; başqa səbəblərdə isə görmək olar ki, kədərdə maneə və maraqsızlığı Məni udan kədər işi tam izah edirdi. Melanxoliyada naməlum itki də oxşar daxili iş doğuracaq və buna görə melanxoliyanın maneəsinə məsul olacaq. Yalnız melanxolik maneə bizə müəmmalı təsir bağışlayır, çünki görmürük ki, xəstələri nə bu qədər tam udub. Melanxolik bizə kədərdə yox olan daha bir şey göstərir: öz-özünü hissinin fövqəladə aşağı düşməsini, böyük Mən kasıblığını. Kədərdə dünya kasıb və boş qalmışdır, melanxoliyada isə — Mənin özü. Xəstə bizə öz Mənini dəyərsiz, qabiliyyətsiz və əxlaqi cəhətdən rədd edilmiş kimi təsvir edir; özünə ittihamlar verir, təhqir edir və qovulma və cəza gözləyir. O, hər kəsin qarşısında özünü alçaldır, öz yaxınlarının hamısına acıyır ki, onun bu qədər ləyaqətsiz şəxsiyyətə bağlıdırlar. O, özündə baş vermiş dəyişikliyin hökmünü vermir, öz-özünə tənqidini keçmişə qədər uzadır; iddia edir ki, heç vaxt daha yaxşı olmayıb. Bu — əsasən əxlaqi — kiçiklik dəliliyinin mənzərəsi yuxusuzluq, yeməkdən imtina və hər yaşayanı yaşatmağa məcbur edən həvəsin psixoloji cəhətdən çox qəribə üstələnməsi ilə tamamlanır.

Belə ittihamlar irəli sürən xəstənin öz Məninə qarşı çıxmaq elmi baxımından da, müalicə baxımından da bərəkətsizdir. O, hər halda bir dərəcədə haqlıdır və özünə görə göründüyü kimi davranan bir şeyi təsvir edir. Bəzi ifadələrini biz dərhal heç bir şərtsiz təsdiqləməliyik. O, dediyi kimi həqiqətən maraqsızdır, sevməyə və fəaliyyətə qadir deyil. Amma bu, bildiyimiz kimi, ikincidərəcəlidir — onun Mənini yeyən daxili, bizə naməlum, kədərə bənzər işin nəticəsidir. Bəzi özünəqarşı ittihamlarda o, yenə də haqlı görünür və həqiqəti melanxolik olmayan başqalarından daha kəskin qavrayır. Əgər o, güclənmiş özünətənqidində özünü xırda, eqoist, dürüst olmayan, qeyri-müstəqil adam kimi təsvir edirsə — ki, yalnız təbiətinin zəifliklərini gizlətməyə can atıb —, onda o, bildiyimiz qədər özünüdərkə tamamilə yaxınlaşmış ola bilər; biz yalnız soruşuruq: belə həqiqətə yaxın olmaq üçün niyə xəstələnmək lazımdır? Axı şübhə doğurmur: belə özünəqiymət tapsa və onu başqalarına bildirsə — Şahzadə Hamletin özü və hamısı üçün hazır tutduğu kimi qiymət1) — o xəstədir, hər halda həqiqəti deyib-deyib özünə daha çox haqsızlıq edir. Üstəlik görmək asandır: özünü alçaltma dərəcəsi ilə onun bizim hesabımızca real əsaslandırılması arasında uyğunluq yoxdur. Əvvəllər itaətkar, işgüzar və vəzifəborcu qadın melanxoliyada özü haqqında həqiqətən əməlisiz olan qadından daha yaxşı danışmayacaq; bəlkə də birincinin melanxoliyaya tutulma şansı, haqqında bizim də yaxşı söz deməyəcəyimiz ikincininkindən daha çoxdur. Nəhayət, diqqətimizə çatmalıdüşmək lazımdır ki, melanxolik yenə də peşmançılıq və özünəqarşı ittihamdan zərərlənən adama tam bənzəmir. Onlarda xarakterik hal olan başqalarının qarşısında utanma yoxdur və ya heç olmasa gözə dəymir. Melanxolikdə əks cəhəti — öz ifşasından razılıq tapan səliqəsiz danışqanlığı — demək olar, göstərmək olar.

1) «Use every man after his desert, and who 'should scape whipping.» Hamlet, II, 2.

Deməli, melanxolikin ağrılı özünüalçaltmasında başqalarının hökmü ilə üst-üstə düşdüyü qədər haqlı olması əsas deyil. Daha doğrusu, iş ondadır ki, o, öz psixoloji vəziyyətini düzgün təsvir edir. O, özünə hörmətini itirib və bunun ciddi səbəbi olmalıdır. Amma biz qarşımızda həll etmək çətin olan bir müəmmə görürük. Kədərlə analogiya üzrə biz elə nəticəyə gəlməliydik ki, o, obyektdə itki yaşayıb; onun ifadələrindən isə Mənində itki görünür.

Bu müəmmə ilə məşğul olmamışdan əvvəl melanxolikin xəstəliyinin insan Məninin qurulmasına verdiyi baxışda bir an dayanaq. Onda görürük ki, Mənin bir hissəsi digərinə qarşı çıxır, onu tənqid ilə qiymətləndirir, onu eləcə obyektə çevirir. Məndən burada ayrılan tənqid instansiyasının başqa şərtlərdə də öz müstəqilliyini göstərə biləcəyi şübhəmiz sonrakı bütün müşahidələrlə təsdiqlənəcək. Biz həqiqətən bu instansiyanı Mənin qalanından ayırmağa əsas tapacağıq. Burada tanıdığımız, adətən vicdan adlanan instansiyadır; onu şüur senzurası və reallıq yoxlaması ilə birlikdə böyük Mən qurumlarına daxil edəcək və bir yerdə onun təkbaşına xəstələnə biləcəyinə dair dəlillər tapacağıq. Melanxoliyanın xəstəlik mənzərəsi öz Məninə əxlaqi narazılığı başqa ifşa etmələr qarşısında çıxarır: bədən qüsurları, çirkinlik, zəiflik, sosial aşağılıq özünəqiymətin obyekti olduğundan çox uzaqdır; yalnız kasıblıq xəstənin qorxuları və iddiaları arasında üstün mövqe tutur.

Əvvəl qoyulan müəmmənin açılışına sonra elə bir müşahidə gətirib çıxarır ki, onu etmək elə də çətin deyil. Melanxolikin müxtəlif özünəqarşı ittihamlarını səbirli dinləsən, nəhayət elə təəssürat almamaq mümkün deyil: onların ən güclüləri öz şəxsiyyətinə çox az uyğundur, amma azacıq dəyişikliklə xəstənin sevdiyi, sevilmiş və ya sevməli olduğu başqa bir şəxsə uyğundur. Hadisəni nə qədər araşdırsan, bu fərziyyə təsdiqlənir. Beləliklə, xəstəlik mənzərəsinin açarı əlimizdədir: özünəqarşı ittihamları sevgi obyektinə qarşı ittihamlar kimi tanıyırıq ki, onlar oradan yuvarlanıb öz Məninə keçib.

Öz ərini belə qabiliyyətsiz qadına bağlı olduğuna görə səslə acıyan qadın əslində ərinin qabiliyyətsizliyini qınamaq istəyir — bu istənilən mənada olsun. Bəzi həqiqi özünəqarşı ittihamların geri döndərilmişlərin arasına salınmasına heç də təəccüblənmək lazım deyil; onlar özlərini irəli sürə bilər, çünki digərlərini örtməyə və hadisənin dərk edilməsini mümkünsüz etməyə xidmət edirlər — axı onlar da sevgi mübahisəsinin lehinə və əleyhinə sözlərindəndir ki, bu mübahisə sevgi itkisinə gətirib çıxarmışdı. Xəstələrin davranışı da indi xeyli anlaşılan olur. Onların şikayətləri ittihamdır — sözün köhnə mənasında; utanmırlar və gizlənmirlər, çünki özləri haqqında deyilən hər alçaldıcı söz əslində başqa biri haqqında deyilir; və onlar ətrafda bu qədər ləyaqətsiz şəxslərə yaraşan təvazökarlıq və boyun əymə nümayiş etdirməkdən çox uzaqdırlar — əksinə, ən yüksək dərəcədə işgəncəçidir, həmişə təhqir olunmuş kimi və sanki onlara böyük haqsızlıq edilib. Bütün bunlar yalnız onda mümkündür ki, onların davranış reaksiyaları hələ də üsyanın ruhi konstellasiyasından çıxır ki, bu da sonra müəyyən proseslə melanxolik peşmançılığına kebu prosesin necə baş verdiyini sonra yenidən qurmaq çətinlik yaratmır. Obyekt seçimi olmuşdu — libidonun müəyyən şəxslə bağlanması; sevilən şəxsdən gələn real təhqir və ya məyusluğun təsiri ilə bu obyekt münasibətində silkələnmə baş verdi. Nəticə normal deyildi — libidonun bu obyektdən geri alınması və yenisinə köçürülməsi —, başqa bir şey oldu ki, onun yaranması üçün bir neçə şərt lazım görünür. Obyekt yükləməsi az dayanıqlı çıxdı; o ləğv edildi, amma azad libido başqa obyektə köçürülmədi, Mənə geri çəkildi. Orada isə o, istənilən işə yaramadı — Mənin tərk edilmiş obyektlə identifikasiyasını qurmağa xidmət etdi. Obyektin kölgəsi beləcə Mənin üzərinə düşdü — Mən indi xüsusi bir instansiya tərəfindən obyekt kimi, tərk edilmiş obyekt kimi qiymətləndirilə bilən hala gəldi. Bu yolla obyekt itkisi Mən itkisinə çevrildi, Mən ilə sevilən şəxs arasındakı münaqişə isə Mən-tənqidi ilə identifikasiya vasitəsilə dəyişmiş Mən arasındakı ziddiyyətə.

Belə bir prosesin şərtləri və nəticələrindən bəzilərini birbaşa güman etmək olar. Bir tərəfdən sevgi obyektinə güclü fiksasiya olmalıdır, o biri tərəfdən isə buna zidd olaraq obyekt yükləməsinin zəif müqaviməti. Bu ziddiyyət, O. Rankın dəqiq qeydinə görə, obyekt seçiminin narsisistik təməl üzərində olması ilə bağlıdır: obyekt yükləməsinə çətinliklər qalxanda narsisizmə regressedə bilir. Obyektlə narsisistik identifikasiya sevgi yükləməsinin əvəzinə çevrilir və bunun nəticəsi odur ki, sevilən şəxslə münaqişəyə baxmayaraq sevgi münasibətindən imtina etmək lazım deyil. Obyekt sevgisinin identifikasiya ilə belə əvəzi narsisistik xəstəliklər üçün mühüm mexanizmdir; K. Landauer onu yaxın zamanda şizofreniyanın müalicə prosesində aşkara çıxara bildi.1) O, təbii ki, obyekt seçiminin bir tipusundan ilkin narsisizmə regresiyaya uyğundur. Biz başqa yerdə göstərmişdik ki, identifikasiya obyekt seçiminin ilkin mərhələsidir və Mənin obyekti seçib böyütməsinin ifadəsində ambivalent olan ilk yoludur. Bu obyekt özünə yemək istəyir — və libidonun inkişafının oral və ya kannibal fazasına uyğun olaraq yemək yolu ilə. Bu əlaqəyə görə Abraham melanxolik vəziyyətin ağır gedişində görünən yeməkdən imtinanı haqlı olaraq geri qaytarır.

Nəzəriyyənin tələb etdiyi bu nəticə — melanxolik xəstəliyə və ya onun bir parçasına meyli obyekt seçiminin narsisistik tipusunun üstünlüyündə görmək — təəssüf ki, hələ araşdırma ilə təsdiqini tapmayıb. Bu tədqiqatın girişində etiraf etmişdim ki, onun dayandığı empirik material bizim tələblərimizə cavab vermir. Müşahidənin çıxarımlarımızla uyğunluğunu qəbul etsək, obyekt yükləməsindən hələ narsisizmə aid oral libido fazasına regresiyanı melanxoliyanın xarakteristikasına daxil etməkdən çəkinməzdik. Obyektlə identifikasiyalar transferans nevrozlarında da heç də nadir deyil — əksinə, tanınan mexanizmdir.1)

1) Intern. Zeitschr. für ärztl. Psychoanalyse, II, 1914.

simptomun yaranmasında, xüsusilə isteriyada. Amma narsisistik identifikasiyanı isterik olandan fərqləndirmək olar: birincidə obyekt yükləməsi buraxılır, ikincidə isə saxlanılır və adətən müəyyən ayrı-ayrı hərəkətlərə və innervasiyalara məhdudlaşan təsir göstərir. Yenə də identifikasiya transferans nevrozlarında sevgi bildirə bilən bir ümumiliyin ifadəsidir. Narsisistik identifikasiya daha ilkindir və bizə daha az öyrənilmiş isterik identifikasiyanı anlamağa yol açır.

Beləliklə, melanxoliya xarakterlərinin bir hissəsini kədərdən, o biri hissəsini narsisistik obyekt seçimindən narsisizmə reqressiya edən prosesdən götürür. O, bir tərəfdən kədər kimi sevilən obyektin real itməsinə reaksiyadır, amma üstəlik normal kədərdə olmayan və ya onu qoşulduğu yerdə patologiyaya çevirən bir şərtlə bağlıdır. Sevgi obyektinin itkisi sevgi münasibətlərinin ambivalentliyini nümayiş etdirmək və göstərmək üçün əla səbəbdir. Məcburi nevroza meyl olduğu yerlərdə ambivalentlik münaqişəsi kədərə patoloji formalı verir və onu özünəqarşı ittihamlar formasında — guya obyektin itməsinə özü səbəb olub, yəni istəyib — ifadə etməyə məcbur edir. Sevilən şəxslərin ölümündən sonrakı belə məcburi-nevrotik depresiyalarda bizə ambivalentlik münaqişəsinin öz başına nə qadir olduğunu göstərirlər — libidonun reqressiv geri alınması işə qarışmadıqda. Melanxoliyanın səbəbləri adətən ölüm vasitəsilə itkinin aydın halından kənara çıxır və sevgi ilə nifrət ziddiyyətini münasibətə salan və ya mövcud ambivalentliyi gücləndirən təhqir, təcavüz və məyusluq vəziyyətlərinin hamısını əhatə edir. Bir tərəfdən daha real, bir tərəfdən daha konstitusional mənşəli bu ambivalentlik münaqişəsi melanxoliyanın şərtləri altında nəzərə alınmamalı deyil. Əgər imtina edilə bilməyən obyektə sevgi — obyektin özü buraxılanda — narsisistik identifikasiyaya sığındısa, bu əvəzedici obyektdə nifrət özünü göstərir: onu təhqir edir, alçaldır, əziyyət verir və bu əziyyətdən sadist ödənilmə alır. Melanxolikin sözsüz zövqlü özünəəziyyəti məcburi nevrozun oxşar fenomeni kimi tamamilə bir obyektə yönəlmiş və öz şəxsinə qarşı dönmə yolu tapmış sadist və nifrət meyllərinin ödənilməsidir.1) Hər iki xəstəlikdə xəstəyə adətən özünəcəza yolu ilə ilkin obyektlərdən qisas almaq və xəstəliyə düşmənçiliyini birbaşa göstərməmək üçün onların sevilənlərini xəstəlik vasitəsilə əzablamaq müyəssər olur. Xəstənin hiss xəstəliyini doğuran və onun xəstəliyi istiqamətlənən şəxs adətən xəstənin ən yaxın ətrafında tapılır. Beləliklə, melanxolikin obyektinə sevgi yükləməsi ikiqat tale yaşadı: bir hissəsi identifikasiyaya reqressiya etdi, o biri hissəsi isə ambivalentlik münaqişəsinin təsiri ilə ona daha yaxın sadizm mərhələsinə geri qaytarıldı.

Yalnız bu sadizm bizə melanxoliyanı bu qədər maraqlı və bu qədər — təhlükəli edən intihara meyl müəmməsini açır. Həvəs həyatının çıxış nöqtəsi olan ilkin vəziyyət kimi Mənin fövqəladə özünəməhəbbətini tanıyırdıq; həyat təhlükədə olanda yaranan təlaşda narsisistik libidonun necə külli miqdarda azad olduğunu görürük ki, bu Mənin öz-özünü məhv etməyə necə razı ola biləcəyini qavraya bilmirik. Axı çoxdan bilirdik ki, heç bir nevrotik özBundan başqa melanxoliyanın bir diqqətçəkən xüsusiyyəti — kasıblıq təlaşının meydana çıxması — üçün bağlarından qoparılmış və reqressiv dəyişmiş anal erotikanın çıxarılmasına yol vermək yaxındır.

1) Onların fərqi haqqında bax: «Həvəslər və onların taleyi» məqaləsi. — intihar niyyəti duymur ki, onu başqalara qarşı qətl impulslarından özünə qaytarmasın; amma belə bir niyyətin hansı qüvvə oyunu ilə əmələ çevrilə bildiyi anlaşılmaz qalırdı. İndi melanxoliyanın təhlili bizə öyrədir ki, Mən ancaq o zaman özünə qəsd edə bilər, obyekt yükləməsinin qayıtması ilə özünü obyekt kimi görə bildikdə — ona qarşı elə düşmənçiliyi yönəltməyə icazə tapsa ki, obyektə qarşı yönəlir və xarici dünyanın obyektlərinə Mənin ilkin reaksiyasını təmsil edir. (Bax: «Həvəslər və onların taleyi».) Beləcə, narsisistik obyekt seçimindən regressedə obyekt buraxıldı, amma o, Mənin özündən daha qüdrətli çıxdı. Ən çox aşiqlik və intiharın iki əks vəziyyətində Mən — tamamilə fərqli yollarla — obyekt tərəfindən üstələnir.

Melanxoliya bizə hələ başqa suallar da qoyur ki, cavabları bir hissəmizdən qaçır. Müəyyən müddətdən sonra dəlil edilə bilən kobud dəyişikliklər buraxmadan bitməsi — bu cəhəti o, kədərlə bölüşür. Orada çıxış yolu tapmışdıq: reallıq yoxlamasının əmrinin detalları icra edilmək üçün vaxt lazımdır, bu işdən sonra Mən libidosunu itirilmiş obyektdən azad edib. Melanxoliya müddətində Məni oxşar işlə məşğul düşünmək olar; hadisənin iqtisadi anlayışı burada da, orada da yoxdur. Melanxoliyanın yuxusuzluğu vəziyyətin sərtliyinə — yuxu üçün lazım olan yükləmələrin ümumi geri alınmasının mümkünsüzlüyünə dəlildir. Melanxolik kompleks açıq yara kimi davranır və hər tərəfdən yükləmə enerjilərini özünə çəkir (bunları transferans nevrozlarında «qarşı-yükləmələr» adlandırmışdıq) və Məni tam kasıblığa qədər boşaldır; Mənin yuxuya can-atmasına asanlıqla müqavimət göstərə bilir. — Axşam saatlarında vəziyyətin müntəzəm yüngülləşməsində, yəqin ki, somatik, psixogen izahı mümkün olmayan bir amil görünür. Bu mülahizələrə obyektə əhəmiyyət vermədən (xalis narsisistik Mən təhqiri) Mən itkisinin melanxoliya mənzərəsi yaratmağa çatıb-çatmayacağı və Mən-libidosunun birbaşa toksik kasıblığının xəstəliyin bəzi formalarını verib-verməyəcəyi sualı qoşulur.

Melanxoliyanın ən qəribə və izah tələb edən xüsusiyyəti simptomatik əks vəziyyət olan maniyaya keçmə meyli ilə verilir. Məlumdur ki, hər melanxoliya bu taleyi yaşalmır. Bəzi hallar periodik təkrarlarla gedir, onların araları ya maniyanın heç bir çalarını, ya da çox zəif çalarını göstərir. Bəziləri melanxolik və manik fazaların o müntəzəm növbələşməsini göstərir ki, bu, tsiklik dəliliyin qoyulmasında ifadəsini tapmışdır. Bu halları psixogen baxışdan istisna etmək istəyərdik, əgər psixoanalitik iş elə bir neçəsi üçün həlli də, müalicəvi təsiri də mümkün etməmiş olsaydı. Deməli, melanxoliyanın analitik açılışını maniyaya genişləndirmək təkcə icazəlidir deyil — hətta zəruridir.

Bu cəhdin tam qənaətbəxş olacağına zəmanət verə bilmərəm. O, ilk oriyentasiya imkanından uzağa getmir. Bura iki dayaq məxsusdur: birincisi — psixoanalitik təəssürat, ikincisi — demək olar, ümumi iqtisadi təcrübə. Artıq bir neçə psixoanalitik tədqiqatçının söz verən təəssürat budur ki, maniyanın melanxoliyadan başqa məzmunu yoxdur, hər iki xəstəlik eyni «kompleks» ilə mübarizə aparır ki, Mən yəqin ki, melanxoliyada ona məğlub olub, maniyada isə onunla başa çıxıb və ya onu kənara qoyub. O biri dayaq — bütün sevinc, fərəh, qələbə vəziyyətlərinin — maniyanın normal nümunəsini göstərən — eyni iqtisadi şərtlilik tanıdığı təcrübədir. Onlarda böyük, uzun müddət saxlanılan və ya vərdiş halına gətirilən psixik xərcin nəhayət artıq olması, beləliklə, müxtəlif istifadələrə və boşalma imkanlarına hazır olmaq söhbəti gedir. Məsələn: kasıb adam böyük pul qazanıb gündəlik çörək qayğısından birdəfəlik azad olanda; uzun və zəhmətli mübarizə nəhayət uğurla tac qoyulanda; ağır məcburiyyəti, uzun davam edən xəyalpərəstliyi bir zərbədə atmaq müyəssər olanda və s. Bütün belə vəziyyətlər qalxan əhval-ruhiyyə, şən affektin boşalma əlamətləri və hər cür hərəkətə hazırılıq ilə seçilir — tamamilə maniyanın kimi və melanxoliyanın depressiya və maneəsinin tam əksinə. Maniyanın belə bir qələbədən başqa bir şey olmadığını söyləməyə cürət etmək olar, amma yenə də Mənə örtülü qalır ki, o nəyi üstələyib və nəyin üzərində qələbə çalıb. Bu sıraya aid spirtli sərxoşluğu — nə vaxt şəndirsə — eynilə izah etmək olar; onda, yəqin ki, sıxışdırma xərclərinin toksik yolla aradan qalxması söhbəti gedir. Xalq rəyi belə maniakal vəziyyətdə insanın bu qədər hərəkətli və müəssisəli olmasını ona «yaxşı əhvəldə» olması ilə bağlamağı xoşlayır. Bu səhv bağlantını əlbəttə ki, açmaq lazımdır. Ruhi həyatda adı çəkilən iqtisadi şərt yerinə yetirilib və ona görə insan bir tərəfdən bu qədər şən əhvəldə, o biri tərəfdən bu qədər maneəsizdir.

Bu iki işarəni birləşdirsək, belə alınır: maniyada Mən obyektin itkisini (və ya itkisinə görə kədəri, bəlkə də obyektin özünü) üstələmiş olmalıdır və indi ağrılı melanxolik əzabının Məndən çəkib bağladığı qarşı-yükləmənin bütün miqdarı müyəssər olub. Manik bizə özündən əziyyət çəkdiyi obyektdən azadlığını aydın göstərir: o, acgözlüklə yeni obyekt yükləmələrinə çıxır.

Bu izah inandırıcı səslənir, amma birincisi hələ az müəyyənləşib, ikincisi cavab verə bildiyimizdən daha çox yeni sual və şübhə doğurur. Onların müzakirəsindən qaçmayacağıq — hər halda onların içindən aydınlıq yolu tapacağımızı gözləmirik.

Əvvəlcə: normal kədər də obyektin itkisini üstələyir və mövcudluğu müddətində Mənin bütün enerjilərini özünə çəkir. Niyə onda ötəndən sonra qələbə fazası üçün iqtisadi şərt heç işarə ilə də yaranmır? Bu etiraza dərhal cavab vermək mənə mümkün görünmür. O, bizə diqqət yetirir ki, biz kədərin öz vəzifəsini hansı iqtisadi vasitələrlə yerinə yetirdiyini deyə bilmirik hətta; amma bəlkə burada bir fərziyyə kömək edər. Libidonun itirilmiş obyektlə bağlandığı hər bir xatirə və gözlənti vəziyyətinə reallıq öz hökmünü gətirir — obyekt artıq mövcud deyil — və Mən, sanki bu taleyi bölüşmək istəyib-istəmədiyi sualı qarşısına qoyulmuş kimi, yaşamağın narsisistik ödənilmələrinin məbləği ilə məhv edilmiş obyektlə bağını çözür.

Təsəvvür etmək olar ki, bu çözülmə o qədər yavaş və mərhələli baş verir ki, işin bitməsilə onun üçün lazım olan xərc də dağılır.

Kədər işi haqqında fərziyyədən melanxolik işin təsvirinə yol axtarmaq cazibədirdir. Burada bizə ilk növbədə qeyri-müəyyənlik mane olur. Melanxoliyada topik baxışı biz hələ çox az nəzərə almışıq və sualı qoymamışıq: xəstəliyin psixik proseslərinin hansında və hansı psixik sistemlər arasında melanxolik iş gedir? Xəstəliyin psixik proseslərinin nələri buraxılmış qeyri-şüurlu obyekt yükləmələrində, nələri onların Məndəki identifikasiya-əvəzində oynayır?

…həzz də kədər və ya melanxoliya yaratmağa uyğun deyil.1) İqtisadi baxış bu vaxta qədər psixoanalitik işlərdə az nəzərə alınıb. İstisna kimi V. Tauskin məqaləsini göstərmək olar: Sıxışdırma motivinin rekompensla dəyərsizləşdirilməsi (Intern. Zeitschr. für ärztl. Psychoanalyse, I, 1913).

…yaratmaq. Libido çözülməsinin tək-tək icra xarakteri deməli melanxoliyaya da, kədərə də eyni dərəcədə məxsusdur — yəqin ki, eyni iqtisadi münasibətlərə dayanır və eyni meyllərə xidmət edir.

Amma melanxoliyada, eşitdiyimiz kimi, normal kədərdən daha çox məzmun var. Obyektlə münasibət burada sadə deyil — ambivalentlik münaqişəsi ilə mürəkkəbləşib. Ambivalentlik ya konstitusionaldır, yəni bu Mənin hər sevgi münasibətinə yapışıb, ya da məhz obyektin itmə təhlükəsi ilə gələn təcrübələrdən doğur. Melanxoliya səbəblərində kədərdən çox uzağa gedə bilər — kədər adətən yalnız real itki, obyektin ölümü ilə doğurulur. Beləliklə, melanxoliyada obyekt ətrafında nifrət ilə sevginin bir-birindən asılı olub mübarizə apardığı sayısız tək-tək döyüşlər baş verir — biri libidonu obyektdən çözmək üçün, o biri bu libido mövqeyini hücumdan qorumaq üçün. Bu tək-tək döyüşləri heç bir sistemə yerləşdirmək olmaz, yalnız Ubw-yə — söz yükləmələrinin əksinə, maddi xatirə izləri sahəsinə. Məhz orada kədərin çözülmə cəhdləri də oynayır, amma bu sonuncuda bu proseslərin normal yolla Vbw vasitəsilə şüura davam etməsinə mane yoxdur. Melanxolik iş üçün bu yol bağlıdır — bəlkə də səbəblərin çoxluğu və ya onların qarşılıqlı təsiri ilə. Konstitusional ambivalentlik özü-özü ilə və özü üçün sıxışdırılmışlara aiddir; obyektlə travmatik təcrübələr başqa sıxışdırılmışları aktivləşdirmiş ola bilər. Beləliklə, hər şey bu ambivalent döyüşlərdə melanxoliya üçün xarakterik olan nəticə yaranana qədər şüurdan gizli qalır. O — bildiyimiz kimi — təhlükədə olan libido yükləməsinin nəhayət obyekti buraxmasından ibarətdir, amma yalnız onun çıxdığı Mən nöqtəsinə geri çəkilmək üçün. Sevgi Mənə qaçışla ləğvdən yaxa qurtardı. Libidonun bu regressedən sonra proses şüura gələ bilir və şüura Mənin bir hissəsi ilə tənqid instansiyası arasındakı münaqişə kimi təqdim olunur.

Şüur melanxolik işdən nə qavrayırsa, onun əsl hissəsi deyil — həm də o hissə deyil ki, əzabın həllinə təsir etməsinə güvanmaq olar. Görürük ki, Mən özünü alçaldır və özünə qəzəblənir; xəstə kimi biz də anlamırıq, bu nəyə gətirib çıxarır və necə dəyişə bilər. İşin qeyri-şüurlu parçasına belə xidməti aid etmək daha mümkündür, çünki melanxolik iş ilə kədər işi arasında əsas analogiya tapmaq çətin deyil. Kədər Məni obyektdən imtinaya sövq edir — obyekti ölü elan edib Mənə sağ qalma premiyası təklif edərək —, beləcə hər bir ambivalent döyüş də libidonun obyektlə fiksasiyasını yumşaldır: onu dəyərsizləndirir, alçaldır, sanki vurub öldürür. Prosesin Ubw-də başa çatması imkanı mövcuddur — ya qəzəb tükənəndə, ya obyekt dəyərsiz kimi buraxılanda. Bu iki imkanın hansının mütəmadi və ya üstünlük təşkil edərək melanxoliyaya son qoymasına və bu sonun halların gedişini necə dəyişdirməsinə bizim baxışımız yoxdur. Mən bunda özünün daha yaxşı, obyektdən üstün kimi tanınmasının ödənilməsindən ləzzət ala bilər.

Melanxolik işin bu təsəvvürünü qəbul etsək də, o bizə çıxdığımız izahı verə bilmir. Melanxoliyadan sonrakı maniyanın yaranması üçün iqtisadi şərti bu xəstəliyə hakim ambivalentlikdən çıxarmaq gözləntimiz başqa sahələrdən analogiyalarla dəstəklənə bilərdi; amma onun qarşısında əyilməli olduğu bir fakt var. Melanxoliyanın üç şərtindən — obyektin itkisi, ambivalentlik və libidonun Mənə regressedən — ilk ikisini ölüm hallarından sonrakı məcburi-ittihamlarda yenidən tapırıq. Orada münaqişənin yayını ambivalentlik təşkil edir sözsüz, və müşahidə göstərir ki, onun bitməsindən sonra maniakal vəziyyətin qələbəsindən heç nə qalmır. Beləcə üçüncü amilə yeganə fəaliyyətli kimi işarə edilir. Melanxolik işin bitməsindən sonra azad olan və maniyanı mümkün edən ilkin bağlı yükləmə yığılmasının libidonun narsisizmə regressedən asılı olması lazımdır. Melanxoliyanın obyekt uğrunda mübarizəyə dəyişdiyi Məndəki münaqişə ağrılı yara kimi təsir etməlidir ki, o, fövqəladə yüksək qarşı-yükləmə tələb edir. Amma burada yenə də məqsədəuyğun olardı dayanmaq və maniyanın daha dərindən açılışını — əvvəl bədən ağrısının, sonra onun analoqu olan ruhi ağrının iqtisadi təbiətinə baxış alana qədər — sonraya saxlamaq. Axı artıq bilirik ki, çətin ruhi problemlərin bağlantısı bizə hər tədqiqatı başa çatmamış kəsməyə məcbur edir — ta ki, onu o birinin nəticələri köməkə gəlir.1)

1) Maniya probleminin sonrakı davamı haqqında bax: «Kütlə psixologiyası və Mən-analizi» [Ges. Schriften, VI cild].