Qeyri-şüurlu
Psixoanalizdən öyrənmişik: sıxışdırma prosesinin mahiyyəti həvəsi təmsil edən təsəvvürü ləğv etməkdə, məhv etməkdə deyil, onu şüurlanmadan saxlamaqdadır. Onda biz deyirik ki, o, «qeyri-şüurlu» vəziyyətindədir və onun qeyri-şüurlu halda da təsir göstərə bildiyinə — nəhayət, şüura çatan təsirlərə də — dair möhkəm dəlillərimiz var. Sıxışdırılmışın hamısı qeyri-şüurlu qalmalıdır, amma başdan qeyd edək: sıxışdırılmış qeyri-şüurlunun hamısını örtmür. Qeyri-şüurlu daha geniş həcmdir; sıxışdırılmış onun bir hissəsidir.
Qeyri-şüurlunu necə tanıyaq? Təbii ki, biz onu yalnız şüurlu kimi bilirik — onu şüurluya çevirən dəyişmədən, tərcümədən keçdikdən sonra. Psixoanalitik iş bizə hər gün belə tərcümənin mümkün olduğunu göstərir. Bunun üçün analiz olunanın müəyyən müqavimətləri dəf etməsi lazımdır — o müqavimətləri ki, bir vaxt məhz onların vasitəsilə bu təsəvvür şüurdan rədd edilərək sıxışdırılmışa çevrilmişdi.
I Qeyri-şüurlunun haqlılığı
Qeyri-şüurlu ruhi olanı fərz etməyin və bu fərziyyə üzərində elmi işləməyin haqlılığı bir çox tərəfdən inkar edilir. Biz əks cavab verə bilərik: qeyri-şüurlunun fərziyyəsi zəruri və qanunidir, onun varlığı haqda isə bir neçə dəlimiz var. O, zəruridir, çünki şüurun məlumatları yüksək dərəcədə natamamdır; sağlamlarda da, xəstələrdə də tez-tez elə psixik aktlar rast gəlinir ki, onların izahı başqa aktları fərz edir, şüur isə onlara şahidlik etmir. Belə aktlara sağlamlarda səhv hərəkətlər və yuxular, xəstələrdə isə psixik simptomlar adlanan və məcburi təzahürlərin hamısı aiddir. Gündəlik şəxsi təcrübəmiz bizə mənşəyini bilmədiyimiz ağla gələnlərlə, işlənməsi bizdən gizli qalmış düşüncə nəticələri ilə tanış edir. Bu şüurlu aktların hamısı əlaqəsiz və dərksiz qalardı, əgər inadla tələb etsəydik ki, bizdə gedən bütün ruhi aktları da şüur vasitəsilə bilməliyik; çıxarılan qeyri-şüurlu aktları araya qatanda isə onlar göstərilə bilən əlaqəyə yığılırlar. Məna və əlaqə qazancı isə bizi birbaşa təcrübədən irəliyə aparmağa tam haqlı olan motivdir. Əgər bundan əlavə görünürsə ki, qeyri-şüurlu fərziyyəsinin üzərinə uğurlu fəaliyyət qurmaq olar — fəaliyyət ki, şüurlu proseslərin gedişinə məqsədəuyğun təsir göstərir —, o zaman bu uğurda fərz edilənin varlığının tutulmaz dəlilini əldə etmişik. Onda belə mövqe tutmaq lazımdır: ruhdaxilində gedən hər şeyin həm də şüura məlum olması tələbi əsassız özbaşınalıqdan başqa bir şey deyil.
Daha da irəli gedib qeyri-şüurlu psixik vəziyyətin xeyrinə bunu da sübut kimi gətirmək olar: şüur hər anda yalnız cüzi bir məzmunu əhatə edir, ona görə də «şüurlu bilik» adlandırdığımızın əksəriyyəti onsuz da uzun-uzun dövrlər boyu latent vəziyyətində — deməli, psixik qeyri-şüurluluq vəziyyətində — olmalıdır.
Qeyri-şüurluya qarşı etiraz bütün latent xatirələrimizi nəzərə aldıqda tam anlaşılmaz olardı. Ona görə də qarşımıza belə irad çıxır: guya bu latent xatirələri artıq psixik adlandırmaq olmaz, onlar somatik proseslərin qalıqlarıdır, psixik olan isə onlardan yenidən doğula bilər. Cavab vermək asandır: əksinə, latent xatirə psixik prosesin şübhəsiz qalığıdır. Amma daha vacibi budur: həmin iradın açıq söylənməyən, amma başdan-sonra bərkidilmiş bir ehtimal üzərində qurulduğunu dərk edək — şüurlu ilə ruhi olanı eyniləşdirən ehtimal. Bu eyniləşdirmə ya petitio principii-dir — elə sualın cavabını əvvəlcədən götürür ki, hər psixik olan mütləq şüurlu olmalıdırmı —, ya da konvensiya, nomenklatura məsələsidir. Sonuncu keyfiyyətində o, hər konvensiya kimi təbii ki, şübhəsizdir. Açıq sual biridir: bu eyniləşdirmə elə məqsədəuyğundurmu ki, ona qoşulmaq mütləqdir? Cavab verə bilərik: psixik olanın şüurlu ilə konventsiyalı eyniləşdirilməsi heç də məqsədəuyğun deyil. O, psixik ardıcıllıqları cırır, bizi psixofizik paralellizmin həllolmaz çətinliklərinə atır, şüurun rolunu heç bir aydın əsas olmadan həddindən-artıq qiymətləndirməkdə ittiham olunur və bizə psixoloji tədqiqatın sahəsindən erkən çıxmağı məcbur edir — başqa sahələrdən əvəzləşdirmə gətirmək gücü olmadan.
Hər halda açıqdır: ru həyatının rəddedilməz latent vəziyyətlərini qeyri-şüurlu ruhi kimi götürmək, yoxsa fiziki kimi götürmək sualı söz mübahisəsinə yuvarlanmaq təhlükəsi daşıyır. Ona görə də ağıllıdır hər şeydən əvvəl bu şübhəli vəziyyətlərin təbiəti haqda dəqiq bildiklərimizi önə çəkmək. Fiziki xarakterlərinə görə onlar bizə tamamilə yetişməzdirlər; heç bir fizioloji təsəvvür, heç bir kimyəvi proses bizə onların mahiyyəti haqda təxəyyül verməz. Digər tərəfdən isə bəllidir ki, onlarla şüurlu ruhi proseslər ən geniş toxunuşdadır; müəyyən iş sərfi ilə onları şüurlu ruhi proseslərə çevirmək, onlarla əvəz etmək olar, onları da təsəvvür, meyl, qərar və s. kimi bütün kateqoriyalarla təsvir etmək mümkündür — biz həmin kateqoriyaları şüurlu ruhi aktlara tətbiq edirik. Hətta bu latent vəziyyətlərin bəziləri haqda deməliyik: onlar şüurlulardan məhz şüurun yoxluğu ilə fərqlənirlər. Ona görə də onları psixoloji tədqiqatın obyekti kimi, şüurlu ruhi aktlarla ən sıx əlaqədə götürməkdən çəkinməyəcəyik. Latent ruhi aktların psixik xarakterinin inadla rədd edilməsi onunla izah edilir ki, söhbət gedən fenomenlərin əksəriyyəti psixoanalizdən kənar öyrənmənin obyekti olmayıb. Patoloji faktları bilməyən, normal adamların səhv hərəkətlərini təsadüflər sayan və «yuxular köpükdür» kimi köhnə müdrikliklə barışan adam bununla belə şüur psixologiyasının bir neçə müəmmasını da nəzərdən qaçırtsın, artıq qeyri-şüurlu ruhi fəaliyyət fərziyyəsindən yaxasını qurtarar. Yeri gəlmişkən, hipnoz təcrübələri, xüsusən posthipnotik təklif, psixoanalizin dövründən əvvəl qeyri-şüurlu ruhi olanın varlığını və təsir yolunu gözlə görünəcək dərəcədə nümayiş etdiribdi. Amma qeyri-şüurlu fərziyyəsi tam haqlıdır da — o qədər ki, onu irəli sürəndə öz adətən düzgün saydığımız düşüncə tərzimizdən bir addım belə yan keçmirik. Şüur hər birimizə yalnız öz ruhi vəziyyətlərimizin biliyini verir; başqa adamın da şüuru olduğunu demək nəticədir — həmin başqasının qavranılan təzahürləri və aktları əsasında analogiya ilə çəkilən nəticə, hansı ki, onun bu davranışını bizə anlamlı edir. (Psixologiya baxımından daha düzgün təsvir budur: biz xüsusi düşünmədən özümüzükdən başqa hər kəsə öz quruluşumuzu — deməli, öz şüurumuzu da — veririk və məhz bu eyniləşdirmə bizim anlayışımızın ilkin şərtidir.) Bu nəticə — ya da bu eyniləşdirmə — bir vaxt Məndən başqa adamlara, heyvanlara, bitkilərə, cansızlara və dünyanın bütövlüyünə yayılmışdı və fərdi Mənlə oxşarlıq üstündən gəldikcə yararlı çıxırdı; başqa olan Məndən uzaqlaşdıqca isə get-gedə etibarsızlaşdı. Bugünkü tənqidimiz artıq heyvan şüurunda qərarsızlaşır, bitki şüurundan imtina edir, cansızların şüuru fərziyyəsini isə mistikaya buraxır. Amma ilkin eyniləşdirmə meyli tənqid imtahanından keçdiyi yerlərdə də — bizə ən yaxın insan-başqası haqda — şüur fərziyyəsi nəticə üzərində durur və öz şüurumuzun birbaşa əminliyini bölə bilməz. Psixoanaliz indi başqa heç nə tələb etmir, yalnız bu nəticə çıxarmaq yolunun öz şəxsimizə də tətbiq edilməsini — konstitusional meyl isə onsuz da bu yerə yoxdur. Bu yolla gedəndə deməliyik: özümdə müşahidə etdiyim və başqa psixik həyatımla bağlaya bilmədiyim bütün aktlar və təzahürlər elə qiymətləndirilməlidir, guya onlar başqa bir şəxsə mənsubdurlar, və ona yazılan ruhi həyat vasitəsilə izahını almalıdırlar. Təcrübə də göstərir: öz şəxsimizdə psixik tanınmaqdan imtina etdiyimiz eyni aktları başqalarında dərk etməyi — yəni ruhi əlaqəyə yığmağı — çox yaxşı bacarırıq. Tədqiqatımız burada görünür, öz şəxsimizdən xüsusi bir maneə ilə yayındırılır və onun düzgün dərkinə mane olur. Öz şəxsimizə döndərilən, daxili narazılıqdan keçməli olan bu nəticə-yol indi qeyri-şüurlunun aşkarlanmasına yox, düzgün olaraq başqa, ikinci bir şüurun fərziyyəsinə gətirir — həmin ikinci şüur ki, mənim bildiyim şüurla öz şəxsimizdə birləşib. Yalnız burada tənqidin haqlı iradları doğulur. Birincisi, öz daşıyıcısının heç nə bilmədiyi şüur yad şüurdan fərqli bir şeydir və şübhəlidir, ən mühüm xarakterindən kənarda qalan belə şüur müzakirəyə ümumiyyətlə layiqdirmi. Qeyri-şüurlu psixik fərziyyəsinə qarşı döyüşən adam bunun müqabilində qeyri-şüurlu bir şüur almazla barışmaz. İkincisi, analiz göstərir: çıxardığımız ayrı-ayrı latent ruhi proseslər bir-birindən yüksək dərəcədə müstəqildirlər — elə bil onlar bir-birləri ilə əlaqədə deyillər, bir-birlərindən heç nə bilmirlər. Deməli, hazır olmalıyıq: bizdə yalnız ikinci şüuru yox, üçüncünü, dördüncüsünü, bəlkə, bitirmək olmayan bir şüur vəziyyətləri sırasını fərz etməyə — hamısı bizdən və bir-birindən gizlidir. Üçüncüsü, ən ağır arqument budur: analitik tədqiqat bizə öyrədir ki, bu latent proseslərin bir hissəsinin bizə yad, hətta inanılmaz görünən, bilikli şüur xüsusiyyətlərimizlə birbaşa zidd gələn xarakterləri və xüsusiyyətləri var. Beləcə, öz şəxsimizə döndərilən nəticəni dəyişmək əsası tapırıq: o, bizdə ikinci şüurun yox, şüurdan məhrum psixik aktların varlığını sübut edir. «Şüuraltı» təyinini də düzgün olmayan və çaşdırıcı sayıb rədd etmək olar. Tanış «double conscience» (şüurun bölünməsi) halları bizim baxışımıza qarşı heç nə sübut etmir. Onları ən dəqiq belə təsvir etmək olar: ruhi fəaliyyətlərin iki qrupa bölündüyü hallar, hansında eyni şüur növbələşmə ilə ya bir, ya digər ləgərə dönür.
Psixoanalizdə bizə başqa yol qalmır: ruhi prosesləri öz-özünə qeyri-şüurlu elan etmək və onların şüur tərəfindən qavranmasını hiss orqanları vasitəsilə xarici dünyanın qavranması ilə müqayisə etmək. Bu müqayisədən hətta biliyimiz üçün qazanc gözləyirik. Qeyri-şüurlu ruhi fəaliyyət haqda psixoanalitik fərziyyə bir tərəfdən bizə hər yerdə şüurumuzun surətlərini göstərən ibtidai animizmin davamı kimi, digər tərəfdən isə Kantın xarici qavrama haqqında təsəvvürümüzə vurduğu düzəlişin davamı kimi görünür. Kant bizə xəbərdar etmişdi ki, qavramamızın subyektiv şərtliliyini nəzərdən qaçırma və qavramamızı dərkedilməz qavranılanla eyniləşdirmə; psixoanaliz də öz növbəsində xəbərdar edir ki, şüur-qavramasını onun obyekti olan qeyri-şüurlu psixik prosesin yerinə qoyma. Fiziki olan necə həqiqətdə bizə göründüyü kimi olmaq məcburiyyətində deyilsə, psixik olan da. Biz isə həzzlə həmin təcrübəyə hazırlaşa bilərik: daxili qavramanın düzəlişi xaricinə bərabər çətinlik təqdim etmir, daxili obyekt xarici dünyadan az dərkedilməzdir.
II Qeyri-şüurlunun çoxmənalılığı və topik baxış
İrəli getməzdən əvvəl vacib, amma ağır da olan bir faktı bərkidək: qeyri-şüurluluq psixik olanın təkcə bir əlamətidir və onun xarakteristikası üçün heç də kifayət etmir. Çox müxtəlif dəyər-dərəcəli psixik aktlar var ki, hamısı «qeyri-şüurlu olmaq» xarakteri ilə üst-üstə düşürlər. Qeyri-şüurlu bir tərəfdən yalnız latent, müvəqqəti qeyri-şüurlu olan, başqa heç nədə şüurlulardan fərqlənməyən aktları, digər tərəfdən isə sıxışdırılmış kimi prosesləri əhatə edir — onlar ki, şüurlana olsaydılar, qalan bütün şüurlulardan ən sülalə şəkildə seçilərdilər. Müxtəlif psixik aktları təsvir edəndə başdan-axıra onların şüurlu ya qeyri-şüurlu olmasına diqqət yetirməmək, onları yalnız həvəslərə və məqsədlərə münasibətinə, quruluşuna və bir-birindən üstün duran psixik sistemlərə mənsubiyyətinə görə təsnif edib əlaqələndirmək bütün çaşqınlıqlara son qoyardı. Amma bu, bir sıra səbəblərdən həyata keçirilə biləz, ona görə də çoxmənalılıqdan qaça bilmirik: «şüurlu» və «qeyri-şüurlu» sözlərini bir tərəfdən təsviri mənada, digər tərəfdən isə sistematik mənada işlədirik — sonuncuda onlar müəyyən sistemlərə mənsubiyyəti və müəyyən xüsusiyyətlərlə təchiz olunmağı bildirirlər. Başqa bir cəhd də görmək olar: tanınmış psixik sistemləri şüurluluqa toxunmayan ixtiyari adlarla adlandırmaqla çaşqınlığı aradan qaldırmaq. Yalnız bundan əvvəl hesabat vermək lazımdır ki, sistemlərin fərqlənməsi nəyə söykənir — şüurluluğu dolanmaq olmaz, çünki o, bütün tədqiqatlarımızın başlanğıc nöqtəsidir. Yəqin ki, bir az kömək bu təklifdən gözləyə bilərik: ən azından yazıda, hər iki sözü sistematik mənada işlədəndə, «şüurlu» əvəzinə Bw, «qeyri-şüurlu» əvəzinə isə müvafiq qısaltmanı — Ubw yazmaq.
Pozitiv təqdimatda psixoanalizin nəticəsi kimi bildiririk: psixik akt ümumiyyətlə iki vəziyyət fazasından keçir, aralarına bir növ yoxlama (senzura) düşür. Birinci fazada o, qeyri-şüurludur və Ubw. sisteminə mənsubdur; yoxlamada senzura tərəfindən rədd edilirsə, ikinci fazaya keçid ona qapalıdır; onda o, «sıxışdırılmış» adlanır və qeyri-şüurlu qalmalıdır. Amma bu yoxlamadan keçərsə, ikinci fazaya daxil olur və ikinci sistemin mənsubuna çevrilir — onu Bw. sistemi adlandıracağıq. Bu mənsubiyyət onun şüurla münasibətini hələ birəlli etmir. O, hələ şüurlu deyil, amma şüurlanmağa qabildir (İ. Broyerin ifadəsi ilə), yəni indi müəyyən şərtlər ödənəndə xüsusi müqavimət göstərmədən şüurun obyektinə çevrilə bilər. Bu şüurlanma qabiliyyətinə görə Bw. sistemini həm də «qabaqşüurlu» adlandırırıq. Əgər məlum olsa ki, qabaqşüurlunun özünün şüurlanması da müəyyən senzura ilə tənzim olunur, Ubw. və Bw. sistemlərini bir-birindən daha sərt ayıracağıq. İndilik bunu bərkidmək kifayətdir: Vbw. sistemi Bw. sisteminin xüsusiyyətlərini bölür və sərt senzura Ubw.-dən Vbw.-yə (ya da Bw.-yə) keçiddə öz vəzifəsini görür.
Bu (iki ya üç) psixik sistemin qəbulu ilə psixoanaliz təsviri şüur-psixologiyasından bir addım daha uzaqlaşdı, özünə yeni sual qoyuluşu və yeni məzmun aldı. O, psixologiyadan indiyədək əsasən ruhi proseslərin dinamik qavraması ilə fərqlənirdi; indi ona qoşulur ki, o, həm də psixik topikanı nəzərə alır və istənilən ruhi akt haqda bildirmək istəyir: hansı sistem daxilində, ya hansı sistemlər arasında gedir. Bu can-atmaya görə o, həm də dərinpsixologiya adını alıb. Sonra eşidəcəyik: o, daha başqa bir baxış nöqtəsi ilə də zənginləşə bilər.
Ruhi aktların topikasını ciddiyyətlə götürmək istəyiriksə, marağımızı tam burada doğulan şübhəli suala döndərməliyik. Psixik akt (burada təsəvvür təbiətli birilə məhdudlaşaq) Ubw. sistemindən Bw. (ya da Vbw.) sisteminə dəyişmə yaşayanda necə fərz etməliyik: bu dəyişmə ilə həmin təsəvvürün yenidən fiksasiyası — necə deyərlər, onun ikinci yazılışı — bağlıdır, yəni təsəvvür yeni bir psixik lokalitətdə də yer ala bilər və ilkin qeyri-şüurlu yazılış onun yanında davam edir? Yoxsa əksinə inanmaq daha düzgündür ki, dəyişmə eyni materialda, eyni lokalitətdə baş verən vəziyyət dəyişməsindən ibarətdir? Bu sual əbstrakt görüne bilər, amma qoyulmalıdır, əgər psixik topikadan — psixikin dərin ölçüsündən — daha müəyyən təsəvvür qurmaq istəyiriksə. O, çətindir, çünki saf psixologiyanı aşır və ruhi aparatın anatomiya ilə münasibətlərinə toxunur. Bilirik ki, bu münasibətlər ən kobud şəkildə də olsa vardır. Tədqiqatın sarsılmaz nəticəsidir: ruhi fəaliyyət beyin funksiyasına — digər heç bir orqan kimi deyil, məhz ona — bağlıdır. Bir az irəli — nə qədər, bəlli deyil — beyin hissələrinin bərabərhüquqlu olmamasının və onların bədən hissələri, zehni fəaliyyətlər ilə xüsusi münasibətinin kəşfi aparır. Amma buradan ruhi proseslərin lokalizasiyasını təxmin etməyə bütün cəhdlər, təsəvvürləri sinir hüceyrələrində saxlanılan təsəvvür etmək və həyacanları sinir telləri üzərində gəzmək cəhdləri sarsıdıcı uğursuzluğa düçar olub. Eyni taleyi həmin təlimə də yazılardı, hansı ki, Bw. sisteminin — şüurlu ruhi fəaliyyətin — anatomik yerini beyin qabığında tanımaq, qeyri-şüurlu prosesləri isə beyinin subkortikal hissələrinə göndərmək istəyərdi. Burada elə bir boşluq açılır ki, onu doldurmaq hazırda mümkün deyil və psixologiyanın vəzifələrinə də aid deyil. Bizim psixik topikamız indilik anatomiya ilə heç bir əlaqəsi yoxdur; o, ruhi aparatın — bədəndə harada yerləşməsindən asılı olmayacaq — regionlarına aiddir, anatomiya yerlərinə yox.
Deməli, işimiz bu baxımdan sərbəstdir və öz tələblərinə görə hərəkət edə bilər. Faydalı olar, xatırlasaq: fərziyyələrimiz əvvəlcə yalnız təsəvvürü aydınlaşdırma dəyəri iddia edirlər. Baxılan iki imkanın birincisi — Vbw. fazasının təsəvvürün başqa yerdə olan yeni bir yazılışı demək olduğu — şübhəsiz ki, daha kobud, amma daha rahattır. İkinci fərziyyə — yalnız funksional vəziyyət dəyişməsi — başdan daha inamlıdır, amma az plastikdir, işlətməyə daha az əlverişlidir. Birinci, topik fərziyyə ilə Ubw. və Bw. sistemlərinin topik ayrılığı bağlıdır və o imkan da ki, təsəvvür eyni anda psixik aparatın iki yerində olsun, hətta senzuradan maneəsiz keçəndə müntəzəm bir yerdən digərinə irəli sürülsün — ehtimal ki, ilk yerləşməsini, yazılışını itirmədən. Bu təəccüb doğura bilər, amma psixoanalitik praktikanın təəssüratlarına söykənə bilər.
Xəstəyə onun bir vaxt sıxışdırdığı, bizim təxmin etdiyimiz təsəvvürü bildirəndə bu, əvvəlcə onun psixik vəziyyətində heç nə dəyişmir. Bu, əvvəllər sıxışdırmanı ləğv etmir, onun nəticələrini geri döndərmir — bəlkə gözlənilərdi ki, əvvəl qeyri-şüurlu olan təsəvvür indi şüurlu olduğuna görə bunu alsın. Əksinə, əvvəlcə yalnız sıxışdırılmış təsəvvürün yenidən rədd edilməsini əldə edərik. Amma xəstədə indi həmin təsəvvür həqiqətən ikiqat formada, ruhi aparatının müxtəlif yerlərindədir: birincisi, bildiriş vasitəsilə o, təsəvvürün eşitmə izi haqda şüurlu xatirəyə malikdir; ikincisi, yanında — bizim dəqiq bildiyimiz kimi — əvvəlki formada yaşanmış haqda qeyri-şüurlu xatirəni daşıyır. Sıxışdırmanın ləğvi həqiqətən o vaxta baş vermir, ta ki, şüurlu təsəvvür müqavimətləri dəf edəndən sonra qeyri-şüurlu xatirə izi ilə əlaqəyə girir. Uğur yalnız bu ikincisinin özünü şüurlandırmaqla alınır. Səthi mülahizəyə görə beləcə sübut edilmiş görünürdü: şüurlu və qeyri-şüurlu təsəvvürlər eyni məzmunun müxtəlif və topik cəhətdən ayrı yazılışlarıdırlar. Amma dərhal növbəti düşünmə göstərir: bildirişin xəstənin sıxışdırılmış xatirəsi ilə eyniliyi yalnız görünəndir. Eşitmiş olmaq və yaşamış olmaq psixologiya təbiətinə görə tamamilə fərqli iki şeydir — hətta məzmunları eyni olanda belə.
Deməli, baxılan iki imkan arasında hələ qərar verməyə acizik. Bəlkə sonralar elə anlar rast gələcək ki, onlardan biri üçün həlledici olsun. Bəlkə də qabağımızda elə kəşf dayanır: sual qoyuluşumuz yetərsiz idi və qeyri-şüurlu təsəvvürün şüurludan fərqlənməsi daha başqa tərzdə müəyyən edilməlidir.
III Qeyri-şüurlu hisslər
Yuxarıdakı müzakirəni təsəvvürlərə məhdudlaşdırdıq və indi yeni bir sual qoya bilərik, hansının cavabı nəzəri baxışlarımızın aydınlaşmasına kömək etməlidir. Deyirdik: şüurlu və qeyri-şüurlu təsəvvürlər vardır; amma qeyri-şüurlu həvəs impulsları, hisslər, duyumlar da varmı, yoxsa bu dəfə belə birləşmələr qurmaq mənasızdırmı?
Məncə, həqiqətən də, şüurlu ilə qeyri-şüurlunun qarşı-qoyması həvəsə tətbiq edilmir. Həvəs heç vaxt şüurun obyektinə çevrilə bilməz — yalnız onu təmsil edən təsəvvür çevrilə bilər. O, qeyri-şüurluda da başqa cür təmsil edilə bilməz — yalnız təsəvvür vasitəsilə. Həvəs təsəvvürə qoşulmasaydı ya affekt vəziyyəti kimi görünməsəydi, onun haqda heç nə bilməzdik. Amma yenə də qeyri-şüurlu həvəs impulsu ya sıxışdırılmış həvəs impulsu haqqında danışırıqsa, bu, ifadənin zərərsiz dəqiqliksizliyidir. Başqa bir şey nəzərdə tutmaq olmaz: təsəvvür nümayəndəliyi qeyri-şüurlu olan həvəs impulsu — başqa heç nə gündəmə gəlmir.
Görünərdi ki, qeyri-şüurlu duyumlar, hisslər, affektlər haqda sualın cavabı da elə asandır. Hissin mahiyyətinə daxildir ki, o, hiss olunsun — deməli, şüura məlum olsun. Ona görə də hisslər, duyumlar, affektlər üçün qeyri-şüurluluq imkanı tamamilə düşür. Amma psixoanalitik praktikada qeyri-şüurlu sevgi, nifrət, qəzəb haqqında danışmağa öyrəşmişik və hətta «qeyri-şüurlu günah hissi» belə təəccüblü birləşməni ya paradoksal «qeyri-şüurlu təlaş»ı qaçılmaz sayırıq. Bu dil-adəti «qeyri-şüurlu həvəs» halındakıdan daha böyük mənaya malikdirmi?
Burada iş həqiqətən başqadır. Əvvəla, ola bilər ki, affekt ya hiss impulsu qavranılsın, amma səhv tanınsın. O, öz əsl nümayəndəliyinin sıxışdırması üzündən başqa bir təsəvvürlə əlaqəyə məcbur edilir və indi şüur onu bu sonuncunun təzahürü hesab edir. Düzgün əlaqəni yenidən quranda ilkin affekt impulsunu «qeyri-şüurlu» adlandırırıq — onun affekti heç vaxt qeyri-şüurlu olmayub, sıxışdırmaya yalnız onun təsəvvürü düşüb. «Qeyri-şüurlu affekt» və «qeyri-şüurlu hiss» ifadələrinin işlənməsi ümumiyyətlə həvəs impulsunun kəmiyyət faktorunun sıxışdırma nəticəsindəki taleyinə qayıdır («Sıxışdırma» haqqında işə baxın). Bilirik ki, bu tale üçcür ola bilər: affekt ya olduğu kimi — tam ya qismən — qalır, ya keyfiyyətcə başqa bir affekt miqdarına çevrilir — əvvəla təlaşa —, ya da basdırılır, yəni onun inkişafı ümumiyyətlə qarşısı alınır. (Bu imkanları nevrozlarda olduğundan bəlkə də daha asan yuxu işində öyrənmək olar.) Bilirik həm də ki, affekt inkişafının basdırılması sıxışdırmanın əsl niyyətidir və niyyət alınmadıqda onun işi natamam qalır. Sıxışdırmanın affekt inkişafının qarşısını almaq müvəffəqiyyəti olduğu bütün hallarda sıxışdırma işinin bərpasında yenidən işə düşən affektləri «qeyri-şüurlu» adlandırırıq. Deməli, dil-adətinin ardıcıllığını inkar etmək olmaz; amma qeyri-şüurlu təsəvvürlə müqayisədə mühüm fərq vardır: sıxışdırmadan sonra qeyri-şüurlu təsəvvür Ubw. sistemində real təşəkkül kimi qalır, qeyri-şüurlu affektə isə orada yalnız açılışına icazə verilməyən başlanğıc imkanı uyğun gəlir. Sərt götürəndə, dil-adəti qüsursuz qalmasına baxmayaraq, qeyri-şüurlu təsəvvürlərin olduğu kimi qeyri-şüurlu affektlər yoxdur. Amma Ubw. sistemində elə affekt-təşəkkülləri də olmaq çox mümkündür ki, onlar başqaları kimi şüurlanırlar. Bütün fərq ondan doğur: təsəvvürlər yükləmələrdir — mahiyyətcə xatirə izlərinin yükləmələri —, affektlər və hisslər isə boşalma-proseslərinə uyğun gəlirlər, onların axırıncı təzahürləri duyumlar kimi qavranırlar. Affektlər və hisslər haqda biliklarımızın hazırkı vəziyyətində bu fərqi daha dəqiq ifadə etməyə acizik.
Sıxışdırmanın həvəs impulsunun affekt təzahürünə çevrilməsinin qarşısını almağa nail ola bildiyi qeydi bizim üçün xüsusi maraq doğurur. O, bizə göstərir: Bw. sistemi normal şəraitdə affektivliyi də, hərəkətə girişi də əlində saxlayır və sıxışdırmanın dəyərini yüksəldir — onun nəticələri kimi təkcə şüurdan saxlanmanı yox, affekt inkişafından və əzələ fəaliyyətinin motivləşdirilməsindən saxlanmanı da göstərir. Əks təqdimatda da demək olar: Bw. sistemi affektivliyi və hərəkəti əlində saxladığı müddətdə fərdin psixik vəziyyətini normal adlandırırıq. Amma hökmran sistemin bir-birinə yaxın iki boşalma-aktı ilə münasibətində fərq gözəçarpandır.2) Bw.-nin iradi hərəkət üzərindəki hakimiyyəti möhkəmdir, nevrozun hücumuna müntəzəm dözür və yalnız psixozda dağılır; Bw.-nin affekt inkişafını əlində saxlaması isə az möhkəmdir. Hətta normal həyatın içində də Bw. və Ubw. sistemlərinin affektivlikdə birincilik uğrunda davamlı gediş-gəlişini tanımaq olur, müəyyən təsir sahələri bir-birindən ayrılır, fəal qüvvələrin qarışması yaranır.
Bw. (Vbw.) sisteminin affekt doğulmasına və aktına girişlər üçün əhəmiyyəti bizə əvəzedici təsəvvürün xəstəliyin qurulmasında nə rol tutduğunu da anladır. Affekt inkişafı birbaşa Ubw. sistemindən başlaya bilər — bu halda onun həmişə təlaş xarakteri olur, bütün «sıxışdırılmış» affektlər məhz təlaşa dəyişilir. Amma tez-tez həvəs impulsu gözləməlidir, ta ki, Bw. sistemində əvəzedici təsəvvür tapana qədər. Onda affekt inkişafı bu şüurlu əvəzdən mümkün olur və affektin keyfiyyət xarakteri onun təbiəti ilə müəyyən olunur. İddia etmişdik ki, sıxışdırma ilə affekt təsəvvüründən ayrılır, ondan sonra hər ikisi öz ayrı taleyinə gedirlər. Bu, təsviri baxımdan mübahisəsizdir; həqiqi proses isə adətən elədir ki, affekt o vaxta baş vermir, ta ki, Bw. sistemində yeni nümayəndəliyə daşma alınır.
2) Affektivlik əsasən xarici dünyaya münasibət götürmədən öz bədəninin (daxili) dəyişməsinə yönəlmiş motorik (sekretorik, damar-tənzimləyici) boşalma ilə ifadə edilir; hərəkətlik isə xarici dünyanı dəyişməyə təyin edilmiş aktlarda ifadə olunur.
IV Sıxışdırmanın topikası və dinamikası
Nəticə almışıq: sıxışdırma mahiyyət etibarıyla Ubw. və Vbw. (Bw.) sistemlərinin sərhədində təsəvvürlər üzərində gedən prosesdir və indi bu prosesi dərindən təsvir etməyə yenidən cəhd edə bilərik. Söhbət yükləmənin geri alınmasından gedir, amma sual açıqdır: geri alma hansı sistemdə baş verir və geri alınan yükləmə hansı sisteminə mənsubdur?
Sıxışdırılmış təsəvvür Ubw.-də fəaliyyət qabiliyyətli qalır; deməli, yükləməsini saxlamalıdır. Geri alınan başqa bir şey olmalıdır. Əsl sıxışdırmanın (sonradan sıxışdırmanın) halını götürək — o, qabaqşüurlu ya artıq şüurlu təsəvvür üzərində gedir, — onda sıxışdırma yalnız ondan ibarət ola bilər: təsəvvürdən Vbw. sisteminin mənsubu olan (qabaq)şüurlu yükləmə geri alınır. Təsəvvür onda ya yüklənməmiş qalır, ya Ubw.-dən yükləmə alır, ya da daha əvvəl malik olduğu qeyri-şüurlu yükləməsini saxlayır. Deməli: qabaqşüurlu yükləmənin geri alınması, qeyri-şüurlu yükləmənin saxlanması ya da qabaqşüurlu yükləmənin qeyri-şüurlu ilə əvəz olunması. Yeri gəlmişkən, bu mülahizədə necə deyərlər, öz-özümüzə fərq olmadan belə fərziyyəni təməl qoymuşuq: Ubw. sistemindən növbətiyə keçid yeni yazılışla yox, vəziyyət dəyişməsi ilə — yükləmənin dəyişməsilə baş verir. Funksional fərziyyə burada topik olanı asanlıqla meydandan çıxarıb.
Amma libidonun geri alınması prosesi sıxışdırmanın başqa bir xarakterini başa düşmək üçün kifayət etmir. Anlaşılmır, nə üçün yüklənməyə davam edən ya Ubw.-dən yükləmə alan təsəvvür öz yükləməsinin gücü ilə Vbw. sisteminə sızmaq cəhdini yeniləməsin. Onda libidonun geri alınması onun üzərində təkrarlanmalı və eyni oyun sona qədər davam edərdi, nəticə isə sıxışdırmanın nəticəsi olmazdı. Danışılan qabaqşüurlu yükləmənin geri alınması mexanizmi eləcə uğursuz olardı, söhbət ilkin sıxışdırmanın təqdimatından gedəndə; bu halda, axı, qeyri-şüurlu bir təsəvvür var ki, o, hələ Bw.-dən heç bir yükləmə almayıb, ona görə də bundan geri almaq da olmaz.
Deməli, burada bizə başqa bir proses lazımdır — birinci halda sıxışdırmanı qidalandıran, ikincidə onun qurulmasını və davamını təmin edən proses — və onu yalnız qarşı-yükləmə fərziyyəsində tapa bilərik: Vbw. sistemi qeyri-şüurlu təsəvvürün təzyiqindən onunla qorunur. Vbw. sistemində baş verən belə qarşı-yükləmənin necə təzahür etdiyini klinik nümunələrdə görəcəyik. Məhz o, ilkin sıxışdırmanın daimi xərcini təmsil edir və onun davamlılığını da təmin edir. Qarşı-yükləmə ilkin sıxışdırmanın tək mexanizmidir; əsl sıxışdırmaya (sonradan sıxışdırmaya) qabaqşüurlu yükləmənin geri alınması əlavə olunur. Çox mümkündür ki, təsəvvürdən geri alınan yükləmə məhz qarşı-yükləməyə xərclənir.
Düşünürük, necə tədricən psixik fenomenlərin təqdimatında üçüncü baxış nöqtəsinə gəlib çıxmışıq: dinamik və topik baxışdan əlavə iqtisadi baxışa — o, həyacan miqdarlarının taleyini izləməyə və onlardan heç olmasa nisbi qiymət almağa can atır. Psixoanalitik tədqiqatın tamamlanması olan bu baxış yolunu xüsusi adla seçmək haqsızlıq olmaz. Təklif edirəm: psixik prosesi onun dinamik, topik və iqtisadi münasibətlərinə görə təsvir etməyə nail olsaq, bunu metapsixoloji təqdimat adlandıraq. Əvvəldən demək olar: biliyımızın hazırkı vəziyyətində bu, bizə yalnız ayrı-ayrı yerlərdə alınacaq.
Üç məlum köçürmə nevrozlarında sıxışdırma prosesinin metapsixoloji təsvirinə ehtiyatlı cəhd edək. Burada «yükləmə»ni «libido» ilə əvəz etmək olar, çünki, bildiyimiz kimi, söhbət cinsi həvəslərin taleyindən gedir.
Təlaş isteriyasında prosesin ilk fazası çox vaxt gözə alınır, bəlkə həqiqətən keçilir, amma qayğıkeş müşahidədə yaxşı görünür. O, bundan ibarətdir: təlaş doğulur, heç kim isə nədən qorxduğunu qavramır. Fərz etmək lazımdır: Ubw.-də bir sevgi impulsu vardı ki, Vbw. sisteminə dəyişmə istəyirdi; amma bu sistemin ona döndərdiyi yükləmə qaçış cəhdi tərzində ondan geri çəkildi və rədd edilmiş təsəvvürün qeyri-şüurlu libido-yükləməsi təlaş kimi boşaldıldı. Prosesin təkrarı olsaydı, xoşagəlməz təlaş inkişafının öhdəsindən gəlməyə ilk addım atılırdı. Qaçan yükləmə bir əvəzedici təsəvvürə dönür — o, bir tərəfdən rədd edilmiş təsəvvürlə assosiativ bağlıdır, digər tərəfdən ondan uzaqlığı ilə sıxışdırmadan kənarda qalır (yerəyişmə-əvəzi) və hələ dayanmayan təlaş inkişafının rasionalizasiyasına imkan verir. İndi əvəzedici təsəvvür Bw. (Vbw.) sistemi üçün qarşı-yükləmə rolu tutur — onu Bw.-də sıxışdırılmış təsəvvürün görünməsindən sığortalayır, digər tərəfdən isə indi daha da dayanmayan təlaş affektinin doğulmasının başlanğıc nöqtəsidir ya elə özünü belə aparır. Klinik müşahidə göstərir, məsələn, heyvan fobiyasından əziyyət çəkən uşaq indi iki şərt altında təlaş duyur: birincisi, sıxışdırılmış sevgi impulsu güclənəndə, ikincisi, qorxu heyvanı qavrananda. Əvəzedici təsəvvür birinci halda Ubw. sistemindən Bw. sisteminə keçid yeri kimi, ikinci halda təlaş doğulmasının müstəqil mənbəyi kimi aparır. Bw. sisteminin hakimiyyətinin genişlənməsi adətən onda ifadə edilir: əvəzedici təsəvvürün həyacan rejimlərindən birincisi ikincinin qarşısında get-gedə geri çəkilir. Bəlkə axırda uşaq elə aparır, guya atasına heç bir meyli yoxdur, ondan tam azad olub və həqiqətən heyvandan qorxur. Yalnız bu heyvan-qorxusu qeyri-şüurlu həvəs mənbəyindən qidalanaraq Bw. sistemindən gələn bütün təsirlərə inadkar və həddindən-artıq böyük çıxır və bununla Ubw. sistemindən mənşəyini bəlli edir.
Bw. sistemindən gələn qarşı-yükləmə deməli təlaş isteriyasının ikinci fazasında əvəz-təşəkkülünə gətirib. Eyni mexanizm tezliklə yenidən tətbiq edilir. Sıxışdırma prosesi, bildiyimiz kimi, hələ bitməyib və əvəzdən doğan təlaş inkişafının qarşısını almaqda daha bir niyyət tapır. Bu, belə alınır: əvəzedici təsəvvürün assosiativ əhatəsi bütövlükdə xüsusi intensivliklə yüklənir, elə ki, o, həyacana qarşı yüksək həssaslıq göstərə bilsin. Bu öncə-qalanın istənilən yerinə dəyən həyacan əvəzedici təsəvvürlə bağlılığına görə mütləq cüzi təlaş inkişafına təkan verməlidir, hansı indi siqnal kimi işlədilir — yükləmənin yenidən qaçması ilə təlaş inkişafının davamını saxlamaq üçün. Qorxulan əvəzdən həssas və gözətçi qarşı-yükləmələr nə qədər uzaq yerləşdirilibsə, əvəzedici təsəvvürü izolyasiya edən və ona yeni həyacanları saxlayan mexanizm bir o qədər dəqiq işləyə bilər. Bu ehtiyat tədbirləri təbii ki, yalnız xaricdən, qavrama vasitəsilə əvəzedici təsəvvürə gələn həyacanlardan qoruyur, sıxışdırılmış təsəvvürlə əlaqədən əvəzedici təsəvvürə dəyən həvəs həyacanından isə heç vaxt. Ona görə də onlar yalnız əvəz sıxışdırılmışın nümayəndəliyini yaxşı öz üzərinə götürəndə işə düşürlər və heç vaxt tam etibarlı işləyə bilmirlər. Həvəs həyacanı hər qalxanda qoruyucu səddi əvəzedici təsəvvürün ətrafında bir parça daha xaricə göndərmək lazımdır. Digər nevrozlarda analoji tərzdə qurulan bütün bu konstruksiya fobiya adını daşıyır. Əvəzedici təsəvvürün şüurlu yüklənməsindən qaçışın ifadəsi qaçınmalar, imtinalar və qadağalardır — onlarda təlaş isteriyasını tanıyırlar. Bütün prosesə baxanda deyə bilərik: üçüncü faza ikincinin işini daha geniş miqyasda təkrarladı. Bw. sistemi indi əvəzedici təsəvvürün fəallaşmasından əhatənin qarşı-yükləməsi ilə qorunur — necə əvvəl əvəzedici təsəvvürün yüklənməsi ilə sıxışdırılmış təsəvvürün görünməsindən sığortalanmışdı. Yerəyişmə ilə əvəz-təşəkkülü beləcə davam edib. Buraya da əlavə etmək lazımdır: Bw. sistemi əvvəllər sıxışdırılmış həvəs impulsunun qapısını — məhz əvəzedici təsəvvürü — təşkil edən təkcə kiçik bir yeri malik idi, axırda isə qeyri-şüurlu təsirin belə enklavasına bütün fobik öncə-qala uyğun gəlir. Bundan əlavə, maraqlı baxışı da önə çəkmək olar: bütün müdafiə mexanizminin işə salınması ilə həvəs təhlükəsinin xaricə proyeksiyası əldə edilib. Mən elə aparır, guya təlaş inkişafının təhlükəsi ona həvəs impulsundan yox, qavramadan gəlir və buna görə də bu xarici təhlükəyə fobik qaçınmaların qaçış cəhdləri ilə cavab vermək hüququ qazanır. Sıxışdırma prosesində bir şey alınır: təlaşın doğulması bir az saxlanıla bilir, amma yalnız şəxsi azadlığa ağır qurbanlar bahasına. Həvəs iddialarından qaçış cəhdləri isə ümumiyyətlə faydasızdır və fobik qaçışın nəticəsi yenə ödənilməsiz qalır.
Məcburi nevroz haqda əvvəlki işdə deyilənlərə yalnız bunu əlavə etmək qalırdı: burada Bw. sisteminin qarşı-yükləməsi ən gözəçarpan şəkildə önə çıxır. Məhz o, reaksiya-formalaşması kimi təşkil olunaraq ilkin sıxışdırmanı həyata keçirir və sonralar sıxışdırılmış təsəvvürün daşması məhz onun üzərindən baş verir. Ehtimala yer vermək olar: təlaş isteriyasında və məcburi nevrozda sıxışdırma işi konversiya isteriyasındakından qat-qat az alınmış göründüyü üçün qarşı-yükləmənin üstünlüyündə və bir boşalmanın baş verməməsindədir.
V Ubw. sisteminin xüsusi xüsusiyyətləri
İki psixik sistemin fərqlənməsinə yeni məna gəlir, diqqət etdikdə ki, bir sistemin — Ubw.-nin — prosesləri elə xüsusiyyətlər göstərilər ki, onlar növbəti, daha yüksək sistemdə yenidən tapılmırlar. Ubw.-nin nüvəsi yükləmələrini boşaltmaq istəyən həvəs nümayəndəliklərindən — deməli, arzu impulslarından ibarətdir. Bu həvəs impulsları bir-birilə koordinasiya olunublar, təsirsiz yan-yana varidirlər, bir-birlərinə zidd deyillər. Eyni anda bizə uyuşmaz görünən məqsədləri olan iki arzu impulsu fəallaşsa, onlar bir-birindən çəkilmirlər və ya bir-birlərini ləğv etmirlər — əvəzinə orta məqsədin, kompromissin qurulmasına birlikdə girirlər.
Bu sistemdə inkar yoxdur, şübhə yoxdur, əminliyin dərəcələri yoxdur. Bunların hamısı Ubw. ilə Vbw. arasındakı senzuranın işi ilə ancaq sonradan əlavə edilir. İnkar daha yüksək mərhələdəki sıxışdırmanın əvəzidir. Ubw.-də yalnız az-çox güclü yüklənmiş məzmunlar vardır.
Yükləmə intensivliklərinin hərəkətliliyi burada qat-qat böyükdür. Yerəyişmə prosesi ilə təsəvvür yükləməsinin bütün miqdarını başqasına verə bilər, sıxlaşdırma ilə isə bir neçə digərinin bütün yükləməsini özünə çəkə bilər. Bu iki prosesi sözügedən «psixik ibtidai gedişin» əlamətləri saymağı təklif etmişəm.
Vbw. sistemində ikinci gediş hökm sürür;1) belə ibtidai gedişin Vbw. sisteminin elementləri üzərində gedib çatmasına icazə verildikdə o, «komik» görünür və gülüş doğurur.
Ubw. sisteminin prosesləri zamansızdırlar, yəni onlar zamanca sıralanmırlar, keçən zamandan dəyişmirlər, zamana ümumiyyətlə heç bir münasibətləri yoxdur. Zaman münasibəti də Bw. sisteminin işinə bağlıdır.
Ubw. prosesləri eləcə reallıqla hesablaşmanı da tanımırlar. Onlar həzz prinsipinə tabedirlər; onların taleyi yalnız güclərindən və həzz-hoşnutsuzluq tənziminin tələblərini ödəmələrindən asılıdır.
Bir yerə yığaq: ziddiyyətsizlik, ibtidai gediş (yükləmələrin hərəkətliliyi), zamansızlıq və xarici reallığın psixik ilə əvəz olunması — bunlar Ubw. sisteminə mənsub proseslərdə tapmaq gözləyə biləcəyimiz xarakterlərdir.2)
Qeyri-şüurlu proseslər bizə yalnız yuxu və nevrozlar şərtləri altında dərk edilir — yəni o vaxt ki, yüksək Vbw. sisteminin prosesləri aşağısalma (reqressiya) ilə əvvəlki mərhələyə geri göndərilirlər. Öz-özlüyündə onlar dərkedilməzdirlər, hətta mövcud olmağa qeyri-qabiliyyətlidirlər, çünki Ubw. sistemi çox erkən Vbw. tərəfindən üstə örtülür — o sistem ki, şüura və hərəkətə girişi özünə almışdır. Ubw. sisteminin boşalması affekt inkişafına görə bədən innervasiyasına gedir, amma bu axıtma yolunu da ona — eşitdiyimiz kimi — Vbw.
1) «Yuxunun yozumu»nun VII bölməsindəki mülahizələrə baxın [Gesamtausgabe, III cild], hansılar İ. Broyerin «İsteriya haqqında tədqiqatlar»da inkişaf etdirdiyi ideyalara söykənirlər.
2) Ubw.-nin daha başqa bir mühüm imtiyazının söz açılmasını başqa əlaqəyə saxlayırıq.
sistemi mübahisəyə açır. Öz başına Ubw. sistemi normal şəraitdə refleks kimi artıq təşkil olunmuşlardan başqa məqsədəuyğun əzələ aktı həyata keçirə bilməzdi.
Ubw. sisteminin təsvir edilən xarakterlərinin tam mənası bizə yalnız onları Vbw. sisteminin xüsusiyyətləri ilə üz-üzə qoyub onların ölçüsündə dəyərləndirəndə açılardı. Amma bu, bizə o qədər uzağa aparardı ki, təklif edirəm yenə təxirə salmağa razılaşaq və iki sistemin müqayisəsini daha yüksək sistemin dəyərləndirilməsinin ardınca aparaq. Yalnız ən təcilisi indidən söz açılsın.
Vbw. sisteminin prosesləri — artıq şüurlu olmalarından asılı olmayaraq, yəni yalnız şüurlanmağa qabil olsalar belə — yüklənmiş təsəvvürlərdən boşalma meylinin qarşısının alınmasını göstərirlər. Proses bir təsəvvürdən başqasına keçəndə birincisi yükləməsinin bir hissəsini saxlayır və yalnız kiçik pay yerəyişmə yaşayır. İbtidai gedişdəki kimi yerəyişmələr və sıxlaşdırmalar istisna edilir ya çox məhdudlaşır. Bu münasibət İ. Broyeri ru həyatında yükləmə enerjisinin iki müxtəlif vəziyyətini fərz etməyə sövq edib: tonik bağlanmış və boşalmaya can atan sərbəst hərəkətli. Məncə, bu fərqləndirmə indiyədək nerv enerjisinin mahiyyəti haqda bizim ən dərin dərkimizdir və ondan dolanmağın yolunu görmürəm. Burada müzakirəni davam etdirmək metapsixoloji təqdimatın təcililiyi olardı — amma bəlkə hələ çox cəsur müəssisə.
Vbw. sisteminə bundan əlavə bunlar da düşür: təsəvvür məzmunları arasında əlaqə qabiliyyətinin qurulması — elə ki, onlar bir-birlərinə təsir göstərə bilsinlər —, onların zamanca düzülməsi, bir senzuranın ya bir neçə senzuranın daxil edilməsi, reallıq yoxlaması və reallıq prinsipi. Şüurlu yaddaş da görünür tamamilə Vbw.-yə bağlıdır; o, Ubw. yaşantılarının fiksə olunduğu xatirə izlərindən sərt ayrılmalıdır və yəqin ki, xüsusi bir yazılışa uyğun gəlir — biz belə yazılışı şüurlu ilə qeyri-şüurlu təsəvvürün münasibəti üçün fərz etmək istəyirdik, amma artıq rədd etmişdik. Bu əlaqədə bizə daha yüksək sistemi adlandırmaqda tərəddüdümüzə — bizim indi istiqamətsiz ya Vbw, ya Bw dediyimizə — son qoymaq vasitələri də tapılacaq. Eyni zamanda xəbərdarlıq da yerində olacaq: burada ruhi fəaliyyətlərin iki sistem arasında bölüşdürülməsi haqda əldə etdiklərimizi tələsmədən ümumiləşdirmək olmaz. Biz münasibətləri yetkin insanda göstərildiyi kimi təsvir edirik — onda Ubw. sistemi sərt götürəndə yalnız daha yüksək təşkilatın ön-mərhələsi kimi işləyir. Bu sistemin fərdi inkişaf boyu hansı məzmunu və hansı münasibətləri olması, heyvanda ona hansı məna düşməsi təsvirimizdən çıxarılmalı deyil, müstəqil öyrənilməlidir. İnsanda da hazır olmalıyıq, bəlkə elə xəstəlik şərtləri tapa bilərik ki, onların altında hər iki sistem məzmunu da, xarakterləri də dəyişir, hətta bir-biri ilə dəyişirlər.
VI İki sistemin əlaqəsi
Belə təsəvvür etmək düzgün olmazdı: guya Ubw. qərarlı qalır, bütün psixik işi isə Vbw. görür; guya Ubw. atılmış bir şeydir, rudiment orqandır, inkişafın qalığıdır. Ya da fərz etmək ki, iki sistemin əlaqəsi sıxışdırma aktı ilə məhdudlaşır, Vbw. ona qarışıq görən hər şeyi Ubw.-nin uçurumuna atır. Əksinə, Ubw. diridir, inkişaf qabiliyyətlidir və Vbw. ilə başqa bir sıra münasibətləri saxlayır — kooperasiya münasibətini də. Ümumi şəkildə demək lazımdır: Ubw. sözdə «törəmələr»də davam edir, həyat təsirlərinə açıqdır, Vbw.-yi daim təsir göstərir və özü də hətta Vbw. tərəfindən təsirlərə məruz qalır.
Ubw. törəmələrinin öyrənilməsi iki psixik sistem arasında sxematik-dəqiq ayrılıq haqda gözləntilərimizə sarsıdıcı məyusluq verəcək. Bu, yəqin ki, nəticələrimizlə narazılıq doğuracaq və yəqin psixik prosesləri ayırma tərzimizin dəyərini şübhə altına salmaq üçün işlədiləcək. Amma biz irəli sürəcəyik: bizim başqa vəzifəmiz yoxdur, müşahidə nəticələrini nəzəriyyəyə çevirməkdən başqa, və ilk gidişdə hamar, sadəliyi ilə özünü tövsiyə edən nəzəriyyəyə çatmaq öhdəliyini özümüzə almayacağıq. Biz nəzəriyyənin mürəkkəbliklərini müdafiə edirik — onlar müşahidəyə adekvat olduqları müddətdə — və nəticədə özü sadə olan, reallığın mürəkkəbliklərinin öhdəsindən gələ bilən bir işin son dərkinə məhz onların vasitəsilə gətirilmək ümidini buraxmırıq.
Təsvir edilən xarakterli ubw həvəs impulslarının törəmələri arasında elələri də vardır ki, əks təyinatları özlərində birləşdirirlər. Bir tərəfdən onlar yüksək təşkilatlıdırlar, ziddiyyətsizdirlər, Bw. sisteminin bütün qazancını istifadə ediblər və bizim dərkimiz üçün bu sistemin təşəkküllərindən az qala fərqlənməzdirlər. Digər tərəfdən isə qeyri-şüurludurlar və şüurlanmağa acizdirlər. Deməli, keyfiyyətcə Vbw. sisteminə, faktiki olaraq isə Ubw.-yə mənsubdurlar. Onların mənşəyi onların taleyi üçün həlledici qalır. Onları insan irqi qarışıqları ilə (meztizlər) müqayisə etmək lazımdır: onlar ümumiyyətlə artıq ağdərililərə bənzəyirlər, rəngli mənşələrini isə bir-iki sülalə əlaməti ilə satırlar və ona görə də cəmiyyətdən qovulurlar, ağdərililərin heç bir imtiyazından bəhrələnmirlər. Normal adamların da, nevrozluların da fantaziya-təşəkkülləri elədirlər — biz onları yuxu-təşəkkülünün, eləcə simptom-təşəkkülünün ön-mərhələləri kimi tanıyıb və onlar yüksək təşkilatlarına baxmayaraq sıxışdırılmış qalırlar, bu keyfiyyətdə şüurlana bilmirlər. Onlar şüura yaxınlaşır, narahat olmurlar, intensiv yükləmələri olmayanadək, yükləmənin müəyyən hündürlüyünü aşılandan sonra isə geri atılırlar. Eləcə Ubw.-nin daha yüksək təşkilatlı törəmələri əvəz-təşəkkülləridir — amma onlara şüura daşma əlverişli münasibət sayəsində alınır, məsələn, Vbw. qarşı-yükləməsi ilə qarşılaşma ilə.
Şüurlanma şərtlərini başqa yerdə dərindən öyrənəndə burada doğulan çətinliklərin bir hissəsi həll ediləcək. Burada bizə faydalı görüne bilər indiyədək Ubw.-dən qalxan baxışın qarşısına şüurdan başlayan baxışı qoymaq. Şüura psixik proseslərin bütöv cəmi qabaqşüurlu sahəsi kimi təqdim olunur. Bu qabaqşüurlunun çox böyük payı qeyri-şüurludan gəlir, onun törəmələri xarakteri daşıyır və şüurlanmadan əvvəl senzuraya məruz qalır. Vbw.-nin başqa payı senzuradan keçmədən şüurlanmağa qabildir. Biz burada əvvəlki fərziyyəyə qarşı ziddiyyətə gəlirik. Sıxışdırmanın mülahizəsində bizə şüurlanma üçün həlledici olan senzuranı Ubw. ilə Vbw. sistemlərinin arasına qoymaq məcburiyyəti düşmüşdü. İndi isə Vbw. ilə Bw. arasındakı senzura gündəmə gəlir. Amma yaxşı olar: bu mürəkkəblikdə çətinlik görməyib fərz edək ki, hər sistemin növbəti, daha yüksək sisteminə keçidinə — psixik təşkilatın daha yüksək mərhələsinə hər irəliləyişə — yeni bir senzura uyğun gəlir. Yazılışların ardıcıl yenilənməsi fərziyyəsi isə bununla artıq buraxılıb.
Bu çətinliklərin hamısının səbəbini onda axtarmaq lazımdır: şüurluluq — psixik proseslərin bizə birbaşa verilən tək xarakteri — sistemlərin fərqləndirilməsi üçün heç bir şəkildə yararlı deyil. Şüurlu olanın həmişə şüurlu yox, bəzən latent da olmasından əlavə, müşahidə bizə göstərəndə ki, Vbw. sistemi xüsusiyyətlərini bölən çox şey şüurlanmır, əlavə öyrənəcəyik ki, şüurlanma diqqətin müəyyən istiqamətləri ilə məhdudlaşır. Beləliklə, şüurun nə sistemlərə, nə də sıxışdırmaya sadə münasibəti yoxdur. Həqiqət ondadır ki, psixik sıxışdırılmış deyil, Mənimizi idarə edən impulsların bir hissəsi də şüur üçün yaddır — məhz sıxışdırılmışın ən güclü funksional əksliyi. Ruh həyatının metapsixoloji mülahizəsinə nə qədər yüksəlmək istəyiriksə, bir o qədər bizə öyrənmək lazımdır ki, «şüurluluq» simptomunun mənasından azad olaq.
Buna hələ yapışıb qaldığımız müddətdə ümumi müddəalarımızın müntəzəm istisnalarla cırıldığını görürük. Görürük ki, Ubw. törəmələri əvəz-təşəkkülləri kimi və simptomlar kimi şüurlanırlar — adətən qeyri-şüurluya qarşı böyük təhriflərdən sonra, amma çox vaxt sıxışdırmaya səsləyən çoxsaylı xarakterlərini saxlamaqla. Tapırıq ki, çoxsaylı qabaqşüurlu təşəkküllər qeyri-şüurlu qalır — bizə elə gəlməliydi ki, onlar təbiətlərinə görə çox yaxşı şüurlana bilərdilər. Yəqin ki, onlarda Ubw.-nin daha güclü cəzbetməsi özünü göstərir. Bizə göstərilib: daha mühüm fərqi şüurlu ilə qabaqşüurlu arasında deyil, qabaqşüurlu ilə qeyri-şüurlu arasında axtarmaq lazımdır. Ubw. Vbw. sərhədində senzura tərəfindən rədd edilir, onun törəmələri bu senzuranı dolana, yüksək təşkil oluna, Vbw.-də yükləmənin müəyyən intensivliyinə qədər böyüyə bilirlər, amma bu həddi aşıb özlərini şüura qarğıtmaq istəyəndə Ubw. törəmələri kimi tanınırlar və Vbw. ilə Bw. arasındakı yeni senzura sərhədində yenidən sıxışdırılırlar. Birinci senzura beləcə Ubw.-nin özünə qarşı, ikincisi isə onun qabaqşüurlu törəmələrinə qarşı işləyir. Belə düşünmək olar: senzura fərdi inkişaf gedişində bir parça irəli sürüşüb.
Psixoanalitik müalicədə ikinci senzuranın — Vbw. ilə Bw. sistemləri arasında olan senzuranın — varlığı haqda tutulmaz dəlil veririk. Xəstədən tələb edirik ki, Ubw.-nin bol törəmələrini yaratsın, onu məcbur edirik ki, bu qabaqşüurlu təşəkküllərin şüurlanmasına qarşı senzuranın iradlarını dəf etsin və bu senzuranın məğlubiyyəti ilə sıxışdırmanın ləğvinə — əvvəlki senzuranın işinə — yol açırıq. Bununla bir qeydi də əlavə edək: Vbw. ilə Bw. arasındakı senzuranın varlığı bizə xatırladır ki, şüurlanma yalnız qavrama aktı deyil, yəqin ki, həm də həddindən-artıq yükləmədir — psixik təşkilatın daha bir irəliləyişidir.
Ubw.-nin başqa sistemlərlə əlaqəsinə dönək — yenilərini bərkitmək üçün az, ən sülaleni keçirməmək üçün çox. Həvəs fəaliyyətinin köklərində sistemlər ən geniş şəkildə əlaqədədirlər. Burada doğulan proseslərin bir payı Ubw.-dən hazırlıq mərhələsi kimi keçir və Bw.-də ən yüksək psixik təşəkkülə çatır, başqa payı isə Ubw. kimi saxlanılır. Amma Ubw. xarici qavramadan gələn yaşantılarla da dəyilir. Qavramadan Ubw.-yə bütün yollar normada açıq qalır; yalnız Ubw.-dən irəli aparan yollar sıxışdırmanın bağlanışına məruzdurlar.
Çox diqqətəlayiqdir: insanın Ubw.-si başqa insanın Ubw.-sinə Bw.-ni dolaşaraq cavab verə bilir. Bu fakt dərindən öyrənilməyə layiqdir, xüsusən o istiqamətdə ki, burada qabaqşüurlu fəaliyyəti istisna etmək olarmı, amma təsvir kimi mübahisəsizdir.
Vbw. (ya da Bw.) sisteminin məzmunu bir tərəfdən həvəs həyatından (Ubw. vasitəsilə), digər tərəfdən qavramadan gəlir. Bu sistemin proseslərinin Ubw.-yə birbaşa təsir göstərə bilib-bilməməsi şübhəlidir; patoloji halların öyrənilməsi çox vaxt Ubw.-nin inanca gəlməz dərəcədə müstəqilliyini və təsirsizliyini göstərir. Meyllərin tam ayrılıb-getməsi, hər iki sistemin mütləq dağılması ümumiyyətlə xəstəliyin xarakteristikasıdır. Amma psixoanalitik müalicə Ubw.-nin Bw. tərəfindən təsirlənməsinin üzərində qurulub və hər halda göstərir ki, belə təsir, əməkli olsa da, mümkünsüz deyil. Ubw.-nin hər iki sistem arasında vasitəçilik edən törəmələri bizə — qeyd etdiyimiz kimi — bu uğura yolu açırlar. Amma fərz etmək olar: Ubw.-nin Bw. tərəfindən öz-özünə baş verən dəyişməsi çətin və yavaş prosesdir.
Qabaqşüurlu bir impuls ilə qeyri-şüurlu, hətta intensiv sıxışdırılmış impuls arasında kooperasiya baş verə bilər, situasiya belə verəndə: qeyri-şüurlu impuls hökmran meyllərdən biri ilə eyni istiqamətdə işləyə bilir. Bu hal üçün sıxışdırma ləğv edilir, sıxışdırılmış fəallıq Mənin nəzərdə tutduğunun gücləndirilməsi kimi buraxılır. Qeyri-şüurlu bu bir konstellasiya üçün Mənə-uyğun olur, onun sıxışdırmasında başqa heç nə dəyişmədən. Ubw.-nin uğuru bu kooperasiyada gözdən yayınmır; güclənən meyllər yenə normallardan başqa aparırlar, onlar xüsusən kəmil icraya qadirlik verirlər və ziddiyyətlərə qarşı məcburi simptomların oxşar dözümlülüyünü göstərirlər.
Ubw.-nin məzmununu psixik ibtidai əhali ilə müqayisə etmək olar. İnsanda irsi psixik təşəkküllər, heyvan instinktinə bənzər bir şey varsa, bunlar Ubw.-nin nüvəsini təşkil edirlər. Sonra uşaqlıq inkişafı boyu yararsız sayılıb kənarlaşdırılmışlar əlavə olunur — təbiətlərinə görə onlar irsdən fərqlənməməli ola bilərlər. Hər iki sistemin məzmununun sərt və son ayrılığı adətən pubertat çağı ilə müəyyənləşir.
VII Qeyri-şüurlunun agnozlaşdırılması
Yuxu həyatı və köçürmə nevrozları biliklərindən çıxardıqca yuxarıdakı mülahizələrdə yığdıqlarımız Ubw. haqda təxminə bu qədər deməyə verir. Bu, şübhəsiz azdır, bəzi yerlərində həllolmamış və çaşdırıcı təəssürat doğurur və əsasən o imkanı əskik qoyur: Ubw.-ni artıq tanış bir əlaqəyə düzmək ya onu oraya yığmaq. Yalnız narsisistik psixonevrozlar adlandırdığımız xəstəliklərdən birinin analizi bizə elə qavrayışlar verməyi vəd edir ki, onların sayəsində müəmmalı Ubw. bizə yaxınlaşır, necə deyərlər, ələ toxunulur olur.
Abrahamın (1908) bir işindən bəri — vicdanlı müəllif onu mənim təşəbbüsmə bağlayıb — Kraepelinin Dementia praecox-unu (Bleulerin şizofreniyasını) Mən ilə obyekt arasındakı qarşı-qoymaya davranışı ilə xarakterizə etməyə cəhd edirik. Köçürmə nevrozlarında (təlaş isteriyası, konversiya isteriyası, məcburi nevroz) bu qarşı-qoymanı önə çəkən heç nə yox idi. Bilirdik ki, obyektin ödənilməsizliyi nevrozun doğulmasını gətirir, nevroz real obyektdən imtinanı özündə saxlayır, real obyektdən geri alınan libidonun fantaziyadakı obyektə və oradan sıxışdırılmışa qayıdışı (introversiya) da belədir. Amma obyekt yükləməsi ümumiyyətlə onlarda böyük enerji ilə saxlanılır və sıxışdırma prosesinin dəqiq öyrənilməsi bizə fərz etməyə məcbur etdi: obyekt yükləməsi Ubw. sistemində sıxışdırmadan — daha doğrusu, məhz onun nəticəsində — davam edir. Bu xəstəliklərdə terapevtik baxımdan istifadə etdiyimiz köçürmə qabiliyyəti onsuz da pozulmamış obyekt yükləməsini fərz edir.
Şizofreniyada isə bizə əks fərziyyə özünü qəbul etdirdi: sıxışdırma prosesindən sonra geri alınan libido yeni obyekt axtarmır, Mənə qayıdır, yəni burada obyekt yükləmələri buraxılır və ibtidai obyektsiz narsisizm vəziyyəti yenidən qurulur. Bu xəstələrin köçürməyə acizliyi — xəstəlik prosesinin çatdığı qədər —, bundan doğan terapevtik çatmazlığı, onlara məxsus xarici dünyadan imtina, öz Məninin həddindən-artıq yüklənməsi əlamətlərinin görünməsi, tam apatiyaya sonluq — bu klinik xarakterlərin hamısı obyekt yükləmələrinin buraxılması fərziyyəsinə əla uyğun gəlir. Hər iki psixik sistemin münasibəti baxımından bütün müşahidəçilərə diqqət çəkib: şizofreniyada çox şey şüurlu kimi ifadə edilir, hansı ki, köçürmə nevrozlarında onu əvvəlcə psixoanaliz ilə Ubw.-də sübut etməli oluruq. Amma əvvəlcə Mən-obyekt münasibəti ilə şüur münasibətləri arasında anlaşılan bağ qurmaq alınmadı.
Axtarılan görünür, gözlənilməz bu yoldan verilir. Şizofrenlərdə — xüsusən o qədər öyrədici başlanğıc mərhələlərdə — dilin bir sıra dəyişmələri müşahidə edilir, hansılardan bəziləri müəyyən baxış nöqtəsindən götürülməyə layiqdir. İfadə tərzi çox vaxt xüsusi qayğı obyektinə çevrilir, o, «seçilib-yığılmış», «süni-əlvan» olur. Cümlələr quruluşların xüsusi dağılmasını yaşayırlar — onlar bizə başa düşülməz olur, ona görə də xəstələrin ifadələrini mənasız sayırıq. Bu ifadələrin məzmununda tez-tez bədən orqanlarına ya bədən innervasiyalarına münasibət önə çəkilir. Buna qoşmaq olar: şizofreniyanın isterik ya məcburi-nevrotik əvəz-təşəkküllərinə bənzər simptomlarında əvəz ilə sıxışdırılmış arasındakı münasibət elə xüsusiyyətlər göstərir ki, onlar bizə adı çəkilən iki nevrozda təəccüb doğurardı.
Doktor V. Tausk (Vyana) başlayıcı şizofreniya zamanı gördüyü bir neçə müşahidəni mənim ixtiyarıma verib — onlar elə bir üstünlüklə seçiliblər ki, xəstələr özləri hələ nitqlərinin izahını vermək istəyirdilər. İndi onun iki nümunəsi üzərində göstərəcəyəm: hansı baxışı müdafiə etmək niyyətindəyəm; yeri gəlmişkən, belə materialın bol sübut etməyə hər müşahidəçiyə asan olacağına şübhəm yoxdur.
Tauskun xəstələrindən biri — sevgilisi ilə dava düşəndən sonra klinikaya gətirilən qız — şikayət edir:
«Gözlər düzgün deyil, onlar qayırılıblar.» Bunu o özü izah edir, nizamlı dillə sevgiliyə qarşı bir sıra ittihamlar irəli sürməklə. «O, onu heç başa düşə bilmir, o, hər dəfə başqa görünür, o, ikiüzlüdür, gözləri qayıran adamdır, o, onun gözlərini qayırdıb, indi onun gözləri qayırılıb, bunlar artıq onun gözləri deyil, o, indi dünyaya başqa gözlərlə baxır.»
Xəstənin başa düşülməz nitqi haqqında ifadələri analizin dəyərini daşıyır, çünki onlar onun ekvivalentini hamıya anlaşılan ifadə tərzində saxlayırlar; onlar eyni zamanda şizofren söz-yaratmanın mənası haqda da, mənşəyi haqda da açıqlama verirlər. Tausk ilə razılıqda bu nümunədən onu önə çəkirəm: orqana (gözə)
münasibət bütün məzmunun nümayəndəliyi roluna qalxıb. Şizofren nitq burada hipoxondrik cəhət daşıyır, o, orqan dilinə çevrilib.
Eyni xəstənin ikinci bildirişi: «O, kilsədə dayanıb, birdən onu bir silkələnmə tutur, o, başqa cür qoyulmalı olur, sanki onu kimsə qoyur, sanki onu qoyurlar.»
Ona sevgiliyə qarşı yeni bir ittiham sırası ilə analiz qoşulur: «O, kobuddur, o, onu — evdən mədəni çıxan qadını — da kobaldıb. O, onu özünə bənzədib, ona inandırdı ki, o, ondan üstündür; indi o, onun kimi olub, çünki o inanırdı ki, ona bərabər olsa, daha yaxşı olacaq. O, öz üstünü örtüb, o, indi onun kimidir (eyniləşmə!) — o, onun üstünü örtüb.»
«Başqa cür qoyulmaq» hərəkəti — Tausk qeyd edir — «üstünü örtmək» (verstellen) sözünün və sevgilisi ilə eyniləşmənin təsviridir. Yenə bütün düşüncə gedişində bədən innervasiyasını (daha doğrusu, onun hissini) məzmun edən elementin üstünlüyünü önə çəkirəm. İsterik qadın, yeri gəlmişkən, birinci halda gözlərini qıcolmalı şəkildə qayırdardı, ikinci halda isə ona olan impulsu ya o hissi duymaq əvəzinə silkələnməni həqiqətən həyata keçirərdi; hər iki halda onda bununla bağlı heç bir şüurlu fikir olmazdı və sonralar da onu ifadə etməyə aciz qalardı.
Bu iki müşahidə bizim hipoxondrik ya orqan dili adlandırdığımıza şahidlik edir. Amma onlar bizə — daha mühüm görünəni — başqa bir işi də xatırladırlar, hansı məsələn, Bleulerin monografiyasında toplanmış nümunələr üzərində istənilən qədər sübut edilib dəqiq düstura salına bilər. Şizofreniyada sözlər həmin prosesə məruzdurlar, hansı ki, latent yuxu düşüncələrindən yuxu görüntülərini düzəldir və hansını psixik ibtidai gediş adlandırmışdıq. Onlar sıxlaşdırılırlar və yerəyişmə yolu ilə yükləmələrini bir-birinə tam ötürürlər; proses elə yerə gedə bilər ki, tək bir söz — çoxsaylı münasibətlərlə buna yararlı olan söz — bütün düşüncə zəncirinin nümayəndəliyini öz üzərinə götürür. Bleulerin, Yunqun və şagirdlərinin işləri məhz bu müddəa üçün bol material verib.1)
Belə təəssüratlardan nəticə çıxarmazdan əvvəl şizofren əvəz-təşəkkülü ilə isterik və məcburi-nevrotik əvəz-təşəkkülü arasındakı zərif, amma yenə təəccüb doğuran fərqləri də yada sala bilərik. Hal-hazırda müşahidə etdiyim bir xəstə üz dərisinin pis vəziyyəti üzündən həyatın bütün maraqlarından kənarlaşır. O iddia edir ki, üzündə qara nöqtələr var və hər kəsin gördüyü dərin çukurlar. Analiz sübut edir: o, kastrasiya kompleksini öz dərisi üzərində oynadır. Əvvəlcə o, qara nöqtələrlə vicdan çəkisi görmədən məşğul idi, onları sıxmaq ona böyük ödənilmə verirdi — oradan, deyir, bir şey püskürürdü. Sonra o inanmağa başladı: hər bir qara nöqtəni (komedonu) yox etdiyi yerdə dərin bir çuxur yaranıb və özünə ən şiddətli ittihamları irəli sürdü — «əlinlə daima çevrilə-bağılan» işi ilə dərisini əbədilik üçün korlamışdır. Aydındır: ona qara nöqtələrin məzmununu sıxmaq onanizmə əvəzdir. Onun günahı üzündən ondan sonra yaranan çuxur qadın cins orqanıdır, yəni onanizm tərəfindən doğulan kastrasiya təhdidinin (daha doğrusu, onu təmsil edən fantaziyanın) yerinə yetirilməsidir. Bu əvəz-təşəkkülü hipoxondrik xarakterinə baxmayaraq isterik konversiyaya çox oxşayır, amma yenə elə hiss yaranır ki, burada başqa bir şey gedir, belə əvəz-təşəkkülünü isteriyaya inanmaq olmaz — daha onun — fərqliliyin nədə olduğunu deyə bilərik. Dəri gözcüyü qədər balaca bir çuxurcuğu isterika vagina simvolu kimi götürməzdi — onu, axı, o, başqa vaxtlarda boşluğu əhatə edən müxtəlif əşyalarla müqayisə edir. Biz həm də deyirik: çuxurcuqların çoxluğu onu onları qadın cins orqanının əvəzi kimi işlətməkdən saxlayacaq. Oxşar şey gənc bir xəstəyə də aiddir, hansı haqqa Tausk illər əvvəl Vyana Psixoanalitik Cəmiyyətinə xəbər verib. O, başqa cəhətlərdən tamamilə məcburi nevrozlu kimi aparırdı, tualeti üçün saatlar sərf edirdi və s. Amma onda diqqət çəkəndi ki, o, müqavimətsizcə öz maneələrinin mənasını bildirə bilirdi. Corab geyinəndə onu məsələn, elə fikir narahat edirdi ki, toxumanın məşəklərini — yəni dəlikləri — açmaq lazımdır və hər dəlik onun üçün qadın cinsiyyət açılışının simvolu idi. Bu da məcburi nevrozluya inanmaq olmaz; R. Reitlerin müşahidə etdiyi başqa biri — o da eyni corab geyinmədə dayanmaqlardan əziyyət çəkirdi — müqavimətləri dəf etdikdən sonra izahı tapdı: ayaq penis simvoludur, corabın çəkilməsi onanistik aktıdır və o, corabı davamlı geyib-çıxarmalı olurdu — bir hissə onanizmin görüntüsünü tamamlamaq üçün, bir hissə onu geriyə qaytarmaq üçün.
1) Yuxu işi bəzən sözlərlə əşyalar kimi davranır və onda çox oxşar «şizofren» nitqləri ya söz-yeni-təşəkkülləri yaradır.
Özümüzə sual verək: şizofren əvəz-təşəkkülünə və simptoma təəccüblü xarakteri nə verir, nəhayət anlayırıq ki, bu, söz-münasibətinin əşya-münasibəti üzərindəki üstünlüyüdür. Qara nöqtənin sıxılması ilə penisdən ejakulasiya arasında əşya-oxşarlığı xeyli azdır, saysız-hesabsız dayaz dəri gözcükləri ilə vagina arasında daha da az; amma birinci halda hər iki dəfə oradan bir şey püskürür, ikinci üçün isə kinayəli cümlə hərfi mənada gedir: dəlik dəlikdir. Əvəzi dil ifadəsinin eyniliyi yox, adlanan əşyaların oxşarlığı təyin etmişdir. Hər iki — söz və əşya — üst-üstə düşmədikdə şizofren əvəz-təşəkkülü köçürmə nevrozlarındakından yayınır.
Bu dərki şizofreniyada obyekt yükləmələrinin buraxıldığı fərziyyəsi ilə bir yerə yığaq. Onda düzəliş etməliyik: saxlanılan obyektlərin söz təsəvvürlərinin yüklənməsidir. Bizim «şüurlu obyekt təsəvvürü» adlandırmaq haqqımız olan şey indi bizə söz təsəvvürü və əşya təsəvvürünə parçalanır; əşya təsəvvürü yüklənmədən ibarətdir — bilavasitə əşya-xatirə görüntülərinin yox, daha uzaq və onlardan çıxarılan xatirə izlərinin yüklənməsindən. Birdən görünür: artıq bilirik, şüurlu təsəvvür qeyri-şüurludan nə ilə fərqlənir. Hər ikisi — bizim güman etdiyimiz kimi — eyni məzmunun psixikin müxtəlif yerlərindəki müxtəlif yazılışları deyil, həm də eyni yerdəki müxtəlif funksional yüklənmə vəziyyətləri deyil: şüurlu təsəvvür əşya təsəvvürü artıq ona aid söz təsəvvürünü əhatə edir, qeyri-şüurlu isə təkcə əşya təsəvvürüdür. Ubw. sistemi obyektlərin əşya-yükləmələrini — ilk və əsl obyekt yükləmələrini — saxlayır; Vbw. sistemi isə o vaxt yaranır ki, bu əşya təsəvvürü ona uyğun söz təsəvvürləri ilə bağlanaraq həddindən-artıq yüklənir. Belə həddindən-artıq yükləmələr, fərz edə bilərik, məhz psixikin daha yüksək təşkilatını doğuran və ibtidai gedişin Vbw.-də hökm sürən ikinci gedişlə əvəz olunmasına imkan verən şeylərdir. İndi həm də dəqiq ifadə edə bilərik: köçürmə nevrozlarında sıxışdırma rədd edilmiş təsəvvürdən nəyi əsirgəyir — onu sözlərə tərcümə etməyi; sözlər ki, obyektlə bağlı qalmalıdırlar. Sözlərdə tutulmayan təsəvvür ya həddindən-artıq yüklənməmiş psixik akt onda Ubw.-də sıxışdırılmış kimi qalır.
Bu yerdə qeyd etmək istərdim: həmin dərkə biz çoxdan, hələ çox erkən çağlarda sahib idik.
Şizofreniyada — onu biz burada da yalnız o qədər göstəririk, necə Ubw.-nin ümumi tanınması üçün zəruri görünür — bizə şübhə doğulmalıdır: burada sıxışdırma adlanan prosesin köçürmə nevrozlarındakı sıxışdırmayla ümumiyyətlə bir şeyi varmı? «Sıxışdırma — Ubw. sistemi ilə Vbw. (ya da Bw.) sistemi arasındakı və şüurdan uzaqlaşdırma nəticəli bir prosesdir» düsturu, Dementia praecox-un və digər narsisistik xəstəliklərin halını da özündə saxlaya bilmək üçün hər halda düzəliş tələb edir. Amma Mənin qaçış cəhdi — şüurlu yükləmənin geri alınmasında ifadə edilən — yenə də ortaq olan kimi qalır. Bu qaçış cəhdinin, Mənin qaçışının narsisistik nevrozlarda necə köklü və dərindən həyata keçirildiyini ən səthi düşünmə öyrədir.
Bu qaçış şizofreniyada qeyri-şüurlu obyekt təsəvvürünü təmsil edən yerlərdən həvəs-yükləməsinin geri alınmasından ibarətdirsə, təəccüb doğura bilər: eyni obyekt təsəvvürünün Vbw. sisteminin mənsubu payına — ona uyğun söz təsəvvürlərinə — əksinə daha intensiv yüklənmə düşür. Daha çox gözlənilərdi: söz təsəvvürü qabaqşüurlu pay kimi sıxışdırmanın ilk zərbəsini üzərinə götürəcək və sıxışdırma qeyri-şüurlu əşya təsəvvürlərinə qədər davam etdikdən sonra o tamamilə yüklənməyə qeyri-qabil olacaq. Bu, doğrudur, dərkin çətinliyidir. Çıxış yolu belə doğulur: söz təsəvvürünün yüklənməsi sıxışdırma aktına aid deyil, o, şizofreniyanın klinik mənzərəsini elə gözəçarpan şəkildə əlində saxlayan bərpa ya sağaltma cəhdlərinin birincisini təmsil edir. Bu cəhdlər itirilmiş obyektləri yenidən qazanmaq istəyirlər və çox mümkündür ki, bu niyyətlə obyektə onun söz payından yol tuturlar — amma onda sözlərlə əşyaların yerində barışmaq məcburiyyətində qalırlar. Bizim ruhi fəaliyyətimiz ümumiyyətlə iki əks gediş istiqamətində hərəkət edir: ya həvəslərdən Ubw. sistemi vasitəsilə şüurlu düşüncə işinə, ya xaricdən təhrik ilə Bw. və Vbw. sistemi vasitəsilə Mənin və obyektlərin qeyri-şüurlu yükləmələrinə qədər. İkinci yol baş vermiş sıxışdırmaya baxmayaraq keçilə bilən qalmalıdır və nevrozun obyektlərini yenidən qazanmaq cəhdlərinə bir parça məsafəyə açıqdır. Abstrakt düşündükdə sözlərin qeyri-şüurlu əşya təsəvvürləri ilə münasibətlərini nəzərdən qaçırmaq təhlükəsindəyik və inkar etmək olmaz: bu zaman fəlsəfəmiz ifadəsində də, məzmununda da şizofrenlərin iş tərzi ilə istənilməz oxşarlıq alır. Digər tərəfdən, şizofren düşüncə tərzinin xarakteristikasını verməyə cəhd etmək olar: onlar konkret əşyalarla abstrakt olanlar kimi davranırlar.
Əgər həqiqətən də Ubw.-ni agnozlaşdırmışıqsa və qeyri-şüurlu təsəvvürün qabaqşüurludan fərqini düzgün müəyyən etmişiksə, tədqiqatlarımız daha çox yerlərdən bu dərkə qayıtmağa məcbur olacaq.