Həvəslər və onların taleyi

Biz elmə dəfələrlə elə tələb irəli sürüldüyünü eşitmişik: o, aydın və dəqiq müəyyənləşdirilmiş əsas anlayışlar üzərində qurulmalıdır. Həqiqətdə isə heç bir elm belə təriflərlə başlamır — ən dəqiq elmlər belə. Elmi fəaliyyətin düzgün başlanğıcı hadisələrin təsvirindən ibarətdir; onlar sonra qruplaşdırılır, sıralanır və əlaqələrə yerləşdirilir. Artıq təsvirin özündə materiala müəyyən abstrakt ideyaların tətbiqindən qaçmaq mümkün deyil — bunları haradasadan gətirirlər, mütləq yalnız yeni təcrübədən yox. Belə ideyalar — elmin gələcək əsas anlayışları — materialın sonrakı işlənməsində daha da vacibdir. Əvvəlcə onlar özlərində müəyyən qeyri-müəyyənlik daşımalıdırlar; məzmunlarının aydın konturundan söz belə açıla bilməz. Onlar bu vəziyyətdə olduqda mənaları haqqında təcrübə materialına dəfələrlə işarə etməklə razılığa gəlinir — guya onlar oradan götürülüb, həqiqətdə isə material onlara tabe edilir. Deməli, ciddi götürəndə onlar konvensiya xarakteri daşıyırlar, amma burada hər şey ona bağlıdır ki, onlar sərbəst seçilməsinlər, empirik materialla əhəmiyyətli əlaqələrlə müəyyənləşsinlər — o əlaqələri insan onları tanıyıb sübut edə bilməzdən əvvəl tapdığını güman edir. Yalnız sözü gedən hadisələr sahəsinin daha dərindən öyrənilməsindən sonra onun elmi əsas anlayışlarını da dəqiqləşdirmək və onları getdikcə elə dəyişmək mümkündür ki, onlar geniş tətbiqə yararlı olsun və bununla yanaşı tam ziddiyyətsiz olsunlar. Onda onları təriflərə bağlamağın vaxtı da çatır. Amma idrakın irəliləyişi təriflərin bərkiməsinə də dözmür. Fizika nümunəsinin əla göstərdiyi kimi, təriflərdə möhkəmlənmiş «əsas anlayışlar» da məzmunlarının sabit dəyişməsini yaşayırlar.

Belə konvensiya xarakterli, indiyədək xeyli qaranlıq qalan, amma psixologiyada əvəzsiz olan əsas anlayış həvəs anlayışıdır. Onu müxtəlif tərəflərdən məzmunla doldurmağa çalışaq.

Əvvəlcə fiziologiya tərəfindən. O, bizə qıcıq anlayışını və refleks sxemini vermişdir: xaricdən canlı toxumaya (sinir maddəsinə) gətirilən qıcıq xaricə yönələn aktla çıxarılır. Bu akt ona görə məqsədəuyğundur ki, qıcıqlanmış maddəni qıcığın təsirindən alır, onu qıcıq təsiri dairəsindən uzaqlaşdırır.

«Həvəs» «qıcıqla» necə münasibətdədir? Heç nə bizə mane olmur, həvəs anlayışını qıcıq anlayışının altına yerləşdirək: həvəs psixik üçün qıcıqdır. Amma dərhal həvəs ilə psixik qıcığı eyniləşdirməkdən çəkinməyə dəvət alırıq. Psixik üçün həvəs qıcıqlarından başqa qıcıqlar da aydın şəkildə vardır — fizioloji qıcıqlara xeyli daha çox oxşayanlar. Məsələn, gözə güclü işıq düşəndə bu, həvəs qıcığı deyil; amma udlaq selikli qişasının quruması hiss edildikdə və ya mədə selikli qişasının yeyilməsi duyulanda — həvəs qıcığıdır.

Artıq həvəs qıcığı ilə ruha təsir edən başqa (fizioloji) qıcıq arasında fərq qoymaq üçün material əldə etmişik. Birincisi: həvəs qıcığı gəlmir —1) axı bu daxili proseslərin susuzluq və aclıq ehtiyaclarının orqanik təməlləri olduğu fərz edilir.

xarici dünyadan — orqanizmin öz daxilindən gəlir. O da ruha başqa cür təsir edir və aradan qaldırılması üçün başqa aktlar tələb edir. Əlavə: qıcıq üçün hər mahiyyətli şey verilibsə, onu bir dəfəlik təkan kimi fərz edirik; onda o, bir dəfəlik məqsədəuyğun aktla da bitə bilər — bu aktın nümunəvi tipi qıcıq mənbəyindən motorik qaçışdır. Təbii ki, bu təkanlar təkrarlana və cəmlənə bilər, amma bu, prosesin qavranılmasını da, qıcığın aradan qaldırılması şərtlərini də dəyişmir. Həvəs əksinə, heç vaxt ani təkan qüvvəsi kimi yox, həmişə sabit qüvvə kimi təsir edir. O, xaricdən yox, bədənin daxilindən hərəkət etdiyi üçün ona qarşı qaçış da kömək etmir. Həvəs qıcığını daha yaxşı «ehtiyac» adlandırırıq; bu ehtiyacı aradan qaldıran «ödənilmə»dir. Qənanə yalnız daxili qıcıq mənbəyinin məqsədəuyğun (adekvat) dəyişməsi ilə əldə edilə bilər.

Təmamilə aciz, dünyada hələ oriyentasiyasız canlı varlığın — öz sinir maddəsində qıcıqları qavrayan varlığın — mövqeyində durub baxaq. Bu varlık çox tezliklə ilk fərqləndirməyə və ilk oriyentasiyaya gələcək. Bir tərəfdən o, özünü əzələ aktı ilə (qaçışla) qurtara bildiyi qıcıqları hiss edəcək — bu qıcıqları o, xarici dünyaya aid edəcək; digər tərəfdən həm də belə aktın faydasız qaldığı, buna baxmayaraq sabit təzyiq xarakterini saxlayan qıcıqları hiss edəcək; bu qıcıqlar daxili dünyanın əlaməti, həvəs ehtiyaclarının sübutudur. Beləcə, canlı varlığın qavrayan substansiyası «xarici»ni «daxilidən» ayırmaq üçün öz əzələ fəaliyyətinin effektivliyində dayaq nöqtəsi qazanmış olacaq.

Deməli, həvəsin mahiyyətini əvvəlcə onun başlıca xüsusiyyətlərində tapırıq — qıcıq mənbələrinin orqanizmin daxilindən gəlməsində, sabit qüvvə kimi görünməsində — və bundan onun başqa bir xüsusiyyətini, qaçış aktları ilə məğlub edilməməsini çıxarırıq. Amma bu mülahizələr ərzində bizə elə bir şey diqqət çəkməli idi ki, ondan daha bir etiraf doğsun. Biz təcrübə materialımıza yalnız müəyyən konvensiyaları əsas anlayış kimi gətirmirik — psixoloji görünən dünyanın işlənməsində özümüzü yönəltmək üçün həm də bəzi mürəkkəb fərziyyələrdən istifadə edirik. Bu fərziyyələrin ən vacibini artıq göstərmişik; qalan təkcə onu açıq-aşkar vurğulamaqdır. O, biologik təbiətlidir, meyl (bəlkə məqsədəuyğunluq) anlayışı ilə işləyir və belə səslənir: sinir sistemi elə bir aparatdır ki, ona gələn qıcıqları yenidən aradan qaldırmaq, mümkün olan ən aşağı səviyyəyə salmaq funksiyası verilmişdir — yaxud ki, mümkün olsaydı, ümumiyyətlə qıcıqsız qalmaq istəyəndir. Bu ideyanın qeyri-müəyyənliyinə indilik etiraz etməyək və sinir sisteminə vəzifə verək — ümumiyyətlə desək: qıcıqlarla mübarizə vəzifəsi. Onda görürük, həvəslərin gətirilməsi sadə fizioloji refleks sxemini nə qədər mürəkkəbləşdirir. Xarici qıcıqlar yalnız bir vəzifə qoyur — onlardan qaçmaq; bu, əzələ hərəkətləri ilə baş verir, onlardan nəhayət biri məqsədə çatır və o zaman məqsədəuyğun olan kimi irsi əsasa daxil olur. Orqanizmin daxilində doğulan həvəs qıcıqları isə bu mexanizm ilə aradan qaldırılmır. Onlar sinir sisteminə qat-qat yüksək tələblər qoyur, onu bir-birinə girən mürəkkəb fəaliyyətlərə sövq edir — bu fəaliyyətlər xarici dünyanı elə dəyişir ki, o, daxili qıcıq mənbəyinə ödənilmə təklif edir — və onu ilk növbədə qıcıqlardan uzaq durmaq ideal niyyətindən imtina etməyə məcbur edir, çünki həvəs qıcıqları qaçılmaz davamlı qıcıq gəlişini davam etdirirlər. Deməli, haqlı olaraq belə nəticəyə gəlmək olar: məhz həvəslər, xarici qıcıqlar yox, bu qədər sonsuz qabiliyyətli sinir sisteminin bugünkü inkişaf hündürlüyünə gətirən irəliləyişlərin əsl mühərrikləridir. Əlbəttə, həvəslərin özlərinin — ən azından qismən — filogenez boyu canlı maddəyə dəyişdirici təsir göstərmiş xarici qıcıq təsirlərinin çöküntüləri olduğunu fərz etməyə heç nə mane olmur.

Sonra görürüksə ki, ən yüksək inkişaf etmiş psixik aparatların fəaliyyəti də həzz prinsipinə tabedir, yəni həzz-hoşnutsuzluq sırasının hissləri ilə avtomatik tənzimlənir; onda bu hisslərin qıcıqlarla mübarizənin necə gedib-çıxdığını əks etdirdiyi başqa fərziyyəni rədd etmək çətindir. Mütləq o mənada ki, hoşnutsuzluq hissi qıcığın artması ilə, həzz hissi onun azalması ilə bağlıdır. Amma bu fərziyyənin geniş qeyri-müəyyənliyini diqqətlə saxlayacağıq — ta ki, bəlkə, həzz-hoşnutsuzluq ilə ruh həyatına təsir edən qıcıq miqdarlarının dəyişmələri arasındakı münasibət növünü tapaq. Belə münasibətlər əmin-əmən çox rəngarəng və elə də sadə olmayan şəkillərdə mümkündür.

Biologiya tərəfindən ruh həyatının nəzərə alınmasına keçəndə «həvəs» bizə ruhi ilə somatik arasındakı sərhəd anlayışı kimi görünür — bədənin daxilindən gəlib ruha çatan qıcıqların psixik nümayəndəsi, ruhiyə onun bədənlə bağlılığı üzündən qoyulan iş tələbinin ölçüsü kimi.

İndi həvəs anlayışı ilə əlaqədar işlədilən bir neçə termini müzakirə edə bilərik: təzyiq, məqsəd, obyekt, həvəsin mənbəyi.

Həvəsin təzyiqi dedikdə onun motorik anı, təmsil etdiyi güc cəmi və ya iş tələbi ölçüsü başa düşülür. Təzyiq xarakteri həvəslərin ümumi xüsusiyyəti, hətta onların mahiyyətidir. Hər həvəs aktivliyin bir parçasıdır; səhlənkarcasına passiv həvəslərdən danışanda başqa bir şey nəzərdə tutmaq olmaz — passiv məqsədli həvəslərdən başqa.

Həvəsin məqsədi hər zaman ödənilmədir — o, yalnız həvəs mənbəyində qıcıq vəziyyətinin aradan qaldırılması ilə əldə edilə bilər. Amma bu son-məqsəd hər həvəs üçün dəyişməz qalsa da, eyni son-məqsədə müxtəlif yollar gətirə bilər — beləcə, bir həvəs üçün çoxsaylı yaxın və ya aralıq məqsədlər doğula bilər ki, onlar bir-biri ilə birləşir və ya bir-birinin əvəzinə keçirlər. Təcrübə bizə «məqsədi saxlanılmış» həvəslərdən də danışmağa imkan verir — həvəs ödənilməsi istiqamətində bir qədər yol verilən, sonra saxlanmaya və ya yayındırmaya məruz qalan proseslərdə. Belə proseslərlə də qismən ödənilmənin bağlı olduğunu güman etmək lazımdır.

Həvəsin obyekti həmin şeydir ki, həvəs öz məqsədinə onun üzərində və ya onun vasitəsilə çata bilir. O, həvəsin ən dəyişkən hissəsidir — başdan həvəslə bağlı deyil, ödənilmə imkanını mümkün etmə qabiliyyətinə görə ona təhkil edilir. O, mütləq əyancı predmet deyil — eyni dərəcədə öz bədənin bir hissəsi ola bilər. O, həvəsin həyat taleləri boyu istənilən qədər dəyişə bilər; həvəsin bu yerdəyişməsində ən əhəmiyyətli rollar iştirak edir. Eyni obyektin eyni anda bir neçə həvəsə ödənilmə verməsi də ola bilər — Alfred Adlerin deyimi ilə, həvəslərin çarpazlaşması halı. Həvəsin obyektə xüsusilə sıx bağlanması onun fiksasiyası kimi vurğulanır. O, çox vaxt həvəs inkişafının ən erkən dövrlərində baş verir, həvəsin hərəkətliliyinə son qoyur — həll olunmaya şiddətlə müqavimət göstərir.

Həvəsin mənbəyi dedikdə orqanda və ya bədən hissəsində elə somatik proses başa düşülür ki, onun qıcığı ruh həyatında həvəs vasitəsilə təmsil edilir. Bu prosesin mütəmadi olaraq kimyəvi təbiətli olması, yaxud həm də başqa — məsələn, mexaniki — qüvvələrin sərbəst buraxılmasına uyğun gəlməsi məlum deyil. Həvəs mənbələrinin öyrənilməsi artıq psixologiyaya aid deyil; somatik mənbədən gəlmə həvəs üçün bilavasitə həlledici olsa da, o, bizə ruh həyatında məqsədlərindən başqa cür tanınmur. Həvəs mənbələrinin daha dəqiq bilinməsi psixoloji tədqiqatın məqsədləri üçün hər yerdə lazım deyil. Bəzən həvəsin məqsədlərindən onun mənbələrinə geri-çıxarış etibarlıdır.

Bədəndən gələn, ruha təsir edən müxtəlif həvəslərin həm də fərqli keyfiyyətlərlə seçildiyini və buna görə ruh həyatında keyfiyyətcə müxtəlif tərzdə davrandığını fərz etməliyikmi? Görünür, bu, haqlı deyil; daha sadə fərziyyə kifayət edir: həvəslərin hamısı keyfiyyətcə eynicinslidir və təsirlərini yalnız apardıqları həyacan miqdarlarına, bəlkə də həmin kəmiyyətin müəyyən funksiyalarına borcludurlar. Ayrı-ayrı həvəslərin psixik göstərişlərini bir-birindən fərqləndirəni həvəs mənbələrinin fərqliliyinə qaytarmaq olar. Əlbəttə, həvəs keyfiyyəti probleminin nə demək olduğu yalnız sonrakı əlaqədə aydınlaşdırıla bilər.

Hansı həvəsləri qoymaq olar və neçə dənə? Burada sərbəstliyə, aydındır, geniş sahə verilir. Kimsə oyun həvəsi, məhv həvəsi, cəmiyyət həvəsi anlayışını işlədirsə — predmet bunu tələb edəndə və psixoloji analizin məhdudiyyəti buna imkan verəndə — əleyhinə heç nə demək olmaz. Amma bir sualı nəzərdən qaçırmamaq lazımdır: bu, bir tərəfdən, çox ixtisaslaşmış həvəs motivləri həvəs mənbələri istiqamətində daha da parçalanmaya imkan vermir, yoxsa yalnız əlavə parçalanmayan ibtidai həvəslər məna iddia edə bilər?

Belə ibtidai həvəslərdən iki qrup fərqləndirməyi təklif etmişəm: Mən və ya özünü saxlama həvəsləri qrupu ilə cinsi həvəslər qrupu. Amma bu qoyuluşun zəruri fərziyyə mənası yoxdur — məsələn, psixik aparatın biologik meyli haqqındakı fərziyyə (bax: yuxarıda) daşıdığı kimi; o, yalnız köməkçi konstruksiyadır, faydalı olduğu qədər saxlanılmalıdır və başqası ilə əvəzlənməsi təsvir və sıralama işimizin nəticələrində az bir şey dəyişəcəkdir. Bu qoyuluşa səbəb psixoanalizin inkişaf tarixindən doğmuşdur: psixoanaliz psixonevrozları — onların «köçürmə nevrozları» adlandırılan qrupunu (isteriya və məcburi nevroz) — ilk predmet götürüb onların üzərində belə dərkə gəlib ki, cinsiyyətin tələbləri ilə Mənin tələbləri arasındakı münaqişə hər belə xəstəliyin kökündə tapılmalıdır. Tam mümkündür ki, başqa nevrotik xəstəliklərin (əsasən narsisistik psixonevrozların: şizofreniyaların) dərindən öyrənilməsi bu düsturun dəyişməsinə və beləcə ibtidai həvəslərin başqa qruplaşdırılmasına məcbur edəcək. Amma hazırda bu yeni düsturu tanımırıq və Mən həvəsləri ilə cinsi həvəslərin qarşı-qoymasını şübhə altına salan heç bir arqument də tapmayıb.

Ümumiyyətlə, mənə şübhəlidir: psixoloji materialın işlənməsi əsasında həvəslərin ayrılması və təsnifatı üçün həlledici işarələr əldə etmək mümkün olacaqmı. Daha doğrusu, bu işlənmə üçün materiala həvəs həyatı haqqında konkret fərziyyələr gətirmək lazımdır, və istərdik ki, bu fərziyyələr başqa sahədən götürülüb psixologiyaya köçürülsün. Bunun üçün biologiya nə verirsə, Mən həvəsləri ilə cinsi həvəslərin ayrılmasına mütləq zidd deyil. Biologiya öyrədir ki, cinsiyyət fərdin başqa funksiyaları ilə eyniləşdirilmir, çünki onun meylləri fərdi aşır və yeni fərdlərin doğulmasını — yəni nəslin saxlanmasını — məzmununa daxil edir. O, bizə həmçinin göstərir ki, Mən ilə cinsiyyət arasındakı münasibətə iki baxış ədalətli kimi yan-yana durur: biri fərdi əsas hesab edir, cinsiyyəti onun fəaliyyətlərindən biri, cinsi ödənilməni onun ehtiyaclarından biri kimi qiymətləndirir; digəri isə fərdi kvazi-ölümsüz cins plazmasının — ona nəsildən etibar edilmiş plazmanın — müvəqqəti və keçici əlavəsi sayır. Cinsi funksiyanın xüsusi kimyəvi gedişlə bədənin başqa proseslərindən ayrıldığı fərziyyəsi, bildiyim qədər, Ehrlixin biologik tədqiqatının da ilkin şərtidir.

Həvəs həyatının öyrənilməsi şüur tərəfindən az qala keçilməz çətinliklər yaradırdığından ruh xəstəliklərinin psixoanalitik tədqiqatı biliklarımızın əsas mənbəyi olaraq qalır. Amma psixoanaliz öz inkişaf gedişinə görə indiyədək yalnız cinsi həvəslər haqqında nə qədər qənaətbəxş məlumat verə bilib — çünki o, məhz bu həvəs qrupunu psixonevrozlarda təcrid olunmuş kimi müşahidə edə bilib. Psixoanalizin başqa nevrotik xəstəliklərə genişlənməsi ilə Mən həvəsləri haqqında biliklarımız da mütləq əsaslanacaq — halbuki bu geniş tədqiqat sahəsində müşahidə üçün oxşar əlverişli şərtlər gözləmək kobudluq görünür.

Cinsi həvəslərin ümumi səciyyəsi haqqında belə demək olar: onlar çoxdur, müxtəlif orqanik mənbələrdən gəlirlər, əvvəlcə bir-birindən asılı olmayaraq fəaliyyət göstərirlər və yalnız gec daha çox və ya daha az tam sintezə yığılırlar. Hər birinin can atdığı məqsəd orqan həzzinin əldə edilməsidir; sintez başa çatandan sonra onlar çoxalma funksiyasının xidmətinə keçirlər və o andan cinsi həvəslər kimi hər kəsə tanış olurlar. İlk görünmələrində onlar əvvəlcə saxlanma həvəslərinə söykənirlər — onlardan yalnız tədricən ayrılırlar — və obyekt tapmaqda da Mən həvəslərinin göstərdiyi yolları tuturlar. Onların bir hissəsi Mən həvəslərinə ömür boyu qoşulub qalır və onları libido komponentləri ilə təchiz edir — normal funksiya zamanı onları gözə tutmaq asandır, yalnız xəstəlik onları aydınlaşdırır. Onlar bunda fərqlənirlər ki, geniş dərəcədə bir-birini əvəz edirlər və obyektlərini asanlıqla dəyişə bilirlər. Son qeyd edilən xüsusiyyətlərinə görə onlar başlanğıc məqsəd-aktlarından uzaq olan göstərişlərə qadirdirlər. (Sublimasiya.)

Həvəslərin inkişaf və həyat boyu hansı talelər yaşaya bildiyi tədqiqatını bizə daha yaxşı tanış olan cinsi həvəslərlə məhdudlaşdırmaq lazım gələcək. Müşahidə həvəslərin belə talelərini tanıdır:

Əksinə çevrilmə.

Öz şəxsinə çevrilmə.

Sublimasiyaya burada toxunmağı nəzərdə tutmuram, sıxışdırma isə xüsusi fəsil tələb edir — qalan təkcə ilk iki məqamın təsviri və müzakirəsidir. Həvəslərin birbaşa davamına qarşı çıxan motivləri nəzərə alaraq həvəslərin taleyini həvəslərə qarşı müdafiə növləri kimi də təqdim etmək olar.

Əksinə çevrilmə yaxından baxanda iki müxtəlif prosesə parçalanır: həvəsin aktivlikdən passivliyə çevrilməsi və məzmunca çevrilmə. Hər iki proses mahiyyətcə fərqli olduğundan ayrı-ayrılıqda işlənməlidir.

Birinci prosesə nümunə sadizm—mazoxizm və görmə həvəsi—eksgibisionizm əks cütlüklərini verir. Çevrilmə yalnız həvəsin məqsədlərinə toxunur; aktiv məqsədin — işgəncə vermək, baxmaq — yerinə passiv olanı qoyulur: işgəncəyə məruz qalmaq, baxılmaq. Məzmunca çevrilmə yalnız bir halda rast gəlir — sevginin nifrətə çevrilməsində.

Öz şəxsinə çevrilmə bizə elə bir mülahizədən doğulur: axı mazoxizm öz Məninə yönəlmiş sadizmdir, eksgibisionizm isə öz bədəninin baxılmasını özündə birləşdirir. Analitik müşahidə də bunda şübhə yerinə qoymur: mazoxist öz şəxsinə qarşı vəhşiliyi, eksgibisionist isə onun çılpaqlaşdırılmasını özü də həzz edir. Deməli, prosesin mahiyyəti dəyişməz məqsəd şəraitində obyektin dəyişməsidir.

Lakin bizdən yayınmır ki, bu nümunələrdə öz şəxsinə çevrilmə ilə aktivlikdən passivliyə çevrilmə üst-üstə düşür və ya bir-birinə qaynayır. Münasibətlərin dəqiqləşdirilməsi üçün daha dərindən tədqiqat labüddür.

Sadizm—mazoxizm əks cütlüyündə prosesi belə təqdim etmək olar:

a) Sadizm güc tətbiqində, başqa şəxsə — obyektə qarşı hakimiyyət göstərməsində ibarətdir.

b) Bu obyektdən əl çəkilir və onun yerinə öz şəxs keçir. Öz şəxsinə çevrilmə ilə həvəsin aktiv məqsədinin passivə çevrilməsi də başa çatdırılmış olur.

c) Yenidən obyekt kimi əyancı şəxs axtarılır — məqsəd çevrilməsi baş verdiyi üçün o, subyekt rolunu üzərinə götürməli olur.

c variantı hamının mazoxizm adlandırdığı haldır. Qənanə burada da ibtidai sadizm yoluna gedir: passiv Mən fantaziya ilə öz keçmiş yerinə qayıdır — o yer indi əyancı subyektə buraxılıb. Daha birbaşa mazoxist ödənilmənin varlığı isə tam şübhə altındadır. Təsvir edilən üsulla sadizmdən yaranmayan ibtidai mazoxizm, görünür, mövcud deyil.1) b mərhələsi fərziyyəsinin artıq olmadığı, görəsən, sadistik həvəsin məcburi nevrozdakı davranışından bellidir. Burada öz şəxsinə çevrilmə yeni şəxsə qarşı passivliksiz baş verir. Çevrilmə yalnız b mərhələsinə qədər gedir. İşgəncə həvəsindən mazoxizm yox, öz-özünü işgəncə, öz-özünü cəzalandırma yaranır. Aktiv fel passivə deyil, refleksiv-orta formaya çevrilir. Sadizmin qavranılmasını həm də bu fakt çətinləşdirir: bu həvəs ümumi məqsədinin yanında (bəlkə daha doğrusu: onun daxilində) tam xüsusi məqsəd-aktına can atır kimi görünür. Alçaltmaq, üstələmək yanında — ağrı yetirmək. Amma psixoanaliz elə göstərir ki, ağrı yetirmək həvəsin ibtidai məqsəd-aktları arasında rol oynamır. Sadistik uşaq ağrı yetirməyi nəzərə almır və ona can atmır. Onda mazoxizmə çevrilmə bir dəfə baş tutduqdan sonra ağrılar passiv mazoxist məqsəd rolunu gözəl oynayır, çünki ağrı hissinin də başqa hoşnutsuzluq hissləri kimi cinsi həyacana keçib həzzli vəziyyət yaratdığını fərz etmək üçün bütün əsaslarımız var — elə bu vəziyyətin qarşılığında insan ağrının hoşnutsuzluğuna da dözməyə razıdır. Ağrı hissi bir dəfə mazoxist məqsədə çevrildikdən sonra geriyə dönərək ağrı yetirmək sadistik məqsədi də doğula bilər: başqalarına ağrı verəndə insan onu özü mazoxist tərzdə, əziyyət çəkən obyektlə identifikasiya ilə həzz edir. Əlbəttə, hər iki halda insan ağrının özünü yox, onu müşayiət edən cinsi həyacanı həzz edir — sadist kimi bu xüsusən rahatdır. Deməli, ağrıdan həzz ibtidai mazoxist məqsəddir, amma o, yalnız ibtidai sadistlikdə həvəs məqsədinə çevrilə bilər.

1) [1924-cü il əlavəsi:] Sonrakı əsərlərdə (bax: «Mazoxizmin iqtisadi problemi», 1924; bu cildin 374-cü səhifəsi) həvəs həyatı problemləri ilə əlaqədar əks fikrə keçmişəm.

Tamlıq üçün əlavə edirəm: şəfqəti sadizmdə həvəs çevrilməsinin nəticəsi kimi təsvir etmək olmaz — onun həvəsə qarşı reaksiya-formalaşması kimi qavranılmasını tələb edir (fərq haqqında sonra).

Başqa əks cütlüyün — baxmağı və özünü göstərməyi məqsəd qoyan həvəslərin (sapmalar dilində: voyeur və eksgibisionist) — tədqiqatı bir az başqa və daha sadə nəticələr verir. Burada da əvvəlki halın mərhələlərini qoymaq olar: a) baxmaq — əyancı obyektə yönələn aktivlik; b) obyektdən əl çəkmək, görmə həvəsinin öz bədənin bir hissəsinə çevrilməsi, bununla passivliyə çevrilmə və yeni məqsədin qoyulması: baxılmaq; c) yeni subyektin qoyulması — ona özünü göstərirsən ki, o baxsın. Aktiv məqsədin passivdən əvvəl meydana çıxmasında, baxmanın baxılmadan öncə gəlməsində elə də şübhə yoxdur. Amma sadizm halından əhəmiyyətli fərq ondandır ki, görmə həvəsində a hərfi ilə işarə edilən mərhələdən də əvvəlki bir mərhələni göstərmək olur. Görmə həvəsi öz fəaliyyətinin əvvəlində autoerotikdir: obyekti var, amma onu öz bədənində tapır. Yalnız sonralar (müqayisə yolu ilə) ona bu obyekti əyancı bədənin analoqlusu ilə dəyişməyə yol verilir (a mərhələsi). Bu öncə-mərhələ ona görə maraqlıdır ki, nəticələnən əks cütlüyün hər iki vəziyyəti ondan doğulur — dəyişiklik hansı tərəfdə edilməsindən asılı olaraq. Görmə həvəsinin sxemi belə olardı:

a) Öz cins üzvünə özü baxmaq = öz şəxs tərəfindən cins üzvünə baxılmaq β) Əyancı obyektə baxmaq (aktiv görmə həvəsi) γ) Öz üzvünün əyancı şəxs tərəfindən baxılması (nümayiş həvəsi, eksgibisionizm).

Sadizmdə belə öncə-mərhələ yoxdur — o, başlanğıcdan əyancı obyektə yönəlir, halbuki onu uşağın öz üzvlərinə yiyələnmək cəhdlərindən qurmaq elə də mənasız olmazdı.

Baxılan hər iki həvəs nümunəsinə şamil olan qeyd odur ki, aktivliyin passivliyə çevrilməsi və öz şəxsinə çevrilmə yolu ilə həvəs dəyişməsi əslində heç vaxt həvəs impulsunun bütün miqdarına şamil edilmir. Köhnə aktiv həvəs istiqaməti, həvəsin çevrilmə prosesi nə qədər geniş olsa da, müəyyən dərəcədə gənc passivin yanında qalır. Görmə həvəsi haqqında yeganə düzgün ifadə belə olardı: həvəsin bütün inkişaf mərhələləri — autoerotik öncə-mərhələ, aktiv və passiv son-quruluş — yan-yana qalır; bu iddia, həvəs aktları əvəzinə ödənilmə mexanizmini öz mühakiməsinin əsası götürəndə aydın görünür. Yeri gəlmişkən, bəlkə başqa qavrayış və təqdimat yolu da haqlıdır. Hər həvəs həyatını zamana görə ayrılmış və (istənilən) zaman vahidi daxilində eynicinsli olan təkanlara bölmək olar — onlar bir-birinə ardıcıl lavaya püskürmələr kimi münasibətdədir. Sonra elə təsəvvür etmək olar ki, ilk və ən ibtidai həvəs-püskürmə dəyişmədən davam edir və ümumiyyətlə heç bir inkişaf yaşamır. Növbəti təkan başdan bir dəyişikliyə — məsələn, passivliyə çevrilməyə — məruz qalır və bu yeni keyfiyyətlə əvvəlkə üstə gəlir və s. Həvəs impulsuna başlanğıcından müəyyən dayanacaq nöqtəsinə qədər baxanda təsvir edilən təkanlar ardıcıllığı həvəsin konkret inkişaf mənzərəsini verməlidir.

O sonrakı inkişaf dövründə həvəs impulsunun yanında onun (passiv) əksinin müşahidə edilməsi faktı Bleulerin tətbiq etdiyi gözəl adla vurğulanmağa layiqdir: ambivalentlik.

1) Bax: 454-cü səhifədəki qeyd.

Həvəsin inkişafı üçün bizə onun inkişaf tarixinə və aralıq mərhələlərinin daimiliyinə işarə etmək kifayət edərdi. Təcrübəyə görə, aşkarlanan ambivalentliyin ölçüsü fərdlərdə, insan qruplarında və ya irqlərdə yüksək dərəcədə dəyişir. Bu gün yaşayan insanda geniş həvəs ambivalentliyini arxaik irs kimi qavramaq olar, çünki əlimizdə fərziyyə var: həvəs həyatında dəyişməmiş aktiv impulsların payı ibtidai dövrlərdə bugünkü orta göstəricidən böyük olub.

Mənin erkən inkişaf fazasını — onun cinsi həvəslərinin autoerotik ödənilmə tapdığı dövrü — əvvəlcə autoerotizm ilə narsisizm arasındakı münasibəti müzakirəyə çəkmədən narsisizm adlandırmağa öyrəşmişik. Onda görmə həvəsinin öncə-mərhələsi haqqında — görmə həvəsinin öz bədənini obyekt götürdüyü mərhələ haqqında — deməliyik: o, narsisizmə aiddir, narsisistik formalaşmadır. Aktiv görmə həvəsi ondan inkişaf edir — narsisizmi tərk edir; passiv görmə həvəsi isə narsisistik obyekti saxlayır. Eynilə, sadizmin mazoxizmə çevrilməsi narsisistik obyektə geri dönmə deməkdir, hər iki halda isə narsisistik subyekt başqa əyancı Mən ilə identifikasiya yolu ilə dəyişdirilir. Sadizmin qurulmuş narsisistik öncə-mərhələsini nəzərə alaraq beləcə daha ümumi dərkə yaxınlaşırıq: öz Məninə çevrilmə və aktivlikdən passivliyə çevrilmə həvəs taleləri Mənin narsisistik təşkilatından asılıdır və bu fazanın möhürünü daşıyırlar. Bəlkə onlar Mən inkişafının yüksək mərhələlərində başqa vasitələrlə həyata keçirilən müdafiə cəhdlərinə uyğundur.

Burada yada salırıq ki, indiyədək yalnız iki həvəs əks cütlüyünü — sadizm—mazoxizm və görmə həvəsi—nümayiş həvəsini müzakirəyə çəkmişik. Bunlar ən məlum, ambivalent görünən cinsi həvəslərdir. Sonrakı cinsi funksiyanın başqa komponentləri analizin hələ oxşar tərzdə müzakirə etməsinə imkan verəcək dərəcədə açıq deyil. Onlar haqqında ümumiyyətlə belə deyə bilərik: onlar autoerotik fəaliyyət göstərirlər, yəni obyektləri onların mənbəyi olan orqanın qarşısında yoxa çıxır və adətən onunla üst-üstə düşür. Görmə həvəsinin obyekti, hərçənd əvvəlcə öz bədənin bir hissəsidir, yenə də gözün özü deyil; sadizmdə isə orqan-mənbə — ehtimal ki, hərəkət qabiliyyətli əzələlər — birbaşa başqa obyektə, hətta öz bədənində olsa belə, işarə edir. Autoerotik həvəslərdə orqan-mənbənin rolu o qədər həlledicidir ki, P. Federn və L. Jekelsin inandırıcı fərziyyəsinə görə orqanın forması və funksiyası həvəs məqsədinin aktiv və ya passiv olmasına qərar verir.

Həvəsin (maddi) əksinə çevrilməsi yalnız bir halda müşahidə olunur — sevginin nifrətə çevrilməsində. Bu ikisi xüsusən tez-tez eyni obyektə eyni anda yönəldiyindən bu birgə-mövcudluq duyğu ambivalentliyinin ən əhəmiyyətli nümunəsini verir.

Sevgi və nifrət halı xüsusi maraq doğurur, çünki o, həvəslər təqdimatımıza daxil edilməyə müqavimət göstərir. Bu iki duyğu əksliyi ilə cinsi həyat arasında ən sıx münasibət olmasına şübhə etmək olmaz, amma əlbəttə, sevməni başqaları kimi cinsiyyətin ayrı-ayrı həvəslərindən biri kimi qəbul etməyə də müqavimət göstərməliyik. Sevgini bütün cinsi can-atmanın ifadəsi kimi görmək istəyirik, amma bununla da iş görmürük və bu can-atmanın maddi əksini necə başa düşməli olduğumuzu bilmirik.

Sevgi təkcə bir əksin deyil, üçünün də qadiridir. Sevmə—nifrət əksliyindən başqa başqası vardır: sevmə—sevilmək, üstəlik sevmə və nifrət birlikdə götürüldükdə biganəlik və ya laqeydlik vəziyyətinə əks dururlar. Bu üç əkslikdən ikincisi — sevmə—sevilmək — tamamilə aktivlikdən passivliyə çevrilməyə uyğundur və görmə həvəsindəki kimi eyni ibtidai vəziyyətə qaytarılmağa da imkan verir. Həmin vəziyyət: özünü sevmək — bizim üçün bu, narsisizmin səciyyəsidir. Obyekt və ya subyekt əyancı ilə dəyişildikcə sevmənin aktiv məqsəd-can-atması və ya sevilmənin passivi doğulur — ikincisi narsisizmə yaxın qalır.

Bəlkə, sevginin çoxsaylı əkslərini başa düşməyə daha yaxınlaşacağıq, ruh həyatının ümumiyyətlə üç qütblük tərəfindən idarə edildiyini yada salsaq — bunların əkslikləri:

Subyekt (Mən— Obyekt (Xarici dünya).

Mən—Mən-deyil (xarici) əksliyi — (subyekt—obyekt) — fərd varlığına, dediyimiz kimi, hələ erkən qəbul edilir: xarici qıcıqları öz əzələ aktı ilə susdurmağı bacardığı, həvəs qıcıqlarına qarşı isə müdafiəsiz olduğu təcrübəsi ilə. O, hər şeydən əvvəl intellektual fəaliyyətdə suveren qalır və tədqiqatın heç bir səylə dəyişdirilə bilməyən əsas vəziyyətini yaradır. Həzz—hoşnutsuzluq qütblüyü bir hisslər sırasına bağlıdır — aktlarımızın (iradə) qərarı üçün onun keçilməz əhəmiyyəti artıq vurğulanıb. Aktiv— passiv əksliyi Mən-subyekt—xarici-obyekt əksliyi ilə səhv salınmamalıdır. Mən xarici dünyaya qarşı passiv davranır — qıcıqları ondan qəbul edəndə; qıcıqlara reaksiya verəndə isə aktivdir. Xarici dünyaya qarşı tam xüsusi aktivliyə onu öz həvəsləri məcbur edir, beləcə, mahiyyətini vurğulayaraq belə demək olar: Mən-subyekt xarici qıcıqlara qarşı passiv, öz həvəsləri vasitəsilə aktivdir. Aktiv—passiv əksliyi sonralar kişi—qadın əksliyi ilə qaynayıb bir olur; bu baş verməmişdən əvvəl onun psixoloji mənası yoxdur. Aktivliyin kişiliklə, passivliyin qadınlıqla vəhdəti bizə biologik fakt kimi görünür; amma o, heç də bizim güman etməyə meyillə olduğumuz kimi mütəmadi, bütün halları əhatə edən və istisnasız deyil.

Üç ruhi qütblük bir-biri ilə ən əhəmiyyətli əlaqələrə girir. İkisinin üst-üstə düşdüyü bir psixik ibtidai vəziyyət vardır. Mən başlanğıcda — ruh həyatının bütün başlanğıcında — həvəslə yüklənmiş tapır və həvəslərini öz-özündə ödənilmə etməyə qismən qadirdir. Bu vəziyyətə narsisizm, ödənilmə imkanına autoerotik deyirik.1) Xarici dünya bu dövrdə maraqla (ümumiyyətlə desək) yüklənməmişdir və ödənilmə üçün biganədir. Deməli, bu dövrdə Mən-subyekt həzzli ilə, xarici dünya isə biganə ilə (qıcıq mənbəyi kimi bəlkə hoşnutsuzluqlu ilə) üst-üstə düşür. Əvvəlcə sevməni Mənin öz həzzmənbələrinə münasibət kimi müəyyən etsək, onda yalnız özünü sevib dünyaya biganə qaldığı vəziyyət sevgini tapdığımız birinci əks-münasibəti şərh edəcək.

1) Bildiyimiz kimi, cinsi həvəslərin bir hissəsi bu autoerotik ödənilməyə qadirdir və beləcə, aşağıda təsvir ediləcək inkişafın — həzz prinsipinin hökmranlığı altındakı inkişafın — daşıyıcısına çevrilir. Başlanğıcdan obyekt tələb edən cinsi həvəslər və autoerotik heç vaxt ödənilmə tapmayan Mən həvəslərinin ehtiyacları təbii ki, bu vəziyyəti pozur və irəliləyişlərə zəmin hazırlayır. Əslində narsisistik ibtidai vəziyyət o inkişaf yoluna girməzdi, əgər hər fərd varlığı acizlik və qulluq dövründən keçməsəydi — həmin dövrdə onun təzyiqlənən ehtiyacları kənarın köməyi ilə ödənilmə tapır və beləcə inkişafdan saxlanılır.

Mən xarici dünyaya ehtiyac duymur — autoerotik olduğu qədər; amma Məni saxlama həvəslərinin yaşantıları sayəsində ondan obyektlər alır və yenə də daxili həvəs qıcıqlarını bir müddət hoşnutsuzluqlu hiss etməkdən qaça bilmir. Həzz prinsipinin hökmranlığı altında onda daha bir inkişaf baş verir. Təklif edilən obyektləri — həzz mənbəyi olduqları qədər — öz Məninə alır, onları introiyeksiya edir (Ferenczin ifadəsi ilə), başqa tərəfdən isə öz daxilində hoşnutsuzluq mənbəyinə çevriləni özündən itələyir. (Proyeksiya mexanizmi haqqında sonra.)

Beləcə o, daxili ilə xaricini yaxşı obyektiv əlamətə görə ayıran ilkin real-Məndən həzz keyfiyyətini hər başqa keyfiyyətin üstünə qoyan təmizlənmiş həzz-Mənə çevrilir. Xarici dünya onun üçün ikiyə bölünür: özünə hopdurduğu həzz payı və ona yad olan qalıq. Öz Mənindən bir tərkib hissəsini çıxarıb xarici dünyaya atır və onu düşmən kimi hiss edir. Bu yenidən-quruluşdan sonra iki qütblüyün üst-üstə düşməsi baş verir: Mən-subyekt həzzlə, xarici dünya isə biganəliklə (bəlkə də qıcıq mənbəyi kimi hoşnutsuzluqla) üst-üstə düşür.

Obyektin ibtidai narsisizm mərhələsinə daxil olması ilə sevginin ikinci əks mənası — nifrət də öz bərqərarlığına yetişir.

Obyekti Mənə, eşitdiyimiz kimi, əvvəlcə özünü saxlama həvəsləri xarici dünyadan gətirir və nifrətin ilkin mənasının da əyancı, qıcıq gətirən xarici dünyaya münasibət demək olmasını rədd etmək olmaz. Biganəlik əvvəl onun öncülü kimi meydana çıxdıqdan sonra nifrətin — inkinarın — xüsusi halı kimi sıraya düşür. Xarici olan, obyekt, nifrət edilən başlanğıcda eyni olardı. Sonralar obyekt həzz mənbəyi kimi özünü göstərəndə sevilir, amma həm də Mənə hopdurulur — beləcə, təmizlənmiş həzz-Mən üçün obyekt yenə də yad və nifrət edilənlə üst-üstə düşür.

Amma indi biz görürük: sevgi—biganəlik əks cütlüyü Mən—xarici dünya qütblüyünü əks etdirirsə, ikinci əkslik — sevgi—nifrət — onunla bağlı həzz—hoşnutsuzluq qütblüyünü təkrarlayır. Saf narsisistik mərhələnin obyekt mərhələsi ilə əvəzlənməsindən sonra həzz və hoşnutsuzluq Mənin obyektə münasibətləri deməkdir. Obyekt həzz hisslərinin mənbəyinə çevriləndə onu Mənə yaxınlaşdırmaq, Mənə hopdurmaq istəyən motorik meyl meydana çıxır; onda biz həzz verən obyektin göstərdiyi «cəlbetmədən» danışırıq və obyekti «sevirik» deyirik. Əksinə, obyekt hoşnutsuzluq hisslərinin mənbəyi olanda onunla Mən arasındakı məsafəni artırmaq, qıcıq göndərən xarici dünyadan ilkin qaçış cəhdini onun üzərində təkrarlamaq meyli can atır. Obyektin «itələnməsini» hiss edir və ondan nifrət edirik; bu nifrət sonra obyektə aqressiya meylinə, onu məhv etmək niyyətinə qalxa bilər.

Məcburiyyət qarşısında həvəs haqqında belə demək olar: o, ödənilməsinə can atdığı obyekti «sevir». Həvəsin obyektdən «nifrət etməsi» isə bizə yad səslənir — beləcə, diqqətimiz çəkilir: sevgi və nifrət münasibətləri həvəslərin öz obyektlərinə münasibətləri üçün yox, bütün Mənin obyektlərə münasibəti üçün saxlanılmalıdır. Amma şübhəsiz mənalı dil istifadəsinin müşahidəsi bizə sevgi və nifrətin mənasında başqa məhdudiyyət də göstərir. Mənin saxlanmasına xidmət edən obyektlər haqqında onları sevirik demirlər — onlara ehtiyacımız olduğunu vurğulayır və başqa cür münasibət əlavəsini elə sözlərlə ifadə edirik ki, onlar çox zəifləmiş sevgiyə işarə edir: xoşu gəlmək, görməkdən məmnun olmaq, xoş görmək.

«Sevmək» sözü beləcə getdikcə daha çox Mənin obyektə saf həzz-münasibəti sahəsinə yaxınlaşır və nəhayət, dar mənada cinsi obyektlərə və sublimasiya olunmuş cinsi həvəslərin ehtiyaclarını ödənilmə edən obyektlərə bağlanır. Psixologiyamıza qəbul etdirdiyimiz Mən həvəslərinin cinsi həvəslərdən ayrılması beləcə dilimizin ruhuna uyğun çıxır. Ayrı-ayrı cinsi həvəsin obyektini sevdiyini deməyə öyrəşməmişik, amma «sevmək» sözünün ən adekvat işlənilməsini Mənin öz cinsi obyekti ilə münasibətində tapırıqsa, bu müşahidə bizə göstərir: sözün bu münasibətdə tətbiqi yalnız cinsiyyətin bütün ayrı-ayrı həvəslərinin genitaliyaların primatına tabe olub çoxalma funksiyasına xidmət etməklə sintezi ilə başlayır.

Diqqətəlayiqdir ki, «nifrət etmək» sözünün işlənilməsində cinsi həzz və cinsi funksiya ilə elə sıx münasibət görünmür — hoşnutsuzluq münasibəti yeganə həlledici kimi görünür. Mən ona hoşnutsuzluq hisslərinin mənbəyinə çevrilən bütün obyektlərdən nifrət edir, ikrah edir, məhv niyyəti ilə onların dalınca gedir — onlar ona cinsi ödənilmədən və ya saxlanma ehtiyaclarının ödənilməsindən məhrumetmə deməkdirsə, fərqi yoxdur. Hətta belə iddia etmək olar: nifrət münasibətinin əsl nümunələri cinsi həyatdan yox, Mənin özünü saxlamaq və möhkəmlənmək uğrunda mübarizəsindən gəlir.

Tam maddi əkslər kimi bizə görünən sevgi və nifrət deməli bir-biri ilə sadə münasibətdə deyil. Onlar ümumi-ibtidai bir əsasın parçalanmasından doğulmayıblar — mənşələri fərqlidir və hər biri həzz-hoşnutsuzluq münasibətinin təsiri ilə əkslərə formalaşmazdan əvvəl öz inkişafını yaşamışdır. Bura bizim üçün vəzifə doğurur: sevgi və nifrətin genesisi haqqında bildiklərimizi bir yerə toplamaq.

Sevgi Mənin həvəs impulslarının bir hissəsini autoerotik, orqan həzzini qazanmaqla ödənilmə etmək qabiliyyətindən gəlir. O, başlanğıcda narsisistikdir, sonra genişlənmiş Mənə hopdurulmuş obyektlərə keçir və Mənin bu obyektlərə — həzz mənbələrinə — motorik can-atmasını ifadə edir. O, sonrakı cinsi həvəslərin fəaliyyəti ilə sıx bağlanır və onların sintezi başa çatanda bütün cinsi can-atma ilə üst-üstə düşür. Sevginin öncə-mərhələləri müvəqqəti cinsi məqsədlər kimi meydana çıxır — cinsi həvəslər mürəkkəb inkişaflarını yaşayarkən. Onların birincisi kimi hopdurmağı, yaxud udmağı tanıyırıq — sevginin obyektin xüsusi-mövcudluğunun ləğvi ilə uzlaşan bir növü, yəni ambivalent adlandırıla bilən növü. Pregenital sadistik-anal təşkilatının yüksək mərhələsində obyektə can atma sahiblənmə impulsu formasında meydana çıxır — obyektin zədələnməsi və ya məhvi onun üçün fərq etmir. Sevginin bu forması və öncə-mərhələsi obyektə davranışında nifrətdən az qala fərqlənmir. Yalnız genital təşkilatın bərqərar olması ilə sevgi nifrətin əksinə çevrilir.

Obyektə münasibət kimi nifrət sevgidən qədimdir — o, narsisistik Mənin qıcıq verən xarici dünyaya ən ibtidai imtinasından doğulur. Obyektlərin doğurduğu hoşnutsuzluq reaksiyasının ifadəsi olaraq o, hər zaman Məni saxlama həvəsləri ilə sıx münasibətdə qalır — beləcə, Mən həvəsləri ilə cinsi həvəslər asanlıqla sevgi ilə nifrətin əksliyini təkrarlayan əksliyə düşə bilirlər. Mən həvəsləri cinsi funksiyanı sadistik-anal təşkilat mərhələsində olduğu kimi hakimiyyət altında saxlayanda onlar həvəs məqsədinə də nifrətin xüsusiyyətlərini verirlər.

Sevginin yaranma və münasibət tarixi bizə anladır ki, o, niyə bu qədər tez-tez «ambivalent» görünür — yəni eyni obyektə nifrət impulslarının müşayiəti ilə. Sevgiyə qarışan nifrət bir hissədə sevginin tam üstələnməmiş öncə-mərhələlərindən gəlir, başqa hissədə isə Mən həvəslərinin imtina reaksiyaları ilə əsaslanır — Mən və sevgi maraqları arasında tez-tez olan münaqişələrdə onlar real və aktual motivlərə istinad edə bilirlər. Hər iki halda qarışan nifrət Məni saxlama həvəslərinin mənbəyinə qayıdır. Konkret obyektlə sevgi münasibəti kəsildikdə onun yerinə tez-tez nifrət gəlir — bizdə sevginin nifrətə çevrilməsi təəssüratı doğurur. Bu təsvirdən irəliyə gedən qavrayış odur: burada real motivli nifrət sevginin sadistik öncə-mərhələyə geri-dönüşü ilə güclənir — beləcə, nifrət erotik xarakter alır və sevgi münasibətinin davamlılığı təmin edilir.

Sevginin üçüncü əksliyi — sevmənin sevilməyə çevrilməsi — aktivlik ilə passivlik qütblüyünün təsirinə uyğundur və görmə həvəsi ilə sadizm halları kimi eyni qiymətləndirməyə tabedir. Ümumiləşdirərək vurğula bilərik: həvəslərin taleyi mahiyyətcə ondan ibarətdir ki, həvəs impulsları ruh həyatını idarə edən üç böyük qütblüyün təsirinə məruz qalır. Bu üç qütblükdən aktivlik—passivliyini biologik, Mən—xarici dünyanı real, nəhayət, həzz—hoşnutsuzluqlunu iqtisadi adlandırmaq olar.

Sıxışdırma həvəs taleyi olaraq sonrakı tədqiqatın mövzusunu təşkil edəcək.