Sıxışdırma

Həvəs impulsunun taleyi elə ola bilər ki, o, onu təsirsiz etmək istəyən müqavimətlərə rast gəlsin. Yaxında təfərrüatı ilə araşdıracağımız şərtlər altında o, sıxışdırma vəziyyətinə gəlib çatır. Söhbət xarici qıcığın təsirindən gedirsə, görünür, qaçış ən münasib vasitədir. Həvəs halında isə qaçışdan heç nə alınmaz, çünki Mən özündən qaça bilməz. Sonra bir vaxt gələcək ki, mühakimə ilə rədd etmədə (qınama) həvəs impulsuna qarşı yaxşı bir vasitə tapılacaq. Qınamanın hazırlıq mərhələsi, qaçışla qınama arasında dayanan bir şey isə sıxışdırmadır — onun anlayışı psixoanalitik tədqiqatlardan əvvəlki dövrdə irəli sürülə bilməzdi.

Sıxışdırmanın mümkünlüyünü nəzəri baxımdan asanlıqla əsaslandırmaq olmur. Niyə bir həvəs impulsu belə taleyə düçar olmalıdır? Görünür, burada şərt yerinə yetmiş olmalıdır: həvəs məqsədinə çatmaq həzzin əvəzinə hoşnutsuzluq doğurur. Amma bu hal zehində yaxşı təsəvvür olunmur. Belə həvəslər yoxdur, həvəs ödənilməsi hər zaman həzzlidir. Xüsusi münasibətlər, ödənilmə həzzini hoşnutsuzluğa çevirən hansısa bir proses fərz edilməlidir.

Sıxışdırma sərhədlərini daha yaxşı çəkmək üçün bir neçə başqa həvəs vəziyyətini müzakirəyə cəlb edə bilərik. Belə olur ki, xarici qıcıq — məsələn, bir orqanı yandırıb məhv etməklə — daxilə keçir və beləcə daimi həyacanın və gərginlik artımının yeni mənbəyini verir. Bununla o, həvəslə geniş oxşarlıq qazanır. Bilirik ki, bu halı ağrı kimi qavrayırıq. Lakin bu psevdohəvəsin məqsədi yalnız orqandakı dəyişikliyin və onunla bağlı hoşnutsuzluğun bitməsidir. Ağrının bitməsindən başqa həzz, birbaşa həzz əldə etmək olmur. Ağrı həm də imperativdir; ona artıq yalnız toksiki dayandırmanın təsiri ilə, yaxud psixik yayındırma ilə təsir göstərmək olar.

Ağrı halı niyyətimiz üçün bir şey verməyəcək qədər az şəffafdır. Həvəs qıcığının — məsələn, aclıq kimi — ödənilməsiz qaldığı halı götürək. Onda o imperativ olur, yalnız ödənilmə hərəkəti ilə sakitləşdirilir, daimi tələb gərginliyi saxlayır. Sıxışdırmaya bənzər bir şeyin burada uzun müddətə söhbətə gəlmədiyi görünür.

Deməli, sıxışdırma halı mütləq yaranmır, həvəs impulsunun ödənilməmişliyindən gərginlik dözülməz dərəcəyə qalxdıqda. Orqanizmin bu vəziyyətə qarşı nə müdafiə vasitələri verilibsə, onlar başqa əlaqədə müzakirə olunmalıdır.

Daha yaxşısı, psixoanalitik praktikada qarşımıza çıxan kimi klinik təcrübəyə tutunaq. Onda öyrənəcəyik ki, sıxışdırmaya məruz qalan həvəsin ödənilməsi mümkündür və o, öz-özünə hər dəfə həzzli olardı, amma başqa iddialarla və niyyətlərlə uzlaşmazdı; deməli, o, bir yerdə həzz, başqa yerdə hoşnutsuzluq doğurardı. Sıxışdırmanın şərti isə bundan ibarət olmuşdur: hoşnutsuzluq motivi ödənilmə həzzindən daha güclü qüvvə qazanır. Bundan əlavə, ötürülmə nevrozları haqqında psixoanalitik təcrübə bizi belə nəticəyə məcbur edir: sıxışdırma əvvəldən mövcud olan müdafiə mexanizmi deyil; o, şüurlu və qeyri-şüurlu ruhi fəaliyyət arasında qəti ayrılıq yaranana qədər meydana gələ bilməz və onun mahiyyəti yalnız şüurdan rədd etməkdən və uzaq saxlamaqdan ibarətdir. Sıxışdırmaya bu baxışı belə fərziyyə tamamlayardı: ruhi təşkilatın belə mərhələsindən əvvəl başqa həvəs taleləri — əksinə çevrilmə, öz şəxsinə qarşı dönmə — həvəs impulslarından müdafiə etmək vəzifəsini yerinə yetirirlər.

Biz indi belə hesab edirik ki, sıxışdırma ilə qeyri-şüurlu elə geniş ölçüdə korrelyativdir ki, sıxışdırmanın mahiyyətinə dərinləşməyi təxirə salmalıyıq — ta ki, psixik instansiyalar zəncirinin quruluşu haqda, qeyri-şüurlu ilə şüurlunun fərqlənməsi haqda daha çox öyrənək. Ona qədər isə yalnız sıxışdırmanın klinikada tanınan bəzi səciyyələrini təmiz təsviri üsulla bir yerə yığa bilərik — başqa yerdə deyilən çox şeyi dəyişmədən təkrarlamaq təhlükəsi ilə.

Deməli, bizim ilkin sıxışdırma fərz etməyə əsasmız var — sıxışdırmanın birinci mərhələsi, onun mahiyyəti ondan ibarətdir ki, həvəsin psixik (təsəvvür) nümayəndəliyinin şüura keçməsinə icazə verilmir. Bununla fiksasiya verilmiş olur; müvafiq nümayəndəlik o andan etibarən dəyişməz qalır, həvəs də ona bağlıdır. Bu, sonra nəzərdən keçirəcəyimiz qeyri-şüurlu proseslərin xüsusiyyətlərinin nəticəsidir.

Sıxışdırmanın ikinci mərhələsi — əsl sıxışdırma — sıxışdırılmış nümayəndəliyin psixik törəmələrinə, yaxud başqa yerdən gəlib onunla assosiativ münasibətə düşən belə fikir xətlərinə şamil edilir. Bu münasibətə görə bu təsəvvürlər ilkin sıxışdırılmışın eyni taleyini yaşayır. Deməli, əsl sıxışdırma sonradan sıxışdırmadır. Yeri gəlmişkən, şüurdan sıxışdırılana təsir göstərən yalnız itələməni vurğulamaqla səhv edirlər. Eyni dərəcədə ilkin sıxışdırılmışın özü ilə əlaqə qura bildiyi hər şeyə göstərdiyi cəlbedicilik də nəzərə alınmalıdır. Ehtimal ki, sıxışdırma meyli öz niyyətinə çatmazdı, bu qüvvələr birlikdə işləməsəydi, əvvəldən sıxışdırılmış bir şey olmasaydı — o, şüur tərəfindən itələnəni qəbul etməyə hazır durardı.

Psixonevrozların tədqiqatının təsiri altında — o, bizə sıxışdırmanın əhəmiyyətli nəticələrini göstərir — onun psixoloji məzmununu şişirtməyə meyil edirik və asanlıqla unuduruq ki, sıxışdırma həvəs nümayəndəliyinə qeyri-şüurluda varlığını davam etdirməyə, daha da təşkil olunmağa, törəmələr yaratmağa, əlaqələr qurmağa mane olmur. Sıxışdırma həqiqətən də yalnız bir psixik sistemlə — şüur sistemi ilə — münasibəti pozur.

Psixoanaliz bizə başqa bir şey də göstərə bilər ki, bu, psixonevrozlarda sıxışdırmanın təsirlərini anlamaq baxımından əhəmiyyətlidir. Məsələn, həvəs nümayəndəliyi sıxışdırma ilə şüurlu təsirdən uzaqlaşdırıldıqda daha rahat və zəngin inkişaf edir. O, necə deyərlər, qaranlıqda hədsiz böyüyür və ifrat ifadə formaları tapır — onlar nevrozluya tərcümə edilib irəli sürüldükdə ona təkcə yad görünməməli, həm də fövqəladə və təhlükəli həvəs gücünün göstərişi ilə onu qorxutmalıdır. Bu, aldadan həvəs gücü təxayüldə maneəsiz açılışın və ödənilməmişlikdən yaranan toplanmanın nəticəsidir. Sonuncu nəticənin sıxışdırma ilə bağlı olması onun əsl mənasını harada axtarmağımızı göstərir.

Lakin yenidən əks baxışa qayıdaraq qeyd edək: sıxışdırmanın ilkin sıxışdırılmışın bütün törəmələrini şüurdan saxladığı iddiası belə düzgün deyil. Onlar sıxışdırılmış nümayəndəlikdən kifayət qədər uzaqlaşmış olsalar — təhrif qəbul etməklə ya da əlavə edilən ara mərhələlərin sayı ilə — onlara şüura giriş heç bir maneə olmadan açıqdır. Sanki şüurun onlara qarşı müqaviməti onların ilkin sıxışdırılmışdan uzaqlığının funksiyasıdır. Psixoanalitik texnikanın tətbiqi zamanı xəstədən fasiləsiz tələb edirik ki, sıxışdırılmışın o törəmələrini meydana çıxartsın ki, onlar uzaqlığı ya da təhrifi sayəsində şüur senzurasından keçə bilsinlər. Axı bizim bütün şüurlu məqsəd təsəvvürlərindən və bütün tənqiddən imtina edərək ondan tələb etdiyimiz ağla gələnlər məhz bunlardır, onlardan da sıxışdırılmış nümayəndəliyin şüurlu tərcüməsini bərpa edirik. Burada müşahidə edirik ki, xəstə belə ağla gələnlər zəncirini elə davam etdirə bilir ki, gedişində bir düşüncə formalaşmasına rast gəlir — orada sıxışdırılmışla münasibət elə qatı keçir ki, o, sıxışdırma cəhdini yenidən etməli olur. Nevrotik simptomlar da yuxarıdakı şərtə uyğun gəlmiş olmalıdırlar, çünki onlar sıxışdırılmışın törəmələridir — sıxışdırılmış bu quruluşlar vasitəsilə ona qadağan edilmiş şüura girişi nəhayət özünə qazanmışdır.

Təhrifin və sıxışdırılmışdan uzaqlaşmanın nə qədər irəli getməsi lazım olduğunu, ta ki, şüurun müqaviməti aradan qalxana qədər, ümumi şəkildə göstərmək olmur. Burada zərif bir vəzləmə gedir; onun oyunu bizdən gizlədilir, amma təsir tərzi bizə qona verir ki, söhbət qeyri-şüurlu yükləmənin müəyyən bir qatı həddinə qədər dayanmaqdan gedir — o hədd aşılırdısa, ödənilmə özünə yol tapardı. Deməli, sıxışdırma son dərəcə fərdi işləyir; sıxışdırılmışın hər bir törəməsinin öz xüsusi taleyi ola bilər; təhrifin az-çoxluğu bütün nəticənin dönməsinə səbəb olur. Elə bu əlaqədə anlaşıqlıdır ki, insanların ən sevimli obyektləri, idealları, onların ən çox nifrət etdiklərindən eyni qavramalardan və yaşantılardan yaranır və ilkin olaraq bir-birlərindən cüzi dəyişikliklərlə fərqlənirlər. Bəli, bizim fetişin yaranmasında gördüyümüz kimi, ilkin həvəs nümayəndəliyi iki hissəyə parçalanmış ola bilər: biri sıxışdırmaya düşür, qalan hissəsi isə məhz bu sıx bağlılıq üzündən idealizasiya taleyini yaşayır.

Təhrifin az-çoxluğunun etdiyi işi, necə deyərlər, aparatın digər ucunda həzz-hoşnutsuzluq istehsalının şərtlərindəki dəyişikliklə də əldə etmək olar. Xüsusi texnikalar hazırlanıb ki, onların niyyəti psixik qüvvələr oyununda elə dəyişikliklər doğurmaqdır: adətən hoşnutsuzluq doğuran şey bəzən həzz gətirir, və belə texniki vasitə hər fəaliyyətə girəndə sıxışdırma, əks halda rədd ediləcək həvəs nümayəndəliyi üçün aradan qalxır. Bu texnikalar hələlik yalnız şux üzərində daha dəqiq izlənilib. Adətən sıxışdırmanın aradan qalxması müvəqqəti olur; tezliklə yenidən bərpa edilir.

Bu cür təcrübələr həm də bizə sıxışdırmanın daha başqa səciyyələrinə diqqət çəkməyə çatır. O, az əvvəl deyildiyi kimi yalnız fərdi deyil, həm də yüksək dərəcədə hərəkətlidir. Sıxışdırma prosesini daimi nəticəli, bir dəfəyə baş verən hadisə kimi təsəvvür etmək olmaz — sanki diri bir şeyi öldürüb, o, o andan etibarən ölüdür; əksinə, sıxışdırma davamlı qüvvə xərcləyi tələb edir, ondan imtina ediləndə onun nəticəsi şübhə altına düşər və yenidən sıxışdırma aktı zəruri olardı. Fərz edə bilərik ki, sıxışdırılmış şüura doğru daimi bir təzyiq göstərir; ona fasiləsiz qarşı-təzyiqlə tarazlıq saxlanmalıdır. Deməli, sıxışdırmanın saxlanması daimi qüvvə xərci nəzərdə tutur, onun aradan qalxması isə iqtisadi baxımdan qənaət deməkdir. Yeri gəlmişkən, sıxışdırmanın hərəkətliliyi yalnız yuxu qurulmasına imkan verən yuxu vəziyyətinin psixik səciyyələrində də ifadə tapır. Oyanışla birlikdə geri çağırılmış sıxışdırma-yükləmələri yenidən göndərilir.

Nəhayət, unutmaq olmaz: həvəs impulsu haqda çox az demiş oluruq, əgər yalnız onun sıxışdırılmış olduğunu qeyd ediriksə. O, sıxışdırmaya xələl gətirmədən çox müxtəlif vəziyyətlərdə ola bilər: fəaliyyətsiz olmaq — yəni psixik enerji ilə çox az yüklənmək — ya da dəyişən dərəcədə yüklənmiş olmaq və beləcə fəaliyyətə qabil. Onun fəallaşması, əlbəttə, sıxışdırmanın birbaşa aradan qalxması ilə nəticələnməyəcək, amma dolayı yollarla şüura çatmaqla yekunlaşan bütün prosesləri hərəkətə gətirəcəkdir. Qeyri-şüurlunun sıxışdırılmamış törəmələrində çox vaxt fəallaşmanın ya da yükləmənin dərəcəsi ayrı-ayrı təsəvvürün taleyinə qərar verir. Gündəlik hadisədir: belə bir törəmə sıxışdırılmamış qalır, ta ki, o, az enerji təmsil edir — baxmayaraq ki, onun məzmunu şüurlu hökmranla münaqişə doğurmağa yararlıdır. Lakin kəmiyyət məqamı münaqişə üçün həlledici çıxır: əslində sərt təsəvvür müəyyən həddin üstündə güclənəndə münaqişə aktuallaşır və məhz fəallaşma sıxışdırmanı özündən sonra gətirir. Deməli, enerji-yükləmənin artması sıxışdırma işlərində qeyri-şüurluya yaxınlaşma kimi eyni istiqamətdə təsir göstərir, azalması isə ondan uzaqlaşma ya da təhrif kimi. Anlayırıq ki, sıxışdıran meyllər xoşa gəlməyənin zəiflədilməsində onun sıxışdırılmasına əvəz tapa bilərlər.

Əvvəlki mülahizələrdə həvəs nümayəndəliyinin sıxışdırılmasını baxmışdıq və onun altında həvəs tərəfindən müəyyən miqdarda psixik enerji (libido, maraq) ilə yüklənmiş təsəvvürü ya da təsəvvürlər qrupunu başa düşürdük. Klinik müşahidə indi bizi indiyə qədər vahid qəbul etdiklərimizi parçalamağa məcbur edir, çünki o göstərir ki, təsəvvürlə yanaşı həvəsi təmsil edən başqa bir şey də nəzərə alınır və bu başqa şey, təsəvvürünkindən tamamilə fərqlənə bilən sıxışdırma taleyi yaşayır. Psixik nümayəndəliyin bu başqa elementi üçün affekt miqdarı adı yerləşib; o, həvəsə uyğundur — həvəs təsəvvürdən ayrıldığı qədər — və öz kəmiyyətinə müvafiq ifadəni, hiss affektləri kimi nəzərə çarpan proseslərdə tapır. Bundan sonra sıxışdırma halını təsvir edərkən ayrılıqda izləməli olacağıq: sıxışdırmadan təsəvvürdən nə qalıb və ona bitişik həvəs enerjisindən nə olub.

İki cür tale haqda ümumi bir şey demək istərdik. Bu, bir qədər yönələndən sonra bizim üçün mümkün olacaq. Həvəsi təmsil edən təsəvvürün ümumi taleyi asanlıqla başqa cür ola bilməz: o, əvvəl şüurlu idisə, şüurdan yoxa çıxır, ya da şüurlanmaq üzrə idisə, şüurdan saxlanılır. Fərq artıq əhəmiyyətli deyil; o təxminən bundan ibarətdir: xoşagəlməz qonağı salonumdan yoxsa qarəmdən çıxarıb yollayıram, ya da onu tanıdıqdan sonra mənzil qapısının astasından ümumiyyətlə buraxmayacağam.1) Həvəs nümayəndəliyinin kəmiyyət faktorunun taleyi üç cür ola bilər — psixoanalizdə əldə edilən təcrübələrə cəld baxış bunu öyrədir: həvəs ya tamamilə basdırılır, elə ki, onun haqqında heç nə aşkarXatırlayırıq ki, sıxışdırmanın motivi və niyyəti hoşnutsuzluqdan qaçmaqdan başqa bir şey deyildi. Buradan belə nəticə çıxır: nümayəndəliyin affekt miqdarının taleyi təsəvvürünkindən qat-qat vacibdir və sıxışdırma prosesinin qiymətləndirilməsini məhz bu həll edir. Əgər sıxışdırma hoşnutsuzluq hisslərinin ya da təlaşın doğulmasının qarşısını ala bilmirsə, onun uğursuz olduğunu demək haqlıyıq — baxmayaraq ki, o, məqsədinə təsəvvür payında çatmış ola bilər. Təbii ki, uğursuz sıxışdırma bizim marağımıza bəlkə də uğurlu olandan daha çox iddia irəli sürəcək; uğurlusu isə çox vaxt tədqiqatımızdan yayınacaq.

1) Sıxışdırma prosesi üçün yararlı olan bu bənzətməni sıxışdırmanın əvvəllər qeyd edilən bir səciyyəsinə də genişləndirmək olar. Yalnız əlavə etmək lazımdır ki, qonağa qadağan edilən qapını daimi gözətçi ilə qorumalıyam, yoxsa qovulan adam onu dağıdacaq. lanır, yaxud o, bir növ keyfiyyət cəhətdən rənglənmiş affekt kimi üzə çıxır, yaxud da təlaşa çevrilir. Sonuncu iki imkan bizim qarşımıza həvəslərin psixik enerjilərinin affektlərə, xüsusən də təlaşa çevrilməsini yeni həvəs taleyi kimi nəzərə almaq vəzifəsini qoyur.

İndi sıxışdırma prosesinin mexanizminə nüfuz etmək istəyirik və ilk növbədə bilmək istəyirik: sıxışdırmanın yalnız bir mexanizmi var, ya bir neçə, və bəlkə hər psixonevroz özünəməxsus sıxışdırma mexanizmi ilə fərqlənir? Lakin bu tədqiqatın başlanğıcında çətinliklərə rast gəlirik. Sıxışdırmanın mexanizmi bizə yalnız onda açılır ki, sıxışdırmanın nəticələrindən ona geri nəticə çıxaraq. Müşahidəni nümayəndəliyin təsəvvür payındakı nəticələrlə məhdudlaşdırsaq, öyrənirik ki, sıxışdırma adətən əvəzedici təşəkkül yaradır. Belə əvəzedici təşəkkülün mexanizmi hansıdır, ya da burada da ayırmaq üçün bir neçə mexanizm varmı? Bilirik həm də ki, sıxışdırma arxasında simptomlar qoyur. İndi əvəzedici təşəkkülü simptomun yaranması ilə üst-üstə düşən saymaq olarmı, və bu, ümumiyyətlə doğru olsa, simptomun yaranması mexanizmi sıxışdırma mexanizmi ilə üst-üstə düşürmü?

İlkin ehtimal görünür buna şahidlik edir ki, ikisi bir-birindən çox uzaqdır: əvəzedici təşəkkülləri və simptomları yaradan sıxışdırmanın özü deyil, sonuncular sıxışdırılmışın qayıtması əlaməti kimi öz yaranmasını tamamilə başqa proseslərə borcludur. Deyəsən, məqsədəuyğundur da ki, əvəzedici təşəkkülün və simptomun yaranması mexanizmləri sıxışdırma mexanizmlərindən əvvəl tədqiqə cəlb edilsin.

Aydındır ki, burada spekulyasiyanın daha heç bir işi yoxdur; o, ayrı-ayrı nevrozlarda müşahidə edilən sıxışdırma nəticələrinin qayğıkeş analizi ilə əvəz edilməlidir. Lakin bu işin də təxirə salınmasını təklif etməliyəm — ta ki, şüurlunun qeyri-şüurluya münasibəti haqda etibarlı təsəvvürlər qurmuş olaq. Yalnız baxılan mülahizənin tam məhsulsuz bitməməsi üçün irəli alacağam: 1. sıxışdırmanın mexanizmi faktiki olaraq əvəzedici təşəkkülün mexanizmi ilə ya da mexanizmləri ilə üst-üstə düşmür; 2. əvəzedici təşəkkülün çox müxtəlif mexanizmləri vardır; 3. sıxışdırmanın mexanizmlərində heç olmasa biri ortaqdır — enerji-yükləmənin (cinsi həvəslərdən söhbət gedəndə — libidonun) geri alınması.

Mən həm də ən məlum üç psixonevrozla məhdudlaşaraq bir neçə nümunədə göstərəcəyəm ki, burada təqdim edilən anlayışlar sıxışdırmanın tədqiqinə necə tətbiq olunur. Təlaş isteriyasından yaxşı analiz edilmiş heyvan fobiyası nümunəsini seçəcəyəm. Sıxışdırmaya məruz qalan həvəs impulsu ataya libido münasibətidir, ona qarşı təlaşla cütləşən. Sıxışdırmadan sonra bu impuls şüurdan itir, ata libido obyekti kimi orada görünmür. Əvəzində analoji yerdə bir heyvan tapılır — o, təlaş obyekti kimi az-çox yaxşı uyğun gəlir. Təsəvvür hissəsinin əvəzedici təşəkkülü yerəyişmə yolu ilə müəyyən qaydada təyin edilmiş əlaqə üzrə qurulmuşdur. Kəmiyyət payı yoxa çıxmayıb, təlaşa çevrilib. Nəticə: ataya sevgi tələbi əvəzinə qurda qarşı təlaş. Təbii ki, burada istifadə edilən kateqoriyalar psixonevrozun ən sadə halının izah tələblərini belə ödəməyə çatmır. Hər dəfə başqa baxış nöqtələri də nəzərə alınır.

Heyvan fobiyası halındakı kimi sıxışdırmanı kökündən uğursuz adlandırmaq olar. Sıxışdırmanın işi yalnız təsəvvürün aradan qaldırılmasından və əvəz edilməsindən ibarətdir; hoşnutsuzluq qənaəti heç alınmayıb. Buna görə də nevrozun işi dincəlmir, növbəti, daha vacib məqsədinə çatmaq üçün ikinci tempdə davam edir. Qaçış cəhdinin formalaşması baş verir — əsl fobiya, təlaş doğulmasını istisna etməli olan bir sıra qaçınmalar. Fobiyanın hansı mexanizm ilə məqsədə çatdığını daha xüsusi tədqiqatda öyrənəcəyik.

Əsl konversiya isteriyasının mənzərəsi bizi sıxışdırma prosesinə tamamilə başqa qiymət verməyə məcbur edir. Burada seçilən odur ki, affekt miqdarını tamamilə yoxa çatdırmaq mümkün olur. Xəstə sonra simptomlarına Şarkonun «isteriklərin gözəl biganəliyi» (la belle indifférence des hystériques) adlandırdığı münasibət göstərir. Başqa hallarda bu basdırma o qədər dolu alınmır: simptomların özünə əzablı hisslərin bir payı yapışır, ya da təlaş doğulmasının bir hissəsi qaçınılmaz qalıb, o da öz növbəsində fobiya yaranması mexanizmini işə salır. Həvəs nümayəndəliyinin təsəvvür məzmunu şüurdan kökündən əlində alınır; əvəzedici təşəkkül kimi — və eyni zamanda simptom kimi — həddindən artıq güclənmiş, nümunəvi hallarda somatik innervasiya tapılır: bəzən sensor, bəzən motor xarakterli, ya həyacan, ya maneə kimi. Yaxından baxanda həddindən artıq innervasiya edilən yerin sıxışdırılmış həvəs nümayəndəliyinin özünün bir hissəsi olduğu üzə çıxır — o, sanki sıxlaşdırma vasitəsilə bütün yükləməni özünə cəlb edib. Təbii ki, bu qeydlər də konversiya isteriyasının mexanizmini sonuna qədər açmır; ilk növbədə reqressiya məqamını əlavə etmək lazımdır, onu başqa əlaqədə qiymətləndirəcəyik.

İsteriyanın sıxışdırılmasını tam uğursuz saymaq olar — o, yalnız geniş əvəzedici təşəkküllər sayəsində mümkün olub; lakin affekt miqdarının həlli — sıxışdırmanın əsl vəzifəsi — baxımından o, adətən tam uğur deməkdir. Konversiya isteriyasının sıxışdırma prosesi simptomun yaranması ilə də bitir və təlaş isteriyasındakı kimi ikiqatlı — yaxud əslində sərhədsiz — davam etmək məcburiyyətində deyil.

Bu müqayisəyə cəlb etdiyimiz üçüncü xəstəlikdə — məcburi nevrozda — sıxışdırma yenə tamamilə başqa görüntü göstərir. Burada insan əvvəlcə şübhəyə düşür: sıxışdırmaya məruz qalan nümayəndəliyi nə saymalı — libido meylini ya düşmənçilik meylini. Qərarsızlıq ondan yaranır ki, məcburi nevroz reqressiya fərziyyəsi üzərində durur — reqressiya ilə sadistik meyl zərif meylin yerinə keçib. Sevilən şəxsə qarşı bu düşmən impulsu məhz sıxışdırmaya məruz qalandır. Sıxışdırma işinin birinci mərhələsində nəticə sonrakından tamamilə başqadır. Əvvəlcə o, tam uğur qazanır: təsəvvür məzmunu rədd edilir, affekt yoxa çıxarılır. Əvəzedici təşəkkül kimi Mənin dəyişməsi tapılır — vicdanlılığın artması ki, onu simptom adlandırmaq yaxşı olmaz. Burada əvəzedici təşəkkül ilə simptomun yaranması bir-birindən ayrılıb. Burada sıxışdırmanın mexanizmi haqda da bir şey öyrənirik. O, hər yerdə olduğu kimi libido geri almasını həyata keçirib, lakin bu məqsədlə bir əksliyi möhkəmləndirməklə reaktiv formalaşmaya müraciət edib. Deməli, burada əvəzedici təşəkkül sıxışdırmayla eyni mexanizmə malikdir və əsasında onunla üst-üstə düşür, lakin vaxtca və anlayışca simptomun yaranmasından ayrılır. Sıxışdırılacaq sadistik impulsun daxil olduğu ambivalentlik münasibəti bütün prosesi mümkün edir — bu, çox ehtimaldır.

Amma ilkin yaxşı sıxışdırma davam gətirmir, sonrakı gedişdə sıxışdırmanın uğursuzluğu get-gedə önə çıxır. Reaktiv formalaşma ilə sıxışdırmaya imkan verən ambivalentlik həm də sıxışdırılmışın qayıtmasına nail olduğu yerdədir. Yox olan affekt heç bir qənaət olmadan dönür — ictimai təlaşa, vicdan təlaşına, qınamaya çevrilmə ilə; rədd edilmiş təsəvvür yerəyişmə əvəzi ilə əvəzini tapır, çox vaxt ən kiçik, biganə şeyə yerəyişmə ilə. Sıxışdırılmış təsəvvürün toxunulmaz bərpasına meyl çox vaxt dərhal nəzərə çarpır. Kəmiyyət, affektiv faktorun sıxışdırılmasındakı uğursuzluq isterik fobiyasının yaranmasında tanıdığımız qaçınma və qadağalarla qaçışın eyni mexanizmini işə salır. Lakin təsəvvürün şüurdan rədd edilməsi inadla saxlanılır, çünki onunla fəaliyyətdən saxlanma, impulsun motor bağlılığı verilmiş olur. Beləcə, məcburi nevrozun sıxışdırma işi nəticəsiz və sona yetməyən mübarizəyə çevrilir.

Burada irəli sürülən kiçik müqayisə sırasından özümüzə inam ala bilərik: sıxışdırma ilə və nevrotik simptomun yaranması ilə bağlı prosesləri dərindən anlamağa ümid etməzdən əvvəl daha geniş tədqiqatlar lazımdır. Nəzərə alınan bütün məqamların fövqəladə iç-içəliyi bizə təsvir üçün yalnız bir yol buraxır: bir dəfə bu, bir dəfə o baxış nöqtəsini seçib material üzərindən izləməliyik — ta ki, onun tətbiqi bir şey verməyə bənzəyir. Bu işlənmələrin hər biri öz-özünə natamam olacaq və hələ işlənməmişə toxunduğu yerdə aydınsızlıqlardan qaça bilməyəcək; amma ümid edə bilərik ki, nəhayət bu hissələrin birləşməsindən yaxşı bir anlayış doğulacaq.