II. Tabu və hislərin ambivalentliyi

Tabu – tərcüməsi çətin olan polineziya sözüdür, çünki bizim üçün bu sözün ifadə etdiyi anlayış artıq mövcud deyil. Qədim romalılara da bu məlum idi; onların sacer anlayışı polineziyalıların tabusu ilə eyni şey idi; eləcə də yunanların αγός, qədim yəhudilərin Kodausch anlayışları, çox güman ki, polineziyalıların tabu vasitəsilə ifadə etdiyi mənaya malik idi, Amerikada, Afrikada (Madaqaskar), Şimali və Mərkəzi Asiyada yaşayan bir çox xalqlar isə bunu oxşar adlarla ifadə edirdilər.

Bizim üçün tabunun mənası iki əks istiqamətdə şaxələnir. Bir tərəfdən o, müqəddəs, təqdis olunmuş deməkdir, digər tərəfdən isə – dəhşətli, təhlükəli, qadağan olunmuş, napak. Tabunun əksliyi polineziyaca noa adlanır – adi, hər kəs üçün əlçatan. Beləliklə, tabu ilə ehtiyat tələb edən bir şeyin təsəvvürü əlaqələndirilir. Tabu mahiyyət etibarilə qadağalar və məhdudiyyətlər şəklində ifadə olunur. «Müqəddəs titrəyiş» ifadəmiz çox vaxt tabunun mənası ilə üst-üstə düşür.

Tabu məhdudiyyətləri dini və ya mənəvi qadağalardan başqa bir şey deyil. Onlar tanrının əmrinə deyil, öz-özlüyündə qadağan edilirlər. Onlar mənəvi qadağalardan fərqlənirlər, çünki ümumiyyətlə çəkinməyi tələb edən sistemə aid deyillər, həm də bu tələbin əsasını yaratmırlar. Qadağalar və tabular hər cür əsasdan məhrumdur. Onların mənşəyi naməlumdur. Bizim üçün anlaşılmaz olan bu qadağalar, onların hakimiyyəti altında olanlar üçün öz-özünə aydın görünür.

Wundt tabunu bəşəriyyətin ən qədim yazılı olmayan qanunvericilik məcəlləsi adlandırır. Tabunun tanrılardan daha qədim olduğu, hər hansı dindən əvvəlki dövrlərə getdiyi barədə ümumi fikir var. Lakin bu belə deyil.

Tabunun psixoanalitik tədqiqata məruz qalması üçün onun qərəzsiz təsvirinə ehtiyacımız olduğundan, antropoloq Northcote W. Thomasın müəllifi olduğu «Encyclopedia Britannica»dakı «Taboo» məqaləsindən sitat gətirirəm. Thomas. Dəqiq desək, tabu yalnız bunları əhatə edir: a) şəxslərin və ya əşyaların müqəddəs (və ya murdar) xüsusiyyəti; b) bu xüsusiyyətdən irəli gələn məhdudiyyət növü; c) bu qadağanın pozulması nəticəsində yaranan müqəddəslik (və ya murdarlıq). Polineziyada tabunun əksliyi „noa“ adlanır, bu da „adi“ və ya „ümumi“ deməkdir…

Başqa mənada tabuların növlərini fərqləndirmək olar, ayrı-ayrı qruplara bölmək mümkündür: 1. Hər hansı bir şəxs və ya əşya ilə bağlı olan, sirli qüvvənin (Mana) nəticəsi kimi ortaya çıxan təbii və ya birbaşa tabu; 2. Ötürülən və ya dolayı tabu, həmçinin həmin qüvvədən gələn, lakin ya a) qazanılan, ya da b) kahin, başçı və ya başqa biri tərəfindən ötürülən; nəhayət, 3. Digər iki növün ortasında yer alan tabu, yəni hər iki faktorun nəzərdə tutulduğu halda, məsələn, kişinin qadını özünə mənimsədiyi zaman. Tabu adı digər ritual məhdudiyyətlərinə də şamil edilir, lakin hər şeyi tabuya aid etmək olmaz — daha çox dini qadağa adlandırıla bilən hər şeyi.

Tabunun məqsədləri müxtəlifdir, birbaşa məqsədi ondan ibarətdir ki: a) başçılar, kahinlər, əşyalar kimi vacib şəxsləri mümkün zədələnmələrdən qorusun; b) zəifləri – qadınları, uşaqları, adi insanları kahinlərin və başçıların güclü Manasına qarşı müdafiə etsin; c) meyitlərə toxunmaq, müəyyən qidaları yemək ilə bağlı təhlükələrdən qorusun; d) doğuş, yetkinlik yaşına çatma, evlilik, cinsi fəaliyyət kimi vacib həyat aktlarını qorusun; e) insanları tanrıların və cinlərin gücündən, qəzəbindən müdafiə etsin [3 - Bu, ilkin olmayan tabu tətbiqi olduğu üçün bu izahatda nəzərə alınmaya bilər.]; f) doğulmamış və kiçik uşaqları, məsələn, valideynləri müəyyən şeylər etdikdə, uşaqlara xüsusiyyətlər ötürə biləcək qidalar yedikdə, onların valideynlərinə olan x Tabunun digər tətbiqi hər hansı bir şəxsin əmlakını, alətlərini və tarlasını oğrulardan qorumağa xidmət edir» və s.

«Tabunu pozmağa görə cəza ilkin olaraq daxili, avtomatik fəaliyyət göstərən təşkilata həvalə edilir. Tabunu pozmağın intiqamı öz-özünə alınır. Əgər tabu ilə əlaqəsi olan tanrılar və cinlər haqqında təsəvvür birləşdirilirsə, ilahın qüdrətindən avtomatik cəza gözlənilir. Digər hallarda, ehtimal ki, anlayışın daha da inkişafı nəticəsində cəmiyyət özü yoldaşlarına təhlükə yaradan, cinayət törətməyə cəsarət edən şəxsi cəzalandırmağı öz üzərinə götürür. Beləliklə, bəşəriyyətin ilk cəza sistemləri tabu ilə əlaqəlidir.

«Tabunu pozan özü bunun sayəsində tabuya çevrildi. Tabunun pozulmasından irəli gələn bəlli təhlükələr var, onlardan tövbə və dini mərasimlər sayəsində qaçmaq olar.

«Tabunun mənbəyi kimi insanlarda və ruhlarda olan, onlardan cansız əşyalar vasitəsilə ötürülə bilən xüsusi sehrli qüvvəni görürəm.» Tabu olan şəxslər və ya əşyalar, elektriklə yüklənmiş cisimlərlə müqayisə edilə bilər. Onlar toxunulduqda təhlükəli təsir kimi üzə çıxan, qorxunc gücün mənbəyidir. Bu, boşalmaya səbəb olan orqanizm, buna qarşı dura bilmək üçün kifayət qədər güclü deyilsə baş verir. Tabunun pozulmasının nəticəsi buna görə də yalnız tabu obyektinə xas olan sehrli qüvvənin intensivliyindən deyil, həm də cinayətkarda bu qüvvəyə müqavimət göstərən Mana gücündən asılıdır. Belə ki, məsələn, krallar və kahinlər güclü qüvvəyə malikdirlər və onlarla birbaşa təmasda olmaq onların tabeçiləri üçün ölüm demək olardı, lakin adi haldan daha çox Manaya malik olan nazir və ya başqa şəxs onlarla təhlükəsiz ünsiyyət qura bilər və bu vasitəçilər öz növbəsində öz tabeçilərinə heç bir təhlükə yaratmadan yaxınlığa icazə verə bilərlər. Ötürülən tabular da mənaları baxımından onları irəli sürən bənizin Manasından asılıdır; əgər tabunu kral və ya kahin qoyursa, o, adi bir adam tərəfindən qoyulduqda olduğundan daha qüvvətlidir.

Tabunun ötürülməsi, ehtimal ki, xüsusiyyət idi. Bu, kəffarə ritualı vasitəsilə aradan qaldırmağa cəhd etmək üçün əsas verirdi.

«Tabular daimi və müvəqqəti olur. Kahinlər və başçılar birinci növə aid olurlar, həmçinin ölülər və onlara aid olan hər şey. Müvəqqəti tabular bəlli hallarla, menstruasiya və doğuşla, yürüşdən əvvəl və sonra döyüşçü rütbəsi ilə, balıqtutanın, ovçunun fəaliyyəti və s. ilə bağlıdır. Ümumi tabu, kilsə interdiktinə bənzər şəkildə, böyük bir əyalətə də yayıla bilər. Orada illərlə qala bilər.

Əgər oxucularımın təəssüratını düzgün qiymətləndirə bilmişəmsə, cəsarət edib deyə bilərəm ki, tabu haqqında deyilənlərdən sonra onlar artıq tamamilə bilmirlər ki, bunu necə başa düşməli və öz düşüncələrində ona hansı yer ayırmalıdırlar. Bu, yəqin ki, onlara məndən çatışmayan məlumat nəticəsində baş verir. Tabunun mövhumata, ruhun köçünə inanca münasibəti barədə mülahizələr yoxdur. Dinə münasibət barədə bütün mülahizələrin olmaması da səbəbdir. Lakin digər tərəfdən, tabu haqqında bilinən hər şeyin daha ətraflı təsviri, daha böyük qarışıqlığa səbəb olardı deyə qorxuram. Cəsarətlə təsdiq edirəm ki, həqiqətdə vəziyyət çox qeyri-müəyyəndir. Deməli, məsələ bu ibtidai xalqların məruz qaldığı bir sıra məhdudiyyətlərlə bağlıdır. Biri və ya digəri məlum olmayan səbəbdən qadağandır, amma onların bunu düşünməyə ağlına da gəlmir. Onlar buna öz-özündən aydın olan bir şey kimi tabe olurlar, tabunun pozulmasının öz-özündən ən ağır cəzaya səbəb olacağına əmindirlər. Belə bir qadağanın bilməyərəkdən pozulması, həqiqətən də avtomatik olaraq cəza ilə nəticələnir — buna dair etibarlı məlumatlar mövcuddur. Qadağan olunmuş heyvanı yeyən günahsız cinayətkar dərin depressiyaya düşür, ölümünü gözləyir və sonra doğrudan da ölür. Qadağan etmələr daha çox həzzə can atmağa, hərəkət azadlığına və ünsiyyətə aiddir; bəzisi hallarda onlar müəyyən məna daşıyır, açıq-aydın çəkinmə və imtinanı ifadə edir, digər hallarda isə məzmunca anlaşılmaz olur, heç bir əhəmiyyəti olmayan xırdalıqlara toxunur və, görünür, xüsusi növ ritual təşkil edir. Bütün bu qadağaların əsasında sanki bir növ nəzəriyyə durur. Guya bəzi şəxslər və əşyalarda təhlükəli qüvvə var, ona görə qadağalar lazımdır. Bu qüvvə obyektə toxunmaqla, demək olar ki, yoluxucu xəstəlik kimi keçir. Bu təhlükəli xassənin böyüklüyü də diqqətə alınır. Biri və ya biri digərindən daha çox miqdarda ona sahib olur, təhlükə isə yük gücünün fərqi ilə mütənasibdir. Lakin bunun ən qəribə tərəfi odur ki, belə bir qadağanı pozmağı bacaran şəxs, özü də qadağan olunmuş əlamətlər kəsb edir; sanki bütün təhlükəli yükü öz üzərinə götürür. Bu qüvvə istisna təşkil edən bütün şəxslərə, məsələn, krallara, kahinlərə, yeni doğulanlara və bütün istisna hallara, məsələn, menstruasiya fizioloji vəziyyətinə, cinsi yetkinliyə çatmağa, doğuma; həmçinin yoluxma və yayılma qabiliyyəti sayəsində onlarla bağlı olan hər şeyə, məsələn, xəstəlik və ölüm kimi bütün dəhşətli şeylərə xasdır.

«Tabu» isə həm bənizlər, həm də yerlər, əşyalar və müvəqqəti hallar olub, bu sirli xüsusiyyətin daşıyıcısı və mənbəyi olan hər şeyə deyilir. Tabu həm də bu xassədən irəli gələn qadağa adlanır, sözün hərfi mənasında eyni zamanda həm müqəddəs, həm adi olandan üstündür, həm də təhlükəli, natəmiz və ürpədici olan şey kimi adlandırılır.

Bu sözdə və onun bildirdiyi sistemdə, ruhani həyatın elə bir guşəsi ifadə olunur ki, onun anlaşılması, görünür, bizə həqiqətən sanki əlçatmazdır. Lakin hər şeydən əvvəl nəzərə almaq lazımdır ki, bu qədər aşağı mədəniyyətlər üçün xarakterik olan ruhlar və cinlərə inanca dərinləşmədən bunu anlamağa yaxınlaşmaq mümkün deyil. Amma bizə tabu müəmması ilə ümumiyyətlə nə üçün maraqlanmaq lazımdır? Mən hesab edirəm ki, bu, təkcə psixoloji problemin həllinə cəhd üçün deyil, — həm də digər səbəblərə görədir. Biz şübhə edirik ki, Polineziya vəhşilərinin tabusu ilk baxışda göründüyü qədər bizə yad deyil, özümüzün tabe olduğumuz əxlaq və adət qadağaları mahiyyət etibarilə bu primitiv tabu ilə nə isə ortaq cəhət daşıya bilər və tabunun izahı bizim öz «kateqorik imperativ»imizin qaranlıq mənşəyinə işıq sala bilərdi.

Belə bir tədqiqatçı kimi W.-u xüsusilə gərgin gözlənti ilə dinləyəcəyik. Vundt bizə tabu haqqında öz anlayışını danışır, üstəlik o, «tabu təsəvvürünün ən dərin köklərinə enəcəyini» vəd edir.

Vundt tabu anlayışı haqqında danışarkən bildirir ki, bu anlayış «kultla bağlı təsəvvürlərlə əlaqəli obyektlərə və ya onlarla bağlı hərəkətlərə qarşı qorxunun ifadə olunduğu bütün adət-ənənələri əhatə edir».

Başqa bir dəfə Vundt deyir: «Əgər onu (tabunu) sözün ümumi mənasına uyğun olaraq, adət-ənənə və ya dəqiq formulalaşdırılmış qanunlarla təsbit edilmiş hər hansı bir əşyaya toxunmağı, ondan şəxsi istifadə üçün yararlanmağı və ya müəyyən qadağan olunmuş sözləri işlətməyi qadağan etmək kimi başa düşsək»…, onda ümumiyyətlə, tabunun vurduğu zərərdən azad olan heç bir xalq və heç bir mədəniyyət səviyyəsi yoxdur.

Vundt bunu sonradan göstərir, tabunun təbiətini niyə polineziya xalqlarının yüksək mədəniyyətində deyil, avstraliya yerlilərinin ibtidai şəraitində öyrənməyi daha məqsədəuyğun saydığını izah edir. Avstraliyalılar arasında o, tabu qadağalarını üç sinifə bölür: heyvanlara, insanlara, ya digər obyektlərə aid olub-olmamasından asılı olaraq. Heyvan tabusu totemizmin məğzini təşkil edir, əsasən heyvanları öldürməyi qadağan edir, onları yeməyi də qadağan edir. İkinci növ tabu, obyekti insan olan, mahiyyətcə başqa xarakter daşıyır. O, başlanğıcdan etibarən tabuya düçar olan şəxs üçün — həyatda fövqəladə vəziyyət yaradan şəraitlə məhdudlaşır. Məsələn, yetkin kişiliyə keçid mərasimi zamanı gənclər tabudur, qadınlar isə aybaşı və ya doğumdan dərhal sonra tabu sayılır; yeni doğulmuş uşaqlar, xəstələr və əsasən də ölülər də tabu ola bilər. İnsanın daimi istifadə etdiyi əmlakı, məsələn, onun geyimi, silahı və alətləri hər kəs üçün dəyişməz tabu daşıyır. Avstraliyada şəxsi mülkiyyətə yeni ad da daxildir, bu ad oğlanın yetişmiş kişiliyə qəbulu mərasimində alınır; həmin ad tabudur, əsrar kimi saxlanılmalıdır. Üçüncü növ tabu daha daimidir, obyekti ağaclar, bitkilər, evlər və yerlər olan. Görünür ki, yalnız hər hansı səbəbdən təşviş, ya vahimə hissi yaradan hər şeyə tətbiq edilən qaydaya tabedir.

Vundt özü belə hesab edir, Polineziyalıların daha zəngin mədəniyyətində, Malay arxipelaqında tabunun məruz qaldığı dəyişiklik xüsusilə dərin deyil. Bu xalqların daha əhəmiyyətli sosial differensiasiyası onda özünü göstərir. Başçılar, krallar və kahinlər xüsusilə qüvvətli tabu tətbiq edir. Özləri də tabunun ən güclü təsirinə düçar olurlar.

Lakin tabunun həqiqi mənbələri imtiyazlı siniflərin maraqlarından daha dərindədir: «onlar ən ibtidai və eyni zamanda ən davamlı insan instinktlərinin başlanğıcında, demonik qüvvələrin təsirindən qorxu duyulan yerdə yaranır». Əvvəlcə bu tabu, sadəcə obyektivləşmiş qorxudan başqa bir şey deyil. O, əşyada gizlənən demonik qüvvəni qıcıqlandırmağı qadağan edir. Şüurlu və ya təsadüfi pozulduqda isə, demonun intiqamına qarşı xəbərdarlıq tədbirləri görməyi tələb edir.

Tabu tədricən demonizmdən azad olmuş, öz-özünə əsaslanan qüvvəyə çevrilir. O, adət-ənənələrə, örf-adətlərə və nəhayət, qanuna da öz möhrünü vurur. «Lakin müxtəlif yerlərdə və zamanlarda dəyişən tabu qadağalarının arxasında gizlənən, dilə gətirilməmiş əmr əslində birdir: cinlərin qəzəbindən çəkin».

Wundt bizə belə öyrədir ki, tabu ibtidai xalqların demonik qüvvələrə etiqadına əsaslanır. Sonralar tabu bu əsasdan ayrıldı və bir növ psixi ətalət nəticəsində sadəcə ona görə qüvvə olaraq qaldı ki, elə belə idi; beləliklə, o, özü bizim əxlaqımızın və qanunlarımızın tələblərinin əsasına çevrilir. Bu müddəaların ilki az etiraz doğursa da, mən yenə də hesab edirəm: Wundt-un izahlarını heç nə deməyən adlandırmaqla, bir çox oxucunun təəssüratlarını ifadə edirəm. Axı bu, tabu təsəvvürlərinin mənbələrinə enmək deyil, ya onun son köklərini aşkara çıxarmaq demək deyil. Psixologiyada nə qorxu, nə də cinlər son səbəblər kimi əhəmiyyət kəsb edə bilər. Əgər cinlər həqiqətən mövcud olsaydılar, vəziyyət başqa cür olardı. Lakin biz bilirik ki, onlar da tanrılar kimi insanın ruhi qüvvələrinin məhsuludur; nəsədən və nəsə vasitəsilə yaranmışdır.

Wundt tabunun ikili mənası haqqında əhəmiyyətli, lakin tam aydın olmayan fikirlər irəli sürmür. Onun rəyinə görə, tabunun ən ibtidai başlanğıclarında hələ müqəddəs ilə napak arasında ayrım yoxdur. Məhz buna görə də burada həmin anlayışlar, əkslik sayəsində qazandıqları mənada ümumiyyətlə mövcud deyil. Üzərində tabu olan heyvan, insan və ya məkan demonik gücə sahibdir; onlar hələ müqəddəs deyillər, buna görə də sonrakı mənada napak da sayılmırlar. Məhz buna görə də, toxunulmaz olan demonik şeyin hələ fərqsizləşməmiş orta mənası üçün «tabu» ifadəsi ən münasibdir. Çünki bu söz, ona toxunmaq qorxusunu vurğulayır. Bu cəhət sonda həm müqəddəs, həm də napak olan üçün əbədi olaraq ortaq bir xüsusiyyətə çevrilir. Lakin mühüm əlamətin bu qalan ümumiliyində, eyni zamanda hər iki əyalətin ilkin oxşarlığına işarə də gizlənir. Bu oxşarlıq yalnız təzə şəraitin yaranması nəticəsində, fərqlənməyə yol vermişdir. Həmin şərait sayəsində bu əyalətlər, sonda əksliklərə çevrilmişdir.

İlkin tabuya xas olan demonik qüvvəyə inam, əşyada gizlənib toxunana cəza verir. Bu sehrli güc icazəsiz istifadə edənə yoluxur, yenə də tamamilə obyektiv qorxu olaraq qalır. Bu qorxu hələ daha inkişaf etmiş mərhələdə aldığı hər iki formaya — ehtirama və ikrah hissini bölünməyib.

Bəs bu cür ayrılış nə cür yaranır? Wundt-a görə — tabu qadağalarının cinlər aləmindən tanrılar haqqında təsəvvürlər aləminə keçirilməsi sayəsində. Müqəddəs və napak arasındakı ziddiyyət, iki mifoloji mərhələnin ardıcıllığı ilə üst-üstə düşür. Əvvəlki mərhələ növbəti mərhələyə çatılan vaxta qədər tamamilə yox olmamış, daha aşağı qiymətləndirmə formasında davam etdirmişdir. Bu formaya tədricən nifrət də qarışmışdır. Mifologiyada belə bir ümumi qanun mövcuddur ki, əvvəlki mərhələ məhz ona görə alçaldılmış formada onunla yanaşı qalır ki, daha yüksək mərhələ tərəfindən üstələnilib sıxışdırılmışdır; nəticədə onun ehtiram obyektləri ikrah obyektlərinə çevrilir. Wundt-un sonrakı mühakiməsi tabu təsəvvürlərinin təmizlənməyə və qurbana münasibətinə aiddir.

Tabu probleminə psixoanaliz baxımından yanaşan hər kəs, yəni fərdi ruhi həyatın şüursuz hissəsinin tədqiqi baxımından, qısa düşünmədən sonra öz-özünə deyəcək ki, bu fenomenlər ona yad deyil. Ona elə adamlar bəllidir ki, özləri üçün fərdi tabu qadağaları yaratmış. Onları vəhşilər ümumi qadağalara riayət etdikləri qədər ciddi gözləyirlər. Bu, bütün qəbilə və ya cəmiyyətlərə aiddir. Əgər o, bu fərdləri «obsessiyadan əziyyət çəkən» adlandırmağa vərdiş etməsəydi, onların vəziyyəti üçün «tabu xəstəliyi» adını daha münasib bilərdi. Lakin o, psixoanalitik müalicə sayəsində bu obsessiv xəstəliyin klinik etiologiyasını, psixoloji mexanizmin mahiyyətini öyrənmişdir. Xalqların psixologiyasında müvafiq hadisələri izah etmək üçün, bu sahədə aşkar edilən bütün nailiyyətlərdən istifadə etməkdən vaz keçə bilməz.

Lakin qeyd edək ki, bu cəhd zamanı da nəzərə almaq lazımdır. Tabu ilə obsessiv xəstəlik arasındakı oxşarlıq, bəlkə də sırf xarici xarakter daşıyır. Bu, hər iki hadisənin formasına aid ola bilər, lakin onların mahiyyətinə şamil edilmir. Təbiət ən müxtəlif bioloji nisbətlərdə eyni formalardan istifadə etməyi sevir, məsələn, mərcanların budaqlanmasında və bitkilərdə, habelə bəlli kristallarda, ya bəlli kimyəvi çöküntülərin əmələ gəlməsində. Mexaniki şəraitin ümumiliyindən irəli gələn belə xarici oxşarlığa əsaslanaraq, daxili yaxınlığa aid nəticələr çıxarmaq həm çox tələsik, həm də az perspektivli olardı. Bu xəbərdarlığı yaddan çıxartmayacağıq, lakin belə bir ehtimala görə, müqayisədən istifadə etmək niyyətimizdən əl çəkməyimizə heç bir əsas yoxdur.

Əsəbi xəstələrdəki məcburi qadağalar tabu ilə oxşardır, bu oxşarlıq ən yaxın və nəzərə çarpandır, qadağan etmələr əsassızdır, mənşəyi isə müəmmalıdır. Onlar nə şəkildəsə yaranmışdır və aşilmaz qorxu səbəbindən mütləq riayət edilməlidir. Xarici cəza təhdidi artıqdır, çünki pozuntunun dözülməz fəlakətə gətirib çıxaracağına dair daxili inam (vicdan) mövcuddur. Məcburiyyət əzabı çəkən xəstələrin ifadə edə biləcəyi ən böyük şey, qeyri-müəyyən hissdir. Bu hiss, qadağanın pozulması nəticəsində yaranır. Ətrafdakı hər hansı bir şəxsin zərər görəcəyinə dairdir. Zərərin nə növ olacağı naməlum qalır, üstəlik bu cüzi məlumatları da ən çox elə qadağaların özündən deyil, irəlidə bəhs ediləcək kəffarə və mühafizə tədbirləri zamanı əldə edirsən.

Nevrozun başlıca və əsas qadağası, tabuda olduğu kimi, toxunmaqdır; buradan da onun adı yaranır: toxunma qorxusu – delire de toucher. Qadağa təkcə bilavasitə bədən təmasına şamil edilmir, həm də sözün məcazi mənasında hər hansı toxunuşu da əhatə edir. Fikri qadağaya yönəldən hər şey, zehni təmasa səbəb olur. Buna görə də, bilavasitə fiziki kontakt qədər qadağandır. Tabu anlayışında da eyni genişlənmə mövcuddur.

Qadağaların bir qismi məqsədlərinə görə özlüyündən aydındır, digər qismi isə əksinə, anlaşılmaz, absurdd və mənasız görünür. Bu cür qadağaları biz «mərasim» adlandırırıq və görürük ki, eyni fərqi tabu adət-ənənələri də nümayiş etdirir.

Məcburi qadağalara xas olan böyük hərəkətlilik, onlara istənilən yolla bir obyektdən digərinə keçməyə imkan verir. Bu yeni obyekti, bir xəstəmin uğurlu ifadəsi ilə desək, «mümkün olmayan» edir. Belə bir «qeyri-mümkünlük» sonda bütün dünyanı bürüyür. Məcburiyyət xəstələri elə bilirlər ki, sanki «mümkün olmayan» insanlar və əşyalar — təhlükəli bir infeksiyanın daşıyıcısıdır. Bu infeksiya təmasda olduğu hər şeyə yayıla bilər. Tabu qadağalarının təsvirində, yoluxma və onu keçirmə qabiliyyətlərinin eyni əlamətlərini, əvvəldə vurğulamışdıq. Biz həmçinin bilirik ki, tabu olan hər hansı bir şeyə toxunmaqla, tabunu pozan şəxs özü də tabuya çevrilir, və heç kim onunla təmasda olmamalıdır.

Qadağaların yerdəyişdirilməsi, daha doğrusu, sürüşməsinə dair iki nümunə çəkəcəyəm. Biri Maori ömründən, digəri isə məcburiyyət hissindən əziyyət çəkən qadın üzərindəki müşahidəmdəndir.

«Maori başçısı öz nəfəsi ilə odu alovlandırmaz, çünki onun müqəddəs nəfəsi müqəddəs qüvvəsini oda, od – odda duran qazana, qazan – içində bişən yeməyə, yemək isə onu yeyəcək bənizə ötürər və beləliklə, başçının öz müqəddəs nəfəsi ilə alovlandırdığı odda duran qazanda bişən yeməyi yemiş həmin bəniz ölməli olardı». (Frazer).

Pasiyent qadın tələb edir ki, əri tərəfindən alınıb evə gətirilən məişət əşyası uzaqlaşdırılsın: əks halda bu əşya onun yaşadığı məkanı «mümkün olmayan» edəcək, çünki o eşidib ki, həmin əşya, tutaq ki, Maral küçəsində yerləşən bir dükandan alınıb. Amma indi «Maral» soyadını onun rəfiqəsi daşıyır, o, başqa şəhərdə yaşayır, gəncliyində qızlıq soyadı ilə tanıyırdı. Bu rəfiqə indi onun üçün «mümkün olmayan»dır – tabudur və burada, Vyanada alınmış əşya da tabudur, elə özü heç bir təmasda olmaq istəmədiyi həmin rəfiqə kimi.

Məcburi qadağanlar tabu qadağalarına bənzər şəkildədir, həyatda çox ciddi çəkinmələrə, məhdudiyyətlərə yol açır. Lakin bu obsesiv ideyaların bir hissəsi, müəyyən hərəkətlərin icrası sayəsində aradan qaldırıla bilər. Bu hərəkətlər zəruri olub, məcburi xarakter daşıyır – obsesiv hərəkətlər. Şübhəsiz ki, öz təbiətinə görə tövbə, kəffarə, müdafiə ölçüləri və təmizlənmə vasitəsidir. Bu məcburi hərəkətlər arasında ən geniş yayılanı su ilə yuyunmadır (məcburi yuyunmalar). Tabu qadağalarının bir hissəsi də bəlkə də əvəz edilə bilər, yaxud onların pozulması buna bənzər «ritual» vasitəsilə kəffarə ilə yuyula bilər; su ilə yuyunmaq isə xüsusi üstünlük təşkil edir.

Tabu adətləri ilə obsesiv nevroz simptomları arasındakı oxşarlığı xülasələyək, — bu, ən bariz şəkildə aşağıdakı məqamlarda özünü göstərir: birincisi, qadağaların əsassız olması; ikincisi, daxili məcburiyyət hesabına onların möhkəmlənməsi; üçüncüsü, onların yerdəyişmə qabiliyyəti, — həmçinin qadağan olandan gələn yoluxma təhlükəsi; dördüncüsü, qadağalardan irəli gələn mərasim hərəkətlərinin və nəsihətlərin səbəbi olması.

Lakin obsessiya xəstəliyinin klinik tarixçəsi, psixi mexanizmi bizə məhz psixoanaliz sayəsində bəlli olmuşdur. Xəstəlik tarixçəsi toxunma qorxusunun tipik halında belə deyir: ən əvvəldə, lap erkən uşaqlıq dövründə toxunmadan güclü həzz hissi yaranır ki, bunun məqsədi gözləniləndən daha spesifikdir. Bu həzzə tezliklə kənardan, məhz bu toxunuşu qadağan etmə əks qoyulur. Həm həzz, həm də qadağa, öz cinsiyyət orqanlarına aid idi [4]. Qadağa daxili böyük qüvvələrə[5 — Qadağanın mənbəyi olan sevimli şəxslərə münasibətdə.] arxalandığı üçün mənimsənildi və o, toxunuşda ifadə olunmağa can atan həvəsdən daha güclü oldu. Lakin uşağın primitiv psixi konstitusiyası səbəbindən, qadağan etmə ehtirasları məhv edə bilmədi. Qadağanın yeganə nəticəsi o oldu ki, toxunuşdan alınan həzz – cəzbetmə sıxışdırılıb çıxarıldı və qeyri-şüura keçdi. Həm qadağalar, həm də meyllər saxlanıb; meyil ona görə ki, o yalnız sıxışdırılıb çıxarılmışdı, məhv edilməmişdi, qadağa isə ona görə ki, o yox olsaydı, meyil şüura nüfuz edib həyata keçərdi. Yarımçıq vəziyyət mövcud idi, psixi fiksasiya yarandı. Qadağa ilə meyil arasındakı daimi münaqişədən qalan hər şey, məhz buradan irəli gəlir.

Bu şəkildə müəyyən edilmiş psixoloji konstelyasiyanın əsas xarakteri fərdin obyektə, yaxud daha dəqiq desək, müəyyən bir hərəkətə ambivalent münasibətindədir [6 – Bleuler-in uğurlu ifadəsinə əsasən]. O, daim bu hərəkəti, toxunuşu təkrarlamaq istəyir, onda yüksək həzz görür, lakin onu etməyə cəsarət etmir və ondan qorxur. Hər iki cərəyanın ziddiyyətini birbaşa yolla barışdırmaq mümkün deyil, çünki onlar – yalnız bunu deyə bilərik – ruhi həyatda elə lokalizasiya olunur ki, birbaşa toqquşmaya gələ bilmirlər. Qadağa aydın şəkildə dərk edilir, toxunuşdan alınan daimi həzz isə qeyri-şüuridir, xəstənin özü bundan heç nə bilmir. Bu psixoloji məqam olmasaydı, ambivalentlik bu qədər uzun davam edə bilməz, belə nəticələrə gətirib çıxarmazdı.

Klinik tarixçədə biz belə erkən uşaqlıq dövründə, qadağa müdaxiləsinə həlledici əhəmiyyət verdik. Sonrakı formalaşma mərhələsində bu rol, uşaqlıq dövründə sıxışdırma mexanizminin payına düşür. Unutma – amneziya ilə bağlı sıxışdırma baş verir, nəticədə şüuri hala gəlmiş qadağan etmənin motivasiyası naməlum qalır. İntellektual yolla qadağan etməni qırmaq cəhdləri uğursuzluqla nəticələnir, çünki onlar yönəldilməli olduqları nöqtəni tapa bilmirlər. Qadağa öz gücünü, özünün obsesiv xarakterini məhz onun öz şüursuz əksinə, gizli vəziyyətdə boğulmamış həzzə, yəni dərk edilməsi mümkün olmayan daxili zəruriliyə olan münasibətinə borcludur. Köçürülməyə və daha da inkişaf etməyə qadağa qoymaq bacarığı, şüursuz həzz tərəfindən yol verilən prosesi əks etdirir — bu, xüsusilə şüursuzluğun psixoloji şəraiti sayəsində asanlaşdırılır. Təcrid etmədən qaçmaq üçün həvəsin təmini daim bir obyektdən digərinə keçirilir və qadağan olunmuş şeyin əvəzinə obyektləri və hərəkətləri əvəz edən surroqatlar tapmağa çalışılır. Buna görə də qadağa öz mövqeyini dəyişir, yeni məqsədlərə şamil edilir — ruhi hərəkət üçün. Sıxışdırılmış libidonun hər yeni çıxış cəhdinə qadağa təzə sərtliklərlə cavab verir. Hər iki əks qüvvənin mübarizəsindən yaranan gecikmə, çıxış yoluna ehtiyac doğurur. Bu, ruhdakı hökmran gərginliyin azalmasına yönəlir. Həmin gərginlikdə obsesiv hərəkətlərin motivlərini görmək mümkündür. Nevrozda sonuncular açıq kompromisli hərəkətlərdir. Bir nöqteyi-nəzərdən, peşmançılığın sübutları və kəffarə təzahürləridir. Digər tərəfdən isə, qadağan olunmuş həzzə görə instinkti mükafatlandıran əvəzedici hərəkətlərdir. Nevrotik xəstələnmə qanunu bunu tələb edir: obsesiv hərəkətlər getdikcə daha çox meylə doğru getsin, ilkin qadağan olunmuş hərəkətə yaxınlaşsın.

İndi gəlin tabuya elə yanaşmağa cəhd edək ki, sanki o, təbiətcə xəstələrimizin məcburi qadağaları ilə eynidir. Bununla belə, bizə əvvəldən aydındır ki, müşahidə etdiyimiz tabu qadağalarının bir çoxu sürüşmə və təhrif nəticəsində yaranmış ikinci dərəcəli hadisələrdir və biz o halda razı qalmalıyıq ki, ən ilkin və ən mühüm tabu qadağalarına bir qədər işıq sala bilək. Bundan əlavə, aydındır ki, vəhşi ilə nevrotikin vəziyyətindəki fərqlər tam üst-üstə düşməni istisna edir. Bu fərqlər birindən digərinə keçirilməsinə yol verməmək üçün kifayət qədər əhəmiyyətlidir. Həmçinin bütün məqamlarda dəqiq surətçıxarmaya da yol verilmir.

Hər şeydən əvvəl qeyd edərdik ki, vəhşiləri sorğu-suala tutmağın heç bir mənası yoxdur — nə qadağaların həqiqi motivləri, nə də tabuların əsl mənşəyi barədə. Bizim ehtimalımıza görə, onlar bu barədə heç nə danışa bilməzlər, çünki bu motivasiya onlarda «şüursuz»dur. Lakin biz tabu tarixini məcburi qadağalar nümunəsi əsasında bu şəkildə quracağıq. Tabu çox qədim qadağalardır, vaxtilə ibtidai insan nəsli üzərinə kənardan qoyulmuşdur, yəni əvvəlki nəsil tərəfindən bu nəslə zorla qəbul etdirilmişdir. Bu qadağalar böyük meyl göstərilən fəaliyyətə aid idi. Onlar nəsildən-nəslə ötürülmüşdür; bəlkə də yalnız ənənə sayəsində, valideyn və ictimai nüfuz hesabına, lakin mümkündür ki, onlar artıq gələcək nəsillərdə irsi psixiki sərvətin bir hissəsi kimi «təşkil olunub». Söhbətimiz gedən bu xüsusi halda belə, «anadangəlmə ideya»ların olub-olmadığına kim cavab verə bilərdi? Onların tabunun fiksasiyasına özbaşına səbəb olub-olmadığına, yoxsa tərbiyə ilə bağlantıda? Lakin tabunun qorunub saxlanması faktından belə nəticə çıxır, bu qadağanı icra etməkdən alınan ilkin həzz, tabuya riayət edən xalqlarda hələ də mövcuddur. Onların tabu qadağalarına münasibəti ambivalent xarakter daşıyır; şüuraltı səviyyədə bu qadağaları pozmağı hər şeydən çox istəsələr də, eyni zamanda bundan qorxurlar; məhz arzuladıqları üçün qorxurlar və onlarda qorxu hissi həzzdən daha güclüdür. Bu xalqın hər bir nümayəndəsinin arzusu isə nevrotda olduğu kimi qeyri-şüuridir.

Ən qədim və mühüm tabu qadağaları, totemizmin hər iki əsas qanununu təşkil edir: totem heyvanını öldürməmək, və əks cinsdən olan totem yoldaşı ilə cinsi ünsiyyətdən çəkinmək.

Hər ikisi, ehtimal ki, insanların ən qədim və ən güclü tələlərini təşkil edir. Biz bunu başa düşə bilmirik, buna görə də totemistik sistemin mənası və mənşəyi bizə tamamilə məlum olmayanadək, fərziyyələrimizin düzgünlüyünü bu nümunələr üzərində araşdıra bilmirik. Lakin fərdi insanın psixoanalitik tədqiqatının nəticələrindən xəbərdar olan kəsə, bu hər iki tabunun mətni və onların üst-üstə düşməsi, onsuz da xatırladacaqdır. Bu məqam psixoanalitiklərin infantil arzuların mərkəzi nöqtəsi, həmçinin nevrozların məğzi hesab etdiyi haldır.

Tabu hadisələrinin adi müxtəlifliyi, daha əvvəl qeyd olunan təsnifat cəhdlərinə səbəb olmuşdu və beləliklə, bizim üçün bir vəhdətdə birləşir: tabunun əsasını şüuraltında güclü meyil olan qadağan edilmiş hərəkət təşkil edir.

Biz bunu anlamadan bilirik, qadağan olunmuşu edən hər kəs, tabunu pozan hər kəs özü də tabuya çevrilməz. Bəs bu faktı digərləri ilə necə əlaqələndirək? Yəni tabu yalnız qadağanı pozan şəxslərlə deyil. Həm də xüsusi vəziyyətdə olan şəxslərlə, elə həmin vəziyyətlərin özləri ilə, heç kimə məxsus olmayan əşyalarla da bağlıdır. Bütün bu müxtəlif şəraitdə sabit qalan bu təhlükəli xüsusiyyət nədir? Yalnız bir şey: insanın hisslərinin ambivalentliyini qıcıqlandırmaq və onda qadağanı pozmaq istəyini oyandırmaq qabiliyyəti.

Tabunu pozan insan özü tabuya çevrilir, çünki başqalarını sınağa çəkən təhlükəli xüsusiyyət qazanmış olur, onun nümunəsinə uymaq üçün. O, həsəd oyadır: nəyə görə başqalarına qadağan edilən şey ona icazə verilməlidir? O, həqiqətən də sirayətlidir, çünki hər bir nümunə təqlid etmək arzusu yaradır; buna görə də onun özündən də qaçmaq lazımdır.

Lakin insanın özü müvəqqəti, ya daimi tabuya çevrilə bilər — bunun üçün tabunu pozmasına ehtiyac yoxdur. Əgər o, başqalarında qadağan arzular oyadırsa, hisslərin ambivalentliyini doğura bilirsə, bu kifayətdir. İstisna halların əksəriyyəti belə bir vəziyyətə aiddir, bu isə təhlükəli gücə sahibdir. Kral və ya başçı öz üstünlükləri ilə paxıllıq oyandırır. Bəlkə də hər kəs kral olmaq istəyir? Meyit, yenidoğulmuş körpə və qadınlar, öz ağrılı halları ilə xüsusi köməksizlikləri sayəsində cəlb edirlər. Cinsi baxımdan yeni yetkinləşmiş fərd isə, vəd etdiyi yeni həzzlərlə cəlb edir. Buna görə bütün bu şəxslər, bütün bu hallar tabu təşkil edir. Çünki vəsvəsəyə uymaq olmaz.

İndi biz həm də nəyə görə müxtəlif şəxslərin «Mana» qüvvələrinin qarşılıqlı olaraq bir-birini azaltdığını, qismən məhv etdiyini başa düşürük. Padşahın tabusu rəiyyəti üçün həddindən artıq güclüdür, çünki onlar arasındakı sosial fərq çox böyükdür. Lakin nazir onların arasında zərərsiz vasitəçi ola bilər. Tabu dilindən normal psixologiya dilinə tərcümədə bu o deməkdir: kral ilə təmasda olmağın onun üçün böyük bir sınaq yaratmasından qorxan rəiyyət, özünün də həsəd aparmasına lüzum olmayan və mövqeyini əlçatan hesab etdiyi məmurla ünsiyyət qura bilər. Nazir isə krala qarşı həsədini, özünə verilmiş səlahiyyətləri nəzərə alaraq cilovlaya bilər. Beləliklə, günaha təhrik edən sehrli qüvvənin daha az əhəmiyyətli fərqləri, xüsusilə böyük fərqlərə nisbətən daha az narahatlıq doğurur.

Bəlli tabu qadağalarının pozulması nə cür təhlükə yaradır, bu da aydındır. Cəmiyyətin bütün üzvləri zərər çəkməmək üçün bu pozuntunu cəzalandırmalı, ya da onun kəffarəsini verməlidirlər. Əgər biz şüurlu ruhi hərəkətləri şüursuz arzularla əvəz etsək, bu təhlükə, həqiqətən də, mövcuddur. O, cəmiyyətin parçalanmasına səbəb ola biləcək təqlid ehtimalında ifadə olunur. Əgər başqaları cinayətə görə cəzalandırılmasaydı, onlar da cinayətkarlardakı eyni arzunu özlərində kəşf etməli olardılar.

Təəccüblü deyil ki, tabu qadağası zamanı toxunma delire de toucher-də olduğu kimi eyni rolu oynayır, baxmayaraq ki, tabuda qadağanın gizli mənası nevrozda olduğu kimi belə xüsusi məzmuna malik ola bilməz. Toxunuş hər bir mülkiyyətin, insanı və ya əşyanı özünə tabe etmək cəhdinin başlanğıcıdır. Tabuya xas olan «yoluxucu qüvvə»ni onun insanı yoldan çıxarmaq, təqlidə sövq etmək qabiliyyəti ilə izah etdik. Tabunun yoluxuculuq qabiliyyəti ilk növbədə əşyalara keçir, həmin əşyalar tabu daşıyıcısına çevrilir, lakin bu fakt sanki bununla uyğun gəlmir.

Tabunun köçürülmə qabiliyyəti nevrozlar zamanı sübut edilmişdir, bu, qeyri-şüuri meylləri əks etdirir, assosiativ yolla daim təzə obyektlərə keçmək meylini göstərir. Beləliklə, diqqətimiz ona yönəlir ki, «Mana»nın təhlükəli sehrli qüvvəsinə iki real qabiliyyət uyğun gəlir: insana qadağan arzularını xatırlatmaq qabiliyyəti və sanki daha əhəmiyyətli olan, onu bu arzular xatirinə qadağanı pozmağa ayartmaq qabiliyyəti. Hər iki qabiliyyət bir qabiliyyətdə birləşir, əgər bu şərti qəbul etsək: qadağan olunmuş hərəkət barədə xatirənin oyanması, onun icrası meylinin oyanması ilə bağlıdır, bu da ibtidai ruhi həyatın təbiətinə uyğundur. Bu halda xatirə və ayartma yenidən üst-üstə düşür. Həmçinin razı olmaq lazımdır ki, əgər tabunu pozan insanın nümunəsi başqasını da eyni hərəkətə sövq edibsə, itaətsizlik yoluxucu xəstəlik kimi yayılmışdır; bu, tabunun insandan əşyaya və bir əşyadan digərinə keçməsinə bənzəyir. Tabunun pozulması tövbə və ya kəffarə ilə düzəldilə bilərsə, bu imtina mahiyyət etibarilə nemət və ya azadlıqdır. Beləliklə, tabu göstərişlərinin yerinə yetirilməsi özlüyündən çox arzulanan nəsədən imtinadır. Bir imtinanın yerinə yetirilməməsi başqa sahədə imtina ilə əvəz olunur. Tabu mərasiminə münasibətdə buradan belə nəticəyə gələrdik ki, peşmançılıq təmizlənmədən daha ilkin bir şeydir.

Xülasələsək, tabunun nevrozun məcburi qadağası ilə eyniləşdirilməsi nəticəsində bizdə formalaşan anlama belədir: tabu insanların ən güclü ehtiraslarına qarşı yönəlmiş, kənar bir nüfuz tərəfindən tətbiq edilən çox qədim qadağadır. Onu pozmaq üçün güclü arzu onların şüursuzluğunda qalır. Tabuya riayət edən adamlar tabu predmetinə qarşı hisslərin ambivalentliyini nümayiş etdirirlər. Tabuya aid edilən sehrli güc, mahiyyət etibarilə, insanı yoldan çıxarmaq qabiliyyətinə gətirilib çıxarılır; o, yoluxucu xəstəliyə bənzəyir, çünki nümunə yoluxucudur və qadağan olunmuş ehtiras şüuraltında başqa obyektə keçir. Tabunun pozulmasına görə özünü saxlamaqla kəffarə verilməsi sübut edir ki, tabuya riayətin əsasında özünü saxlama dayanır.

İndi tabunun nevroz obsesiyasına bənzədilməsinin dəyərini öyrənmək məqsədəuyğundur, bu bənzətmə əsasında formalaşmış tabu anlamağını da öyrənməliyik. O yalnız o halda dəyərlidir ki, bizim anlamamız başqa cür mümkün olmayan üstünlüklərə malik olsun və tabunu anlamaq baxımından bizə onsuz əlçatmaz olan daha dərindən dərk etmə imkanı versin. Bəlkə də, artıq əvvəlki hissədə belə bənzətmənin faydasına dair sübutlar gətirdiyimizi iddia etməyə cəsarət edərik; lakin tabu adət və qadağalarının bütün detallarını izah etməyə davam edərək onu gücləndirməyə çalışmalıyıq.

Lakin bizə başqa bir yol da açıqdır. Nevrozdan tabuya köçürdüyümüz fərziyyələrin bir hissəsini, yaxud bununla bağlı gəldiyimiz nəticələri, bilavasitə tabu fenomenində sübut etməyin mümkünlüyünü araşdıra bilərik. Biz yalnız nə axtarmalı olduğumuzu həll etməliyik. Tabunun yaranması barədə iddia, yəni onun vaxtilə kənardan qoyulmuş çox qədim bir qadağadan törəməsi, əlbəttə ki, sübuta yetirilə bilməz. Buna görə də tabu üçün nevrotik obsesiyada, bizə bəlli olan psixoloji şəraitin təsdiqini tapmağa çalışaq. Nə cür nevroz zamanı bu psixoloji məqamları öyrənirik? Simptomların, xüsusilə də məcburi hərəkətlərin, əks etdirmə tədbirlərinin və məcburi qadağaların analitik öyrənilməsi sayəsində. Onlarda biz bu fenomenlərin hisslərin ambivalentliyindən, ya da meyllərindən qaynaqlandığına dair ən dəqiq əlamətləri tapdıq. Onlar ya eyni anda həm bir arzuya, həm də onun əksinə uyğun gəlir. Ya da əsasən iki əks meyldən birinə xidmət edir. Əgər biz ambivalentliyi, tabu qadağalarında əks tendensiyaların mövcudluğunu sübut edə bilsəydik və ya onların arasında obsesiv hərəkətlər kimi eyni vaxtda hər iki cərəyanı ifadə edən bəzisini tapa bilsəydik, onda tabu ilə obsesiv nevrozun psixoloji oxşarlığı demək olar ki, ən başlıca məqamda şübhəsiz olardı.

Qeyd edildiyi kimi, tabunun hər iki əsas qadağası totemizmə mənsubdur, ona görə də təhlilimiz üçün əlçatmazdır; tabu müddəalarının digər hissəsi isə ikinci dərəcəli mənşəyə malikdir, bizim məqsədimiz üçün istifadə edilə bilməz. Axı tabu müvafiq xalqlarda qanunvericiliyin ümumi formasına çevrilmişdir. Şübhəsiz ki, o, tabunun özündən daha gənc sosial tendensiyalara xidmət edir. Məsələn, başçılar və ya kahinlər öz mülkiyyətini, imtiyazlarını təmin etmək üçün tabular tətbiq edirlər. Buna baxmayaraq, geniş qadağalar qrupu hələ də mövcuddur. Bu materiallar tədqiqatımız üçün rol oynaya bilər. Mən düşmənlərlə, başçılarla, ölülərlə bağlı tabuları götürürəm. İşimdə I.-in qiymətli toplusundan əldə edilmiş materialdan istifadə edəcəyəm. G. Frazerə və onun böyük əsərindən: «The golden bough».

a) Düşmənlərlə rəftar

Əgər biz vəhşi xalqların düşmənlərinə qarşı hədsiz və amansız qəddarlıq nümayiş etdirdiyini düşünməyə meylli olmuşuqsa, böyük maraqla öyrənirik ki, onlarda da insan öldürüldükdən sonra tabu adətləri ilə bağlı bir sıra göstərişlər yerinə yetirilməlidir. Bu göstərişləri dörd qrupa bölmək asandır; onlar tələb edir: birincisi, öldürülən şəxslə barışmaq, ikincisi, özünü məhdudlaşdırmaq, üçüncüsü, tövbə hərəkətləri və qatilin paklanması, dördüncüsü isə bəlli bir mərasimin icra edilməsi. Bu xalqlarda belə tabu adətləri ümumidir, yoxsa ayrı-ayrı hallarda icra olunur? Məlumatlarımızın natamamlığı səbəbindən bu məsələni əminliklə həll etmək olmaz. Digər tərəfdən, faktlar bizi özlüyündə maraqlandırdığı üçün tamamilə əhəmiyyətsizdir. Yenə də düşünmək lazımdır ki, burada söhbət geniş yayılmış adətlərdən gedir; ayrı-ayrı qəribəliklərdən yox.

Timor adalarında qalib gəlmiş hərbi dəstə, kəsilmiş başlarla evə qayıdır. Məğlub edilmiş düşmənlərin başları ilə qayıdış zamanı, barışıq adət-ənənələri xüsusi maraq doğurur. Yürüşün başçısı bundan əlavə, daha ağır məhdudiyyətlərə məruz qalır (aşağıya bax). Qaliblərin təntənəli giriş zamanı düşmən ruhlarını razı salmaq üçün qurbanlar kəsilir; əks halda qaliblər üçün bədbəxtliklərdən qorxmaq lazım gələrdi. Rəqs qurulur və bu zaman öldürülmüş düşmənin yasını saxlayan, ondan bağışlama diləyən nəğmələr oxunur... «Başın burada olduğu üçün bizdən incimə; xoşbəxtlik bizə üz güldürməsəydi, indi başlarımız sənin kəndində asılı qalardı. Səni razı salmaq üçün sənə qurban gətirdik; artıq ruhun doyub bizi sükunətdə buraxa bilər. Nəyə görə bizim düşmənimiz idin? Gəlin dost olaq, yaxşı deyilmi? Onda nə qanın axardı, nə də başın kəsilərdi».

Buna bənzər hal Seleb adasındakı Palu xalqında da müşahidə olunur; gallalar doğma kəndlərinə qayıtmazdan əvvəl düşmən ruhlarına qurban gətirirlər (Paulitchkeyə görə, Şimal-Şərqi Afrika xalqşünaslığı).

Digər xalqlar öz keçmiş düşmənlərini ölümündən sonra dosta, keşikçiyə və müdafiəçiyə çevirmək üçün bir vasitə tapmışlar. Bu vasitə kəsilmiş başlarla zərif rəftardan ibarətdir, necə ki, Borneodakı bəzisi vəhşi xalqlar bununla öyünürlər. Əgər Saravak dayakları döyüşdən evə baş gətirirlərsə, — bütün bir ay boyunca bu başa ən yüksək dilxoşluqla yanaşır, — onu dillərində mövcud olan ən zərif adlarla çağırırlar. Onun ağzına ən yaxşı tikələr, ləzzətli yeməklər və siqarlar qoyulur. O, artıq onların mühitinə daxil olduğu üçün, daim keçmiş dostlarına nifrət etməyə sövq edilir, yeni sahiblərinə sevgi bəxş etməyə. Bizə iyrənc görünən bu rəftara, müəyyən qədər istehza aid etmək, böyük səhv olardı.

Şimali Amerikanın bir çox vəhşi qəbiləsində, müşahidəçilərin diqqətini matəm cəlb etmişdir; bu matəm, öldürülmüş və skalp edilmiş düşmən üçün tutulmuşdur. Əgər Çoktau düşməni öldürərsə, onun üçün bir ay davam edən matəm başlayır, bu müddət ərzində o, ağır məhdudiyyətlərə məruz qalır. Dakota hindularında da belə matəm baş verir. Bir yazıçı qeyd edir ki, əgər Osagilər öz ölüləri üçün yas tuturdularsa, düşməni sanki dostu imiş kimi ağlayırdılar.

Düşmənlə rəftarla bağlı digər tabu adət qruplarını nəzərdən keçirməzdən əvvəl, öz-özündən yaranan etiraza münasibətimizi aydınlaşdırmalıyıq. Frazerlə birlikdə bizə etiraz edəcəklər ki, bu barışıq göstərişlərinin əsaslandırması olduqca bəsitdir və «hisslərin ambivalentliyi» ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Bu xalqlar, öldürülənlərin ruhuna qarşı xurafatçı qorxunun hakimiyyəti altındadır. Bu qorxu klassik antik dövrə də yad deyil. Britaniya dramaturqu onu Makbetin və İII Riçardın hallüsinasiyalarında səhnəyə çıxarıb. Bu mövhumat tamamilə ardıcıl şəkildə həm bütün barışıq göstərişlərinə, həm də daha uzağa gedən məhdudiyyət və peşmançılıq hallarına gətirib çıxarır. Bu anlamanın faydasına olaraq, dördüncü qrupda birləşdirilən mərasim də çıxış edir. Bu da qatilin təqib edən öldürülmüş şəxsin ruhunu qovmaq cəhdindən başqa, heç bir izahı mümkün etmir.

Nəhayət, vəhilər bunu açıq şəkildə etiraf edir: onlar öldürdükləri düşmənlərin ruhlarından qorxur. Bəhs edilən tabu adət-ənənələrini də məhz bu qorxu ilə izah edirlər.

Bu izah, həqiqətən də, çox inandırıcıdır və əgər o, eyni ölçüdə kifayət etsəydi, bütün izah etmək cəhdlərimiz artıq olardı. Bu barədə ətraflı mülahizələri başqa vaxta saxlayır və hələlik yuxarıda tabu haqqında deyilənlərlə bağlı fərziyyələrimizdən irəli gələn fikri qeyd etməklə kifayətlənirik. Bütün bu göstərişlərdən belə nəticəyə gəlirik ki, düşmənə münasibətdə davranışda təkcə xüsumətli deyil, həm də başqa məqamlar özünü göstərir. Biz onlarda tövbənin, düşmənə yüksək qiymət verilməsinin ifadəsini görürük. Onu həyatdan məhrum etdiyimiz üçün vicdan əzabını da görürük. Bizə elə gəlir ki, bu vəhşilər arasında da "öldürmə" əmri yoxdur. O, hər hansı ilahi qanundan çox-çox əvvəl mövcuddur. Bu əmr cəzasız pozula bilməz.

Tabu qadağalarının başqa qruplarına qayıdaq. Qalib qatilin məhdudiyyətlərinə tez-tez rast gəlinir, onlar əsasən ciddi xarakter daşıyır. Timorda, yuxarıda qeyd olunan barışıq adətləri ilə müqayisə edin, ekspedisiyanın başçısı bilavasitə evə dönə bilməz. Onun üçün xüsusi bir kom tikilir və o, müxtəlif təmizlənmə göstərişlərini yerinə yetirməklə məşğul olaraq, orada iki ay keçirir. Bu müddət ərzində o, öz arvadını görə bilməz, özü yemək yeyə bilməz, başqa bir şəxs yeməyi onun ağzına qoyur. Dauak qəbilələrinin bəzilərində, qalib yürüşdən qayıdanlar bir neçə gün təcrid olunmalı. Müəyyən qidalardan çəkinməlidirlər; onlara dəmirə, arvadlarına toxunmaq olmaz. Yeni Qvineya yaxınlığında Logea adasında, düşmənləri öldürən kişilər, bir həftə evlərində gizlənirlər. Onlar öz arvadları və dostları ilə hər cür ünsiyyətdən qaçır, yeməyə əlləri ilə toxunmur, yalnız özləri üçün xüsusi qab-qacaqda hazırlanmış bitki mənşəli qidalarla qidalanırlar. Bu son qadağaların səbəbi kimi göstərilir ki, onlar öldürülən heyvanın qanının iyini duymamalıdırlar; əks halda xəstələnib ölə bilərlər. Yeni Qvineyadakı Toaripi və ya Motumotu qəbiləsində kimisə öldürən kişi, arvadına yaxınlaşmağa cəsarət etmir. O, barmaqları ilə yeməyə toxunmağa da cəsarət etmir. Onu yad adamlar xüsusi yeməklə bəsləyir. Bu, ən yaxın yeni aya qədər davam edir.

Alman Yeni Qvineyasındakı Monnumbo qəbiləsində, döyüşdə düşmən öldürən hər kəs «napak» sayılır. Bu hal üçün eyni söz işlədilir. O, qadının menstruasiya zamanı və doğuş vaxtı istifadə edilir. Uzun müddət o, kişilər düşərgəsini tərk etməməlidir. Eyni zamanda kənd sakinləri onun ətrafına toplaşaraq, rəqs və nəğmələrlə qələbəsini bayram edirlər. O, arvadı və uşaqları da daxil olmaqla heç kimə toxuna bilməz; əgər toxunsaydı, onların bədəni yaralarla örtülərdi. O, yuyunma və mərasim sayəsində təmiz olur.

Şimali Amerikada Natchez qəbiləsində, ilk skalpı götürən gənc döyüşçülər, altı ay ərzində müəyyən məhrumiyyətlərə məruz qalmalı idilər. Onlara öz arvadları ilə yatmaq və ət yemək qadağan idi, buna görə də onlar yemək olaraq balıq və qarğıdalı pudingi alırdılar. Əgər Çokto düşməni öldürüb başının dərisini soyarsa, bir ay davam edən matəm başlayır və bu müddət ərzində o, saçlarını daramağa cəsarət etmir. Əgər onun başı qaşınırsa, əli ilə qaşımağa cəsarət etmir, yalnız kiçik bir çubuqla qaşıyır.

Əgər Pima hindusu Aracşu öldürürdüsə, o, ağır və kəffarə mərasimlərinə məcbur edilməli idi. On altı günlük oruc müddətində ona ətə və duza toxunmaq, yanan oda baxmaq və kiminləsə danışmaq qadağan idi. O, meşədə tək yaşayır, ona cüzi yemək gətirən qoca qarının xidmətindən istifadə edirdi. Tez-tez yaxındakı ırmaqda çimirdi və – matəm əlaməti olaraq – başında bir parça palçıq gəzdirirdi. On yeddinci gün, şahidlərin iştirakı ilə mərasim baş tutdu — döyüşçünün və onun silahının təntənəli təmizlənməsi. Pima hinduları qatil tabusunu düşmənlərindən daha ciddi qəbul edirdilər, onlar kimi yürüşün sonuna qədər kəffarə ilə təmizlənməni təxirə salmırdılar. İstəsəniz də, istəməsəniz də, onların döyüş qabiliyyəti mənəvi ciddiliklərindən heç də az əziyyət çəkmirdi, yaxud dindarlıqlarından da belə idi. Onların fövqəladə cəsarətinə baxmayaraq, amerikanlar üçün Araşlarla mübarizədə qeyri-qənaətbəxş müttəfiq olduqları üzə çıxdı.

Düşmənin öldürülməsindən sonra icra edilən kəffarə və təmizlənmə mərasimlərinin təfərrüatları və müxtəlifliyi nə qədər maraqlı olsa da, daha dərindən araşdırılmağa nə qədər layiq görülsə də, mən onların təsvirini dayandırıram, çünki onlar bizə yeni baxış bucaqları aça bilməz; bəlkə də onu göstərmək lazımdır ki, peşəkar mirqəzəbin müvəqqəti və ya daimi təcrid edilməsi — ki, bu adət günümüzədək gəlib çatmışdır — eyni növ hadisələrə aiddir. Freimann-ın orta əsrlər cəmiyyətindəki mövqeyi, həqiqətən də, vəhşilərin tabusu haqqında yaxşı təsəvvür verir.

Barışdırma, məhdudiyyət, kəffarə və təmizlənmə qaydalarının adi izahında iki prinsip bir-biri ilə birləşdirilir. Tabunun meyitdən ona təmasda olan hər şeyə keçməsi, və öldürülən şəxsin ruhundan qorxma. Bu iki məqamı ceremonialın izahı üçün necə birləşdirmək olar? Hər ikisinə eyni məna verilməlidirmi? Onlardan biri ilkin, digəri isə törəmə məqamdırmı? Əslində hansının belə olduğu barədə heç nə deyilmir. Üstəlik bunu müəyyən etmək də asan deyil. Bu izaha qarşı olaraq, bütün bu göstərişləri düşmənə münasibətdə hisslərin ambivalentliyi ilə izah etdiyimiz təqdirdə, anlama birliyimizi vurğulayırıq.

b) Hökmdarların tabusu

İbtidai xalqların başçılara, krallara və kahinlərə münasibəti sanki bir-birinə zidd olmaqdan çox, tamamlayan iki əsas prinsipdən irəli gəlir. Onlardan qorxmaq və onları qorumaq lazımdır. Hər ikisi sonsuz sayda tabu qadağalarının köməyi ilə həyata keçirilir. Hökmdarlardan niyə ehtiyat etmək lazım olduğu bizə artıq məlumdur, çünki onlar sirli, sehrli və təhlükəli gücün daşıyıcılarıdır; bu güc toxunuşla elektrik cərəyanı kimi keçir, belə cərəyanla qorunmayan hər kəsə ölüm və həlak gətirir. Buna görə də təhlükəli müqəddəs əşya ilə, hər cür vasitəli və bilavasitə təmasdan çəkinmək lazımdır. Bunun qaçılmaz olduğu hallarda isə, təhlükəli fəsadların qarşısını almaq üçün, müvafiq ritual tapılmışdır.

Şərqi Afrikada nubiylər kahin-şahın evinə daxil olarlarsa, öləcəklərini düşünürlər. Lakin girişdə sol çiyinlərini açaraq, şahı onlara əli ilə toxunmağa sövq etsələr, bu təhlükədən yaxa qurtaracaqlarını inanırlar. Beləliklə, qarşımızda belə bir diqqətəlayiq fakt dayanır ki, krala toxunuş ondan qaynaqlanan təhlükəyə qarşı şəfaverici və qoruyucu vasitəyə çevrilir; lakin burada söhbət krala toxunmaqla bağlı təhlükənin əksinə olaraq, kralın öz təşəbbüsü ilə, qəsdən etdiyi toxunuşun şəfaverici qüvvəsindən – yəni krala münasibətdə fəallıq ilə passivlik arasındakı ziddiyyətdən gedir.

Toxunuşun şəfaverici təsiri söhbət mövzusudursa, vəhşilərdən nümunə axtarmaq artıqdır. İngiltərə krallarının xanazıra eyni dərəcədə təsir göstərdiyi dövrlər hələ o qədər də uzaq deyil, buna görə də bu xəstəlik «The King's Evil» adını daşıyırdı. Kraliça Yelizaveta da, onun varislərindən heç biri kimi, kral prerogativlərinin bu hissəsindən imtina etməmişdir. I Karl guya bir səfərdə 1633 azarlını sağaltmışdır. Onun əxlaqsız oğlu İI Karlın hakimiyyəti dövründə, böyük İngiltərə inqilabı üzərində qələbədən sonra, kral tərəfindən xanazır xəstəliyinin sağaldılması ən yüksək zirvəsinə çatdı.

Bu kral hakimiyyəti dövründə təxminən 100.000 skrofuloz xəstəyə toxunmuşdur. Belə hallarda şəfa axtaranların axını o qədər böyük olurdu ki, bir dəfə onlardan altı və ya yeddi nəfəri — şəfa tapmaq əvəzinə izdihamda əzilib ölmüşdü. Oranj sülaləsindən olan şəkkak İII Vilhelm, Stüartlar qovulduqdan sonra İngiltərə kralı olduqda belə tilsimçilikdən imtina etdi. Buna yalnız bir dəfə təşəbbüs göstərdi, o zaman da bu sözləri dedi: «Allah sizə daha möhkəm cansağlığı və daha böyük ağıl bəxş etsin».

Növbəti ifadə, hətta qəsdən edilməsə belə, krala və ya ona məxsus olan hər hansı bir şeyə qarşı yönəlmiş fəaliyyətin aşkarlandığı toxunuşun dəhşətli təsirinin sübutu kimi xidmət edə bilməz. Yüksək mövqeli, daha böyük müqəddəsliyə malik başçı, Yeni Zelandiyada bir dəfə, yolda naharının qalıqlarını yaddan çıxartdı. Bu vaxt qul gəldi — cavan, pəhləvan kimi, ac bir oğlan; buraxılmış yeməyi görüb üstünə tullandı ki, onu yesin. O, yeməyini yeyib qurtaran kimi, bunu dəhşətlə görən ona söylədi ki, o, başçının naharına sui-qəsd edib. Qul möhkəm və cəsur döyüşçü idi, lakin bu mesajı eşidincə yerə yıxıldı, onu dəhşətli qıcolmalar tutdu və ertəsi gün axşam öldü. Maori qadını hansısa meyvələri yedi və sonra bildi ki, onlar tabu qoyulmuş məkandan götürülüb. O, bərk qışqırdı ki, bu şəkildə təhqir etdiyi başçının ruhu yəqin onu öldürəcək. Bu hadisə günorta radələrində baş verdi, ertəsi gün saat on ikidə isə o artıq ölü idi. Maori başçısının alışqanı bir vaxt bir neçə adamı tələf etmişdir. Başçı onu itirdi, başqaları onu tapdı və öz trubkalarını yandırmaq üçün ondan istifadə etdilər. Zibilliyin kimə aid olduğunu biləndə qorxudan öldülər.

Başçı və keşiş kimi təhlükəli şəxsləri digərlərindən təcrid etmək, ətraflarına divar çəkib onları başqaları üçün əlçatmaz etməyə tələbat yaranmasına təəccüblənmək lazım deyil. Bizdə belə bir fikir yarana bilər, ilkin olaraq tabu qaydalarından ucaldılmış bu divar, indi də saray mərasimi formasında mövcuddur.

Lakin, bəlkə də, bu tabunun böyük hissəsi hökmdarlardan müdafiə tələbatı ilə izah edilmir. İmtiyazlı şəxslərlə rəftarda əks mövqe, onların özlərini əhatə edən təhlükədən müdafiə ehtiyacı tabunun yaranmasında, dolayısı ilə saray etiketinin inkişafında açıq rol oynamışdır.

Kralın hər cür təhlükədən müdafiəsi zəruridir, bu, onun rəiyyətin rifahı üçün böyük əhəmiyyət daşıyır. Əslində, onun şəxsiyyəti dünya varlığının axarını istiqamətləndirir; xalq ona təkcə yerin bəhrəsini yetişdirən yağmur və günəş işığına görə deyil, həm də gəmiləri sahilə çatdıran küləyə və rəiyyətin ayaq basdığı daha möhkəm torpağa görə minnətdar olmalıdır.

Vəhşilərin bu kralları yalnız tanrılara xas olan qüdrətə, ağgünlü etmək qabiliyyətinə malikdirlər. Sivilizasiyanın sonrakı mərhələlərində saray əyanlarından ən riyakar yaltaqlar, onları buna inandırmağa çalışırlar.

Elə bir təzad yaranır ki, belə mükəmməl hakimiyyətə sahib olan şəxslər, ətraf mühitin təhlükələrindən qorunmaq üçün, özləri ən böyük qayğıya ehtiyac duyurlar. Lakin bu, vəhşilərdə kral ailəsi üzvləri ilə rəftarda, özünü göstərən yeganə təzad deyil. Bu xalqlar krallarının öz qüvvələrindən düzgün istifadə etməsi üçün, onlara nəzarət etməyi zəruri hesab edir; onların xoş niyyətinə, vicdanlılığına heç də əmin deyillər. Kral üçün tabu qadağalarının əsaslandırılmasına bietimadlıq cizgisi qarışır. Frazer qeyd edir ki, xalqın yalnız hökmdarları üçün mövcud olduğu despotizmə əsaslanan qədim krallıq fikri — bizim burada nəzərdə tutduğumuz monarxiyalara tamamilə yaddır. Əksinə, onlarda hökmdar yalnız öz rəiyyəti üçün yaşayır; onun həyatı vəzifəsini yerinə yetirdiyi, təbiət hadisələrinin gedişini rəiyyətinin xeyrinə yönəltdiyi müddətcə dəyər daşıyır. O, bunu etməyi dayandırdığı anda, ya da yararsız hala düşdüyü vaxt, hisslər dəyişir. Əvvəllər sonsuz qayğıkeşlik, sədaqət və dini ehtiram ünvanı olan bu şəxsə qarşı, nifrət və həqarət yaranır. O, rüsvayçılıqla qovulur və ömrünü xilas edə bilibsə, bəlkə də məmnun ola bilər. Ola bilər ki, bu gün ona hələ Allah kimi sitayiş edilir, sabah isə onu cinayətkar kimi öldürürlər. Lakin bizim xalqın belə dəyişkən davranışını, qeyri-sabitlik kimi qiymətləndirmək haqqımız yoxdur, ya da ziddiyyət kimi. Xalq qəti şəkildə ardıcıl olaraq qalır. Əgər onların rəyinə görə kralları onların tanrıdırsa, o, həm də onların müdafiəçisi olmalıdır; və əgər onları müdafiə etmək istəmirsə, qoy yerini daha xidmətkeş başqasına versin. Lakin o, onların gözləntilərinə uyğun gəldiyi müddətcə, ona göstərilən qayğı hədd-hüdud tanımır; onlar onu da özünə eyni dərəcədə tədbirliliklə yanaşmağa məcbur edirlər. Belə bir kral, mərasim və etiket sistemi ilə məhdudlaşmış halda yaşayır; o, adət-ənənə və qadağalar toruna dolanmışdır. Bu sistemin məqsədi onun ləyaqətini ucatmaq deyil, rifahını artırmaq da deyil; yeganə məqsəd, təbiətin ahəngini poza biləcək addımlardan çəkindirməkdir. Belə addımlar həm özünü, həm xalqını, həm də bütün kainatı məhv edə bilər; bu göstərişlər onun rifahına qətiyyən xidmət etmir. Onlar hər bir hərəkətinə müdaxilə edir, azadlığını əlindən alır; guya qorumalı olduqları həyatını ona ağır və əzablı edir.

Müqəddəs hökmdarın tabu mərasimi ilə məhdudlaşdırılmasının bariz nümunələrindən biri, keçmiş əsrlərdə Yaponiya mikadosunun həyat tərzidir. İki yüz ildən artıq yaşı olan bir təsvirdə qeyd edilir: «Mikado hesab edir ki, ayaqlarının yerə toxunması onun qədrinə və müqəddəsliyinə yaraşmaz; əgər harasa getmək istəyirsə, kimsə onu çiyinlərində daşımalıdır». Lakin onun müqəddəs şəxsiyyətini açıq havaya çıxarması, bundan da az yaraşar. Günəş isə onun başı üzərində, parlamalı olmaq şərəfinə nail olmaz. Onun bədəninin hər bir üzvünə elə bir müqəddəslik aid edilir ki, nə başındakı saçları, nə saqqalı kəsilə bilər, nə də dırnaqları tutula bilməz. Lakin o, çox napak olmasın deyə, gecələr yatarkən yuyulur; deyirlər ki, bu cür yuxu halında bədənindən təmizlənən nəsə yalnız oğurluq kimi başa düşülə bilər, belə bir oğurluq isə onun ləyaqətini və müqəddəsliyini azaltmır. Daha qədim dövrlərdə o, hər səhər bir neçə saat ərzində başında çar tacı ilə taxtda oturmalı idi, lakin heykəl kimi, nə əllərini, nə ayaqlarını, nə başını, nə də gözlərini tərpətmədən oturmalıydı; yalnız bu yolla, onların inanclarına görə, o, ölkədə sülhü və sakitliyi qoruya bilərdi. Əgər o, bədbəxtlikdən bu və ya digər tərəfə dönərsə, yaxud müəyyən müddət ərzində nəzərini yalnız səltənətin bir hissəsinə yönəldərsə, onda müharibə, aclıq, yanğınlar, taun və ya başqa hansısa böyük fəlakət üz verəcək, ölkəni viran qoyacaqdır.

Vəhşilərdə kralların düçar olduğu bəzi tabular, quldurlara qarşı görülən cəza tədbirlərini canlı şəkildə xatırladır. Aşağı Qvineyadakı (Qərbi Afrika) Kar Padron yaxınlığındakı Shark Point-də, kral-keşiş Kukulu təkbaşına meşədə yaşayır. O, qadına toxunmağa cəsarət etmir, evini tərk etməyə cəsarət etmir, hətta oturaraq yatmağa məcbur olduğu stuldan qalxmağa belə cəsarət etmir. Əgər o uzansaydı, külək səngiyər və dənizçilik dayanardı. Onun vəzifəsinə tufanların qarşısını almaq və ümumiyyətlə atmosferin bərabərsürətli, sağlam vəziyyətinin qayğısına qalmaq daxildir. Bastianın dediyinə görə, Loango kralı nə qədər qüdrətli olarsa, bir o qədər də çox tabuya riayət etməlidir. Və taxt-tacın varisi tifillikdən onlarla bağlıdır, lakin o böyüdükcə bunlar artır; taxta çıxdığı vaxt isə onu boğur. Yer imkan vermir və vəzifəmiz tələb etmir ki, kral və kahin qədri ilə bağlı tabuların daha ətraflı təsvirinə giririk. Qeyd edək ki, onlar arasında əsas rolu hərəkət azadlığının məhdudlaşdırılması və diyet oynayır. Lakin bu imtiyazlı şəxslərlə əlaqənin qədim adət-ənənələrə hansı mühafizəkar təsir göstərdiyini, sivilizasiyalı xalqlardan götürülmüş tabu ritualının iki nümunəsində görmək olar, yəni mədəniyyətin daha yüksək pilləsindən.

Qədim Romada Yupiterin ali kahini Flamen Dialis idi, o, fövqəladə dərəcədə böyük sayda tabu qadağalarına riayət etməli idi. O, at minməməli, atları və silahlı adamları görməməli, bütöv, sınmamış üzük taxmalı, paltarlarını düyünlə bağlamamalı, buğda ununa və ya xəmirlənmiş xəmirə toxunmamalı, hətta keçi, it, çiy ət, lobya və sarmaşığı adları ilə belə çəkməməli idi; saçlarını yalnız azad adam (qul olmayan) tunc bıçaqla kəsə bilərdi, onun saçlarını və kəsilmiş dırnaqlarını isə xoşbəxtlik gətirən ağacın altında basdırmaq lazım idi; o, meyitə toxuna bilməz, açıq havada başıaçıq dayana bilməz və s. Arvadı Flaminica bundan əlavə, xüsusi qadağalara da riayət edirdi; müəyyən növ pilləkənin üç pilləsindən yuxarı qalxmamağa cəsarət etmirdi; müəyyən bayram günlərində saçlarını daramazdı; ayaqqabıları üçün dəri təbii ölümdən ölmüş heyvandan deyil, yalnız kəsilmiş və ya qurban verilmiş heyvandan alına bilərdi; o, göy gurultusu eşidəndə təmizləyici qurbanlar verməyənədək napak sayılırdı.

Qədim İrlandiya kralları son dərəcə qəribə məhdudiyyətlərə tabe idilər. Onlara riayət edildiyi təqdirdə ölkə üçün hər cür xeyir, pozğunluqlar halında isə hər cür fəlakət gözlənilirdi. Bu tabuların dolğun siyahısı «Book of Rights» əsərində yerləşdirilmişdir ki, onun ən qədim əlyazma nüsxələri 1390 və 1418-ci illərə aiddir. Qadağan etmələr son dərəcə təfərrüatlıdır, müəyyən yerlərdə və vaxtlarda müxtəlif fəaliyyət növlərinə aiddir; filan şəhərdə kral həftənin müəyyən günlərində qalmamalı, filan çayı müəyyən saatda keçməməli, filan düzənlikdə doqquz tam gün düşərgə salmamalı və s...

Vəhşi xalqların bir çoxunda kahin-krallar üçün tabu qadağalarının ağırlığı tarixən mühüm və bizim baxışlarımız üçün xüsusilə maraqlı nəticələr doğurmuşdur. Kahin-çar ləyaqəti artıq arzuolunan bir şey deyildi; bu ləyaqət kimə nəsib olacaqdısa, ondan yaxa qurtarmaq üçün hər cür vasitəyə əl atırdı. Belə ki, məsələn, Combodscha-da od kralı və su kralı olduğu üçün, varisləri tez-tez zorla, kral qədrini qəbul etməyə məcbur etmək lazım gəlir. Nine və ya Sakit okeandakı mərcan adası olan Savage adasında monarxiya faktiki olaraq sona çatdı, çünki heç kəs məsuliyyətli və təhlükəli vəzifəni öz üzərinə götürməyə razılaşmaq istəmədi. Qərbi Afrikanın bəzi bölgələrində kral ölür, sonra gizli şura yaradılır, varisini təyin etmək üçün. Seçim kimə düşürsə, onu tutur, bağlayır. Tacı qəbul etməyə razı olana qədər, fetiş evində həbsdə saxlayırlar. Bəzən taxt varisi təklif olunan şərəfdən yaxa qurtarmaq üçün vasitə tapır. Bir sərkərdə haqqında rəvayət edirlər ki, o, zorla taxta oturtmaq cəhdlərinə müqavimət göstərmək məqsədilə gecə-gündüz silahından ayrılmayıb. Sierra Leone-də zəncilərin kral qədrini qəbul etməyə qarşı müqaviməti o qədər böyükdür ki, tayfaların əksəriyyəti özlərinə kral kimi yadelli seçməyə məcbur olmuşlar.

Frazer bu şəraitlə tarixi inkişaf prosesində sonda ilkin kahin-çar qədrinin ruhani və dünyəvi hakimiyyətə bölünməsi faktını izah edir. Öz müqəddəsliyinin yükü altında əzilən krallar, real münasibətlərdə hakimiyyətlərini həyata keçirmək iqtidarında olmadıqlarından, onu təhvil vermək məcburiyyətində qaldılar; bu şəxslər kral qədrindən imtina etməyə hazır olan, daha az əhəmiyyətli, lakin fəaliyyət qabiliyyətli adamlar idi. Onlardan sonradan dünyəvi hökmdarlar yarandı, halbuki ruhani rütbə, praktik olaraq hər cür əhəmiyyətini itirmişdi, keçmiş tabu-krallarda qaldı. Məlumdu ki, bu hipoteza qədim Yaponiya tarixində nə dərəcədə təsdiqini tapır.

İbtidai insanların öz başçılarına münasibətinin mənzərəsini nəzərdən keçirsək, bu mənzərənin təsvirindən onun psixoanalitik anlanmasına keçməyin çətin olmayacağına dair ümid yaranır. Bu münasibətlər təbiət etibarilə çox qarışıqdır və təzadlardan xali deyil. Hökmdarlara, başqaları üçün tabu qadağaları ilə tamamilə üst-üstə düşən böyük hüquqlar verilir. Onlar imtiyazlı şəxslərdir; tabu sayəsində qalan hər kəsə qadağan olan şeyləri həm edə, həm də onlardan həzz ala bilərlər. Bu azadlığın əksinə olaraq, onlar üçün başqa məhdudiyyət yoxdur. Adi şəxslərə şamil edilməyən tabular da mövcud deyil. Beləliklə, burada eyni şəxs üçün ilk əkslik yaranır. Bu, daha yüksək azadlıq dərəcəsi ilə bağlıdır. Daha ciddi məhdudiyyətlər arasında demək olar ki, ziddiyyət var. Onlara fövqəladə sehrli qüvvələr aid edilir, buna görə də onlara toxunmaqdan qorxurlar. Və ya onların mülkiyyətinə toxunmaqdan çəkinirlər, digər tərəfdən isə bu toxunuşlardan ən xeyirxah təsiri gözləyirlər. Bu, ikinci xüsusilə bariz ziddiyyət kimi görünür, lakin bizə artıq məlumdur ki, o, yalnız zahiri xarakter daşıyır; kralın xoş niyyətlə toxunması şəfaverici və qoruyucu təsir göstərir, krala və ya ona aid hər hansı bir şeyə toxunmaq isə, ehtimal ki, onunla əlaqəli aqressiv meylləri xatırlatdığı üçün təhlükəlidir. Başqa, o qədər də asanlıqla həll olunmayan təzad ondan ibarətdir ki, hökmdara təbiət hadisələri üzərində böyük hakimiyyət aid edilir və eyni zamanda onu təhdid edən təhlükədən xüsusi qayğıkeşliklə qorumağın zəruri olduğu hesab edilir, sanki onun özünün bu qədər çox şey bacaran qüdrəti bunu etməyə qadir deyil. Bu münasibətlərdəki digər çətinlik ondan ibarətdir ki, hökmdara onun ağlasığmaz qüdrətindən rəiyyətin xeyrinə və öz müdafiəsi üçün lazımi şəkildə istifadə edəcəyinə inanılmır; ona etibar edilmir və onu izləmək haqqına malik olduqları düşünülür. Kralın həyatına tabe olan tabu etiketləri var. Onlar həm himayə, həm də kralın müdafiəsi üçündür. Həmçinin rəiyyəti təhlükələrdən qorumağa xidmət edir.

İbtidai xalqların öz hökmdarlarına qarşı mürəkkəb və ziddiyyətli münasibətlərinin izahı öz-özündən belə formalaşır: krallara qarşı münasibətdə xurafat və digər motivlərdən irəli gələn müxtəlif meyllər özünü göstərir ki, bunların da hər biri digərlərinə məhəl qoymadan son həddə çatır; bundan sonralar ziddiyyətlər yaranır, lakin vəhşilərin, eləcə də daha yüksək sivilizasiya səviyyəsində duran xalqların intellekti din və ya "sadiqlik" ilə bağlı münasibətlərə gəldikdə bu ziddiyyətləri demək olar ki, hiss etmir.

Bütün bunlar doğrudur, lakin psixoanalitik texnika, yəqin ki, hadisələrin bağlantısına daha dərindən nüfuz etməyə və bu çeşidli tendensiyaların təbiəti haqqında daha çox söz deməyə imkan verəcək. Əgər vəziyyəti nevroz simptomlarının mənzərəsi kimi təhlil etsək, hər şeydən əvvəl tabu ritualından başlayarıq; bu, izah etmək istənilən həddindən artıq qorxu dolu qayğıkeşlikdir. Nəzakətin bu cür həddindən artıqlığı nevrozlarda, xüsusilə də müqayisə üçün ilk növbədə götürdüyümüz obsesiv nevrozda adi haldır. Bu nəvazişin mənşəyi bizə tam aydındır. O, üstünlük təşkil edən sevgi ilə yanaşı, əks, lakin şüursuz düşmənçilik hissinin də mövcud olduğu bütün hallarda yaranır, yəni hisslərin ambivalentliyinin tipik halı baş verir.

Kral tabusunu izah etmək üçün mütləq zəruri görünən inamsızlıq, həmin şüursuz düşmənçilik hissinin başqa bir bilavasitə ifadəsidir. Belə münaqişənin yekunu, xalqlarda fərqli olur. Düşmənçiliyi sübut etmək, bizim üçün daha yüngüldür. Belə nümunələrdə çatışmazlığımız olmazdı. Frazerdən öyrənirik ki, Sierra-Leoneli vəhşi Fimmeler taxta çıxma ərəfəsində axşam seçdikləri kralı döymək hüququnu saxlayıblar və bu konstitusiya hüququndan elə əsaslı şəkildə istifadə edirlər ki, bədbəxt hökmdar çox vaxt taxta çıxdığı andan uzun müddət sağ qalmır; buna görə də xalqın nümayəndələri özlərinə qayda ediblər ki, kral kimi ona qarşı kin bəslədikləri şəxsi seçsinlər. Buna baxmayaraq, bu kəskin hallarda belə düşmənçilik hissi öz-özlüyündə büruzə vermir, əksinə, ritual formasına çevrilir.

Xalqların öz hökmdarlarına münasibətinin başqa bir nümunəsi, nevroz sahəsində geniş yayılmış psixi prosesi xatırladır. Bu proses, sözdə təqib sayıqlamasında aydın şəkildə özünü büruzə verir. Burada müəyyən bir şəxsin əhəmiyyəti inanılmaz dərəcədə artır, onun qüdrəti fövqəladə şəkildə böyüyür. Bununla da azarlının başına gələn bütün iztirabverici hadisələrə görə məsuliyyət, onun üzərinə yüngüllüklə yükləmək mümkün olsun. Əslində vəhşilər öz kralları ilə də eyni şəkildə rəftar edir, onlara yağış və günəş işığı, külək və tufan üzərində hakimiyyət aid edir. Əgər təbiət onların yaxşı ov, ya sərvətli məhsul ümidlərini doğrultmazsa, onları taxtdan salır və ya öldürürlər. Paranoyakın təqib sayıqlamasında qurduğunun ilkin nümunəsi uşağın ataya münasibətidir. Bu cür qüdrət, oğulun təsəvvüründə həmişə ataya aid edilir. Məlum olur ki, ataya qarşı bietimadlıq, onun yüksək qiymətləndirilməsi ilə sıx bağlıdır. Əgər paranoyak həyat münasibətləri ilə bağlı olduğu birini «təqibçi» kimi seçirsə, bununla onu ata fiquruna uyğun gələn şəxslər sırasına daxil edir və baş verən bütün bədbəxtliklərə görə məsuliyyəti onun üzərinə qoymağa imkan verən şərait yaradır. Beləliklə, vəhşi ilə nevrotik arasındakı bu ikinci analogiya, bizə vəhşinin öz ağasına münasibətində nə qədər çox şeyin, uşağın ataya yönəlmiş uşaq hisslərindən qaynaqlandığını anlamağa imkan verir.

Tabu qadağaları ilə nevrotik əlamətlər arasında paralel aparırıq, bu mövqe üçün ən böyük əsas tabu mərasimindədir, kral ləyaqətinin vəziyyəti üçün əhəmiyyəti artıq yuxarıda təsvir edilmişdir. Bu mərasim lap əvvəldən hərəkəti icra etməyə can atır. Bunu fərz etsək, o, ikimənalı mənasını aydın nümayiş etdirir. Həmçinin hisslərin ambivalentliyindən qaynaqlanan mənşəyini də göstərir. O, kralları nəinki fərqləndirib adi fanilərdən üstün tutur, həm də onların həyatını dözülməz əzaba və ağırlığa çevirir, rəiyyətlərindən qat-qat ağır köləlik zəncirləri taxır. O, bizə nevrozun obsesiv hərəkətlərinin əsl paraleli kimi görünür; bu hərəkətlərdə sıxışdırılmış instinkt, onu boğan qüvvə birvaxtli və ortaq məmnunluqda birləşir. Məcburi hərəkət görünən odur ki, qadağan olunmuş hərəkətə qarşı müdafiədir; lakin deyərdik ki, mahiyyət etibarilə o, qadağan olunmuşun təkrarıdır. Buradakı «görünən» şüurlu olana, «mahiyətcə» isə ruhi həyatın şüursuz instansiyasına aiddir. Eynilə, tabu mərasimi kralların ali ehtiram və müdafiəsinin ifadəsidir. Lakin mahiyyət etibarilə bu, onların ucalmasının cəzasıdır. Rəiyyətin onlara qarşı həyata keçirdiyi intiqam aktıdır. Sancho Pansa Servantesdan əsərində ada qubernatoru kimi təcrübə qazandı. Görünür, bu təcrübə onu etiraf etməyə vadar etmişdir. Saray mərasiminin bu cür anlanması yeganə həqiqətəuyğun formadır. Çox güman ki, çağdaş kralları və hökmdarları bu barədə danışmağa məcbur edə bilsəydik, əlavə təsdiqlər də eşidə bilərdik.

Çox maraqlı, lakin bu işin sərhəddindən kənara çıxan problemi bir sual təşkil edir – niyə hakimiyyət sahiblərinə qarşı hisslərdə, bu qədər böyük düşmənçilik hissi qarışığı mövcuddur. Biz artıq infantil ata kompleksinə işarə etdik; yenə əlavə edirik ki, krallığın yaranışının tarixəqədərki dövrünün tədqiqi bizə ən dolğun izahatları verməlidir. Freyzerin işıqlandırması dərin təəssürat yaradır, lakin özünün də etirafına görə inandırıcı deyil. Ona görə ilk krallar yadelli olub, qısa hakimiyyət dövründən sonra tanrının nümayəndəsi kimi nəzərdə tutulmuşdular. Təntənəli bayramlarda onlar qurban gətirilmək üçün seçilirdilər. Xristian miflərində də bu tarixi inkişafın, kral qədrinə təsiri öz əksini tapır.

c) Ölülərə aid tabular

Bizə məlumdur ki, ölülər güclü hökmdarlardır; bəlkə də, təəccüblə öyrənəcəyik ki, onları düşmən kimi görürlər.

İnfeksiya ilə müqayisə zəminində qalmaqla, biz əmin oluruq ki, ölülər tabusu əksər primitiv xalqlarda xüsusi virulentliklə fərqlənir. Bu, ilk növbədə, cəsədə toxunmanın doğurduğu nəticələrdə və cəsədi ağlayanlarla rəftarda özünü göstərir. Maorilərdə cəsədə toxunan, ya dəfndə iştirak edən hər kəs son dərəcə napak olur. Onun digər insanlarla demək olar ki, bütün əlaqəsi kəsilir. O, necə deyərlər, boykota məruz qalır. O, heç bir evə girməyə cəsarət etmir, eyni xüsusiyyətləri yoluxdurmadan, heç bir adama yaxınlaşmır, ya əşyaya. Bundan əlavə, o, əlləri ilə yeməyə toxunmağa cürət etmir, əlləri öz napaklığına görə, onun üçün istifadəyə yararsız hala düşür. Yeməyi yerə qoyurlar, əllərini arxada saxladığı üçün o vaxt bunu etmək mümkün olduğundan, dodaqları və dişləri ilə ondan yapışmaqdan başqa heç nə edə bilmir. Bəzən başqasının onu yedirtməsinə icazə verilir, lakin həmin bəniz bunu qollarını uzadaraq edir. O, bədbəxtə toxunmaqdan diqqətlə qaçır; belə halda köməkçi də məhdudiyyətlərə məruz qalır. Bu məhdudiyyətlər öz məhdudiyyətlərindən heç də az ağır deyil. Hər kənddə cəmiyyətdən qovulmuş, düşkün bir məxluq olur. O, miskin bir şəkildə yaşayır. Az-çox sədəqə ilə dolanır. Yalnız bu varlığa mərhumun son borcunu yerinə yetirən şəxsə, bir qol məsafəsində yaxınlaşmağa icazə verilir. Təcrid müddəti başa çatdıqda, cəsəd vasitəsilə napak olmuş şəxs yenidən yoldaşları arasına qayıtmaq imkanı qazandıqda, onun bu təhlükəli dövrdə istifadə etdiyi bütün qab-qacaq sındırılır, əynindəki bütün paltarlar atılır.

Meyitlərə əl ilə toxunduqdan sonra tətbiq edilən tabu adətləri, bütün Polineziya, Melaneziyadan və Afrikanın bir hissəsində eynidir. Onların daimi hissəsini yeməyə toxunma qadağası təşkil edir, bundan irəli gələn başqaları tərəfindən yedizdirilmə zəruriliyi də var. Təəccüblüdür ki, Polineziyada, bəlkə də yalnız Havay adalarında, kahin-krallar da eyni məhdudiyyətlərə düçar olurlar — müqəddəs əməlləri yerinə yetirərkən. Tonqada ölülər tabusunda qadağalar tədricən azalır, bu proses tabunun öz gücü sayəsində baş verir, beləliklə aydın şəkildə özünü göstərir. Başçının meyitinə toxunan şəxs on aylarla napak sayılır, lakin toxunan şəxs özü başçıdırsa, mərhumun ranqından asılı olaraq üç, dörd və ya beş aylarla napak olurdu; əgər söhbət ilahiləşdirilmiş ali başçının meyitindən gedirdisə, hətta ən böyük başçılar belə on aylarla tabu halına düşürdülər. Vəhşilər belə tabu qadağalarını pozmuş hər kəsin, ağır xəstələnib ölməli olduğuna dərin inam bəsləyirlər. Bu inancları o qədər sarsılmazdır ki, bir müşahidəçinin fikrincə, onlar indiyədək bunun əksini təcrübədə yoxlamağa, heç vaxt cəsarət etməmişlər.

Mahiyyətcə eynicinsli, lakin bizim məqsədimiz üçün daha maraqlı olan, ölülərlə təması məcazi mənada başa düşülməli olan şəxslərə, yəni yas tutan qohumlara, dul kişilərə və dul qadınlara şamil edilən tabu məhdudiyyətləridir. İndiyədək bəhs edilən qadağalarda, yalnız tabunun virulentliyinin və yayılma qabiliyyətinin tipik ifadəsini görmək mümkündürsə; bundan sonra söz açılacaq qadağalarda, tabunun motivləri üzə çıxır — həm zahiri, həm də daha dərin və həqiqi sayıla biləcək motivlər.

Britaniya Kolumbiyasındakı Şusvaplar arasında dul qadınlar və dul kişilər matəm dövründə ayrı yaşamalıdırlar; onlara nə öz bədənlərinə, nə də başlarına əlləri ilə toxunmaq olmaz; istifadə etdikləri qab-qacağı başqaları işlədə bilməz; heç bir ovçu mərhumu yaslayan bu şəxslərin yaşadığı daxmaya yaxınlaşmaz, çünki bu, ona bədbəxtlik gətirər; əgər üzərinə yaxınını itirib yas tutan adamın kölgəsi düşsəydi, o xəstələnərdi; belə adamlar tikanlı kolların üstündə yatır və yataqlarının ətrafını da onlarla əhatə edirlər. Son mərasimlərin məqsədi ölü ruhunun onlara yaxınlaşmasına yol verməməkdir. Digər Şimali Amerika tayfalarında dul qadınlarla bağlı adətlər daha aydın məna kəsb edir: ərinin ölümündən sonra dul qadın bir müddət ruhun yaxınlaşmaq cəhdlərindən uzaq qalmaq üçün quru otdan hazırlanmış şalvara bənzər paltar geyinir. Beləliklə, bizim üçün aydın olur ki, «yaxınlaşma» məcazi mənada fiziki kontakt kimi başa düşülür, çünki mərhumun ruhu öz doğmalarından ayrılmır, bütün matəm müddəti ərzində fasiləsiz şəkildə «onların ətrafında dolaşır».

Filippin adalarından birində yaşayan aqutainoslarda dul qadın ərinin ölümündən sonra ilk yeddi və ya səkkiz gün ərzində, yalnız gecə vaxtı heç kimlə qarşılaşmaq təhlükəsi olmadıqda daxmanı tərk edə bilər. Onu görən hər kəs dərhal ölüm təhlükəsi ilə üzləşir. Buna görə də o, taxta dəyənəklə ağaclara vuraraq öz yaxınlaşmasını xəbər verir. Lakin bu ağaclar quruyur. Başqa bir müşahidə var. O, dul qadının təhlükəsini izah edir. Təhlükənin nədən ibarət olduğunu göstərir. Britaniya Yeni Qvineyasının Mekeo əyalətində dul kişi bütün vətəndaş hüquqlarından məhrum edilir və bir müddət icmadan qovulmuş kimi yaşayır. O, bağı becərmək, başqalarının arasında açıq şəkildə görünmək, kəndə və küçəyə getmək hüquqlarından məhrum edilir. O, vəhşi heyvan kimi hündür otların, ya kolların arasında dolaşır. Kiminsə, xüsusilə qadınların yaxınlaşdığını gördükdə, meşənin sıxlığında gizlənməli olur. Son işarə sayəsində, dul kişinin təmsil etdiyi təhlükəni izah etmək, bizim üçün asandır. Arvadını itirən ər, ona əvəz tapmaq arzusunun qarşısını almalıdır. Dul qadın da eyni arzu ilə mübarizə aparmalıdır və bundan əlavə, heç kimə məxsus olmadığı üçün digər kişilərdə arzular oyadır. Bu cür hər hansı əvəzedici məmnunluq matəmin mənasına ziddir; o, ruhda qəzəb partlayışı yaradardı[7 - Həmin azarlı, yuxarıda «mümkünsüzlüklərini» tabu ilə müqayisə etdiyim xəstə etiraf etdi ki, küçədə matəm libası geyinmiş kimisə görəndə hər dəfə ümidsizliyə qapılır. Belə adamların küçəyə çıxmasına qadağa qoyulmalıdır.

İbtidai xalqlarda mərhumun yasını saxlamaqla bağlı, ən qəribə və ibrətamiz tabu adətlərindən biri, vəfat etmiş şəxsin adının çəkilməsinə qoyulan qadağadır. O, son dərəcə geniş yayılmışdır, müxtəlif formalarda həyata keçirilmiş və əhəmiyyətli nəticələr doğurmuşdur.

Tabu adət-ənənələrini bizim üçün ən yaxşı şəkildə qoruyub saxlayan avstraliyalılar və polineziyalılardan başqa, bu qadağaya Sibirin samoyedləri, Cənubi Hindistanın toda xalqı, monqollar, Saxaranın tuareqləri, Yaponiyanın aynuları, Mərkəzi Afrikanın akambaları, Filippinin tinguianları, eləcə də Nikobar adaları, Madaqaskar və Borneo sakinləri kimi bir-birindən həm uzaq, həm də yad olan xalqlarda da rast gəlmək mümkündür; bu xalqların bəzilərində qadağa və ondan irəli gələn nəticələr yalnız matəm dövründə qüvvədə olur, digərlərində isə uzun müddət saxlanılır, lakin hər halda bütün hallarda ölüm anından nə qədər çox vaxt keçirsə, onların təsiri bir o qədər zəifləyir.

Adətən, mərhumun adını çəkmək qadağası çox ciddi şəkildə yerinə yetirilir. Belə ki, bəzi Cənubi Amerika qəbilələrində dipdiri qalanların yanında vəfat etmiş şəxsin adını çəkmək ən ağır təhqir sayılır və buna görə nəzərdə tutulan cəza qətl cəzasından heç də az sərt deyil. Adın tələffüzünün nəyə görə bu qədər qorxu doğurduğunu anlamaq asan deyil, lakin bununla bağlı təhlükə bir sıra ehtiyat tədbirləri çağırmışdır; bu tədbirlər bir çox cəhətdən maraqlı və əhəmiyyətlidir. Beləliklə, Afrikanın Masau xalqı çıxış yolu tapmışdır — ölən şəxsin adını dərhal ölümündən sonra dəyişdirmək. Onun yeni adı ilə çağırmaqdan çəkinmək lazım deyil, halbuki bütün qadağalar əvvəlki adla bağlıdır. Bu zaman fərz edilir ki, ruhun təzə adı ona məlum deyil və o, bunu heç vaxt öyrənməyəcək. Adelaida adalarında və Encunter Bay körfəzində yaşayan Avstraliya qəbilələri, ehtiyat tədbirlərində o qədər ardıcıldırlar ki, kiminsə ölümündən sonra, mərhumla eyni və ya oxşar adı daşıyan bütün şəxslər, öz adlarını dəyişirlər. Bəzən eyni mülahizəni daha da genişləndirərək, kiminsə ölümündən sonra mərhumun adıyla oxşarlığından asılı olmayaraq, bütün qohumların adları dəyişdirilir; məsələn, Viktoriya və Şimal-Qərbi Amerikadakı bəzi tayfalarda bu hala rast gəlinir. Paraqvaydakı Quaykurularda da eyni kədərli səbəbdən başçılar, əşirətin bütün üzvlərinə təzə adlar verir. Bu adlar sanki onlar həmişə bu adları daşıyıblarmış kimi, yadda saxlanılır.

Bundan əlavə, mərhumun adı heyvan adına oxşayırsa, yaxud buna bənzər bir şeyə bənzəyirsə, həmin xalqlar təzə ad verməyi zəruri hesab edirlər; məqsəd odur ki, bu söz işlədilərkən mərhumun xatirəsi yada düşməsin. Bunun sayəsində dil xəzinəsinin fasiləsiz dəyişməsi baş verirdi ki, bu da missionerlərə çoxlu çətinliklər yaradırdı, xüsusilə də adların tələffüzünə qadağa daimi xarakter daşıdığı hallarda. Missioner Dobrizhoferin Paraqvayda Abiponlar arasında keçirdiyi yeddi il ərzində, yaquarın adı üç dəfə dəyişmişdir. Eyni tale timsahı, tikanlı kolu və heyvan ovunu da düçar etmişdir; vəfat etmiş şəxsin adını tələffüz etmək qorxusu, onun həyatında rol oynadığı hər şeyin adını çəkməkdən qaçınmaq istəyinə çevrilir. Bu sıxışdırma prosesinin mühüm nəticəsi odur ki, bu xalqlarda ənənələr və tarixi xatirələr mövcud deyil, onların keçmiş tarixinin tədqiqi isə böyük çətinliklərlə üzləşir. Lakin bu ibtidai xalqların bəzisində, uzun matəm dövründən sonra, mərhumların adlarını yenidən canlandırmaq üçün kompensasiyaedici adət-ənənələr formalaşmışdır; bu adlar uşaqlara verilir, ölülərin dirilməsi kimi qəbul edilən.

Ad tabusu ilə bağlı bu qəribə təəssürat azalır, əgər xatırlasaq ki, vəhşilərdə ad şəxsiyyətin mühüm bir hissəsi və vacib xüsusiyyətini təşkil edir, onlar sözə şeyin tam mənasını aid edirlər. Başqa yerlərdə qeyd etdiyim kimi, uşaqlarımız da eyni şeyi edir. Heç vaxt sözlərin oxşarlığının məna kəsb etməyə biləcəyi fərziyyəsi ilə kifayətlənmirlər. Onlar tam ardıcıllıqla nəticəyə gəlirlər: əgər iki şeyin adları eyni cür səslənirsə, deməli, onların arasında dərin oxşarlıq var. Hətta yetkin və mədəni insan da, davranışının bəzi xüsusiyyətlərinə əsasən etiraf etməlidir. Öz adlarına böyük əhəmiyyət verməkdən, o qədər də uzaq deyil. Onun adı şəxsiyyəti ilə, xüsusi bir şəkildə çulğaşıb. Bu fakt tamamilə uyğun gəlir, psixoanalitik praktika çoxlu əsaslara malikdir, şüursuz düşüncədə adların əhəmiyyətinə işarə etmək üçün. Gözlənildiyi kimi, obsessiv nevrotiklər adlara münasibətdə vəhşilərlə eyni cür davranırlar. Onlarda, digər nevrotiklərdə olduğu kimi, tanınmış adları və sözləri tələffüz etmək və ya eşitmək barədə kəskin «kompleks həssaslıq» özünü göstərir. Öz adlarına münasibət isə çoxsaylı və tez-tez ağır ləngimələrin mənbəyinə çevrilir. Tanıdığım belə xəstə tabulardan biri, adının kiminsə əlinə keçəcəyindən qorxaraq, həmin şəxsin bunun vasitəsilə onun şəxsiyyətinin bir hissəsinə yiyələnəcəyindən ehtiyat edərək, öz adını yazmamaq vərdişinə düşmüşdü. Öz fantaziyasının vəsvəsəsinə qarşı çırpınaraq göstərdiyi bu qeyri-adi sədaqətlə o, özünə «şəxsiyyətindən heç nə verməmək» barədə and içdi. Buraya ilk növbədə onun adı, sonrakı inkişafda isə — öz əli ilə yazdığı hər şey daxil idi. Buna görə də o, sonda yazmağı dayandırdı.

Buna görə də, vəhşilər ada şəxsiyyətin bir hissəsi kimi yanaşır, bu ad tabu əşyasına çevrilir, bizə qəribə gəlmir. Vəfat etmiş şəxsin adının çəkilməsi, ona toxunmaq kimi də qəbul edilə bilər. Biz bu toxunuşun niyə belə ciddi tabuya məruz qaldığı problemi üzərində dayana bilərik. Ən məqbul izahat, meyitin doğurduğu təbii dəhşəti göstərərdi — həm də onun sürətlə məruz qaldığı dəyişiklikləri. Bununla yanaşı, mərhumla bağlı bütün tabuların səbəbi kimi, onun ölümünə görə duyulan kədəri də nəzərə almaq lazımdır. Lakin meyit qarşısında duyulan dəhşət, şübhəsiz ki, tabu qadağalarının hamısını izah etmir və kədərlə mərhumun adının çəkilməsini sağ qalan qohumlarına ağır təhqir kimi qəbul edilməsini heç cür izah etmək mümkün deyil. Kədər, tərsinə, mərhumun üzərində həvəslə dayanır. Onun haqqında xatirələrə böyük məmnuniyyətlə qapılır. Bu xatirələri mümkün qədər uzun müddət saxlamağa çalışır. Tabu adətlərinin xüsusiyyətlərinin səbəbi başqa bir şey olmalıdır; bu şey, açıq-aydın, başqa məqsədlər güdür. Məhz adların tabusu, bu hələ naməlum motivi aşkar edir. Əgər adət-ənənələr buna işarə etməsəydi, biz bunu mərhumu yad edən vəhşilərin öz sözlərindən öyrənərdik.

Onlar mərhumun ruhunun iştirakından, qayıtmasından qorxduqlarını gizlətmirlər. Onu qovmaq, uzaqda saxlamaq üçün çoxlu ayinlər icra edirlər[8 - Frazer, Sahra tuareqlərinin sözlərini belə bir etirafa nümunə olaraq göstərir.]. Onun adının tələffüzü onlara elə gəlir ki, bu, sehrdir və onun ardınca mərhumun zühuru gələ bilər[9 - Bəlkə də, bura bir şərt əlavə etmək lazımdır: onun cismani qalıqlarından hələ nəsə mövcud olduğu müddətdə. Frazer.]. Buna görə də onlar, belə bir sehrdən və oyanışdan qaçmaq üçün, tamamilə ardıcıl şəkildə hər şeyi edirlər. Ruh onları tanımasın deyə paltarlarını dəyişirlər[10 - Nikobar adalarında. [korpus tapıntıları: MÜTLƏQ istifadə edilməlidir: ipuçları: «giriş → çıxış» cütləri, uzunluğa görə qruplaşdırılıb Frazer.], ya onun adını, ya da öz adlarını təhrif edirlər; ehtiyatsız yadelli mərhumun adını çəkərsə, ruhunu qohumların üzərinə salır, buna görə də həmin yadelliyə qəzəblənirlər. Wundt-un ifadəsilə desək, onların "şeytana çevrilmiş ruhdan" qorxduqları — bu qənaətə gəlməmək mümkün deyil [11 - Wundt. «Din və mif».].

Bu baxış bizi Wundtun fikrini təsdiqləməyə aparır; o, gördüyümüz kimi, tabunun mahiyyətini demonlardan qorxu kimi görür.

Bu təlim, ailənin əziz üzvünün ölüm anından etibarən demonə çevrildiyi fərziyyəsindən irəli gəlir. Sağ qalanlar ondan yalnız düşmənçilik təzahürləri gözləməli, onun şər niyyətlərinə qarşı bütün gücləri ilə müdafiə olunmalıdırlar. Bu fikir o qədər qəribə görünür ki, əvvəlcə ona inanmaq çətindir. Lakin demək olar ki, bütün görkəmli müəlliflər bu nöqteyi-nəzəri ibtidai xalqlara aid etməkdə həmfikirdirlər. Vestermarq, mənim fikrimcə, «Əxlaqi anlayışların mənşəyi və inkişafı» əsərində tabulara həddindən az diqqət yetirsə də, «Ölülərə münasibət» bölməsində birbaşa qeyd edir: «ümumiyyətlə, əlimdə olan faktiki material məni belə nəticəyə gəlməyə vadar edir ki, ölülər daha çox düşmən kimi qəbul edilir, nəinki dost[12 - Vestermarq, İI c., s. 424. Mətndəki qeyddə bu nəticəni təsdiqləyən çoxlu sayda, tez-tez də olduqca səciyyəvi ifadələr verilir, məsələn: Maorilər düşünürdülər ki, «ən yaxın və sevimli qohumlar ölümdən sonra öz varlıqlarını dəyişir və keçmiş sevimlilərinə qarşı belə düşmən münasibət bəsləyirlər». Avstraliya qaradərili xalqları düşünür ki, hər bir mərhum uzun müddət təhlükəli olur; qohumluq nə qədər yaxındırsa, qorxu da o qədər böyük olur. Mərkəzi eskimoslar elə bir təsəvvürün hakimiyyətindədirlər ki, ölülər yalnız uzun müddət sonra aram tapır, əvvəlcə isə onlardan kəndin ətrafında tez-tez dolaşaraq xəstəlik, ölüm və digər bəlalar yayan bəd niyyətli ruhlardan qorxmaq lazımdır (Boas), və həmçinin Lewons ilə Grand Alien yanılırlar ki, guya əvvəllər ölülərin qəzəbinin adətən yadlara yönəldiyi halda, onların öz nəslinin və tayfa yoldaşlarının həyatına və rifahına atalıq qayğısı göstərdiyini düşünüblər.

R. Kleinpaul sivilizasiyaya çatmış xalqların qədim inanclarından istifadə edərək, dərin təəssürat yaradan kitab yazmışdır. O, ruhun axirət həyatına dair qalıqları nəzərə alıb, canlılar və ölülər arasındakı münasibətlərin mənzərəsini vermişdir [13 - Kleinpaul. Xalq inanclarında, dində və rəvayətlərdə dirilər və ölülər, 1888.] Bu münasibətlər, özünün ən parlaq ifadəsini tapır: ölülər qana susamış şəkildə, diriləri özləri ilə aparır. Ölülər öldürür; ölümün indi skelet şəklində təsvir edilməsi göstərir ki, ölümün özü də bir ölüdür. Sağ qalanlar yalnız o halda özlərini qorunmuş hiss edirlər, — ölülərin təqibindən. Onlarla ölən təqibçiləri arasında su olsun. Buna görə də mərhumları adalarda basdırmağa, çayın o biri sahilinə aparmağa bu qədər həvəs göstərilirdi. İfadələr də buradan yaranmışdır – bu səmt, o səmt. Zaman keçdikcə ölülərin düşmənçiliyi məhdudlaşdı, yalnız xüsusi qəzəb haqqına malik kateqoriya qaldı: qatillərini şər ruhlar şəklində təqib edən qətlə yetirilənlər, kiminsə həsrəti ilə doymamış halda ölənlər, məsələn, gəlinlər. Lakin Kleinpaulun dediyinə görə, əvvəlcə bütün ölülər vampir idi, hamısı dipdirilərə qarşı kin bəsləyir və onlara zərər vurmağa, ömürlərindən məhrum etməyə çalışırdı. Ümumiyyətlə, meyit şər ruh haqqında təsəvvürlərin yaranmasına səbəb olmuşdur.

Sevilən mərhumların ölümdən sonra cinlərə çevrilməsi fərziyyəsi növbəti sualı doğurur. İbtidai xalqları əziz mərhumlarına münasibətdə, hisslərindəki belə bir dəyişikliyi onlara aid etməyə nə sövq etdi? Nəyə görə onları cinlərə çevirdilər? Westermarck hesab edir ki, bu suala cavab vermək asandır. «Ölüm insanın başına gələ biləcək ən böyük bədbəxtlik sayıldığı üçün, mərhumların öz talelərindən son dərəcə narazı olduqları düşünülür. İbtidai xalqların inancına görə, ölüm yalnız qətl nəticəsində baş verir. İstər zorakılıqla, istərsə də sehrbazlıqla törədilsin, ruh artıq qəzəbli, qisas həvəsində olan varlıq sayılır. Ruh dirilərə paxıllıq edir, keçmiş qohumlarının cəmiyyəti üçün darıxır. Onlarla birləşmək məqsədilə xəstəlik vasitəsilə öldürməyə çalışması tamamilə təbiidir.

...Ruhlara aid edilən düşmənçilik hissinin daha dərin izahı, onların instinktiv qorxusunda – bu qorxu da öz növbəsində ölüm qorxusunun nəticəsidir – gizlənir».

Psixonevrotik xəstələnmələrin öyrənilməsi, Westermarck tərəfindən verilmiş izahı da əhatə edən, daha enli bir izaha gətirib çıxarır.

Əgər qadın ərini, qız isə anasını itirirsə, tez-tez belə olur ki, dipdiri qalanları bizim «obsessiv ittihamlar» adlandırdığımız və sevdikləri insanın ölümündə ehtiyatsızlıq və ya laqeydlik ucbatından məhz özlərinin səbəbkar olub-olmadıqları barədə narahatlıqla ifadə edilən ağrılı düşüncələr bürüyür. Nə onların xəstəyə qayğı ilə qulluq etdikləri xatirəsi, nə də güman edilən günahın faktiki təkzibi. Bu iztirablar kədərin patoloji ifadəsidir, zamanla tədricən səngiyir. Lakin heç biri onlara son qoya bilməz. Bu cür halların psixoanalitik tədqiqi bizə bu iztirabın gizli yaylarını açdı. Bizə məlum oldu ki, bu israrlı iradlar müəyyən mənada haqlıdır, buna görə də nə təkzibə, nə də etiraza yol vermir. Məsələ ondan ibarət deyil ki, mərhumu yasa tutanlar, doğrudan da, bu narahat edən iradın iddia etdiyi kimi, ölümə görə günahkardırlar, ya ehtiyatsızlıq göstəriblər. Lakin onların daxilində özlərinin belə bilmədiyi elə bir arzu oyanmışdı ki, ölüm onu təmin etmişdi. Əgər bunun üçün kifayət qədər gücə sahib olsaydılar, həmin ölümü onlar özləri törədərdilər. Bu şüursuz arzuya reaksiya olaraq, yaxın insanın ölümündə, özünü günahlandırma hissi yaranır. Zərif sevginin arxasında gizlənən və şüuraltında mövcud olan bu düşmənçilik hissi, müəyyən bir şəxsə qarşı güclü bağlılıq hallarının demək olar ki, hamısında müşahidə edilir və insan hisslərinin ambivalentliyinin klassik halı, bariz nümunəsi hesab olunur. Bu hisslərin ambivalentliyi az və ya çox dərəcədə insana xasdır; normal şəraitdə o, təsvir edilən obsesiv ittihamların yaranmasına səbəb olacaq qədər böyük deyil. Lakin onun təbiətcə güclü olduğu yerlərdə, məhz ən sevimli bənizlərə münasibətdə, heç gözlənilmədiyi hallarda özünü göstərir. Tabu sualında müqayisə üçün tez-tez misal gətirdiyimiz obsesiv nevroza meyilliliyi, hisslərin ilkin ambivalentliyinin xüsusilə güclü təzahürü kimi belə təsəvvür edirəm.

Bizə elə bir məqam bəllidir ki, bu da yaxın zamanda vəfat etmiş ruhların təxmin edilən demonizmini və tabu qadağaları ilə onların düşmənçiliyindən qorunmaq zəruriliyini izah edə bilər. İbtidai insanların hisslərinə, psixoanalizin nəticələrinə əsasən, obsesiv xəstələrə aid etdiyimiz dərəcədə yüksək ambivalentliyin xas olduğunu fərz etsək. O zaman ağır itkidən sonra şüursuzluqda gizlənmiş düşmənçiliyə qarşı, nevrozlarda obsesiv ittihamlarla sübut edilən reaksiyanın eynisinin yaranması. Bu tamamilə başa düşülən və zəruri olduğu aydın olar. Şüursuzda iztirabla hiss edilən bu düşmənçilik hissi, ölüm münasibətilə duyulan məmnunluq kimi, ibtidai adamda başqa taleyə düçar olur; o, bu hissi rədd edərək düşmənçilik obyektinə, yəni mərhumuna aid edir. Xəstə və normal ruhi həyatda, bu prosesə tez-tez rast gəlinir, biz buna proeksiya deyirik. Sağ qalan şəxs, onun mərhum sevimliyə qarşı heç vaxt düşmənçilik hissləri bəsləmədiyini inkar edir. Lakin indi bu hisslər, mərhumun ruhunda mövcuddur. O, bütün matəm dövrü ərzində onları büruzə verməyə çalışacaq. Bu hissi reaksiyaya xas olan cəza və peşmanlıq xarakteri, onun inkar edilməsinə baxmayaraq, yenə də proeksiya vasitəsilə özünü büruzə verir: qorxu hissi yaranır, məhrumiyyətlərə yol verilir və insanlar qismən düşmən cinə qarşı müdafiə tədbirləri kimi pərdələnən məhdudiyyətlərə məruz qalırlar. Beləliklə, biz yenidən görürük ki, tabu hisslərin ambivalentliyindən yaranmışdır və ölülərə aid tabu şüurlu kədər ilə ölüm münasibətilə hiss edilən şüursuz məmnunluq arasındakı ziddiyyətdən irəli gəlir. Ruhların qəzəbinin bu cür mənşəyi nəzərə alındıqda, ondan ən çox məhz ən yaxınlar ehtiyat etməlidir. İlk növbədə ən sevimli qohumların ehtiyatlı olması tamamilə aydındır.

Tabu qaydaları burada nevrotik əlamətlərlə eyni ikililiyi nümayiş etdirir. Məhdudiyyətlərin xarakterinə görə onlar bir tərəfdən kədərin ifadəsi, digər tərəfdən isə gizlətmək istədikləri şeyi – mərhum qarşısında düşmənçiliyi çox açıq şəkildə büruzə verir ki, bu da indi özünümüdafiə kimi əsaslandırılır. Tabu qadağalarının bəzisini biz vəsvəsəyə qarşı qorxu kimi başa düşməyi öyrənmişik. Meyit müdafiəsizdir, – bu, düşmənçilik ehtiraslarının təmin edilməsi istəyini gücləndirməlidir; belə vəsvəsəyə qarşı qadağa qoyulmalıdır.

Lakin Vestermark haqlıdır ki, vəhşilərdə zorakı və təbii ölüm arasındakı fərqi başa düşməyi qəbul etmir. Şüursuz düşüncə üçün təbii ölümlə ölən şəxs də öldürülmüş sayılır; onu pis arzular öldürmüşdür (bu sıranın növbəti məqaləsi ilə müqayisə edin: «Animizm, sehr və fikrin qüdrəti»). Sevimli qohumların ölümü ilə bağlı yuxuların mənşəyi, mənası ilə maraqlanan hər kəs, tam oxşarlığı müşahidə edə bilər. Bu, uşaq-yuxugörənin və ibtidai insanın mərhumla münasibətinə aiddir – əsasında eyni hisslərin ambivalentliyi dayanır.

Yuxarıda tabunun mahiyyətini cinlərdən qorxuda görən Wundt-un fikrinə etiraz etsək də, mərhumun tabusunu cinə çevrilmiş ruhundan qorxuya bağlayan izahla yenicə razılaşmadıq. Bu ziddiyyət kimi görünə bilər, lakin onu aradan qaldırmaq bizim üçün asan olacaq. Biz demonları qəbul etsək də, onlara psixologiya üçün nəsə sonlu və həlledilməz bir məna vermədik. Biz bu demonları sanki açdıq, onları sağ qalanların mərhumlara qarşı bəslədiyi düşmən hisslərin proeksiyası kimi tanıdıq.

Bizim möhkəm əsaslandırılmış fərziyyəmizə görə, mərhumla bağlı hisslər ambivalentdir. Bu zərif və düşmənçilik hissləri, itkisi zamanı üzə çıxmağa can atır. Həm kədər, həm də məmnunluq şəklində təzahür edir. Bu iki əkslik arasında münaqişə yaranmalıdır və döyüşən hisslərdən biri – düşmənçilik hissi – tamamilə və ya böyük ölçüdə şüursuz qaldığı üçün, münaqişənin nəticəsi hər iki hissin bir-birindən çıxılması və artıq qalan hissin şüurlu surətdə üstün tutulması ola bilməz; bu, məsələn, sevdiyin insana onun sənə verdiyi kədəri bağışladığın zaman baş verir. Proses psixoanalizdə adətən proeksiya adlandırılan xüsusi psixi mexanizm sayəsində aradan qalxır. Haqqında heç nə bilmədiyim, bundan sonra da bilmək istəmədiyim düşmənçilik, daxili qavrayışdan xarici dünyaya köçürülür, bununla da məndən alınıb, başqalarına aid edilir. İndi sağ qalan bizlər mərhumdan canımızı qurtardığımıza görə sevinmirik; xeyr, onun yasını saxlayırıq. Lakin o indi qəribə şəkildə bədbəxtliyimizdən həzz alacaq, bizə ölüm gətirməyə çalışacaq bir şər cinə çevrilmişdir. Sağ qalanlar indi amansız düşməndən müdafiə olunmalıdırlar; daxili zülmdən azaddırlar, lakin onu xarici təhlükə ilə əvəz ediblər.

Bu proyeksiya prosesi mərhumu qəddar düşmənə çevirir, lakin bir həqiqəti inkar etmək olmaz: o, real düşmənçilikdən dəstək almır. Bu düşmənçilik onlar haqqında xatirdə qalan, həqiqətən də onları qınamağa əsas verən faktdır. Biz onların qəddarlığını, hakimiyyət hərisliyini, ədalətsizliyini nəzərdə tuturuq. Həmçinin insanlar arasındakı ən zərif münasibətlərin zəminini təşkil edən, digər bütün cəhətləri də nəzərdə tuturuq. Lakin məsələ o qədər də sadə deyil ki, yalnız bu bir amillə demonların proeksiya yolu ilə yaranmasını izah etmək mümkün olsun. Ölənlərin günahı, şübhəsiz ki, sağ qalanların düşmənçiliyini izah edən motivlərin bir hissəsidir, lakin bu günah düşmənçiliyə səbəb olmasaydı, belə təsir göstərməzdi və ölüm anı, şübhəsiz ki, mərhumlara əsaslı şəkildə edilə biləcək bütün iradları xatırlamaq üçün heç də münasib məqam olmazdı. Biz şüursuz düşmənçilik hissindən, daim fəaliyyət göstərən və hərəkətverici motiv kimi, imtina edə bilmərik. Ən yaxın, əziz qohumlara qarşı bu xüsumətli ruhi hərəkət onların sağlığında özünü göstərmirdi, yəni şüurda nə bilavasitə, nə də onu əvəz edən hansısa bir təzahür vasitəsilə açılırdı. Lakin həm sevilən, həm də nifrət edilən şəxslərin eyni vaxtda ölümündən sonra bu, artıq mümkün olmayan hala gəldi: münaqişə daha da kəskinləşdi. Artmış zərifliyi mənbəyi olan kədər, bir tərəfdən, gizli düşmənçiliyə qarşı dözümsüzlük nümayiş etdirir, digər tərəfdən isə bu düşmənçiliyin məmnuniyyət hissini doğurmasına imkan vermir. Beləliklə, proeksiya vasitəsilə şüursuz düşmənçilik sıxışdırılıb çıxarılır, demonların cəzasından qorxu öz ifadəsini tapır və mərasim yaranır; matəm müddəti bitdikdə isə münaqişə kəsərliliyini itirir, nəticədə bu ölülərə aid tabu ya zəifləyir, ya da unudulub gedir.

Beləliklə, mərhumlarla bağlı son dərəcə ibrətamiz tabunun yarandığı zəmini aydınlaşdırdıqdan sonra, fürsətdən istifadə edərək, tabuların ümumiyyətlə anlama baxımından əhəmiyyət daşıyan bir neçə qeyd irəli sürəcəyik.

Ölülərlə bağlı tabu zamanı şüursuz düşmənçiliyin proeksiyası, bu, ibtidai insanın bütün psixi həyat tərzinə nəhəng təsir göstərir. Qəbul etməli olduğumuz çoxsaylı proseslərdən, bu, yalnız bir nümunədir. Baxılan halda proeksiya hisslərin konfliktinin həllinə xidmət edir; nevroza gətirib çıxaran bir çox psixi vəziyyətdə də o, eyni tətbiqi tapır. Lakin proeksiya ruhi iztirabları əks etdirmək üçün yaradılmayıb, o, konfliktlərin olmadığı yerlərdə də mövcuddur. Daxili qavrayışların xaricə proeksiyası ibtidai mexanizmdir, məsələn, hisslərimizin qavrayışı ona tabedir. Bu səbəbdən normal şəraitdə, xarici aləmimizin formalaşmasında ən böyük iştirakı göstərir. Hələ tam aydınlaşmamış şəraitdə affektiv və düşüncə proseslərinin daxili qavranışı da hissi qavrayışlar kimi xaricə proyeksiya olunur, xarici aləmin formalaşmasına sərf edilir, halbuki bu, daxili aləmin hüdudlarında qalmalı idi. Genetik baxımdan bu, bəlkə də onunla əlaqədardır. Diqqət funksiyası ilkin olaraq daxili aləmə deyil, xarici aləmdən gələn qıcıqlara yönəlir. Endopsixi proseslərdən yalnız həzz və iztirabın (Lust-Unlust) inkişafını bildirənlər qavranılır. Yalnız mücərrəd düşüncə dilinin inkişafı sayəsində, sözlü təsəvvürlərin hissi qalıqları daxili proseslərlə birləşdi. Bu birləşmə nəticəsində, sonuncular özləri də tədricən daxili qavrayış üçün əlçatan olmuşdur. Bundan əvvəl ibtidai insanlar, daxili qavrayışların xaricə proeksiyası vasitəsilə, xarici aləmin mənzərəsini yaratmışdılar. Biz də indi, şüurun möhkəmlənmiş qavrayışı ilə, onu yenidən psixologiya dilinə tərcümə etməliyik.

Öz daxili hisslərimizin demonlara proeksiyası ibtidai xalqların «dünyagörüşünə» çevrilmiş sistemin yalnız bir hissəsini təşkil edir; bu silsilənin növbəti məqaləsində biz onunla animistik sistem kimi tanış olacağıq. O zaman belə bir sistemin psixoloji əlamətlərini müəyyən etməli və yenə də nevrozların təqdim etdiyi həmin sistemlərin təhlilində istinad nöqtələrini tapmalı olacağıq. Hələlik onu deyə bilərik ki, yuxunun məzmununun sözdə «ikinci emalı» bütün bu sistemlər üçün bir nümunədir. Sistemin yaranma mərhələsindən etibarən, şüurun mühakimə obyekti olan hər akt ikili xarakter daşıyır; bu sistematik və real, lakin qeyri-şüuri mənşəyə malikdir [14 - İbtidai xalqların proyeksiya yaradıcılığı, şairin özündəki ziddiyyətli meyilləri ayrı-ayrı fərdlər kimi təsvir etmək üçün istifadə etdiyi təcəssümlərlə qohumdur.].

Wundt qeyd edir ki, «mifin hər yerdə demonlara aid etdiyi təsirlər arasında əvvəlcə zərərli olanlar üstünlük təşkil edir, beləliklə, xalqların şər demonlara etiqadı, aşkar görünür ki, xeyirxah demonlara inamdan daha qədimdir». Tamamilə mümkündür ki, demon anlayışı ümumiyyətlə ölülərə münasibətdən yaranmış olsun; bu münasibət isə böyük məna kəsb edir. Bu münasibətlərə xas olan hisslərin ambivalentliyi insan inkişafının sonrakı gedişatında özünü onda göstərdi ki, eyni kökdən iki tamamilə ziddiyyətli formationun başlanğıcı oldu: bir tərəfdən cinlərə və xəyalətə qarşı qorxu, digər tərəfdən isə əcdadlara ehtiram[15 - Uşaqlıqda xəyalət qorxusundan əziyyət çəkmiş nevrotik şəxslərin psixoanalizində tez-tez aydın olur ki, bu xəyalətlərin arxasında valideynlər gizlənir.]. Bu barədə həmçinin R.-nin mesajına da baxın. Haeberlin, burada erotik hisslə boyanmış başqa bir bənizdən bəhs edilir, lakin ata artıq ölmüşdür. Heç nə demonların həmişə yenicə vəfat etmişlərin ruhları kimi başa düşüldüyünü, matəmin demonlara inancın yaranmasına göstərdiyi təsir qədər yaxşı sübut etmir. Matəm tam müəyyən bir psixi vəzifəni yerinə yetirməli, sağ qalanların mərhumlarla bağlı xatirələrini və onlarla əlaqəli gözləntilərini aradan qaldırmalıdır. Bu iş görüldükdə ağrı səngiyir, onunla birlikdə peşmançılıq və özünü qınama hissi, dolayısı ilə də cinlərdən qorxu aradan qalxır. Lakin əvvəlcə cinlər kimi qorxu doğuran həmin ruhlar, daha dostyana təyinata yaxınlaşır – kömək istənilən əcdadlar sifətində, pərəstiş obyektinə çevrilirlər.

Əgər zaman keçdikcə sağ qalanların mərhumlara münasibətinin necə dəyişdiyini nəzərdən keçirsək, tam aydın olar ki, bu münasibətin ambivalentliyi son dərəcə zəifləyib. Artıq mərhumlara qarşı şüursuz düşmənçilik hələ də hiss olunur, bunu asanlıqla boğmaq mümkün deyil, xüsusi ruhi gərginliyə ehtiyac duymadan. Əvvəllər doyumuş nifrət, iztirab verən nəvaziş bir-biri ilə mübarizə aparırdı. İndi onların yerində ehtiram hissi yaranır, yara izi kimi. Bu hiss tələb edir: de mortuis nil nisi bene. Yalnız nevrotiklər əziz insanın ölümündən kədər duyar, lakin bu kədəri obsesiv ittihamlarla qaraldırlar. Psixoanalizdə bu, hisslərin ambivalentliyinə dair köhnə əsrarı üzə çıxarır. Bu dəyişikliyin hansı yolla baş verdiyi, burada geniş bəhs etməyə ehtiyac yoxdur. Onun səbəbləri konstitusional dəyişikliklər, ailə münasibətlərinin real yaxşılaşması arasında bölünür. Lakin bu nümunə belə bir fərziyyəyə əsas verə bilər. İbtidai xalqların ruhi hərəkətlərində hisslərin ambivalentliyi daha yüksəkdir. Bu, müasir mədəni insanda müşahidə ediləndən artıqdır və ümumiyyətlə qəbul edilməlidir. Bu ambivalentlik azaldıqca, ambivalent münaqişənin kompromis əlaməti olan tabu da tədricən aradan qalxır. Bu mübarizəni və ondan irəli gələn tabunu təkrarlamağa məcbur olan nevrotiklər haqqında deyə bilərik ki, onlar atavistik qalıq şəklində arxaik konstitusiyaya malikdirlər və bunun mədəniyyətin tələbləri faydasına kompensasiyası onlardan ağlasığmaz dərəcədə böyük ruhi səy göstərmələrini tələb edir.

Burada bizə Wundt-un qeyri-müəyyənliyi ilə çaşdırıcı olan məlumatlar xatırlanır, həmçinin tabu sözünün ikiqat mənasına dair — müqəddəs və napak (yuxarıya bax). Əvvəlcə tabu sözü hələ müqəddəs, napak mənalarını daşımırdı; yalnız toxunulmaz demonik mahiyyəti ifadə edir, hər iki əks anlayış üçün vacib ortaq əlaməti vurğulayırdı. Qorunub saxlanmış bu ümumilik göstərir ki, müqəddəslik və napaklıq sahələri arasında ilkin dövrlərdə oxşarlıq mövcud olmuş; bu oxşarlıq isə yalnız sonralar fərqlənməyə yol vermişdir.

Bunun əksinə olaraq, bizim mülahizələrimizdən asanlıqla aydın olur ki, tabu sözü elə əvvəldən qeyd olunan ikili mənanı daşımır; o, müəyyən ambivalentliyi ifadə etmək üçün xidmət etmir, bu ambivalentlik zəminində yaranan hər şeyi də əhatə etmir. Tabu özbaşına ambivalent sözdür və düşünürük ki, sözün müəyyən edilmiş mənasından ilkin tədqiqatın nəticəsini, yəni tabu qadağasının hisslərin ambivalentliyinin nəticəsi olduğunu anlamaq olardı. Ən qədim dillərin öyrənilməsi bizə göstərdi ki, vaxtilə bəlli mənada — əgər tam eyni mənada deyilsə də — əks mənalı çoxlu sözlər mövcud idi, yəni onlar tabu sözü kimi ambivalent idilər [16 - Abel'in işi haqqında məruzəmlə müqayisə edin.]. Mənaca daxili təzadli olan ilkin sözdəki cüzi səs dəyişiklikləri sonralar onda birləşmiş hər iki əksliyə fərqli söz ifadəsi verməyə xidmət etdi.

Tabu sözünün taleyi fərqli oldu; ifadə etdiyi ambivalentliyin əhəmiyyəti azaldıqca, bu sözün özü və ya ona bənzər sözlər dilin xəzinəsindən silindi. Ümid edirəm ki, sonrakı izahatda bu anlayışın taleyinin arxasında həssas bir tarixi dəyişikliyin dayandığını, bu sözün əvvəlcə hisslərin ambivalentliyi ilə səciyyələnən tam müəyyən insan münasibətləri ilə bağlı olduğunu və həmin münasibətlərdən digər oxşar münasibətlərə yayıldığını sübut edə biləcəyəm.

Əgər yanılmırıqsa, tabunun dərk edilməsi vicdanın təbiətinə və yaranmasına işıq salmır. Anlayışı genişləndirmədən, tabunun vicdanından, onun pozulmasından sonra yaranan günah şüurundan danışmaq olmaz. Vicdan tabusu, ehtimal ki, tabu fenomeni ilə rastlaşdığımız ən qədim formadır.

Çünki «vicdan» nədir? Adın özündən göründüyü kimi, vicdan ən yaxşı bilinən şeyi təşkil edir[17 - Alman dilindəki «Gewissen» (vicdan) sözü «wissen» (bilmək) sözündən, rus dilindəki «sovest» isə «vedat» sözündən yaranmışdır.], bəzi dillərdə vicdanın ifadəsi şüurun ifadəsindən çətinliklə fərqlənir.

Vicdan, malik olduğumuz bəlli arzuların yolverilməzliyinin daxili qavranılmasıdır; lakin vurğu ondadır ki, bu yolverilməzlik heç bir sübuta ehtiyac duymur, o, özbaşına şübhəsizdir. Müəyyən arzuları həyata keçirdiyimiz hərəkətlərə dair daxili qınağın dərk edilməsi, günahkarlıq hissi zamanı bu, daha da aydın olur. Əsaslandırma burada artıq görünür; vicdanı olan hər kəs pislənmənin ədalətini, törədilmiş əmələ görə iradı hiss etməlidir. Eyni əlamətlər vəhşilərin tabuya münasibətini də xarakterizə edir; tabu vicdanın hökmüdür, onun pozulması isə həm dərəcəsi anlaşılmaz, həm də mənşəyi məlum olmayan dəhşətli günahkarlıq hissi doğurur[18 - Maraqlı paraleldir ki, tabunun günahkarlıq hissi pozuntu cəhalətdən törədildikdə belə heç azalmır (yuxarıdakı nümunələrə bax) və yunan mifində Edipdan cinayəti öz iradəsinə zidd olaraq və cəhalətdən törətdiyinə görə ondan günahkarlıq götürülmür.].

Beləliklə, vicdan da, ehtimal ki, hisslərin ambivalentliyindən yaranır. Bu ambivalentlik tam müəyyən insan münasibətlərindən asılıdır. Həmçinin tabu və məcburiyyət nevrozu üçün əhəmiyyət kəsb edən şəraitdə formalaşır. Yəni daxili ziddiyyət təşkil edən cütlüyün bir üzvü qeyri-şüuridir. Digərinin zorakı hökmranlığı sayəsində sıxışdırılmış vəziyyətdə saxlanılır. Nevrozların analizindən öyrəndiklərimizin bir çoxu bu nəticə ilə uzlaşır. İlk olaraq, obsessiyadan əziyyət çəkən nevrotiklərin xarakterində tez-tez şüuraltında gizlənmiş vəsvəsəyə qarşı reaksiyanın simptomu kimi həddindən artıq vicdanlılıq cizgisi özünü göstərir və xəstəlik ağırlaşdıqda bu cizgidən günahkarlıq hissinin ən yüksək dərəcəsi inkişaf edir. Həqiqətən də, belə iddia etmək olar ki, əgər biz obsesiv nevroz zamanı günahkarlıq hissini aşkar edə bilməsək, onu ümumiyyətlə heç vaxt tanımaq üçün bir ümidimiz qalmaz. Bu məsələnin həlli ayrı-ayrı nevrotik fərddə mümkündür, xalqlara münasibətdə isə belə qənaətə gəlirik: o, eyni həll yolunu qəbul edir.

İkincisi, diqqət yetirməliyik ki, günahkarlıq hissi öz təbiətinə görə qorxuya çox yaxındır; onu heç bir tərəddüd olmadan «vicdan qorxusu» kimi təsvir etmək olar, qorxu isə şüuraltı mənbələrə işarə edir; nevroz psixologiyasından məlumdur ki, arzular sıxışdırılıb çıxarıldıqda onların libidosu qorxuya çevrilir. Bu münasibətlə xatırladaq ki, günahkarlıq hissi zamanı da bəzi məqamlar naməlum və şüursuz olaraq qalır, konkret olaraq – mühakimə motivləri. Bu naməlum amil günahkarlıq hissindəki qorxu əlamətinə uyğun gəlir.

Əgər tabu əsasən qadağan etmələrlə ifadə olunursa, onda bəsit bir mülahizə belə bir fikri çatdırır. Bunun əsasında nəsə arzulayan müsbət ruhi hərəkət dayanır. Bu o qədər aydındır ki, nevrozlarla analogiyadan geniş sübutlara ehtiyac yoxdur. Çünki kimsənin etmək istəmədiyi şeyi qadağan etmək lazım deyil. Hər halda, qətiyyən qadağan edilən şey arzuların obyekti olmalıdır. Əgər bu tamamilə aydın vəziyyəti ibtidai xalqlarımıza tətbiq etsək, belə nəticəyə gəlməliyik ki, onlar üçün ən böyük sınaq krallarını və keşişlərini öldürmək, qohumlarla cinsi əlaqədə olmaq, meyitləri parçalamaq və s. kimi arzular təşkil edir. Bu, çətin ki, ehtimal olunsun; lakin eyni müddəanı tətbiq etsək, vicdanımızın səsini ən aydın eşitdiyimiz hallarda, biz ən qəti etiraza səbəb olacağıq. Belə hallarda tam əminliklə deyə bilərik ki, bu qadağalardan hər hansı birini, məsələn, «öldürmə» əmrini pozmaq üçün ən cüzi vəsvəsə belə keçirmirik, onun pozulması bizdə yalnız iyrənmə hissi doğurur.

Vicdanımızın bu şəhadətinə onun haqq etdiyi əhəmiyyəti versək, bir tərəfdən həm tabu, həm də əxlaqımızdakı qadağa artıq lazımsız olur. Digər tərəfdən isə vicdanın mövcudluğu faktı izahsız qalır, tabu ilə nevrozlar arasındakı asılılıq aradan qalxır. Beləliklə, bu problemi işıqlandırmaq üçün psixoanalitik nöqteyi-nəzər tətbiq edilməzdən əvvəl, mövcud olan və hal-hazırda da davam edən anlama halımız bərpa olunur.

Əgər psixoanalizin sağlam insanların yuxuları əsasında müəyyən etdiyi faktları – başqasını öldürmək istəyinin bizdə də güman etdiyimizdən daha qüvvətli və daha tez-tez rast gəldiyini, habelə bu istəyin şüurumuzda əks olunmasa belə, ruhi təsir göstərdiyini nəzərə alsaq; əgər bundan əlavə, bəzi nevrotiklərin obsessiv göstərişlərində güclənmiş öldürmə impulslarına qarşı ehtiyat tədbirləri və özünəcəza vasitələri aşkar etsək, o zaman irəli sürdüyümüz müddəa – qadağa mövcuddursa, onun arxasında bir istək gizlənməlidir – bizim gözümüzdə xüsusi əhəmiyyət kəsb edəcəkdir. Qəbul etməliyik ki, bu öldürmə istəyi əslində şüuraltında mövcuddur və tabu, eləcə də mənəvi qadağan etmələr psixoloji baxımdan qətiyyən artıq deyil, əksinə, öldürmə impulsunun hisslərin ambivalentliyi ilə izah olunur və doğrulanır.

Bu ambivalent münasibətin, xüsusilə fundamental kimi vurğulanan bir əlaməti ondan ibarətdir ki, — müsbət, can atan ruhi hərəkət şüursuz olaraq yeni bağlantıların mövcudluğuna ümid açır, həm də izah imkanlarına. Şüursuzluqdakı psixi proseslər, şüurlu ruhi həyatımızdakı proseslərlə tam eyni deyil. Əksinə, onlar xüsusi bir sərbəstlikdən istifadə edir. Bu sərbəstlikdən sonuncular məhrumdur. Qeyri-şüuri impuls, mütləq müşahidə etdiyimiz yerdə yaranmalı deyil; o, tamamilə başqa mənbədən qaynaqlana bilər. İlkin olaraq digər şəxslərə, obyektlərə aid ola bilər; yerdəyişmə mexanizmi vasitəsilə, diqqət yetirdiyimiz məkanda üzə çıxa bilər. Bundan əlavə, şüursuz proseslər çox erkən dövrdən etibarən qanuni olduqları üçün, nə məhv edilir, nə də düzəlişə tabe olur. Buna görə də onlar daha sonrakı dövrlərə və münasibətlərə keçə bilər. Bu şəraitdə onların təzahürləri qəribə görünməyə bilməz. Bütün bunlar yalnız işarələrdir, lakin onların ətraflı inkişaf etdirilməsi, mədəni inkişafın anlanması baxımından, mənasını göstərilmiş olardı.

Bu işin yekununda gələcək tədqiqlər üçün zəmin hazırlayan bir qeyd edək. Tabu və əxlaq qadağası mahiyyətcə eynidir, bunu qəbul etsək də, aralarındakı psixoloji fərqi inkar etmərik. Hər iki ambivalentliyin əsasını təşkil edən münasibətlərdəki dəyişiklikdən başqa, heç bir amil səbəb ola bilməz — qadağanın artıq tabu şəklində mövcud olmamasının.

İndiyədək tabu fenomenlərinin psixoanalitik tədqiqində, biz onların obsesiv nevrozla sübut olunmuş oxşarlığından çıxış etmişik. Lakin axı tabu nevroz deyil, sosial fenomendir. Buna görə də bizim üzərimizdə, nevrozun tabu kimi mədəniyyət məhsulundan prinsipial fərqini göstərmək vəzifəsi dayanır.

Burada yenə də çıxış nöqtəsi kimi yalnız bir faktı seçmək istəyirəm. İbtidai xalqlar tabunun pozulmasına görə cəzadan, əsasən də ağır xəstələnmə və ya ölümdən qorxurlar. Belə pozğunluqda təqsirli olan şəxsə belə cəza nəzərdə tutulur. Obsessiv nevroz zamanı vəziyyət fərqlidir. Əgər xəstə qadağan edilmiş işi görməyə məcbur edilirsə, cəzadan özü üçün deyil, başqa şəxs üçün qorxur. Bu şəxs əksər hallarda qeyri-müəyyən qalır, lakin təhlil vasitəsilə onu asanlıqla tanımaq mümkündür. Həmin şəxs xəstəyə ən yaxın və ən əziz insandır. Nevrotik bu zaman altruistik, ibtidai adam isə eqoistik davranır. Yalnız tabunun pozulması cinayətkar üçün özbaşına cəzasız qaldıqda, – məhz o zaman vəhşilərdə kollektiv hisslər oyanır. Bu cinayət hamını təhdid edir, ona görə də onlar baş tutmamış cəzanı özləri həyata keçirməyə tələsirlər. Bu həmrəyliyin mexanizmini özümüzə izah etmək asandır. Burada yoluxucu nümunə qorxusu, təqlid etmək ehtirası, yəni tabunun yoluxuculuq qabiliyyəti rol oynayır. Əgər kiməsə sıxışdırılmış arzunu reallaşdırmaq nəsib olarsa, cəmiyyətin digər bütün üzvlərində də belə arzu oyanmalıdır. Bu cazibəyə qalib gəlmək üçün paxıllıq edilən şəxs, öz cəsarətinin bəhrələrindən məhrum edilməlidir. Cəza çox vaxt onu icra edənlərə günahı yumaq bəhanəsi altında, özləri də eyni günahkar əməli törətmək imkanı verir. Bu, insan cəza qanunnaməsinin əsas müddəalarından birini təşkil edir. O, şübhəsiz doğru olan fərziyyədən irəli gəlir. Həm cinayətkarda, həm də qisas alan cəmiyyətdə oxşar qadağan olunmuş ruhi hərəkətlər mövcuddur.

Psixoanaliz burada dindar adamların adətən dediklərini, yəni hamımızın böyük günahkarlar olduğumuzu təsdiqləyir. Özündən deyil, yalnız sevimli şəxsdən ötrü qorxan nevrozun — bu gözlənilməz nəcibliyini necə izah edim? Analitik tədqiq göstərir ki, bu nəciblik ilkin deyil. Əvvəlcə, yəni xəstələnmənin başlanğıcında cəza təhdidi özümə yönəlmişdi; hər dəfə canım üçün qorxurdum; yalnız sonralar ölüm qorxusu sevdiyim başqa bir bənizə keçdi. Proses bəzi cəhətdən mürəkkəbdir, lakin biz onu tamamilə başa düşürük. Qadağanın əsasında həmişə sevilən şəxsə qarşı bədxah ruh hərəkəti – ölüm arzusu – dayanır. Bu arzu qadağa sayəsində sıxışdırılıb çıxarılır, qadağa müəyyən bir hərəkətlə əlaqələndirilir. Bu da yerdəyişmə vasitəsilə sevilən şəxsə qarşı düşmənçilik hərəkətini əvəz edir, həmin hərəkətin törədilməsi isə ölüm cəzası ilə hədələyir. Lakin proses davam edir və yaxın insanın ölümü ilə bağlı ilkin arzu, onun ölüm qorxusu ilə əvəz olunur. Əgər nevroz bu şəkildə zərifanə altruistik xarakter daşıyırsa, bununla o, yalnız özünün əsasını təşkil edən amansız eqoizmin əks istiqamətini kompensasiya edir. Başqa bənizi nəzərə alan, lakin onu cinsi obyekt kimi seçməyən ruhi hərəkətləri sosial adlandırsaq, bu sosial faktorların zəifləməsində nevrozun əsas xüsusiyyətini görə bilərik — o, ifrat kompensasiya arxasında gizlənir.

Bu sosial-ruhi hərəkətlərin inkişafı, onların insanın digər əsas təsirləri ilə münasibəti üzərində dayanmadan, başqa bir nümunədə nevrozun ikinci əsas əlamətini aydınlaşdırmağa çalışaq. Təzahür formalarına görə tabu nevrotiklərin toxunma qorxusu ilə, delire de toucher ilə ən böyük oxşarlığa malikdir. Lakin bu nevrozda məsələ həmişə cinsi toxunuş qadağasından gedir, psixoanaliz isə ümumiyyətlə göstərmişdir ki, nevroz zamanı ilkin məqsədindən yayınıb başqa istiqamətə yönələn impulslar cinsi mənşəlidir. Tabu zamanı qadağan olunmuş toxunuş, görünür, təkcə seksual məna daşımır, daha çox hücum, yiyələnmə və şəxsi əhəmiyyətin vurğulanması kimi ümumi məna kəsb edir. Əgər başçıya, yaxud ona toxunmuş hər hansı şeyə toxunmaq qadağandırsa, — bu, eyni impulsu cilovlayır. Həmin impuls başqa vaxt başçının şübhəli nəzarət altında saxlanmasında üzə çıxır. O, hətta tacqoyma mərasimindən əvvəl onun fiziki cəhətdən döyülməsində də (yuxarıya bax) görünür. Beləliklə, seksual meyillərin sosial meyillər üzərində üstünlüyü nevrozun xarakterik cəhətini təşkil edir. Lakin sosial meyllər özləri də eqoistik və erotik komponentlərin birləşməsi nəticəsində, xüsusi komplekslərə çevrilmişdir.

Tabu ilə obsesiv nevrozun müqayisə edildiyi bu tək nümunədən artıq görmək mümkündür. Ayrı-ayrı nevroz formalarının mədəni inkişaf formalarına münasibəti necədir? Nevrozlar psixologiyasının öyrənilməsi, mədəni inkişafın anlama baxımından əhəmiyyətlidir.

Nevrozlar, bir tərəfdən, böyük ictimai incəsənət, din və fəlsəfə əsərləri ilə kəskin və dərin oxşarlıq nümayiş etdirir, digər tərəfdən isə onlar bunların təhrifi təəssüratı yaradır. Müəyyən cəsarətlə demək olar ki, isteriya sənət əsərinin karikaturasını, məcburiyyət nevrozu dinin karikaturasını, paranoid sayıqlama isə fəlsəfi sistemin karikatura şəklində təhrifini təmsil edir. Bu kənarlaşma yekun nəticədə onunla izah olunur ki, nevrozlar asosial törəmələrdir; onlar fərdin resursları ilə qidalanır, cəmiyyətdə kollektiv əmək sayəsində inkişaf etmiş işləri həyata keçirirlər. Nevrozların həvəslərinin təhlili zamanı məlum olur ki, bu hallarda həlledici təsirə cinsi mənşəli həvəslər malikdir, halbuki müvafiq mədəniyyət formaları sosial həvəslərə, yəni eqoistik və erotik komponentlərin birləşməsindən yaranan həvəslərə əsaslanır. Seksual tələblər insanları özünüqoruma instinktindən irəli gələn tələblər kimi birləşdirə bilməz; seksual təminolma hər şeydən əvvəl fərdin şəxsi işidir.

Nevrozun genetik olaraq antisosial təbiəti, onun ilkin istiqamətindən irəli gəlir. Bu yönəlmə, qeyri-məmnun reallıqdan daha xoş fantaziya aləminədir. Nevrotikin qaçdığı bu real dünyada insanların cəmiyyəti, onların yaratdıqları institutlar hökm sürür; reallıqdan uzaqlaşmaq isə eyni zamanda insan icmasından çıxış deməkdir.