IV. Totemin infantil qayıtması

Psixoanalizin ilk dəfə psixi aktların və formalaşmaların daimi çoxsaylı determinasiyasını aşkar edərək, din kimi mürəkkəb bir fenomenin yalnız bir mənşəyə malik olduğunu iddia etməsindən ehtiyat etməyə heç bir əsas yoxdur. Əgər o, zərurilikdən, əslində desək, özünə xas olan birtərəflilik üzündən, bu institutun yalnız bir mənşəyinin etiraf edilməsində israr edirsə, bu mənşəyin istisnalığında da, eləcə də onun fəaliyyət göstərən amillər məcmusunda ilk yer tutmasında da, bir o qədər az israr edir. Yalnız müxtəlif tədqiqat sahələrinin sintezi dinin mənşəyində burada təsvir olunan mexanizmə hansı nisbi əhəmiyyətin verilməli olduğunu müəyyən edə bilər; lakin belə bir iş psixoanalitiklərin həm imkanlarını, həm də niyyətini aşır.

Bu silsilənin ilk məqaləsində biz totemizm anlayışı ilə tanış olduq. Eşitmişik ki, totemizm bir sistemdir. O, Avstraliya, Afrika və Amerikanın bəzi ibtidai xalqlarında dini əvəz edir, sosial təşkilatın əsasını təşkil edir. Biz bilirik ki, şotlandiyalı Mac Lennan (1869) o vaxta qədər yalnız bir təsadüf kimi qəbul edilən totemizm fenomeninə ümumi maraq oyatmış və müxtəlif qədim və müasir cəmiyyətlərdəki çoxsaylı adət-ənənələrin totemizm dövrünün qalıqları kimi başa düşülməli olduğu barədə fərziyyə irəli sürmüşdür. O vaxtdan bəri elmlər totemizmin bu mənasını tam həcmdə qəbul etmişdir. Bu sualla bağlı son rəylərdən biri kimi, W.-nin «Xalqların psixologiyasının elementləri» əsərindən aşağıdakı yeri sitat gətirirəm. W. Wundt (1912). Bütün bunları ümumiləşdirərək, böyük ehtimalla belə qənaətə gəlirik. Vaxtilə totemizm mədəniyyəti hər yerdə sonrakı inkişafın ilkin mərhələsi olmuşdur. Bu, ibtidai insanın vəziyyəti ilə qəhrəmanlar və tanrılar dövrü arasında keçid mərhələsidir.

Təqdim olunan məqalənin məqsədləri, bizi totemizmin xarakterinə, daha dərindən nüfuz etməyə sövq edir. Aşağıda aydın olacaq səbəblərə görə, mən burada 1900-cü ildə totemizm dininin sanki katexizisi olan aşağıdakı Code du totemisme-in 12 bəndlik eskizini vermiş S. Reinach-ın təsvirinə üstünlük verirəm:

1. Müəyyən heyvanları nə öldürmək, nə də yemək olmaz; lakin insanlar bu növdən olan ayrı-ayrı fərdləri bəsləyir, onlara qulluq edirlər.

2. Təsadüfən həlak olan heyvan üçün yas saxlanılır və o, tayfa üzvü ilə eyni ehtiramla dəfn edilir.

3. Bəzən yemək qadağası heyvanın yalnız müəyyən bədən hissəsinə aid olur.

4. Zərurət təzyiqi altında, adətən qorunmalı olan heyvanı öldürmək lazım gəldikdə, ondan üzr istəməli; müxtəlif süni üsullar və bəraət qazandırıcı vasitələrlə, öldürmə tabusunun pozulmasını yüngülləşdirməyə çalışmalıdır.

5. Əgər heyvan ritual üzrə qurban verilirsə, onu təntənə ilə yaslayırlar.

6. Bəzi təntənəli hallarda, dini mərasimlərdə müəyyən heyvanların dəriləri geyinilir. Totemizmin hələ də qorunub saxlandığı yerlərdə bu, totem heyvanının dərisidir.

7. Əşirətlər, yaxud ayrı-ayrı şəxslər adlandırılır — məhz totem heyvanlarının adları ilə.

8. Bir çox qəbilə heyvan təsvirindən gerb kimi istifadə edir, silahlarını onunla bəzəyir; kişilər bədənlərinə totemin təsvirini çəkir, ya dərilərinə döymə edirlər.

9. Əgər totem qorxulu və ya təhlükəli heyvanlara aid olursa, onun adını daşıyan tayfanın üzvlərini əsirgədiyi təxmin edilir.

10. Totem heyvanı qəbiləyə məxsus şəxsləri qoruyur, onları təhlükə barədə xəbərdar edir.

11. Totem heyvanı öz pərəstişkarlarına istiqbalı xəbər verir və onlara rəhbərlik edir.

12. Eyni totemin əşirət üzvləri, tez-tez inanırlar. Onlar totem heyvanı ilə, ortaq mənşə bağları daşıyır.

Bu katexizisi, Reinach-ın vaxtilə mövcud olmuş totemizm sisteminin varlığına dair nəticə çıxarmağa imkan verən bütün əlamət və qalıqları burada əks etdirdiyini nəzərə alaraq, totemist dinin katexizisi kimi tamamilə qiymətləndirmək olar. Müəllifin problemə xüsusi münasibəti ondan ibarətdir ki, o, bunun əvəzində totemizmin mühüm xüsusiyyətlərini diqqətdən kənarda qoymuşdur. Əmin olacağıq ki, o, totemizm katexizisinin iki əsas müddəasından birini arxa plana çəkmiş, digərini isə tamamilə buraxmışdır.

Totemizmin xarakteri haqqında aydın təsəvvür əldə etmək üçün, bu mövzuya dördcildlik əsər həsr etmiş müəllifə müraciət edək. Bu əsər mövzuya dair ən dolğun müşahidələr toplusunu, qaldırılan problemlərin ən ətraflı müzakirəsi ilə birləşdirir. Biz J.-yə borclu qalacağıq. O. Frazerə, «Totemism and Exogamy»[33 - 1910.] əsərinin müəllifinə, verdiyi məlumatlara görə minnətdarıq, hətta psixoanalitik tədqiqat onun nəticələrindən xeyli fərqlənən nəticələrə gəlib çıxarsa belə.[34 - Bəlkə də oxucunun diqqətini bu sahədə faktların müəyyən edilməsi zamanı qarşıya çıxan çətinliklərə cəlb etsək, düzgün olar: İlk növbədə, müşahidələri toplayanlar ilə onları işləyib müzakirə edənlər eyni şəxslər deyil; toplayanlar səyyahlar və missionerlərdir, bu materialı isə bəlkə də heç vaxt tədqiqat obyektlərini görməmiş alimlər işləyir. Vəhşiləri anlamaq çətindir. Bütün müşahidəçilər onların dilini başa düşmür, çox vaxt tərcüməçilərin köməyinə müraciət etməli, ya da sorğu edilənlərlə yardımçı dil – ingilis pidginində ünsiyyət qurmalı olurdular. İbtidai xalqlar mədəniyyətlərinin intim məsələlərində az ünsiyyətcil olur, yalnız aralarında çox illər yaşamış yadellilərə açıq danışırlar. Müxtəlif motivlərə əsaslanaraq onlar tez-tez yalan və ya anlaşılmaz mesajlar verirlər. Unutmamalıyıq ki, ibtidai xalqlar gənc nəsil deyil, mahiyyət etibarilə sivilizasiyalı xalqlar qədər qədimdirlər və heç bir əsas yoxdur ki, onların ilkin ideya və institutlarının heç bir inkişaf və təhrif olmadan bizim məlumatımız üçün saxlanıldığını güman edək. Çox güman ki, ibtidai xalqların həyatında bütün istiqamətlərdə dərin dəyişikliklər baş vermişdir, buna görə də onların müasir vəziyyətində və inanclarında nəyin ilkin keçmişdən qalma fosil kimi saxlandığını, nəyin isə onun təhrifi və dəyişikliyi olduğunu tərəddüd etmədən həll etmək heç vaxt mümkün deyil. Bundan irəli gələrək, ibtidai mədəniyyətin xüsusiyyətlərində nəyin ilkin, nəyin isə törəmə formasiya olması sualı var. Bu məsələdə müəlliflər arasında fikir ayrılığı yaranmışdır. Beləliklə, ilkin vəziyyətin aydınlaşdırılması həmişə konstruksiya işi olaraq qalır. Nəhayət, ibtidai xalqların düşüncə tərzinə dərindən nüfuz etmək çətindir. Biz onları da uşaqlar kimi başa düşmürük və onların hərəkətlərini və yaşantılarını heç vaxt öz psixi konstellasiyalarımıza uyğun olaraq şərh etməyə meyilli deyilik.

Frazer ilk məqaləsində yazırdı ki, totem maddi obyektdir və ibtidai insan ona fövqəltəbii ehtiram göstərir, çünki özü ilə bu növ hər bir əşya arasında tamamilə xüsusi münasibət olduğuna inanır. Adamla onun totemi arasındakı bağlanti qarşılıqlıdır; totem adamı qorxudur, adam isə öz ehtiramını müxtəlif yollarla nümayiş etdirir, məsələn, totem heyvandırsa onu öldürmür, bitkidirsə qırmır. Totem fetişdən onunla fərqlənir ki, heç vaxt tək bir əşyadan ibarət olmur. Həmişə bütöv bir cinsdən, adətən heyvan və ya bitki növündən təşkil tapır. Daha nadir hallarda cansız əşyaların sinfindən, ən nadir hallarda isə süni şəkildə hazırlanmış əşyalardan ibarət olur.

Ən azı üç növ totemi fərqləndirmək olar:

Qəbilə totemi – bütün qəbilənin ehtiramında iştirak etdiyi və nəsildən-nəslə miras qalan totem.

Qəbilənin bütün kişilərinin və ya bütün qadınlarının aid olduğu, əks cinsdən olan şəxslərin isə buraya daxil edilmədiyi cinsi totem.

Ayrı-ayrı şəxsə aid edilir, onun nəslinə keçmir, bu fərdi totem deyil.

Son iki totem növünü, mənasına görə qəbilə totemi ilə müqayisədə nəzərə almağa ehtiyac yoxdur. Əgər yanılmırıqsa, bu, totemin mahiyyətinin anlanmasında az məna kəsb edən sonrakı törəmədir.

Qəbilənin totemi, yəni klanın totemi, həmin qrupun sitayiş obyektidir. Bu qrup totemin adını daşıyan kişi və qadınlardan ibarətdir. Onlar özlərini qan qohumu, ortaq əcdadın nəslindən hesab edir, həm ortaq vəzifələr, həm də öz totemlərinə olan ortaq inamla sıx münasibətdə olurlar.

Totemizm həm dini, həm də sosial sistemdir. Din baxımından o, insanla totemi arasındakı ehtiram və müqəddəslik münasibətində ifadə olunur; sosial baxımından isə klan üzvlərinin bir-birinə və digər tayfalara qarşı iltizamında. Totemizmin sonrakı tarixində bu hər iki tərəf ayrılmağa meyil göstərir; ictimai sistem tez-tez dini sistemi üstələyir və əksinə, totemizmə əsaslanan ictimai sistemin artıq sıradan çıxdığı ölkələrin dinlərində totemizm qalıqları qorunub saxlanılır. Totemizmin mənşəyi barədə indiki biliklərimiz əsasında, onun hər iki səmtinin ilkin olaraq nə cür bir-biri ilə əlaqələndiyini, əminliklə söyləyə bilmərik. Lakin ümumilikdə, totemizmin hər iki tərəfi vəhdət təşkil edir, bu ehtimal olduqca yüksəkdir. Başqa sözlə, nə qədər geriyə getsək, bir o qədər aydın olur. Qəbiləyə mənsub şəxs özünü totemi ilə eyni nəsildən hesab edir. Onun totemə münasibəti qəbilə yoldaşına olan münasibətindən fərqlənmir.

Totemizmin bir din sistemi kimi xüsusi təsvirində Frazer vurğulayır ki, eyni qəbilənin üzvləri özlərini totemlərinin qəbiləsi adlandırır, adətən öz mənşələrini də ona borclu olduqlarına inanırlar. Bu etiqad nəticəsində onlar totem heyvanını ovlamır, öldürmür və yemir, əgər totem heyvan deyilsə, ondan başqa hər hansı istifadəni də özlərinə qadağan edirlər. Totemi öldürməyin qadağan edilməsi onun yeganə tabusu deyil; bəzən ona toxunmaq, hətta ona baxmaq da qadağan edilir. Bir çox hallarda totemi əsl adı ilə çağırmaq olmaz. Totemi qoruyan bu tabu əmrlərinin pozulması, avtomatik olaraq ağır xəstələnmə, ya da ölümlə cəzalandırılır [35 - «Tabu haqqında» məqaləsi ilə müqayisə edin.].

Heyvan toteminin fərdləri bəzən klan tərəfindən bəslənilir, qəfəsdə saxlanılır[36]. Necə ki, indi də Romada Kapitolinin pilləkənindəki qəfəsdə canavarlar, Berndəki qəfəsdə ayılar saxlanılır. Ölü tapılmış totem heyvanı yoldaş kimi yaslanıb dəfn edilir. Əgər totem heyvanını öldürmək təsadüf edərdi, bu, müəyyən edilmiş rituala uyğun həyata keçirilirdi; o, üzrxahlıq və kəffarət mərasimindən ibarət idi.

Tayfa öz totemindən müdafiə və mərhəmət gözləyir. Əgər bu, təhlükəli heyvan idisə, — yırtıcı vəhşi heyvan, zəhərli ilan, — onun öz yoldaşına əziyyət verməyəcəyi güman edilirdi. Bu gümanın doğrulmadığı hallarda isə zədəli şəxs qəbilədən qovulurdu. Frazerin fikrincə, andlar ilkin olaraq ilahi məhkəmə idi; beləliklə, mənşəyin həqiqiliyi ilə bağlı çoxlu suallar totemin həllinə buraxılırdı. Totem xəstəliklərdə kömək edir, əşirətə əlamətlər və xəbərdarlıqlar göndərir. Totem heyvan hansısa evin yaxında peyda olardı, bu tez-tez ölüm xəbəri kimi qəbul edilirdi. Totem öz qohumunu aparmaq üçün gəldi, [37 — Bəzi aristokratik nəsillərdəki Ağ qadın kimi].

Müxtəlif əhəmiyyətli hallarda, mən tayfa üzvü kimi totemlə qohumluğumu vurğulamağa çalışır. Özümü ona xarici bənzərlik verərək, totem heyvanının dərisini geyinir, və ya bədənimdə onun təsvirini döydürürəm və s. Təntənəli doğum, kişiliyə yetmə və dəfn mərasimlərində totemlə bu eyniləşdirmə, hərəkət və sözlərdə öz əksini tapır. Tayfanın bütün üzvləri öz totemlərinin dərisinə bürünür, onun hərəkətlərini təqlid edir; bu rəqslər çeşidli magik və dini məqsədlərə xidmət edir. Nəhayət, elə mərasimlər də olur ki, onlarda totem heyvanı təntənə ilə öldürülür[38 - Qurbanvermə ilə bağlı aşağıdakı mülahizələrə baxın.].

Totemizmin sosial tərəfi ilk növbədə özünü göstərir, ciddi riayət edilən qadağalarda, çoxsaylı məhdudiyyətlərdə. Totem klanının üzvləri qardaş və bacı sayılır, bir-birinə kömək etmək və bir-birini qorumaq borcundadırlar. Əgər yoldaşım başqa biri tərəfindən qətlə yetirilərsə, bütün tayfa bu qanlı cinayətə görə cavab verir və öldürülən şəxsin nəsli tökülən qanın əvəzini tələb etməkdə özünü həmrəy hiss edir. Totem bağları ailə bağlarından daha möhkəmdir; onlar sonuncularla üst-üstə düşmür, çünki totemin keçidi adətən ana xətti ilə irsiyyət yolu ilə baş verir, ata xətti ilə irsiyyət isə bəlkə də əvvəllər heç mövcud olmamışdır.

Müvafiq tabu məhdudiyyətləri eyni totem klanının üzvlərinə aiddir, onların bir-biri ilə nikaha daxil olmasının, ümumiyyətlə cinsi əlaqədə olmasının qarşısının alınmasından ibarətdir. Məhz bu, totemlə bağlı olan məşhur və müəmmalı ekzoqamiyadır. Bu silsilənin ilk məqaləsini ona həsr etmişik və buna görə də burada yalnız onu göstərmək kifayətdir ki, o, inest qorxusunun artmasından irəli gəlir, qrup nikahları zamanı inestə qarşı müdafiə kimi tamamilə başa düşüləndir və əvvəlcə gənc nəsilləri inestdən qorumağa yönəlir, yalnız sonrakı inkişafında yaşlı nəsil üçün də maneəyə çevrilir [39 - İlk məqaləyə baxın.]. Frazerin totemizm haqqında bu təsvirinə — mövzuya dair ədəbiyyatda ən erkən nümunələrdən birinə — son ümumiləşdirmələrdən birindən götürülmüş bir neçə seçməni əlavə etmək istəyirəm. 1912-ci ildə nəşr olunmuş «Xalqların psixologiyasının elementləri» əsərində W. Wundt deyir: «Totem heyvanı müvafiq qrupun əcdadı hesab edilir. Deməli, "totem" bir tərəfdən qrupun adını, digər tərəfdən isə nəsil adını bildirir. Bu son mənada həmin ad həm də mifoloji əhəmiyyət kəsb edir». Bu anlayışın bütün işlənmələri bir-biri ilə qovuşur, bəzi mənalar isə silinə bilər. Bəzi hallarda totemlər sadəcə tayfa hissələrinin adına çevrilmişdir. Digər hallarda isə mənşə təsəvvürü, yaxud totemin kult əhəmiyyəti ön planda dayanır. Totem anlayışı əşirətin bölünməsi və təşkili üçün həlledici əhəmiyyət kəsb edir. Bu normalarla, onların etiqadda və hissdə təsbit olunması ilə bağlıdır ki, ilkin dövrlərdə totem heyvanı yalnız qəbilə üzvləri qrupu üçün ad kimi deyil, həm də çox vaxt qəbilənin müvafiq hissəsinin əcdadı hesab edilirdi. Bu əcdad heyvanların kult əşyasına çevrilməsi də bununla bağlıdır... Məlum mərasimlər və təntənəli bayramlardan başqa, bu heyvan kultu ilk növbədə totem heyvana münasibətdə özünü göstərir; yalnız hansısa seçilmiş heyvan deyil, həm də həmin cinsin hər bir nümayəndəsi müəyyən mənada müqəddəs heyvana çevrilir və totem yoldaşına totem heyvanın ətini yemək ya qadağan edilir, ya da yalnız müəyyən şəraitdə icazə verilir. Buna uyğun olaraq, əks xarakterli və böyük əhəmiyyətə malik bir hadisə də mövcuddur ki, müəyyən şəraitdə totem ətinin bir növ ayin süfrəsi baş tutur...».

Lakin bu totemizm bölgüsünün ən vacib sosial tərəfi ondan ibarətdir ki, onunla qruplar arasındakı münasibətləri nizamlanan müəyyən əxlaq normaları bağlıdır. Bu normalar arasında ilk yerdə nikah normaları durur. Beləliklə, tayfanın bu parçalanması totemizm epoxasında ilk dəfə yaranan mühüm bir hadisə — ekzoqamiya ilə bağlıdır.

Sonrakı inkişaf və tənəzzül dövrünü kənara qoyaq, ilkin totemizmin xarakteristikasını verək. Aşağıdakı mühüm cəhətlər üzə çıxır: əvvəllər totemlər yalnız heyvanlar idi, ayrı-ayrı tayfaların əcdadları hesab edilirdi. Totem yalnız ana xətti ilə irsi olaraq keçirdi; totemi öldürmək, ya yemək qadağan idi. İbtidai şəraitdə bu ikisi eyni şeydir; totem yoldaşlarının cinsi ünsiyyəti də qadağan edilmişdi [40 — Bu mətnə uyğun olaraq, Frazer-in ikinci əsərində totemizmlə bağlı nəticə də yer alır. Beləliklə, totemizm adətən iki sahədə – din və sosial həyatda ibtidai sistem kimi təfsir olunur. Dini sistem kimi totemizm, ibtidai insanın öz totemi ilə mistik birliyini əhatə edir. Sosial təşkilat sistemi kimi isə o, eyni totemə məxsus kişi və qadın arasındakı münasibətləri izah edir. Habelə digər totemist qrupların nümayəndələri ilə münasibətləri də izah edir. Sistemin bu iki tərəfinə uyğun olaraq, bir-biri ilə uzlaşan iki ciddi müddəa, yəni totemizmin kanonu mövcuddur: ilk qaydaya görə insan öz totemini – heyvanı və ya bitkini öldürməyə və ya yeməyə cəsarət etməməlidir, ikinci qaydaya görə isə o, eyni totemə mənsub olan qadınla evlənə və ya yaşaya bilməz. Frazer daha sonra bizi totemizmlə bağlı mübahisəli məsələlərin mahiyyətinə daxil edən bir fikri əlavə edir: totemizmin bu iki səmti – din və cəmiyyət – bir-biri ilə bağlıdır, yoxsa tamamilə müstəqildir; bu, müxtəlif şəkildə cavab verilən sualdır.

Reinach tərəfindən tərtib edilmiş "Code du totemism" əsərində diqqəti çəkən məqam odur ki, əsas tabulardan biri olan ekzoqamiya tamamilə kənarda qalmış, digər bir tabunun, yəni heyvan-totemdən törəmənin ilkin şərti isə yalnız ötəri şəkildə xatırlanmışdır. Lakin mən S. Reinach-ın təsvirini seçdim, bu sahədə böyük nüfuza malikdir, oxucunu fikir ayrılıqlarına hazırlamaq üçün, indi məşğul olacağımız məsələyə zəmin yarada bilim.

Totemizmin bütün xalqların mədəniyyətinin zəruri mərhələsi olması fikri danılmazlaşırdı, onu anlamaq ehtiyacı da təkidli xarakter alırdı, mahiyyətinin sirlərinə aydınlıq gətirmək lazım idi. Totemizmdə hər şey müəmmalıdır. Ən çətin məqamlar totemdən törəmə ideyasının yaranması, eksoqamiyanın əsaslandırılmasıdır. Həmçinin hər iki element arasındakı qarşılıqlı əlaqə məsələsidir. Təfsir həm tarixi, həm də psixoloji olmalı. Bu özünəməxsus institutun hansı şəraitdə formalaşdığını göstərməlidir. İnsanların hansı mənəvi ehtiyaclarının ifadəsi kimi xidmət etdiyini də əks etdirməlidir.

Oxucularım, yəqin ki, heyrətlənəcəklər. Tədqiqatçı mütəxəssislər bu suallara müxtəlif nöqteyi-nəzərdən cavab verməyə çalışıblar. Bu məsələdə onların fikirləri xeyli fərqlənir. Totemizm və eksoqamiya haqqında ümumiyyətlə irəli sürülə biləcək demək olar ki, hər şey şübhə doğurur; və Frazer tərəfindən dərc edilmiş yuxarıda qeyd olunan mənzərə. 1887-ci il əsəri müəllifin tamamilə özbaşına fərziyyələrini ifadə etdiyi və hal-hazırda mövzuya dair baxışlarını dəfələrlə dəyişmiş Frazer-in özü tərəfindən şübhə altına alındığı üçün tənqiddən azad ola bilməz [41 - Baxışlarındakı bu dəyişiklik barədə o, aşağıdakı gözəl cümləni yazmışdır: «Bu çətin həll olunan suala yekun nəticə çıxarmağa iddia edəcək qədər sadəlövh deyiləm». Dəfələrlə baxışlarımı dəyişmək məcburiyyətində qalmışam. Reallığa uyğun onları yenidən dəyişməyə hazıram. Qərəzsiz tədqiqatçı xameleon kimi rəngini dəyişməlidir.

Təbii olaraq belə bir fərziyyə yaranır ki, hər iki institutun necə yarandığına yaxınlaşmaq mümkün olsaydı, totemizm və eksoqamiyanın mahiyyətini anlamaq ehtimalı daha yüksək olardı. Lakin vəziyyəti qiymətləndirərkən Andrew Lang-ın qeydini unutmaq olmaz ki, ibtidai xalqlar da bizə bu institutların ilkin formalarını və onların yaranma şəraitini saxlamayıb, ona görə də müşahidənin çatışmazlığını aradan qaldırmaq üçün yalnız fərziyyələrlə kifayətlənmək məcburiyyətindəyik [42 - «Mahiyyət etibarilə totemizmin mənşəyi məsələsi bizim tarixi tədqiqat və ya müşahidəmizin hüdudlarından çox kənardadır və bu məsələni öyrənərkən yalnız fərziyyələrlə kifayətlənməli oluruq». A. Lanq: «Heç yerdə mütləq ibtidai adamı görə bilmirik. Totemizm sisteminin necə yarandığını da görmürük», s. 29.]. Qeyd olunan totemizm izahı cəhdləri arasında bəziləri var. Onlar psixoloqun nəzərində əvvəlcədən az dəyərli görünür. Onlar həddindən artıq rasionaldırlar. İzah edilən hadisələrin hissi xarakterini nəzərə almırlar. Başqaları müşahidə ilə təsdiqlənməyən fərziyyələrdən çıxış edir. Üçüncülər isə başqa cür izahı daha asan olan materiala istinad edirlər. Müxtəlif baxışların təkzibi çox vaxt az çətinlik törədir; adətən müəlliflər öz baxışlarını şərh etməkdənsə, bir-birini tənqid etməkdə daha güclü olurlar. Non liquet baxılan fikirlərin əksəriyyətinin nəticəsidir. Buna görə də təəccüblənmək lazım gəlmir. Mövzuya dair ən yeni ədəbiyyatda bu məsələlər əsasən buraxılıb. Totemizm probleminin ümumi həllindən imtina meyli açıq şəkildə özünü göstərir. Bu müxtəlif fərziyyələri şərh edərkən mən xronoloji ardıcıllığa riayət etmədim.

a) Totemizmin mənşəyi

Totemizmin mənşəyi sualını belə formalaşdırmaq olar: ibtidai insanlar necə oldu ki, özlərinə (öz tayfalarına) heyvan, bitki və cansız əşya adları verdilər [43 - Ehtimal ki, əvvəlcə yalnız heyvanlar.]?

Şotlandiyalı Mac Lennan elm üçün totemizm və eksoqamiyanı kəşf etsə də, totemizmin mənşəyi barədə heç bir fikir bildirməmişdir. A.-nın sözlərinə görə. Lang bir müddət totemizmi tatuaj adəti ilə izah etməyə meyilli idi. Dərc olunmuş totemizmin mənşəyi nəzəriyyələrini üç qrupa bölərdim: α) nominalistik, β) sosioloji, γ) psixoloji.

α) Nominalistik nəzəriyyələr

Bu nəzəriyyələrin ifadə edilməsi, onları göstərdiyim başlıq altında birləşdirməyi əsaslandırır.

Artıq XVII əsrdə öz xalqının tarixini yazmış Peru inkalarının nəslindən olan Garcilaso de la Vega da ona bəlli olan totemizm fenomenlərini tayfaların bir-birindən adlarla fərqlənmək ehtiyacı ilə izah etmişdir [44 - A. Lang'a görə]. Secret of the Totem, s. 34.]. Eyni fikir bir yüzillik sonra etnoloq A.-da da yaranır. R. Keane: totemlər «heraldic badges»dən (gerb nişanları) yaranmışdır; ailələr və tayfalar bu yolla bir-birindən fərqlənməyə can atırdılar [45 - İbid.].

Max Müller totemin mənası haqqında eyni fikri ifadə etmişdir. Totem aşağıdakıları ifadə edir: 1) qəbilənin rəmzi, 2) qəbilənin adı, 3) qəbilənin əcdadının adı, 4) qəbilənin sitayiş etdiyi əşyanın adı. Daha gec I. Pikler 1899-cu ildə yazırdı: insanlar icmalar və fərdlər üçün daimi, yazılı surətdə qeydə alınmış ada ehtiyac duyurlar… Beləliklə, totemizm dini yox, ayıq, gündəlik insan tələbatından irəli gəlir. Totemizmin məğzi olan adlandırma ibtidai xalqların yazı texnikasının nəticəsidir. Totemin xarakteri asanlıqla təsvir oluna bilən yazılı işarələrə uyğun gəlir. Lakin vəhşilər heyvanın adını daşıdıqları üçün, bu heyvanlarla qohumluq fikrinə gəlmişlər[46 - Pikler və Somlo, «Totemizmin mənşəyi», 1901. Müəlliflər öz izahlarını əsaslı olaraq «Tarixin materialist nəzəriyyəsinə dair materiallar» adlandırırlar.

Herbert Spencer də totemizmin mənşəyində adlandırmaya həlledici məna verirdi. O deyir ki, ayrı-ayrı fərdlər öz xüsusiyyətlərinə görə heyvan adları ilə adlandırılmağı tələb edir. Beləliklə, nəsillərinə keçən başqa fəxri adlar və ya ləqəblər qazanırdılar. İbtidai dillərin qeyri-müəyyənliyi və aydınlığının olmaması ucbatından sonrakı nəsillər bu adları sanki həmin heyvanlardan törədiklərinin sübutu kimi başa düşürdülər. Beləliklə, totemizm əcdadlara qarşı anlaşılmaz bir pərəstişə çevrildi.

Eynilə bu şəkildə, anlaşılmazlığı vurğulamasa da, Lord Avebury totemizmin mənşəyi haqqında belə mühakimə yürüdür. O, daha çox əvvəlki adı Con Lubbock kimi bəlli olan şəxsdir. Əgər heyvanlara sitayişi izah etmək istəyiriksə, insan adlarının nə qədər tez-tez heyvanlardan götürüldüyünü unutmamalıyıq. Ayı və ya aslan adlandırılan adamın uşaqları və nəsilləri bu adı tayfanın adına çevirirdilər. Bundan belə çıxırdı ki, heyvanın özü müəyyən hörmət qazanır və nəhayət, ehtiram obyektinə çevrilirdi.

Bizim fikrimizcə inkaredilməz olan, Fison bu etirazı irəli sürmüşdür. O, avstraliyalılar arasında hökm sürən vəziyyətə istinad etmişdir. O göstərdi ki, totem həmişə insan qruplarının, bəzən isə yalnız bir adamın əlamətidir. Əgər başqa cür olsaydı və totem tək bir şəxsin adı olsaydı, ana xətti ilə irsiyyət sisteminin hökmranlığı şəraitində bu ad heç vaxt onun uşaqlarına keçə bilməzdi.

Lakin indiyədək irəli sürülən nəzəriyyələr açıq-aydın əsassızdır. Onlar ibtidai xalqların tayfalarının heyvan adları ilə adlandırılması faktını izah edir, lakin bu adlandırmanın kəsb etdiyi mənanı – totemizm sistemini heç cür izah edə bilmir. Bu qrupdan ən çox diqqətə layiq olan A.Lang-ın nəzəriyyəsidir. O, problemin mərkəzini hələ də adlandırmada görür. Lakin iki maraqlı psixoloji məqam irəli sürür. Bununla da totemizmin sirrinin yekun həllinə iddia edir.

A. Lanq hesab edir ki, klanların heyvan adını nə cür tapmasının heç bir fərqi yoxdur. Tutaq ki, bir gün onlarda belə adlar daşıdıqlarına dair şüur oyandı, lakin bunun səbəbini heç cür izah edə bilmədilər. Bu adların mənşəyi unudulub. Bu halda, onlar ehtimal ki, müxtəlif yollarla bunu öyrənməyə çalışmış və bu adların əhəmiyyət kəsb etdiyinə dair mövcud inamları zəruriliyi ilə totemizm sistemində əks olunan bütün bu fikirlərə gəlib çatmalı idilər. İbtidai xalqlar üçün adlar, həm müasir vəhşilər, həm də bizim uşaqlarımız üçün olduğu kimi[47 - Bax məq. «Tabu haqqında».], bizə elə gəldiyi kimi nə isə laqeyd və şərti deyil, əhəmiyyətli və mahiyyətli bir şeydir. İnsanın adı onun şəxsiyyətinin başlıca tərkib hissəsini, bəlkə də ruhunun bir parçasını təşkil edir. Heyvanla eyni ad daşımaq ibtidai xalqları öz şəxsiyyətləri ilə həmin heyvan növü arasında sirli və əhəmiyyətli bağlanti olduğuna dair fərziyyəyə gətirib çıxarmalı idi. Qan qohumluğundan başqa bu, bəlkə də hansı başqa bağlanti ola bilərdi? Lakin ad oxşarlığına görə belə qohumluq qəbul edildiyi üçün, qan tabusunun müstəqim nəticəsi olaraq, ondan ekzoqamiya daxil edərək bütün totemizm göstərişləri irəli gəlirdi.

Məhz bu üç amil – mənşəyi naməlum heyvan adları qrupu, eyni adı daşıyan bütün canlılar – insanlar və heyvanlar arasında ali əlaqəyə inam, qanın sirli mənasına etiqad – ekzoqamiya da daxil olmaqla, bütün totemizm inanclarının və əməllərinin yaranmasına səbəb olmuşdur. («Totemin sirləri», s. 126.)

Langın izahları, necə deyərlər, xronoloji baxımdan iki dövrə bölünür. Onun nəzəriyyəsinin bir hissəsi totemizm sistemini, bu adlandırmanın mənşəyinin unudulması şəraitində, totemin adından çıxış edərək psixoloji zəruriliklə izah edir. Nəzəriyyənin başqa bir hissəsi bu adların mənşəyini müəyyən etməyə çalışır. Görəcəyik ki, o, tamamilə başqa xarakter daşıyır.

Lang nəzəriyyəsinin bu ikinci hissəsi mahiyyət etibarilə mənim «nominalistik» adlandırdığım digər nəzəriyyələrlə demək olar ki, eynidir. Əməli fərqləndirmə tələbatı ayrı-ayrı əşirətləri özlərinə ad verməyə vadar etdi. Onlar başqa əşirətlərin verdikləri adlarla razılaşırdılar. Bu «naming from without» Lang konstruksiyasının xüsusiyyətini təşkil edir. Bu yolla alınan adların heyvanlardan götürülməsində heç bir təəccüblü cəhət yoxdur. İbtidai xalqlara təhqir və ya istehza kimi görünməsində də elə. Lakin Lang tarixin sonrakı dövrlərində bunu qeyd etmişdir. Əvvəlcə lağlağı məqsədilə verilən adlar qəbul edilirdi. Onları məmnuniyyətlə daşımaq halları tək-tük deyildi (gezlar, viqlər və torilər). Bu adların mənşəyinin zamanla unudulması fərziyyəsi, Lang nəzəriyyəsinin bu ikinci hissəsini əvvəl ifadə edilənlə əlaqələndirir.

β) Sosioloji nəzəriyyələr

S. Sonrakı dövrlərin ayin və adət-ənənələrində totemizm sisteminin qalıqlarını uğurla tədqiq edən, lakin əvvəldən heyvan totemindən törəmə amilinə az əhəmiyyət verən Reynak bir yerdə cəsarətlə bəyan edir ki, totemizm ona yalnız «instinkt sosialın hipertrofiyası» kimi görünür.

E.Durkheim-in «Les formes élémentaires de la vie religieuse» adlı yeni əsərində də eyni baxış keçir. Le système totémique en Australie, 1912-ci il. [üz: 3] Totem bu xalqların sosial dininin açıq nümayəndəsidir. O, əsl ehtiram obyekti olan ictimaiyyəti təcəssüm etdirir.

Digər müəlliflər bu fikri daha ətraflı əsaslandırmağa çalışmışlar. Onlar sosial instinktlərin totemizm institutlarının yaranmasında iştirakı barədə düşünürdülər. Belə ki, A.S.Haddon fərz edirdi ki, ilkin vaxtlarda hər bir ibtidai qəbilə xüsusi heyvan və ya bitki növü ilə qidalanırdı, bəlkə də bu ərzaq məhsulları ilə alver edir və onları digər qəbilələrə mübadilə üçün verirdi. Beləliklə, elə alınmalı idi ki, qəbilə özünə bu qədər mühüm rol oynayan heyvanın adı ilə digər qəbilələrə bəlli olsun. Eyni zamanda bu qəbilədə həmin heyvana qarşı xüsusi bir yaxınlıq və ona qarşı maraq yaranmış olmalıdır ki, bu da yalnız psixi motivə, insan ehtiyaclarının ən ibtidai və zəruri olanına – aclığa əsaslanırdı.

Bu nəzəriyyə totem nəzəriyyələrinin ən rasionalıdır. Ona qarşı irəli sürülən etirazlar göstərir: ibtidai xalqlar arasında belə bir qidalanma vəziyyətinə heç yerdə rast gəlinməmişdir. Ehtimal ki, o, heç vaxt mövcud da olmamışdır. Vəhşilər hər şeyi yeyirlər və nə qədər aşağı səviyyədədirlərsə, bu xüsusiyyət bir o qədər güclü olur. Bundan əlavə, belə müstəsna bir diyetdən totemə qarşı, sevimli qidadan tamamilə imtina etməklə özünün ən yüksək ifadəsini tapan və demək olar ki, dini xarakter daşıyan münasibətin necə yarana bildiyini anlamaq mümkün deyil.

Frazerin totemizmin mənşəyi haqqında irəli sürdüyü üç nəzəriyyədən birincisi psixoloji xarakter daşıyır; o, başqa yerdə ifadə ediləcəkdir. Frazerin burada bəhs ediləcək ikinci nəzəriyyəsi, Mərkəzi Avstraliya yerliləri haqqında iki tədqiqatçının dərc olunmuş mühüm əsərlərinin təsiri altında yaranmışdır.

Spencer və Gillen Arunta adlanan tayfa qrupunun, yəni Arunta millətinin bir sıra qəribə adət-ənənələrini, təsisatlarını və inanclarını təsvir etmişlər. Frazer də onların fikri ilə razılaşmışdır ki, bu xüsusiyyətlərdə ibtidai vəziyyətin cizgilərini görmək lazımdır. Onlar totemizmin ilkin və əsl mahiyyətini izah edə bilər.

Arunta əşirətinin (Arunta millətinin bir hissəsi) bu xüsusiyyətləri aşağıdakılardır:

1. Onda totemin klanlara bölünməsi mövcuddur, lakin totem miras yolu ilə deyil, fərdi şəkildə müəyyən edilir (bunun üsulu barədə nitq aşağıda gedəcək).

2. Totem klanları ekzoqamik deyil, nikah məhdudiyyətləri totemlə heç bir əlaqəsi olmayan, yüksək inkişaf etmiş nikah siniflərinə bölünmə nəticəsində yaranır.

3. Klan toteminin funksiyası, məqsədi yalnız magik yolla yeyilə bilən totemik obyektin çoxalmasına kömək etmək olan mərasimin icrasından ibarətdir (Bu mərasim İntiçiuma adlanır).

4. Arunta xalqının özünəməxsus mayalanma və dirilmə nəzəriyyəsi mövcuddur. Onlar güman edirlər ki, ölkələrinin bəlli yerlərində eyni totemin üzvləri olan vəfat etmiş şəxslərin ruhları öz dirilmələrini gözləyir və həmin yerlərdən keçən qadınların bədəninə daxil olurlar. Əgər uşaq doğularsa, ana öz fikrincə uşağı hansı ruhlar məskənində mayaladığını göstərir. Buna müvafiq olaraq uşağın totemi müəyyən edilir. Bundan sonra belə təxmin edilir ki, ruhlar (həm ölənlərin, həm də dirilənlərin) bu məskənlərdə yerləşən özünəməxsus daş amuletləri (Çurinqa adlanan) ilə bağlıdırlar.

Görünən odur ki, iki amil J. G. Frazer-i inandırmışdır. O, Arunta qurumlarında totemizmin ən qədim formalarının aşkar edildiyinə inanırdı. Birincisi, Arunta əcdadlarının həmişə öz totemləri ilə qidalandığını və yalnız öz totemlərindən olan qadınlarla evləndiyini iddia edən müxtəlif miflərin mövcudluğu. İkincisi, onların mayalanma haqqında təsəvvürlərində cinsi aktın ikinci plana çəkilməsi faktıdır. Cinsi əlaqənin hamiləliyə səbəb olduğunu hələ bilməyən insanları, insan növünün ən geridə qalmış və primitiv nümayəndələri kimi qiymətləndirmək olmaz.

Totemizm haqqında mühakiməsini İntichiuma mərasiminə əsaslandıran Frazer, totemistik sistemi tamamilə fərqli bir işıqda — insanın təbii ehtiyaclarının ödənilməsi üçün sırf praktik bir təşkilat kimi gördü (yuxarıda Haddonun nəzəriyyəsi ilə müqayisə edin)[48 - Burada bəzi müəlliflərin insan düşüncəsinin təvazökar başlanğıcına aid etmək istədiyi, lakin vəhşilərin sadə, hissi və konkret düşünmə tərzinə tamamilə yad olan o qeyri-müəyyən və mistik, metafizik dumanlı heç nə yoxdur.]. Sistem sadəcə möhtəşəm «cooperatif magic» çıxdı. İbtidai xalqlar, necə deyərlər, magik istehsal-istehlak cəmiyyəti təşkil etmişlər. Hər totem qəbiləsi bu vəzifəni öz üzərinə götürdü. Onlar bəlli bir qida mənbəyinin kifayət miqdarda olmasına nəzarət edirdi. Məsələ yeyilməyən, məsələn, zərərli heyvanlar, yağış, külək və bu kimi totemlərə aid olduqda, totem klanının vəzifəsi təbiətin bu hissəsi üzərində hakimiyyət qazanmaq idi. Onun bütün zərərlərini dəf etmək idi. Hər bir klanın nailiyyətləri digərlərinin faydasına idi; klan öz totemindən heç nə yeyə bilmədiyi və ya çox az miqdarda istifadə etdiyi üçün bu qiymətli xeyirliyi başqaları üçün əldə edir, bunun müqabilində isə onlar da öz sosial totemist vəzifələrinə uyğun olaraq hasil etməli olduqları şeylərlə onu təmin edirdilər. İntichiuma mərasiminə əsaslanan bu anlama işığında Frazerə elə gəlirdi ki, totemin qadağan edilməsi münasibətin daha vacib tərəfini, yəni başqalarının istehlakı üçün mümkün qədər çox yeyilə bilən totem tədarük etmək əmrini kölgədə qoyub ikinci plana keçirmişdir.

Frazer belə fərz edir ki, ənənəyə görə Aruntalarda ilkin olaraq hər totem qəbiləsi öz totemi ilə məhdudiyyətsiz qidalanırdı. Lakin sonrakı inkişafı anlamaqda çətinlik yarandı: klan totemdən istifadəni özü üçün dayandıraraq, onu başqalarına təmin etməklə kifayətlənməyə başladı. Frazer belə hesab edir ki, bu məhdudiyyət heç də dini hörmət hissindən irəli gəlməyib, əksinə, ehtimal ki, heç bir heyvanın öz növünü yeməməsi müşahidəsinə əsaslanır; deməli, totemlə eyniləşdirmənin bu pozuntusu onun üzərində qazanmaq istədiyim hakimiyyətə zədəli olardı. Yaxud məhdudiyyət, özünü qorumaq şərti ilə varlığın rəğbətini qazanmaq istəyindən yaranmışdır. Lakin Frazer bu izahın çətinliklərini özündən gizlətmir. Aruntaların mifləri ilə təsdiqlənən totem daxilində nikah adətinin hansı yolla ekzoqamiyaya çevrildiyini göstərmək riskinə də o qədər az girirdi.

Frazer nəzəriyyəsi İntichiuma əsasında qurulmuşdur. Öz əsasını bütünlüklə Arunta institutunun ibtidai təbiətinin etirafından götürür. Lakin Durkheim və Lang tərəfindən irəli sürülən etirazlardan sonra, bunda israr etmək mümkün olmayan görünür. Aruntalar, tərsinə, görünən odur ki, inkişaflarında bütün Avstraliya tayfalarından daha uzağa getmişlər və totemizmin başlanğıcından çox, artıq onun tənəzzül mərhələsini təmsil edirlər. Frazerə böyük təsir bağışlayan miflər, çünki onlar mövcud institutların əksinə olaraq, totemi yeməyə və totem daxilində nikah bağlamağa icazə verilməsini vurğulayır, qızıl dövr haqqında miflər kimi keçmişə proyeksiyası salınan arzuları ifadə edən fantaziyalar olaraq asanlıqla izah olunur.

γ) Psixoloji nəzəriyyələr

Frazerin ilk psixoloji nəzəriyyəsi «xarici ruh» inancına əsaslanırdı. Bu, Spencer və Gillenin müşahidələri ilə tanışmazdan əvvəl idi. Totem ruh üçün etibarlı sığınaq rolunu oynamalı idi; ruh ona üz tutan təhlükələrdən qaçmaq üçün orada gizlənirdi. Əgər ibtidai insan ruhunu öz totemində gizlədirdisə, bunun sayəsində özü də toxunulmaz olurdu və təbii ki, ruhunun daşıyıcısına zərər vurmaqdan çəkinirdi. Ruhunun daşıyıcısı olan heyvan növünün hansı fərd olduğunu bilmədiyi üçün, bütün növü qorumamaq onun üçün tamamilə təbii deyildi. Sonralar Frazer bu fikirdən imtina etdi. O, totemizmin mənşəyini ruhlara etiqadla izah etməyi dayandırdı.

Spencer və Gillenin müşahidələri ilə tanış olduqdan sonra o, yuxarıda şərh edilən digər totemizm sosioloji nəzəriyyəsini irəli sürdü, lakin sonralar özü də totemizmi əsaslandırdığı motivin həddindən artıq «rasional» olduğunu və bununla da ibtidai adlandırıla bilməyəcək dərəcədə mürəkkəb sosial təşkilatın mövcudluğunu fərz etdiyini başa düşdü [49 - «Vəhşilər icmasının təbiət səltənətini əyalətlərə bölərək hər əyalətə xüsusi sehrbazlar qrupu təyin etməsi və bütün bu qruplara sehr yaratmağı, ümumi tanrının ecazkar gücünü formalaşdırmağı əmr etməsi ağlabatan görünmür.»]. Sehrli kooperativ cəmiyyətlər ona artıq totemizmin rüşeymindən daha çox sonrakı dövrlərə aid əsərlər kimi görünürdü. O, totemizmin mənşəyini çıxarmaq üçün bu formasiyaların arxasında daha bəsit bir element, ibtidai mövhumat axtarırdı. Bu ilkin məqamı o, Aruntanın heyrətamiz mayalanma nəzəriyyəsində tapmışdır.

Artıq qeyd edildiyi kimi, Aruntalar mayalanmanın cinsi əlaqə ilə bağlantısını inkar edirlər. Əgər qadın özünü ana kimi hiss edirsə, bu o deməkdir ki, yaxınlıqdakı məskənlərindən birində təkrar doğulmağı gözləyən ruhlardan hansısa onun bədəninə daxil olmuş və uşaq şəklində ondan doğulur. Bu uşaq bəlli bir yerdə sığınan bütün ruhlarla eyni totemə malikdir. Bu mayalanma nəzəriyyəsi totemizmi izah edə bilməz, çünki əvvəlcədən onun var olmasını fərz edir. Lakin bir addım da geri çəkilib fərz etsək ki, qadın ilk dəfə ana olduğunu hiss etdiyi anda diqqətini çəkən heyvan, bitki, daş və ya başqa bir əşyanın həqiqətən sonradan onun bədəninə daxil olduğuna və insan simasında ondan doğulduğuna inanırdısa, onda insanın öz totemi ilə eyniliyi məhz bu ana inancı sayəsində real əsas kəsb edərdi və bundan totemin bütün digər qadağaları (ekzoqamiya istisna olmaqla) asanlıqla çıxardı. Adam bu heyvanı və ya bu bitkini yeməkdən imtina edərdi, çünki bununla o, özünü yemiş olardı. Lakin onun bəzən xüsusi bir mərasim şəklində öz totemindən nə isə dadmaq istəyi yaranardı, çünki bununla o, totemizmin mahiyyətini təşkil edən totemlə eyniləşməsini möhkəmlədərdi. W.H.R.Rivers-in müşahidələri deyəsən belə bir hamiləlik nəzəriyyəsi əsasında idi. Bu, insanların öz totemi ilə birbaşa eyniləşdirilməsini sübut edirdi.

Beləliklə, totemizmin son mənbəyi vəhşilərin cahilliyi oldu. Onlar insanların və bu heyvanların necə çoxaldığını bilmirdilər. Xüsusilə erkəyin mayalanmadakı rolu məlum deyildi. Bu cahillik mayalanma aktı ilə uşağın doğulması (və ya ilk uşaq hərəkətlərinin hiss edildiyi an) arasındakı uzun interval tərəfindən dəstəklənirdi. Totemizm buna görə də kişi ruhunun deyil, qadın ruhunun yaradışıdır. Onun köklərini hamilə qadının «qaprisləri» (sick fancies) təşkil edir. Həqiqətən, qadının həyatının sirli anında, ilk dəfə özünü ana kimi hiss etdiyi vaxt onu bürüyən hisslər, uşaq hələ onun bətnində olarkən belə asanlıqla müəyyən edilə bilər. Bu cür ana fantaziyaları, o qədər təbii və görünən ümumi yayılmışdır ki, deyəsən, totemizmin kökləri olmuşdur.

Frazerin bu üçüncü nəzəriyyəsinə qarşı da ikinci – sosioloji nəzəriyyəyə irəli sürülən eyni etiraz bildirilir. Aruntalar, görünür, totemizmin başlanğıcından çox uzağa getmişlər. Görünür, onların atanın rolunu inkar etməsi ibtidai cahilliyə əsaslanmır; bəzi münasibətlərdə onlarda hətta ata xətti ilə irsiyyət də mövcuddur. Görünür, onlar ata rolunun əhəmiyyətini öz mühakimələrinə qurban vermişlər ki, əcdad ruhlarına ehtiram göstərsinlər[50 - Bu inanc ibtidai xalqların fəlsəfəsidir. A.Lang.]. Əgər onlar ruh vasitəsilə baş verən bakirə doğuluş mifini ümumi mayalanma nəzəriyyəsinə çeviriblərsə, buna görə onlara nəslin davam etdirilməsi şərtlərindən xəbərsizlik aid etmək, xristian miflərinin yarandığı dövrdəki qədim xalqlara aid etmək qədər az mümkündür.

Totemizmin mənşəyinə dair digər nəzəriyyəni hollandiyalı G.A.Wilcken irəli sürmüşdür. O, totemizmin ruhların köçməsi ilə birləşməsini təmsil edir: «ümumi etiqada görə vəfat edənlərin ruhlarının keçdiyi həmin heyvan qan qohumu, əcdad hesab olunur və bu keyfiyyətdə də ehtiram görürdü». Lakin ruhlara heyvanlara köçməsi inancı daha çox totemizmdən yaranmışdır, nəinki tərsinə.

Totemizmin başqa bir nəzəriyyəsini görkəmli amerikalı etnoloqlar Fr. Boas, Hill-Tout və b. O, hindu tayfalarının totemist qəbilələri üzərində aparılan müşahidələrdən çıxış edərək bildirir ki, totem əslində ulu babaya yuxuda zühur etmiş himayədar ruhdur. Və ondan miras olaraq nəsillərə ötürülmüşdür. Biz artıq əvvəllər görmüşük ki, totemizmi bir şəxsdən irsiyyət yolu ilə keçməklə izah etmək nə qədər çətindir; bundan əlavə, Avstraliya müşahidələri totemi himayəçi ruha endirmək cəhdlərini heç bir şəkildə təsdiqləmir.

W. Wundt-un irəli sürdüyü son psixoloji nəzəriyyə üçün həlledici əhəmiyyət kəsb edən faktlar bunlardır: birincisi, totemin ilkin obyekti və ən geniş yayılmış növü heyvandır; ikincisi, totem heyvanları arasında da ən ilkinləri ruh heyvanları ilə üst-üstə düşür. Quş, ilan, kərtənkələ və siçan kimi ruh-heyvanlar ən münasib namizədlərdir. Onlar böyük hərəkətliliyi, havada uçması sayəsində seçilir. Həmçinin qeyri-adi, ürpertici hiss doğuran digər xüsusiyyətləri var. Totem heyvanı ruhun heyvana köçməsinin törəməsidir. Beləliklə, W. Wundt üçün totemizm burada bilavasitə ruhlara inamla, yəni animizmlə birləşir.

b) və c) Ekzoqamiyanın mənşəyi və onun totemizmlə münasibəti

Totemizm nəzəriyyələrini kifayət qədər ətraflı ifadə etdim, lakin zəruri qısalıq səbəbindən onların yaradacağı təəssüratın naqis olmasından ehtiyat etməliyəm. Növbəti suallara gəldikdə, oxucunun marağı naminə özümə daha da yığcamlıq icazəsi verirəm. Totemist xalqlarda ekzoqamiya sahəsindəki mübahisələr, bu zaman istifadə edilməli olan materialın xarakterinə görə, xüsusilə mürəkkəbləşir və genişlənir, demək olar ki, dolaşıq hal alır. Bu məqalənin məqsədi mənə burada da bəzi əsas istiqamətləri vurğulamaqla kifayətlənmək və mövzunun daha dərindən tədqiqi üçün dəfələrlə istinad edilən ətraflı xüsusi əsərlərə göstərmək imkanı verməkdir.

Müəllifin ekzoqamiya məsələlərindəki mövqeyi, təbii ki, bu və ya digər totem nəzəriyyəsinə olan münasibətdən asılıdır. Totemizmin bəzi izahları ekzoqamiya ilə tamamilə əlaqəsizdir, buna görə də hər iki institut sadəcə bir-birindən ayrılır. Beləliklə, burada iki baxış qarşı-qarşıya qoyulur – biri ekzoqamiyanın totemizm sisteminin tərkib hissəsi olması barədə ilkin fərziyyəni qorumaq istəyir, digəri isə belə bir bağlantını şübhə altına alaraq ən qədim mədəniyyətlərin bu iki institutunun təsadüfi üst-üstə düşməsini mümkün sayır. Frazer sonrakı əsərlərində bu son nöqteyi-nəzəri qətiyyətlə müdafiə edirdi. «Oxucudan xahiş etməliyəm ki, hər iki institutun – totemizmin və eksoqamiyanın – bəzi tayfalarda təsadüfən kəsişib qarışmasına baxmayaraq, mənşəcə və mahiyyətcə tamamilə fərqli olduğunu heç vaxt nəzərdən qaçırmasın». (Totem və Ek., I.).

O, birbaş bildirir ki, əks baxış çətinliklərin və anlaşılmazlıqların mənbəyidir. Bunun əksinə olaraq, başqa müəlliflər ekzoqamiyanı əsas totemist baxışların qaçılmaz nəticəsi kimi anlamağa yol tapmışlar. Durkheim öz əsərlərində göstərmişdir ki, totemlə bağlı tabu, çox güman, eyni totemdən olan qadınla cinsi ünsiyyəti qadağan etməyə səbəb olmuşdur. Totem insanla eyni qandandır. Ölüm cəzası qorxusu altında, deflorasiya və menstruasiya nəzərə alınmaqla, eyni totemə məxsus qadınla cinsi ünsiyyət qadağandır. A.Lang bu sualda Durkheim-in fikrinə qoşularaq, eyni nəslin qadınları ilə nikahı qadağan etmək üçün qan tabusuna ehtiyac olmadığını belə hesab edir. Totemin ümumi tabusu, məsələn, totem ağacının kölgəsində oturmağı qadağan edən tabu, bunun üçün tamamilə kifayət edərdi. A. Lang bununla belə ekzoqamiyanın başqa bir mənşəyini də müdafiə edir (bax: qeyd). Və bu iki izahatın bir-birinə hansı münasibətdə olduğunu şübhə altında saxlayır.

Tarixi ardıcıllığa gəldikdə, müəlliflərin əksəriyyəti totemizmin daha qədim institut olduğu, ekzoqamiyanın isə sonradan birləşdiyi fikrindədir [51 - Məs., Frazer. Totemik klan ekzoqamik sinifdən tamamilə fərqli sosial təşkilatdır. Bizim ilkincinin sonuncudan qat-qat qədim olması barədə düşünməyə möhkəm əsaslarımız var.

Ekzoqamiyanı totemizmdən asılı olmayaraq izah etməyə çalışan nəzəriyyələr arasında müəlliflərin incest probleminə fərqli münasibətini aydınlaşdıran bəzisinə işarə edək.

Mac Lennan ekzoqamiyanı məharətlə izah etmişdir. O, bunu qadınların vaxtilə oğurlanmasına işarə edən adət-ənənələrin bəqiyyəsi kimi görmüşdür. O, fərziyyə irəli sürdü. İbtidai dövrlərdə ümumi adət-ənənə qadınları yad nəsildən əldə etmək idi. Öz nəslindən olan qadınla nikah tədricən tabuya çevrildi. Çünki bu, qeyri-adi hal idi [52 - Təmiz deyil, çünki tətbiq edilmirdi]. O, ekzoqamiya adətinin motivini axtarırdı. İbtidai xalqlarda doğum zamanı qız uşaqlarının əksəriyyəti öldürülürdü. Nəticədə qadınların kəmiyyəti kifayət etmirdi. Bizi burada faktik halların Mac Lennanın fərziyyələrini təsdiqləyib-təsdiqləmədiyini yoxlamaq maraqlandırmır. Bizi daha çox maraqlandıran arqument odur ki, əgər bu müəllifin haqlı olduğunu fərz etsək belə, yenə də kişilərin öz qanlarından olan azsaylı qadınlardan niyə imtina etdikləri və incest probleminin burada nə üçün heç nəzərə alınmadığı izah olunmaz olaraq qalır.

Bunun əksinə olaraq və açıq-aydın daha böyük hüquqla digər müəlliflər ekzoqamiyanı inestin qarşısını almaq üçün yaradılmış institut kimi başa düşürdülər.

Nikah məhdudiyyətlərinin getdikcə artan mürəkkəbliyinə nəzər saldıqda, Morgan, Frazer, Howitt, Baldwin və Spencer-in fikri ilə razılaşmaq lazım gəlir ki, bu təsisatlar məqsədəuyğun, qəsdən yaradılmış xarakter daşıyır (Frazer-ə görə «deliberate design») və onlar həqiqətən can atdıqları məqsədə çatmalıdırlar. Eyni zamanda bu sistemlər həm mürəkkəb, həm də dəqiqdir. Onları bütün detalları ilə izah etməyin başqa yolu yoxdur.

Maraqlıdır ki, nikah siniflərinin tətbiqi ilə əldə edilən ilk məhdudiyyətlər gənc nəsillərin cinsi azadlığına, yəni qardaş-bacılar və oğullarla anaları arasındakı inçesta aid olduğu halda, ata ilə qız arasındakı inçest yalnız sonrakı tədbirlər nəticəsində aradan qalxmışdır.

Lakin seksual həyatın ekzoqamik məhdudiyyətinin qəsdən yaradılmış qanunvericiliklə izah edilməsi bu institutları formalaşdıran motivi anlama baxımından heç nə vermir. Nəticə etibarilə, ekzoqamiyanın kökü kimi qəbul edilməli olan incest qorxusu haradan yaranır? Aydındır ki, inest qorxusunu izahlamaq üçün qan qohumları ilə cinsi ünsiyyətə qarşı instinktiv ikrah hissindən, yəni inest qorxusu faktından istifadə etmək kifayət deyil; çünki sosial təcrübə göstərir ki, bu instinktin əksinə olaraq, inest hətta bizim cəmiyyətimizdə də nadir hadisə deyil və tarixi təcrübə bizə elə hallarla tanış edir ki, orada imtiyazlı mövqedə olan şəxslər üçün inestuoz nikah tələb olunur.

İnsest qorxusunu izah etmək üçün Westermarck[53 - Əxlaqın mənşəyi və inkişafı, İI. Nikah, 1909. Elə orada da müəllifin özünə məlum olan etirazlara qarşı müdafiəsi göstərir ki, «uşaqlıqdan bir yerdə böyüyən şəxslər arasında cinsi ünsiyyətə qarşı düşmənçilik münasibəti hökm sürür və bu hiss, həmin şəxslər adətən qan qohumu olduqları üçün, yaxın qohumlar arasında cinsi ünsiyyətə duyulan ikrah hissi sayəsində adət-ənənələrdə və qanunda təbii ifadəsini tapır». Havelock Ellis bu ikrahın xarakter etibarilə cinsi cazibə olduğunu inkar etsə də, mahiyyət etibarilə bu izahla razılaşır və deyirdi: «Qardaş-bacı olduqda və ya uşaqlıqdan bir yerdə yaşayan oğlan və qızlarda cinsi cazibənin normal şəkildə özünü büruzə verməməsi sırf mənfi xarakterli bir haldır; bu, həmin şəraitdə cinsi cazibəni oyadan amillərin mütləq surətdə olmamasından irəli gəlir...» [korpus tapıntıları: MÜTLƏQ istifadə edin: ipuçları: «giriş → çıxış» cütləri, uzunluğa görə qruplaşdırılıb Uşaqlıqdan bəri birlikdə böyüyən şəxslər arasında vərdiş görmə, eşitmə və toxunma ilə bağlı bütün hissi qıcıqları kütləşdirmiş, onları sakit bir meylliliyə yönəltmiş və cinsi tumessensiyanı yaratmaq üçün zəruri olan erotik oyanmanı törətmək qabiliyyətindən məhrum etmişdir.

Mənə elə gəlir ki, Westermarck-ın uşaqlıqda bir yerdə böyüdüyü şəxslərlə cinsi ünsiyyətə qarşı duyulan bu anadangəlmə iyrənmədə həm də incesdin nəslə zərər verdiyi bioloji faktının psixi ifadəsini görməsi olduqca qəribədir. Belə bir bioloji instinkt öz psixoloji təzahüründə çətin ki, bu qədər yanılaraq, nəslin davamı üçün zərərli olan qan qohumları əvəzinə, bu münasibətdə tamamilə zərərsiz olan ev və ocaq yoldaşlarına toxunsun. Lakin Frazerin Westermarck-ın bu iddiasına qarşı irəli sürdüyü əlamətdar etirazları qeyd etməyə bilmirəm. Frazer bunu anlaşılmaz hesab edir. Seksual hisslər ocaq yoldaşları ilə ünsiyyətə mane olmamalıdır. Halbuki ensest qorxusu ağlasığmaz dərəcədə böyüyür. Lakin Frazerin digər qeydləri daha dərindən nüfuz edir ki, mən onları burada tam şəkildə verirəm, çünki mahiyyət etibarilə mənim tabu haqqında məqaləmdə irəli sürülən arqumentlərlə üst-üstə düşür.

«Dərin kök atmış insan instinktinin nəyə görə qanun vasitəsilə təsdiqlənməyə ehtiyacı olduğunu anlamaq çətindir. İnsanlara yeməyi və ya içməyi əmr edən, yaxud əllərini oda qoymağı qadağan edən heç bir qanun yoxdur. İnsanlar yeyir, içir və bu təbii impulslara tabe olmamağın səbəb olacağı qanuni deyil, təbii cəzadan qorxaraq instinktiv olaraq əllərini oddan uzaq tuturlar. Qanun insanlara yalnız onların öz ehtiraslarının təzyiqi altında edə biləcəkləri işləri məhdudlaşdırır. Təbiətin özü qadağan etdiyi və ya cəzalandırdığı şeyi, qanunla qadağan etməyə və ya cəzalandırmağa lazım deyil. Buna görə də asanlıqla fərz edə bilərik ki, qanunla qadağan edilən cinayətlər elə cinayətlərdir ki, çox insan təbii meyilləri üzündən onları böyük məmnuniyyətlə törədərdi. Əgər belə bir meyl olmasaydı, bu cür cinayətlər törədilməzdi, əgər belə cinayətlər törədilməsəydi, onları qadağan etməyə də ehtiyac olmazdı. Buna görə də, qanuni incest qadağasından ona qarşı təbii ikrahın mövcudluğu nəticəsini çıxarmaq əvəzinə, biz daha çox belə bir qənaətə gəlməliyik ki, təbii instinkt insana incestə doğru çəkir və əgər qanun digər təbii meyllər kimi bu meyli də boğursa, bunun əsasında sivilizasiyalı insanların bu cür təbii meyllərin təmin edilməsinin cəmiyyətə zərər verdiyi barədə fikri dayanır.

Frazerin bu qiymətli arqumentlərinə onu da əlavə edə bilərəm ki, psixoanaliz məlumatları inçestual cinsi ünsiyyətə qarşı anadangəlmə ikrah hissinin mövcudluğu barədə fərziyyəni tamamilə mümkün olmayan edir. Tərsinə, onlar göstərdilər ki, gəncin ilk cinsi impulsları təbiətcə həmişə inçest xarakterli olur və bu cür sıxışdırılmış impulslar sonrakı nevrozların yaradıcı qüvvələri kimi böyük rol oynayır.

Buna görə də, ensest qorxusuna anadangəlmə instinkt kimi baxışdan əl çəkilməlidir. İnsest qadağasının çoxlu tərəfdarı olan və ibtidai xalqların qohum nikahının öz nəsilləri üçün hansı təhlükələr törətdiyini erkən fark etdiyini, buna görə də tam şüurlu məqsədəuyğunluqla insesti qadağan etdiyini fərz edən digər izahı ilə də vəziyyət daha yaxşı deyil. Bu izaha qarşı çoxsaylı etirazlar yaranır. Yəqin ki, qohumlarla nikahın qadağan edilməsi maldarlıqdan da qədim deyil; axı insan məhz maldarlıq sayəsində qan qarışığının irqin xüsusiyyətlərinə təsirini görə bilmişdi, üstəlik, indiyədək qan qarışığının zərərli nəticələri tam sübuta yetirilməyib və insanlara gəldikdə isə bunu sübut etmək olduqca çətindir. Bundan əlavə, müasir vəhşilər haqqında bildiyimiz hər şey onların ən uzaq əcdadlarının düşüncələrinin gələcək nəsillərə zərər verməyin qarşısını almağa yönəldiyi ehtimalını olduqca inandırıcı edir. Heç bir düşünmədən yaşayan bu böyük uşaqlara, müasir mədəniyyətimizdə belə çətin ki, nəzərə alınan gigiyenik və ya evgenik motivləri aid etmək gülməli görünür[54 - Ch. Darvin vəhşilər haqqında deyir: «Onlar öz əşirətinin istiqbalda üzləşə biləcəyi bəlalər barədə düşünməyə meyilli deyillər».

Nəhayət, bir daha vurğulamaq lazımdır ki, irqi zəiflədən amil kimi qohumlar arasında cinsi əlaqənin praktiki və gigiyenik mülahizələrdən irəli gələn qadağası, cəmiyyətimizdə insestə qarşı yaranan dərin ikrah hissini izah etmək üçün tamamilə kifayətdir. Başqa bir yerdə sübut etdiyim kimi, hazırda yaşayan ibtidai xalqlarda bu insest qorxusu daha güclü görünür. O, sivilizasiyalı xalqlara nisbətən daha fəaldır.

İnçest qorxusunun mənşəyini izah edərkən sosioloji, bioloji və psixoloji hipotezlər arasında seçim etmək mümkün olacağını, bəlkə də psixoloji motivlərdə bioloji qüvvələrin ifadəsini görmək olacağını gözləmək olardısa da, tədqiqatı bitirdikdə Frazer-in təvazökar ifadəsi ilə razılaşmaq məcburiyyətində qalırsan: «İnçest qorxusunun mənşəyi bizə məlum deyil və hətta bu barədə nə fərz edəcəyimizi də bilmirik. İndiyədək bizə təklif edilən həll yollarından heç biri bizi qane etmir»[56 - «Ekzoqamiyanın və onunla birlikdə ensest qanununun son mənşəyi budur; ekzoqamiya ensestə maneə kimi icad edildiyi vaxtdan bəri problemimiz bu məsələyə münasibətdə əvvəlki kimi qaranlıq olaraq qalır».].

İndiyədək nəzərdən keçirilənlərdən tamamilə başqa bir incestin mənşəyini izah etmək cəhdi barədə də bəhs etməliyəm. Onu tarixi adlandırmaq olardı.

Bu cəhd Ch. hipotezası ilə bağlıdır. Darvinin insanın ilkin sosial vəziyyəti haqqında fikirləri. Ali meymunların vərdişlərindən çıxış edərək, Darvin belə qənaətə gəlmişdir ki, insan da ilkin vaxtlarda kiçik qruplar halında yaşamış və bu qrupların sərhədləri daxilində ən yaşlı və ən güclü erkəyin qısqanclığı cinsi qarışıqlığa yol vermirdi. «Bütün məməlilərdəki qısqanclıq haqqında bizə məlum olanlara, o cümlədən rəqiblərlə mübarizə üçün xüsusi silaha sahib olmalarına əsaslanaraq, həqiqətən də belə nəticəyə gələ bilərik ki, təbii halda cinslərin ümumi qarışması ehtimalı çox azdır... Buna görə də zaman axarında uzaq keçmişə nəzər salıb insanın indiki sosial vərdişləri barədə nəticə çıxarsaq, ən ehtimal olunan rəy belə olacaq ki, insan ilkin vaxtlarda kiçik icmalarda yaşamışdır; hər kişi bir qadınla, yaxud əgər hakimiyyəti vardısa, digər kişilərdən qısqanclıqla qoruduğu çoxsaylı qadınlarla birlikdə yaşayırdı. Ya o, sosial heyvan deyildi. Yenə də qorilla kimi bir çox arvadla tək yaşayırdı. Çünki bütün yerlilər yekdilliklə təsdiq edirlər ki, qorilla qrupunda yalnız bir yetkin erkəyə rast gəlmək mümkündür. Gənc erkək böyüdükdə hakimiyyət uğrunda mübarizə başlayır. Daha güclüsü digərlərini öldürüb və ya qovaraq cəmiyyətin başçısı olur. Bu yolla qovulan gənc erkəklər təkbaşına dolaşır və nəhayət, bir dişi tapmağa müvəffəq olduqda, eyni ailənin üzvləri arasında daha yaxın qan qarışığının baş verməsinə bu şəkildə yol vermirlər [57 - İnsanın mənşəyi.].

Atkinson, görünür, ilk dəfə fərq etmişdir ki, Darvinin ibtidai sürüsü ilə bağlı bu şərait gənc kişilərin ekzoqamiyasını faktiki olaraq həyata keçirirdi. Bu qovulanların hər biri başçının qısqanclığı sayəsində eyni cinsi əlaqə qadağasının qüvvədə olduğu belə bir orda qura bilərdi və zaman keçdikcə bu şəraitdən ocaq yoldaşları ilə hər hansı cinsi əlaqənin tamamilə istisna edilməsi barədə qanun səviyyəsində şüurlu bir qayda formalaşdı. Totemizmin yaranması ilə bu qayda başqa ifadə kəsb etdi: totem daxilində hər hansı cinsi əlaqə tamamilə istisna olunur.

A. Lang ekzoqamiyanın bu izahına qoşuldu. O, həmin kitabda ekzoqamiyada totem qanunlarının nəticəsini görən başqa bir (Durkheim) nəzəriyyəsini də müdafiə edir. Hər iki baxışı birləşdirmək o qədər də asan deyil; birinci halda ekzoqamiya totemizmdən əvvəl mövcud idi, ikinci halda isə o, totemizmin nəticəsi kimi ortaya çıxır[58 - «Əgər Darvin nəzəriyyəsinə uyğun olaraq sübut edilibsə ki, ekzoqamiya totem inancının bu qaydaya müqəddəs sanksiya verməsindən əvvəl mövcud olubsa, onda bizim vəzifəmiz nisbətən əziyyətsiz olur. İlk əməli qayda paxıl hökmdardan irəli gəlir. "Mənim mülkümdə erkəklər dişilərə toxunmasın" əmri var. Bu, gənc oğulların qovulması ilə müşayiət olunmur. Sonralar bu qayda vərdiş halını aldı. Belə bir ifadə şəklində formalaşdı: «Yerli qrupdan heç kəsi arvad alma». Bir qədər sonra yerli qruplar ləqəblər – məsələn, Emu, Qarğa, Opossum, Bekas kimi adlar alır və o zaman qayda belə formalaşdırılır: „Əgər sən özün Bekassansa, təxminən Bekas kimi müəyyən heyvan adları daşıyan yerli qrupdan heç kəsi arvad alma“. Lakin, əgər ilkin qrup ekzoqamik deyildisə, totemistik miflər və tabular heyvanlara, bitkilərə və digər kiçik yerli qrupların adlarına şamil edildikdən sonra o, belə olmuşdur.

Bu əşya haqqında son mülahizəsində A. Lang bəyan edir ki, ekzoqamiyanın mənşəyinin «general totemic» tabudan qaynaqlandığı fikrindən daşınmışam.

Bu zülmətə yeganə işıq şüasını psixoanalitik təcrübə saçır.

Uşağın heyvana münasibəti ibtidai insanın heyvana münasibəti ilə çox oxşardır. Uşaq hələ sonralar mədəni yetkin insanı öz təbiətini bütün digər heyvanlardan kəskin xətlə ayırmağa sövq edən o təkəbbürün heç bir peyini belə göstərmir. Uşaq heç düşünmədən heyvana dolğun birqiymətlilik verir; ehtiyaclarını hədsiz dərəcədə etiraf edərək, özünü yəqin ki, ona sirli görünən böyükdən daha çox heyvana yaxın hiss edir.

Uşaq ilə heyvan arasındakı bu gözəl ahəngdə tez-tez əlamətdar disxarmoniya yaranır. Qəflətən uşaq müəyyən bir heyvan cinsindən qorxmağa başlayır. Həmin cinsdən olan heyvana toxunmaqdan özünü qoruyur. Və ya onu görməkdən çəkinir. Heyvan fobiyasının klinik mənzərəsi yaranır. Bu, həmin yaş dövründə psixonevrozik xəstəliklər arasında ən geniş yayılanlardan biridir. Bəlkə də bu xəstəliyin ən erkən formasıdır. Fobiya adətən uşağın əvvəllər xüsusilə dipdiri maraq göstərdiyi heyvana aid olur, lakin o, yalnız bir ayrı heyvanla məhdudlaşmır. Şəhər həyatı şəraitində seçim imkanı məhduddur. Fobiya obyekti ola biləcək heyvanlar arasında. Bunlar atlar, itlər, pişiklər, daha az hallarda quşlar, təəccüblü dərəcədə tez-tez isə böcəklər və kəpənəklər kimi kiçik heyvanlardır. Bəzən bu fobiyalarda təzahür edən ən mənasız və ölçüsüz qorxunun obyektləri uşağa yalnız şəkillərdən və nağıllardan bəlli olan heyvanlar olur; qorxu doğuran həmin heyvanın bu cür qeyri-adi seçiminin hansı yollarla baş tutduğunu öyrənmək isə nadir hallarda mümkün olur. Beləliklə, mən K.-yə borcluyam. Abraham'a bir uşağın arıdan qorxusunu, eşitdiyinə görə qorxulmalı olan pələngi xatırladan rəngi və zolaqlı bədəni ilə izah etdiyi hadisəni çatdırdı.

Uşaqlarda heyvan fobiyaları hələ diqqətli analitik tədqiqat predmetinə çevrilməyib, halbuki buna yüksək dərəcədə layiqdirlər. Erkən yaşda uşaqların təhlili çətinlikləri, ehtimal ki, bu çatışmazlığın səbəbidir. Buna görə də bu xəstələnmələrin ümumi xarakterinin məlum olduğunu iddia etmək olmaz və mən şəxsən düşünürəm ki, o, eynicinsli olmayacaqdır. Lakin iri heyvanlara istiqamətli belə fobiyaların bəzisi təhlilə açıq olmuş, bununla da öz əsrarını tədqiqatçıya açmışdır. Bütün hallarda o eynidir: qorxunun mahiyyətcə ataya aid olduğu müəyyən edilmişdir; tədqiq olunan uşaqlar oğlan olduqda, bu qorxu yalnız heyvana yönəlmişdir.

Psixoanaliz sahəsində təcrübəsi olan hər kəs, yəqin ki, belə halları görmüş və onlardan eyni təəssüratı almışdır. Buna baxmayaraq, mən bu məsələ ilə bağlı az ədəddə dərc olunmuş ətraflı tədqiqatlara istinad edə bilərəm. Bu, ədəbiyyatda təsadüfi bir hadisədir. Bundan belə nəticə çıxarmaq olmaz. Biz öz baxışlarımızda ümumiyyətlə yalnız ayrı-ayrı müşahidələrə əsaslanmalıyıq. Məsələn, uşaq nevrozlarını dolğun anlama ilə tədqiq etmiş müəllifi, M.Wulffu (Odessa) qeyd edim. Doqquz yaşlı oğlanın xəstəlik tarixini şərh edərkən o bildirir ki, bu oğlan 4 yaşında it fobiyasından əziyyət çəkirdi. «O, küçədə qaçan iti görəndə ağlayır və qışqırırdı: „Əziz it, məni tutma, mən özümü yaxşı aparacağam“; „özünü yaxşı aparmaq“ deyərkən o, „daha skripka çalmayacağam“ (onanizm etmək) nəzərdə tuturdu.»

Həmin müəllif daha sonra xülasələyir: «Onun itlərə qarşı fobiyası, mahiyyət etibarilə, ataya qarşı qorxunun itlərə köçürülməsidir, çünki onun bu qəribə sözləri: „it, mən özümü yaxşı aparacağam“, yəni masturbasiya etməyəcəyəm, əslində masturbasiyanı qadağan edən ataya aiddir». Qeyddə o əlavə edir ki, onun müşahidələri mənimkilərlə tam üst-üstə düşür və eyni zamanda bu cür müşahidələrin bolluğunu sübut edir: «Mənim fikrimcə, uşaq yaşlarında belə fobiyalar (at, it, pişik, toyuq və digər ev heyvanlarına qarşı fobiyalar) ən azı pavor nocturnus qədər yayılmışdır və analiz zamanı demək olar ki, həmişə valideynlərdən birinə yönəlmiş qorxunun heyvanlara köçürülməsi kimi aşkarlanır.» [şəxs: 3] Siçan və siçovullar arasında bu qədər yayılmış fobiyaların mexanizmi həqiqətən belədirmi, buna şübhə etməyə icazə verin».

Jahrbuch für psychoanalytische und psychopath jurnalının 252-ci cildində. Vorschungen, mənə balaca oğlanın atası tərəfindən təqdim edilmiş «Beşyaşlı oğlanın fobiyalarının analizi»ni diqqətinizə çatdırıram. Bu, oğlanın küçəyə çıxmaqdan imtina etməsinə səbəb olan at qorxusu idi. [üz: 3] O, atın otağa gəlib onu dişləyəcəyindən ehtiyat edirdi. Məlum oldu ki, bu, onun atın yıxılması (ölməsi) arzusunun cəzası idi. Oğlan ürəklənib ata qorxusundan azad olduqdan sonra məlum oldu ki, o, məzmununu atanın yoxluğu (atanın gedişi, ölümü) təşkil edən arzularla mübarizə aparır. O, bunu tam aydın şəkildə büruzə verərək, qaranlıq bir önsezi ilə formalaşmaqda olan cinsi istəklərin istiqamətli olduğu anaya rəğbətdə atasını özünə rəqib kimi hiss edirdi. Beləliklə, o, bizim «Edipdan kompleksi» adlandırdığımız və nevrozların kompleks nüvəsi kimi gördüyümüz, kişi cinsli uşağın valideynlərə xas olan tipik yönümlülük halında idi. «Balaca Hans»ın təhlilində bizim üçün yeni fakt var. Totemizm baxımından dəyərli olan bu faktdır ki, belə şəraitdə uşaq hisslərinin bir hissəsini atadan heyvana köçürür.

Analiz məzmunca əhəmiyyətli və təsadüfi assosiativ yolları göstərir ki, bu yollarla da belə bir sürüşmə baş verir. Bu, həm də onun motivlərini üzə çıxarmağa imkan verir. Anaya qarşı rəqabətdən irəli gələn nifrət oğlanın ruhi həyatında sərbəst yayıla bilmir, o, artıq mövcud olan ataya məhəbbət və ehtiramla mübarizəyə girmək məcburiyyətində qalır. Uşaq ataya qarşı hisslərinin ikili – ambivalent – yönümlülüyündə qərar tutur və düşmənçilikli, qorxu dolu hisslərini atanın surroqatına köçürərək bu ambivalent münaqişədə yüngüllük tapır. Lakin sürüşmə münaqişəni həll edə bilməz. O, zərif və xüsumətli hisslərin dolğun şəkildə ayrılmasına gətirib çıxaracaq tərzdə olmalıdır. Konflikt yerdəyişmə obyektinə də keçir, ambivalentlik bu sonuncuya ötürülür. Tamamilə aydındır ki, kiçik Hans atlara qarşı təkcə qorxu deyil, həm də hörmət və maraq göstərir. Qorxusu azalan kimi, o, özünü qorxu hissi oyadan heyvanla eyniləşdirir, at kimi çapır və öz səmtindən atasını dişləyir. Fobiyaların inkişafının digər mərhələsində ona valideynləri başqa iri heyvanlarla eyniləşdirmək heç nəyə başa gəlmir [59 - Zürafələr haqqında fantaziya, s. 3] 24.].

Bu fərziyyəni irəli sürmək olar ki, uşaqlarda heyvanlara qarşı yaranan bu fobiyalarda totemizmin bəzi cəhətləri mənfi şəkildə təkrarlanır. Lakin biz S.Ferencziyə borcluyuq. Uşaqda müsbət totemizm adlandırıla biləcək halın son dərəcə uğurlu müşahidəsinə görə. Ferenczinin bəhs etdiyi kiçik Arpadda totemizm maraqları birbaşa Edipdan kompleksi ilə bağlantıda deyil, onun narsistik ilkin şərti olan axtalanma qorxusu zəminində oyanmışdı. Lakin kiçik Hansın tarixçesini diqqətlə nəzərdən keçirən hər kəs, atanın böyük cinsiyyət orqanına malik olması səbəbilə həm heyranlıq obyekti olduğunu, həm də uşağın cinsiyyət orqanını təhdid edərək qorxu yaratdığını sübut edən çoxsaylı dəlillər tapacaqdır. Edip və axtalama komplekslərində ata rəqib rolunu oynayır. Uşaq seksual meyillərinin qarşısında eyni qorxu yaradır. Xədim etmənin əvəzinə kor edilməsi onun hədələdiyi cəzanı təşkil edir[60 - Edip mifində xədim etmənin kor edilmə ilə əvəz olunması haqqında.].

Kiçik Arpadan iki yaşı yarımda olanda, bir dəfə toyuq hinində sidik ifraz etməyə cəhd göstərmiş, bu zaman toyuq onun orqanını tutmaq üçün hərəkət etmişdir. Bir il sonra həmin yerə qayıtdıqda o, özü toyuğa çevrildi, toyuq hini və orada baş verən hər şeylə maraqlandı, insan dilini isə qaqqıltı və xoruz banlaması ilə əvəz etdi. Onun üzərində müşahidə aparılan yaşda (5 il) o, yenidən danışmağa başlamışdı, lakin nitqində də yalnız toyuqlar və digər quşlardan bəhs edirdi; başqa heç bir oyuncaqla oynamır və yalnız qanadlılardan söz açan nəğmələr oxuyurdu. Onun totem-heyvana münasibəti son dərəcə ambivalent idi, həddindən artıq nifrət və sevgi ilə dolğun idi. O, ən çox toyuq kəsmək oyununu oynamağı xoşlayırdı. «Ümumiyyətlə, onun üçün quşları kəsmək əsl bayram idi. O, saatlarla həyəcan içində heyvan cəsədlərinin ətrafında rəqs edə bilirdi». Lakin sonra o, kəsdiyi heyvanı öpür və sığallayır, özünün didişdirdiyi toyuq təsvirlərini isə təmizləyib əzizləyirdi.

Balaca Arpad qəribə davranışının mənasının gizli qalmaması üçün özü qayğı göstərirdi. Bəzən o, arzularını totemizm ifadə tərzindən gündəlik həyat ifadələrinə çevirirdi.

«Atam xoruzdur», – dedi o bir dəfə, «İndi mən balacayam, indi mən cücəyəm, böyüyəndə toyuq olacağam, daha da böyüyəndə xoruz olacağam». Bir gün o, «farşlanmış ana» yemək istədi (farşlanmış toyuq bənzətməsi ilə). O, öz üzvü ilə onanizm hərəkətləri etdiyinə görə eşitdiyi kimi, başqalarına da açıq kastrasiya təhdidləri söyləməkdə çox əliaçiq idi.

Ferenczinin sözlərinə görə, toyuq hini baş verənlərə onun marağının mənbəyinə dair heç bir şübhə yox idi: «Xoruzla toyuq arasındakı tez-tez cinsi ünsiyyət, yumurta qoyulması və balaca civcivlərin çıxması əslində insan ailə həyatına aid olan cinsi marağını təmin edirdi». Toyuqların həyat tərzinə uyğun olaraq, onun arzularının obyektləri də formalaşırdı; bu arzuları o, bir dəfə qonşu qadına belə ifadə etmişdi: «Mən sizinlə, bacınızla, üç əmim qızımla və aşpazla evlənəcəyəm, yox, aşpazın yerinə ananızla evlənsəm daha yaxşı olar».

Aşağıda bu müşahidənin qiymətləndirilməsini tamamlayacağıq; indi isə totemizmlə dəyərli oxşarlığı göstərən iki xüsusiyyəti vurğulayaq: totem heyvanla dolğun identifikasiya [61 - Frazerə görə, totemizmin mahiyyəti bundadır: «Totemizm insanın öz totemi ilə identifikasiyasıdır».] və ona qarşı hisslərin ambivalent yönümlülüyü. Bu müşahidələrə əsaslanaraq, totemizm düsturunda totem-heyvanın yerinə ata-insanı qoymağa özümüzü haqlı sayırıq. Onda biz görürük ki, bununla heç bir təzə və ya xüsusilə cəsarətli addım atmamışıq. Axı ibtidai xalqlar bunu özləri təsdiq edir. Totemizm sistemi hələ də qüvvədə olduğundan, totemi öz əcdadı və ulu babası adlandırırlar. Biz bu xalqların yalnız sözün hərfi mənasında ifadələrini götürdük. Etnoloqların onlarla çox az iş görə bildiyi ifadələri. Buna görə də həvəslə arxa plana çəkdiyi ifadələri. Psixoanaliz bizə öyrədir ki, əksinə, bu məqamı üzə çıxarmaq və totemizmin izahı cəhdini onunla əlaqələndirmək lazımdır[62 - Mən O.Rank'a borcluyam ki, o, mənə ziyalı bir gəncdə it fobiyası halını bildirdi; xəstəliyinin mənşəyinə dair onun verdiyi izahat yuxarıda qeyd olunan Arunta totem nəzəriyyəsini heyrətamiz dərəcədə xatırladır. O, iddia edirdi ki, atasından öyrənib: anası hamiləlik dövründə bir dəfə itdən qorxub. Əvəzetməmizin ilk nəticəsi çox diqqətçəkicidir.

Əgər totem heyvanı atanı təcəssüm etdirirsə, onda totemizmin hər iki başlıca qadağası göstərişi var. Totemi öldürməmək və totemə mənsub qadınla cinsi münasibətdə olmamaq – bu tabulardır. Onlar Edipdan cinayətləri və uşağın arzuları ilə üst-üstə düşür. Bu arzular psixonevrozların nüvəsini təşkil edir. Əgər bu oxşarlıq çaşdırıcı təsadüf oyunundan daha böyükdürsə, o, bizə qədim zamanlarda totemizmin mənşəyinə işiq salmaq imkanı verməlidir. Başqa sözlə, bu halda totemistik sistemin Edipdan kompleksinin şəraitindən yarandığını sübut etmək ehtimalını əldə edə biləcəyik, necə ki, «balaca Hans»ın heyvan fobiyası və balaca Arpaddan toyuq sapması buna misaldır. Bu imkanı araşdırmaq üçün bundan sonra indiyədək barəsində çətin ki, bəhs edilən totemizm sisteminin, yaxud deyə biləcəyimiz kimi, totemizm dininin xüsusiyyətini öyrənəcəyik.

1894-cü ildə vəfat etmiş W. Fizik, filoloq, Müqəddəs Kitab və qədim dövr tədqiqatçısı olan Robertson Smit sərbəstfikirli, hazırcavab şəxsiyyət idi. O, 1889-cu ildə «Semitlərin dini haqqında» əsərində belə fərziyyə irəli sürmüşdür. Özünəməxsus mərasim – sözdə totemizm ziyafəti – lap əvvəldən totemizm sisteminin ayrılmaz hissəsi olmuşdur. Bu fərziyyəni möhkəmləndirmək üçün onun sərəncamında nümunə var idi. Bu, V əsrdən salamat qalmış yeganə nümunədir. X. belə bir aktla bu fərziyyəyə yüksək dərəcədə ehtimal vermişdir. Lakin qədim semitlərin qurbanvermə mərasiminin analizi sayəsində. Qurbanvermə ilahi varlığı fərz etdiyi üçün, söhbət dini ritualın daha yüksək fazasından daha aşağısına – totemizmə münasibətdə nəticə çıxarmaqdan gedir.

Robertson Smith-in əsərindən sətirləri çıxarmaq istəyirəm. Bu, qurbanvermə ayininin mənşəyi və mənası barədədir. Bizim üçün həlledici əhəmiyyət kəsb edir. Bunun üçün detalları kənara qoyuram. Onlar tez-tez bu qədər cəlbedicidir. Sonrakı dövrlərə aid təbəqələri aradan qaldırıram. Bunu ardıcıl şəkildə edirəm. Belə bir ixtisarda oxucuya orijinalın heç olmasa zərrəcə parlaqlığını və inandırıcılığını çatdırmaq imkanı tamamilə çıxarılır.

Robertson Smith sübut edir ki, qurban və qurbangah qədim dinlərin mühüm tərkib hissəsini təşkil edirdi. O, bütün dinlərdə eyni rolu oynayır. Ona görə də onun yaranmasını çox ümumi səbəblərə aid etmək lazımdır. Hər yerdə eyni cür təsir edən səbəblərə.

χατ εξοχ’ην (sacrificium, ίερονργια) qurbanvermə mərasimi ilkin olaraq sonrakı dövrlərdə başa düşüləndən fərqli bir şeyi ifadə edirdi: tanrını razı salmaq və onun rəğbətini qazanmaq məqsədilə ona təqdim edilən qurban (özünü saxlama mənasında ikinci dərəcəli mənaya malik olması bu sözün gündəlik həyatda işlənməsinə səbəb olmuşdur). Sübut etmək olar ki, qurbanvermə ilkin olaraq yalnız «ilahə ilə onun pərəstişkarları arasında ictimai münasibət aktı», ictimai bayram mərasimi və möminlərin öz tanrıları ilə birləşməsi idi.

Yeyilib-içilə bilən əşyalar qurban verilirdi; insanın qidalandığı şeylər – ət, çörək, meyvələr, şərab və yağ – o, bunları öz tanrısına qurban verirdi. Yalnız qurban ətinə münasibətdə məhdudiyyətlər və istisnalar mövcud idi. Heyvan qurbanlarını tanrı möminlərlə birlikdə yeyir, nəbati qurbanlar isə yalnız ona təqdim olunurdu. Heç bir şübhə yoxdur ki, heyvan qurbanları daha qədimdir və vaxtilə yeganə qurban növü olmuşdur. Nəbati qurbanlar yaranmışdır. Bu, ilk məhsulların təqdim edilməsindən irəli gəlir. Həm də tarla ilə ölkə sahibinə verilən xəracın qarşılığıdır. Heyvan qurbanı əkinçilik qurbanından daha qədimdir.

Qədim dildən qalan izlərdən məlumdur ki, Allaha verilmiş qurban payı əvvəlcə onun həqiqi qidası hesab edilirdi. İlahi varlığın demateriallaşması inkişaf etdikcə bu təsəvvür qəbuledilməz hala gəlirdi: çıxış yolu ondan ibarət idi ki, ilaha süfrənin yalnız maye hissəsi təqdim olunurdu. Daha sonra qurban ətinin qurbangahda tüstü buludlarına çevirən oddan istifadə, insan qidasının elə hazırlanmasını mümkün etdi ki, o, ilahi mahiyyətə daha çox uyğun gəlirdi. Qurbanvermə – içki obyektinə ilkin olaraq qurban heyvanının qanı daxil idi; sonralar şərab qanı əvəz etdi. Şərab qədimlərdə «tənəyin qanı» sayılırdı, necə ki, şairlərimiz onu indi də belə adlandırırlar.

Ocaqdan istifadə və əkinçiliklə aşnalıqdan da qədim olan ən qədim qurban forması, ətini və qanını həm tanrının, həm də inanclıların birlikdə yediyi heyvan qurbanı idi. Hər bir iştirakçının süfrədə öz payını alması vacib idi.

Belə bir qurbanvermə ictimai təntənə, bütün klanın bayramı idi. Din, ümumiyyətlə, ictimai iş idi, dini vəzifə isə ictimai öhdəliklərin şərəfi sayılırdı. Qurbanvermə və bayram bütün xalqlarda üst-üstə düşür. Hər bir qurbanvermə eyni zamanda bayramdır. Heç bir bayram qurbanverməsiz keçirilməmişdir. Bayram qurbanverməsi şəxsi maraqlardan könülaçan ucalma, insanla ilahilik arasında ortaqlığın vurğulanması idi.

İctimai qurbanvermə süfrəsinin etik gücü çox qədim təsəvvürlərdə gizlənirdi. Bu, birgə yemək-içməyin mənası haqqında idi. Kiminləsə yeyib-içmək həm sosial birliyin rəmzi və təsdiqi, həm də qarşılıqlı öhdəliklərin qəbulu idi; qurban süfrəsi Allahın və möminlərin vahid icma təşkil etdiyini birbaşa ifadə edir, bununla da bütün digər münasibətlər müəyyən olunurdu. Səhrada yaşayan ərəblər arasında hələ də qüvvədə olan adət-ənənələr göstərir ki, birgə süfrədə bağlayıcı amil dini məqam deyil, məhz yemək aktının özüdür. Belə bir bədəvi ilə azacıq da olsa yemək bölüşən və ya onun südündən bir qurtum içən kəs ondan düşman kimi qorxmamalıdır; o, həmin şəxsin müdafiəsinə və köməyinə arxayın ola bilər. Əlbəttə, əbədi deyil: dəqiq desək, yalnız birgə yeyilən qidanın bədəndə hələ qaldığı təxmin edilən müddət ərzində. Beləliklə, birləşmə əlaqəsi realist şəkildə başa düşülür; o, möhkəmlənmək və davamlı olmaq üçün təkrara ehtiyaclıdır.

Bəs nə üçün birgə yeyib-içməyə bağlayıcı qüvvə aid edilir? Ən ibtidai cəmiyyətlərdə heç bir bağ mövcud deyil. Yeganə əlaqə qeyd-şərtsiz və istisnasız olaraq birləşdirir. Bu, eyni qəbiləyə mənsubiyyətdir (qohumluq Kinship). Nəsil üzvləri həmrəy şəkildə bir-birinin müdafiəsinə qalxırlar. Kin elə bir şəxs qrupunu ifadə edir. Onların həyatı fiziki vəhdət halında birləşmişdir. Onları vahid bir canlı varlığın hissələri kimi nəzərdən keçirmək mümkündür. Kin üzvlərindən kiməsə qarşı qətl törədildikdə, «filankəsin və ya başqasının qanı töküldü» demirlər. Əksinə – «bizim qanımız töküldü» deyirlər. Qəbilə qohumluğunu ifadə edən qədim yəhudi frazası belə deyir: sən mənim ayağım və ətimdir. Deməli, qohum olmaq ümumi substansiyada paya malik olmaq deməkdir. İnsanın doğulduğu və südü ilə bəsləndiyi anasının bir parçası olması faktına əsaslanaraq qohumluğun təkcə bundan deyil, həm də sonradan qidalanaraq bədənini yenilədiyi yemək vasitəsilə də qazanıla və möhkəmləndirilə biləcəyi tamamilə təbiidir. Allahla süfrəni bölüşərək, Onunla eyni materialdan yarandıqlarına inandıqlarını ifadə edir, yad saydıqları kimsə ilə isə süfrəni bölüşmürlər.

Qurbanvermə süfrəsi beləliklə, əvvəlcə qəbilə üzvlərinin bayram ziyafəti idi və bu, qanuna uyğun olaraq yalnız qəbilə üzvlərinin birgə yemək yeyə biləcəyi prinsipinə əsaslanırdı. Bizim cəmiyyətdə süfrə ailə üzvlərini birləşdirir, lakin qurban süfrəsinin ailə ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. «Qohumluq» ailə həyatından daha qədimdir. Bizə bəlli olan ən qədim ailələr, daim müxtəlif qohumluq əlaqələri ilə bağlı olan şəxsləri əhatə edir. Kişilər yad klandan olan qadınlarla evlənir, uşaqlar ananın klanını irsən alır, ər ilə ailənin qalan üzvləri arasında heç bir qohumluq əlaqəsi olmur. Belə ailədə şərikli süfrə olmur. Vəhşilər hələ də indi kənarda və tək yeyirlər. Totemizmin qida ilə bağlı dini qadağaları onların arvadları və uşaqları ilə birgə yemək yeməsini tez-tez mümkün olmayan edir.

İndi isə qurban heyvanına nəzər salaq. Biz görürük ki, heyvan qurbanverməsi olmadan əşirətin ümumi yığıncaqları olmurdu və daha da önəmlisi, bu cür təntənəli hallar istisna olmaqla, heyvan kəsilmirdi. Meyvələrlə, ov əti ilə və ev heyvanlarının südü ilə qidalanırdılar, lakin dini mülahizələrə görə heç kəs şəxsi ehtiyacı üçün ev heyvanını kəsə bilməzdi. Robertson Smith-in dediyi kimi, hər bir qurbanvermənin klana aid bir təqdim olduğu və qurbanın kəsilməsinin əvvəlcə fərdi olaraq hər kəsə qadağan edilmiş, yalnız bütün əşirət məsuliyyəti öz üzərinə götürdüyü halda icazə verilən bir əməl sayıldığı şübhəsizdir. [şəxs: 1] İbtidai xalqlarda bu xarakteristikaya uyğun gələn yalnız bir növ fəaliyyət mövcuddur, o da qəbilənin ortaq qanının müqəddəsliyindən irəli gələn hərəkətlərdir. Tək bir insanın almaq hüququna malik olmadığı həyat, yalnız klanın bütün üzvlərinin razılığı və iştirakı ilə qurban verilə bilər. Bu həyat, klan üzvlərinin öz həyatından heç də aşağı deyil. Qurbanvermə süfrəsində hər bir qonağın qurban heyvanının ətindən dadmalı olması qaydası ilə günahkar tayfa üzvünün cəzasının bütün tayfa tərəfindən icra edilməsi göstərişi eyni mənanı daşıyır. Başqa sözlə: qurban heyvanına doğma tayfanın üzvü kimi davranılırdı; ümumi qurban verən, onun tanrısı və qurban heyvanı eyni qandan, bir klanın üzvləri idilər.

Çoxlu sübutlara əsaslanaraq, Robertson Smith heyvanı qədim totem heyvanı ilə eyniləşdirir. Qədim dövrlərin sonrakı mərhələlərində iki növ qurban mövcud idi. Adətən yeyilən ev heyvanları. Murdar sayılaraq yeyilməsi qadağan edilmiş heyvanların fövqəladə qurbanları. Daha ətraflı tədqiqat göstərir ki, bu murdar heyvanlar müqəddəs heyvanlar olmuşdur, onlar həsr olunduqları tanrılara qurban verilmişdir, ilkin olaraq bu heyvanlar elə tanrıların özləri ilə eyniyyət təşkil etmişdir və qurbanvermə zamanı inanclılar hər hansı bir şəkildə heyvanlarla və tanrı ilə öz qan qohumluqlarını vurğulamışlar. Lakin daha da qədim dövrlərdə adi və "mistik" qurbanlar arasında belə bir fərq mövcud deyil. Əvvəlcə bütün heyvanlar müqəddəsdir, onların əti qadağandır və yalnız təntənəli hallarda, bütün əşirətin iştirakı ilə yeyilə bilər. Heyvanı kəsmək əşirətin qanını tökməklə eynidir. Bu iş eyni ehtiyat tədbirləri ilə həyata keçirilməlidir. İrad imkanı istisna edilməlidir.

Ev heyvanlarının əhilləşdirilməsi və maldarlığın yaranması, görünən odur ki, hər yerdə qədim dövrün təmiz və ciddi totemizminə son qoydu [63 - «Nəticə belədir ki, totemizmin daim gətirib çıxardığı heyvanların əhilləşdirilməsi (əhilləşdirilə bilən heyvanlar mövcud olduqda) totemizm üçün həlledici zərbə oldu».].

Lakin ev heyvanlarının müqəddəsliyindən «pastoral» dində qalanlar, onun ilkin totemizm xarakterini göstərmək üçün kifayət qədər aydındır. Hətta sonrakı klassik dövrlərdə də müxtəlif yerlərdə ritual tələb edirdi ki, qurban verən şəxs qurbanverməni icra etdikdən sonra sanki cəzadan qaçmaq üçün üzünü qaçmağa qoysun. Yunanıstanda, ehtimal ki, hər yerdə öküzün öldürülməsinin mahiyyət etibarilə cinayət olduğu fikri hökm sürürdü. Afinadakı bufoniya təntənəsində qurbanvermədən sonra əsl məhkəmə qurulur. Mərasimdə iştirak edən hər kəs dindirilir. Nəhayət, qətl təqsirini dənizə atılan bıçağın üzərinə atmaq barədə razılığa gəlirdilər.

Müqəddəs heyvanın həyatını qoruyan, onu tayfanın üzvü kimi mühafizə edən qorxuya baxmayaraq, zaman-zaman belə bir heyvanı təntənəli mərasimdə öldürmək zərurətə çevrilir. Onun ətini və qanını klan üzvləri arasında bölmək lazımdır. Bu hərəkəti diktə edən motiv qurbanvermənin ən dərin mənasını açır. Artıq eşitmişik ki, sonrakı dövrlərdə birgə yemək, bədənə nüfuz edən eyni substansiyada iştirak icma üzvləri arasında müqəddəs bağlanti yaradır; daha qədim zamanlarda isə belə bir əhəmiyyət, görünür, yalnız müqəddəs heyvanın substansiyasında iştiraka malik idi. Qurbanın ölümünün müqəddəs sirri yalnız bu yolla əsaslandırılır. İştirakçıları bir-biri ilə birləşdirən müqəddəs əlaqə qurulur. Həm də öz tanrıları ilə birləşmək mümkün olur.

Bu əlaqə qurban heyvanının ətində və qanında gizlənmiş həyatıdır ki, qurban süfrəsi vasitəsilə bütün iştirakçılara ötürülür. Belə bir təsəvvür bütün qan qohumluq ittifaqlarının əsasını təşkil edir ki, insanlar vasitəsilə hətta sonrakı dövrlərdə də öz üzərlərinə qarşılıqlı iltizam götürürdülər. Şübhəsiz ki, qan birliyinin substansiya eyniliyi kimi realist anlanması, onun vaxtaşırı təntənəli süfrənin fiziki prosesi ilə yenilənməsi zərurətini izah edir.

Robertson Smith-in fikirlərini bundan artıq şərh etməyəcəyəm, əvəzində qısaca və yığcam şəkildə mahiyyətini xülasələyirəm: xüsusi mülkiyyət ideyası yarandıqda, qurbanvermə tanrıya hədiyyə, insana aid olanın Allaha mülk kimi təqdim edilməsi kimi başa düşülürdü. Lakin bu izah qurbanvermə ritualının bütün xüsusiyyətlərini açıqlamırdı. Ən qədim dövrlərdə qurban heyvanı özlüyündə əqdəs sayılır. Onun həyatı toxunulmaz olurdu. Bu həyat yalnız bütün tayfanın iştirakı və günahkarlığa şərikliyi ilə, həmçinin tanrının hüzurunda alına bilərdi ki, bununla da əqdəs substansiya təmin edilsin. Onu yeyərək klan üzvləri bir-biri və ilahi varlıqla maddi eyniliklərini təsdiqləyirdilər. Qurbanvermə bir sirr idi, qurban heyvanı özü isə əşirətin üzvü sayılırdı. Əslində, o, qədim totem heyvanı idi. İbtidai xalqların ən qədim tanrısı idi. Klan üzvləri onu öldürüb yeməklə öz ilahiliklərini təzələyir və möhkəmləndirirdilər.

Qurbanvermənin təhlilindən Robertson Smith belə nəticəyə gəlmişdir ki, antropomorf tanrıya etiqaddan əvvəlki dövrlərdə totemin dövri olaraq öldürülüb yeyilməsi totemizm dininin mühüm bir hissəsini təşkil edirdi. Totemizm süfrəsinə bənzər mərasim, daha gec dövrlərə aid qurbanvermənin təsvirində bizə qədər gəlib çatmışdır. Müq. Nil eramızdan əvvəl İV yüzilliyin sonunda Sinay səhrası bədəvilərinin qurbanvermə adətini təsvir edir. X. Qurban — dəvə bağlanılıb yonulmamış daşlardan düzəldilmiş qurbangaha uzadılırdı; tayfa başçısı isə bütün iştirakçılara nəğmə oxuya-oxuya qurbangahın ətrafında üç dəfə dövrə vurmağı əmr edir, heyvana ilk yaranı vurur və axan qanı hərisliklə içirdi, daha sonra bütün icma qurbana hücum çəkərək titrəyən bədəndən parçalar qoparır və onları elə bir tələsiklə çiy-çiy yeyirdi ki, bu qurbanın gətirildiyi sübh ulduzunun doğuşu ilə günəş şüalarının görünməsi nəticəsində onun solması arasındakı qısa zaman kəsiyində qurban heyvanının hamısı — bədəni, sümükləri, dərisi, əti və içalatı tamamilə yeyilib qurtarırdı. Bu barbar, ən dərin qədimlik izi daşıyan ritual, bütün məlumatlara görə, tək-tük rast gəlinən adət deyil, sonrakı dövrlərdə müxtəlif yumşalmalara məruz qalmış totem qurbanının ilkin ümumi forması idi.

Çoxlu müəlliflər totem ziyafəti konsepsiyasına əhəmiyyət verməkdən imtina edirdilər, çünki onu totemizm dövrünün bilavasitə müşahidələrindən çıxarmaq mümkün deyildi. Robertson Smith özü də elə nümunələr göstərmişdir. Onlarda qurbanvermənin şübhəsiz bir sirr xarakteri daşıdığı aydın görünür. Məsələn, asteklərin insan qurbanvermələri. Digər tərəfdən isə totemizm ziyafətinin şəraitini xatırladan başqa hallar var. Amerikada Quataouaks ayı tayfasının qurbanvermələri buna misaldır. Yaponiyada aynoların ayı bayramları da belədir. Frazer bu və buna bənzər halları öz böyük əsərinin son iki şöbəsində ətraflı təsvir etmişdir. Kaliforniyada yaşayan hindu əşirəti böyük yırtıcı quşa sitayiş edir. Onlar ildə bir dəfə təntənəli mərasim zamanı Bussardı öldürür. Sonra yas saxlayır, dərisini lələkləri ilə mühafizə edirlər. Yeni Meksikadakı Zuni hinduları öz müqəddəs kərtənkələləri ilə eyni şəkildə rəftar edirlər.

Mərkəzi Avstraliya əşirətlərinin İntichiuma mərasimlərində bir cəhət müşahidə olunurdu. Bu, Robertson Smith-in fərziyyəsi ilə tam üst-üstə düşürdü. Hər nəsil sehrə əl atır. Məqsəd qadağan totemi çoxaltmaqdır. Mərasimdə onu başqalarına verməzdən əvvəl yeməlidirlər. Adətən qadağan olunmuş totemin sirli süfrəsinin ən yaxşı nümunəsi Frazer tərəfindən Qərbi Afrikanın Bini xalqında bu tayfaların dəfn mərasimi ilə bağlantıda göstərilir.

Lakin biz Robertson Smith-in fərziyyəsini izləyəcəyik ki, adətən qadağan olunmuş totem heyvanının öldürülməsi və ortaq süfrə mərasimi totemizm dininin mühüm xarakterik cəhətini təşkil edirdi[64 - Müxtəlif müəlliflərin bu qurbanvermə nəzəriyyəsinə qarşı irəli sürdüyü etirazlar mənə bəlli olmamış deyil, lakin mahiyyət etibarilə onlar Robertson Smith nəzəriyyəsinin yaratdığı təsiratı zədələməmişdir.].

Gəlin belə bir totemistik ziyafətin mənzərəsini təsəvvür edək. Onu indiyədək layiqincə qiymətləndirilməmiş bəzi ehtimal olunan xüsusiyyətlərlə tamamlamayaq. Klan təntənəli münasibətlə öz totemini amansızcasına öldürür və onu bütövlükdə — qanını, ətini və sümüklərini çiy halda yeyir; bu zaman klan üzvləri zahiri görkəmcə totemə bənzəyir, sanki onunla eyniliyini vurğulamaq istəyirmiş kimi onun səslərini və hərəkətlərini təqlid edirlər. Bu zaman onlar dərk edirlər ki, hər kəsə ayrı-ayrılıqda qadağan edilmiş və yalnız hamının iştirakı ilə bəlkə də haqq qazandırıla bilən bir əməli törədirlər; heç kim həm öldürmə mərasimindən, həm də ziyafətdən iştirakdan imtina edə bilməz. Bu hərəkət icra edildikdən sonra öldürülən heyvan üçün yas saxlanılır. Öldürülən şəxsin yasını saxlamaq, cəza qorxusu altında məcburidir; onun əsas məqsədi, Robertson Smith-in də oxşar vəziyyətdə qeyd etdiyi kimi, öldürməyə görə məsuliyyəti özündən uzaqlaşdırmaqdır.

Lakin bu kədərin ardınca ən gurultulu könülaçan bayram gəlir, bütün istəklərə iradə verilir və onların hamısının təmin edilməsinə icazə verilir. Və burada heç bir zəhmət çəkmədən bayramın özlüyünü asanlıqla anlaya bilərik.

Bayram – icazə verilən, daha böyük dərəcədə isə məcburi həddi aşma, qadağanın təntənəli pozulmasıdır. Adamlar hansısa bir göstərişə tabe olaraq, şən əhval-ruhiyyədə ifrata varırlar deyə yox, artıqlığın bayramın özlüyünü təşkil etməsi səbəbindən belədir. Bayram əhvalı adətən qadağan edilən şeylərə rüsxətnamə verilməsindən yaranır.

Lakin bayram mərasiminə giriş, totem heyvanının ölümü ilə bağlı kədər nə deməkdir? Əgər adətən qadağan edilmiş totemin öldürülməsinə sevinirlərsə, nəyə görə eyni zamanda ona yas da tuturlar? Eşitmişik ki, klan üzvləri totemi yeməklə özlərini müqəddəs edir, onunla və bir-birləri ilə eyniliyini möhkəmləndirirlər. Təntənəli əhvalı və ondan irəli gələn hər şeyi izah etmək olardı. Onların totemin substansiyası daşıyıcısı olan müqəddəs həyatı mənimsəmələri ilə.

Psixoanaliz bizə göstərdi ki, totem heyvanı həqiqətən də atanın əvəzidir. Buna uyğun ziddiyyət ondan ibarətdir ki, adətən onu öldürmək qadağandır. Lakin onun öldürülməsi bayrama çevrilir: heyvan öldürülür, bununla belə onun üçün yas tutulur. Uşaqlarımızda ata kompleksi hələ də fərqlənir. Böyüklərdə bu hisslər ömür boyu qorunur. Onların ambivalent yönü heyvan-totem şəklində atanın əvəzinə keçir.

Lakin psixoanalizin totemə verdiyi izahı nəzərdən keçirək. Onu totemizm ziyafəti faktı ilə müqayisə edək. Həm də Darvin fərziyyəsi ilə insan cəmiyyətinin ilkin vəziyyəti barədə. O zaman daha dərindən anlama imkanı yaranır. Fantastik görünə bilən bir fərziyyəyə ümid yaranır. Lakin buna qədər təcrid olunmuş fenomenlər sırasında gözlənilməz vəhdət yaradır.

Darvinin ibtidai sürüsündə totemizmin rüşeymləri üçün məkan yoxdur. Burada yalnız bütün dişiləri özünə saxlayan və böyüyən oğullarını qovan amansız, qısqanc bir ata var, başqa heç nə yoxdur. Cəmiyyətin bu ilkin vəziyyəti heç yerdə müşahidə predmeti olmamışdır. İndi hələ ən ibtidai sosial təşkilat kimi rast gəldiyimiz və bəlli tayfalarda hələ də qüvvəsini saxlayan bu quruluş, ana xətti ilə irsiyyət şəraitində totemizm sisteminə uyğun olaraq məhdudiyyətlərə tabe olan və bərabərhüquqlu üzvlərdən ibarət kişi ittifaqlarıdır. Biri digərindən yarana bilərdimi və bu nə cür mümkün oldu?

Totemist ziyafətin təntənəsinə istinad bizə cavab verməyə imkan yaradır: gözəl bir gündə[65 - Yanlış başa düşülə biləcək bu təsvirə düzəliş olaraq növbəti qeydin son sətirlərini əlavə etməyi xahiş edirəm.] sürgün edilmiş qardaşlar birləşib atalarını öldürdülər, yedilər və bununla da ata ordasına son qoydular. Onlar birlikdə cəsarət edib hər birinin təkbaşına edə bilməyəcəyi işi gördülər. Bəlkə də mədəni tərəqqi, yeni silahdan istifadə bacarığı onlara üstünlük hissi vermişdi. [üzv: 3] Bundan əlavə, onların öldürdüklərini yeməsi də adamyeyən vəhşilər üçün tamamilə təbiidir. [üzv: 3]

Qəddar əcdad şübhəsiz ki, hər bir qardaşın həm həsəd apardığı, həm də qorxduğu nümunə idi. Yemək aktında onlar onunla eyniləşirlər, hər biri onun gücünün bir hissəsini özünə mənimsəyir. [üzv: 3] Totemistik ziyafət bəlkə də bəşəriyyətin ilk bayramı idi. Bu, əlamətdar cinayət əməlinin təkrarı və xatirəsi idi. İctimai təşkilatlar, mənəvi məhdudiyyətlər və din buradan başladı. İnandırıcı görünməyən fərziyyə Atkinsona da belə görünürdü. Qovulmuş oğulların birləşməsi nəticəsində tiran atanın qətli baş verdi. Bu, Darvin sürüsünün şəraitindən irəli gələn birbaşa nəticə idi. «Gənc qardaşlardan ibarət sürü məcburi subaylıqda, daha doğrusu, əsir düşmüş hansısa bir qadınla poliandrik münasibətdə yaşayırdı. [üzv: 3] Beləliklə, bu orda cinsi yetkinliyə çatana qədər yaşayırdı; lakin getdikcə gücləndiyi üçün o, qaçılmaz olaraq dəfələrlə mübarizəyə girir, ata-zalimdan həm arvadını, həm də canını almaq istəyirdi. Həyatını Yeni Kaledoniyada keçirmiş və yerli əhalini öyrənmək üçün fövqəladə dərəcədə əlverişli şəraitdə olmuş Atkinson həmçinin qeyd edir ki, Darwin tərəfindən təxmin edilən ibtidai sürünün həyat tərzi vəhşi at və öküz ilxılarında asanlıqla müşahidə edilə bilər və bu şərait həmişə ata heyvanın öldürülməsi ilə nəticələnir. O, daha sonra fərz edir ki, atanın aradan qaldırılmasından sonra qalib oğulların öz aralarındakı amansız mübarizəsi nəticəsində ordanın parçalanması baş verir. Bu yolla heç vaxt təzə cəmiyyət quruluşu yarana bilməzdi: təkbaşına hökm sürən ata-tiranın oğlunun daim təkrarlanan zorakı hakimiyyətə gəlişi, ataqatilinə çox sürətli şəkildə qardaşqırma çəkişmələrdə möhkəmlənmək imkanı verir. Psixoanalizin göstərişlərindən yararlana bilməyən və Robertson Smith-in tədqiqatları ona bəlli olmayan Atkinson, ibtidai sürüdən çoxlu kişinin dinc yanaşı yaşadığı daha yaxın sosial pillələrə keçidi nisbətən az zorakı hesab edir. O, ana sevgisinin nail olduğunu qəbul edir ki, əvvəlcə yalnız ən kiçik oğullar, sonralar isə digərləri də sürüdə qalır və buna görə də bu güzəştə gedən şəxslər atadan anaları və bacıları ilə münasibətdən imtina formasında onun seksual üstünlük hüquqlarını tanımalıdırlar.

Atkinsonun diqqətəlayiq nəzəriyyəsi belədir. Onun fikri əsas məqamda üst-üstə düşür. Bizim mülahizələrdən fərqlənir. Bu fərq ümumi əlaqədən imtina ilə nəticələnir.

İfadə etdiyim məzmundakı qeyri-müəyyənlik, vaxt baxımından ixtisar və yığcamlığı mövzunun öz təbiətindən irəli gəlir. Bu təmkinlə əsaslandırıram. Bu suallarda dəqiqliyə can atmaq nə qədər mənasızdırsa, tam dolğun əminlik tələb etmək də bir o qədər əbəs olardı.

Bu fərziyyələrə əhəmiyyət verməyin. Nəticələri ehtimal olunan kimi qəbul edin. Bunun üçün bir fərziyyə kifayət deyil. Birləşmiş qardaşların ataya qarşı hissləri fərqli olmalıdır. Bu, hər uşağımızda və nevrotiklərimizdə müşahidə olunur. Ata kompleksinin ambivalentliyi ziddiyyətli hisslərlə izah edilir. Biz bunu sübut edə bilərik. Onlar ataya nifrət edir. O, hakimiyyətə can atmalarının və seksual meyillərinin qarşısında böyük maneə idi. Lakin onu sevir və heyran qalırdılar. Onu aradan qaldıraraq, nifrətlərini doyuraraq və onunla eyniləşmək istəklərini həyata keçirərək, güclənmiş zərif ruhi hisslərin hakimiyyətinə düşməli idilər[67. Hisslərin bu yeni istiqamətinə o da kömək etdi ki, bu əməl onu törədənlərdən heç birinə məmnunluq gətirə bilməzdi. Bəlli mənada bu, boş yerə edildi. Oğullardan heç biri öz ilkin arzusunu – atanın yerini tutmağı həyata keçirə bilmədi. Məlumdu ki, uğursuzluq mənəvi reaksiyaya məmnunluqdan qat-qat böyük təkan verir. Bu, peşmançılıq formasını aldı, hamının yaşadığı peşmançılıqla üst-üstə düşən günahkarlıq hissi yarandı. Ölü indi sağlığında olduğundan daha güclüdür; bütün bunlar elə baş verib ki, biz bunu hələ də adamların taleyində izləyə bilirik. Onun əvvəllər var olması ilə mane olduğu şeyi, psixoanalizdən bizə yaxşı bəlli olan «gec itaət» psixi halətinə düşərək artıq özləri özlərinə qadağan edirdilər. Onlar totem atasının müavininin öldürülməsini yolverilməz elan edərək bu əməli ləğv etdilər və azad olmuş qadınlardan imtina edərək onun bəhrələrindən də vaz keçdilər. Beləliklə, oğulun günahkarlıq hissindən totemizmin iki əsas tabusunu yaratdılar. Bunlar Edip kompleksinin hər iki sıxışdırılmış arzusu ilə üst-üstə düşməli idi. Tərsinə hərəkət edən şəxs, ibtidai cəmiyyətin qayğısına səbəb olan yeganə iki cinayətdə ittiham olunurdu[68 - Qətl və zina, yaxud müqəddəs qan qanunlarına qarşı törədilən hər hansı başqa cinayət ibtidai cəmiyyətdə icmanın mühakiməyə layiq gördüyü yeganə vəhşiliklər idi.].

İnsanların əxlaqının başlandığı totemizmin hər iki tabusu ruhi cəhətdən qeyri-bərabərdir. Onlardan yalnız biri: totem heyvanını qorumaq zəruriliyi tamamilə hissi motivlərə əsaslanır; ata aradan qaldırılmışdı, reallıqda düzəldiləsi heç nə yox idi. Lakin digər tərəfdən, inçest qadağası da güclü əməli əsasa malik idi. Cinsi tələbat kişiləri birləşdirmir, əksinə, onları ayırır. Əgər qardaşlar ataya qalib gəlmək üçün ittifaq bağlamışdılarsa, qadınlara münasibətdə hər biri digərinin rəqibi olaraq qalırdı. Hər kəs ata kimi onları özünə yiyələmək istəyirdi. Hamının hamıya qarşı mübarizəsində yeni təşkilat məhv olardı. Lakin ata rolunu müvəffəqiyyətlə öz üzərinə götürə biləcək ən güclülər bir neçə nəfər idi. Beləliklə, qardaşların birlikdə yaşamaq istəyirdilərsə, bəlkə də güclü nizamsızlıqları aradan qaldırmaqdan və hamısının eyni vaxtda, məhz uğrunda atalarını ortadan qaldırdıqları arzulanan qadınlardan imtina etməsinə səbəb olan ensest qadağasını tətbiq etməkdən başqa heç bir yolu qalmırdı. Onlar bu yolla sürgün illərində inkişaf edə biləcək homoseksual hisslərə və təzahürlərə əsaslanan, özlərini güclü edən təşkilatı xilas etdilər. Bəlkə də, vəziyyət məhz bu idi. Bu, Baçofenin kəşf etdiyi matriarxal hüququn rüşeymini təşkil edirdi. Patriarxal ailə quruluşu ilə əvəz olunana qədər.

Totem heyvanının həyatını qoruyan digər tabu var. Bu, totemizmin din yaratmaq üçün ilk cəhd sayılması hüququ ilə əlaqələndirilir. Əgər oğulların hisslərinə görə totem heyvanı atanın təbii və daha yaxın əvəzi kimi görünürdüsə, onda bu heyvanla onlara məcburi şəkildə tətbiq edilən rəftarda öz peşmançılıqlarına ifadə vermək ehtiyacından daha artıq bir şey üzə çıxırdı. Atanın surroqatı ilə kəskin günahkarlıq hissini yüngülləşdirmək, ata ilə bir növ barışıq həyata keçirmək cəhdi göstərmək mümkün idi. Totemizm sistemi sanki atayla bağlanmış bir müqavilə idi; burada ata uşaq təxəyyülünün ondan gözləyə biləcəyi hər şeyi — müdafiəni, qayğını və güzəşti vəd edir, oğullar isə bunun müqabilində onun həyatını qorumaq, yəni əsl atanı məzara salan əməli onun üzərində təkrarlamamaq öhdəliyini alırdılar. Totemizmdə həm də özünə bəraət qazandırmaq cəhdi var idi: «Əgər ata bizimlə totem kimi davransaydı, onu öldürmək heç vaxt ağlımıza gəlməzdi». Beləliklə, totemizm hadisələri fərqli işıqda təqdim etməyə şərait yaratmışdır. Və öz mənşəyinə borclu olduğu hadisənin unudulmasına.

Bununla da sonradan dinin xarakterini təyin edən cizgilər formalaşdı. Totemist din oğulların günahkarlıq hissinin nəticəsi olaraq yaranmışdır. Bu, hissi sakitləşdirmək cəhdi idi. Həm də təhqir olunmuş atanı gecikmiş itaətlə razı salmaq idi. Sonrakı bütün dinlər eyni problemi həll etmək cəhdi idi – mədəni vəziyyətindən və seçdikləri yollardan asılı olaraq müxtəlif formalarda, lakin heç biri bu ortaq məqsəddən kənara çıxmırdı: mədəniyyətin başlanğıc nöqtəsi olan və o vaxtdan bəri bəşəriyyətə əmin-amanlıq verməyən böyük hadisəyə cavab reaksiyası.

Lakin din tərəfindən dəqiq qorunan başqa bir əlamət də hələ o vaxt totemizmdə özünü büruzə vermişdi. Ambivalent gərginlik, ehtimal ki, hər hansı bir təsisat vasitəsilə tarazlığa gəlmək üçün həddindən artıq böyük idi, yaxud da psixoloji şərait ümumiyyətlə bu ziddiyyətli hisslərin aradan qalxmasına əlverişli deyil. Hər halda nəzərə çarpır ki, ata kompleksi ilə bağlı olan ambivalentlik dinə də keçir. Totemizm dini təkcə peşmançılıq ifadəsini və kəffarə cəhdlərini əhatə etmir, həm də ata üzərindəki qələbənin xatirəsi kimi xidmət edir. Bu münasibətlə yaranan məmnunluq anım mərasiminin keçirilməsini zəruri edir. Bu, «gec itaət» məhdudiyyətlərinin aradan qalxdığı totemik süfrə şəklində olur. Ata xüsusiyyətlərinin mənimsənilməsi təhlükəsi yarandıqda, totem heyvanının qurban edilməsi vacib sayılır. Bu, atanın qətli cinayətini yenidən canlandırmaq vəzifəsini yerinə yetirir. Əgər tapılmış olsa ki, oğul müqaviməti sonrakı dini formalaşmalarda da, çox vaxt ən diqqətçəkən çevrilmələr və təcəssümlər şəklində yenidən qismən üzə çıxır, bu bizi təəccübləndirməz.

Əgər biz totemizmdə hələ ciddi şəkildə ayrılmamış din və əxlaqi tərəqqidə ataya qarşı məhəbbətin peşmançılığa çevrilməsinin nəticələrini izləsək, bizim üçün aydın olur ki, mahiyyət etibarilə qələbəni ataya sui-qəsdi diktə edən meyllər əldə etmişdir. Böyük çevrilişin əsaslandığı qardaşlıq sosial hissləri bu andan etibarən cəmiyyətin inkişafına ən dərin təsir göstərir. Onlar ümumi qanın müqəddəsliyində, eyni klana məxsus olan hər kəsin həyat həmrəyliyinin vurğulanmasında ifadə tapır. Qardaşlar bu yolla öz həyat tərzlərini təmin edərək demək istəyirlər ki, heç biri digərinə qarşı onların hamısının birlikdə atalarına qarşı davrandığı kimi davranmamalıdır. Onlar atanın taleyinin təkrarlanmaq ehtimalını istisna edirlər. Dini əsaslandırılmış totemi öldürmək qadağasına, həmçinin sosial əsaslandırılmış qardaşı öldürmək qadağası da əlavə olunur. Vəsiyyətin yalnız qəbilə üzvləri dairəsindən azad olub sadəcə «öldürmə» şəklində səslənəcəyi vaxta qədər hələ çox vaxt keçəcək. Əvvəlcə patriarxal ordanın yerini qan bağı ilə özünü təmin etmiş qardaşlıq klanı tutdu. Cəmiyyət artıq birgə törədilmiş cinayətdə şərikliyə, din – günahkarlıq şüuruna və peşmançılığa, əxlaq isə qismən bu cəmiyyətin ehtiyaclarına, qismən də günahkarlıq şüurunun tələb etdiyi peşmançılığa əsaslanır.

Totemizm sisteminin yeni anlanmasına zidd olaraq və köhnə anlama ilə üst-üstə düşərək, psixoanaliz bizi totemizm ilə ekzoqamiyanın dərin bağlantiya və mənşəcə eynizamanlığa malik olması fikrinə sadiq qalmağa vadar edir.

Çoxsaylı motivlərin təsiri altında dinlərin totemizmdən başlayaraq indiki vəziyyətinə qədərki sonrakı inkişafını təsvir etmək cəhdindən çəkinirəm. Ümumi toxumada xüsusilə aydın gördüyüm yalnız iki xətti izləmək istəyirəm: totemist qurban motivi və oğul ilə ata arasındakı münasibət.

Robertson Smith bizə öyrədirdi ki, qədim totemistik süfrə yenidən qurbanın ilkin formasına qayıdır. Fəaliyyətin mənası eynidir: ümumi süfrədə iştirak sayəsində müqəddəsləşmə. Günahkarlıq hissi də yalnız bütün iştirakçıların həmrəyliyi sayəsində azalmış şəkildə qalır. Yeni əlavə edilən cəhət tayfanın tanrısıdır. Qurbanvermə də onun xəyali iştirakı ilə baş verir. Tanrı tayfanın üzvü kimi süfrədə iştirak edir. Qurban ətini yeyərək onunla eyniləşirlər. Allah özünə yad olan ilkin vəziyyətə nə cür düşür?

Cavab belə ola bilərdi: bu müddət ərzində tanrı ideyası meydana çıxdı. Onun haradan yarandığı məlum deyildi. Bu ideya bütün dini həyatı öz hakimiyyətinə aldı. Totemizm süfrəsi də yeni sistemlə əlaqə yaratmalı idi. Lakin psixoanalitik tədqiqat xüsusi aydınlıqla göstərir ki, hər kəs tanrını öz atasının surətində yaradır, tanrıya şəxsi münasibət fiziki ataya olan münasibətdən asılıdır və onunla birlikdə tərəddüdlər və çevrilmələr keçirir, eləcə də tanrı mahiyyət etibarilə ucalmış atadan başqa bir şey deyildir. Psixoanaliz burada da, totemizm halında olduğu kimi, tanrını ata adlandıran dindarlara inanmağı tövsiyə edir; necə ki, onlar vaxtilə totemi əcdad adlandırırdılar. Əgər psixoanaliz hər hansı bir diqqətə layiqdirsə, onda psixoanalizin işıq tuta bilmədiyi tanrının mənşəyi və mənasına dair bütün digər mənbələrdən asılı olmayaraq, ata amilinin tanrı ideyasındakı payı heç də az əhəmiyyətli ola bilməz. Bu halda ibtidai qurbanvermə mərasimində ata iki dəfə əvəz olunur: bir dəfə tanrı kimi, digər dəfə isə totemistik qurban heyvanı kimi; və psixoanalitik izahların bütün təvazökarlığına və müxtəlifliyinə baxmayaraq, soruşmalıyıq: bu mümkündürmü və bunun hansı mənası var?

Bizə məlumdur ki, tanrı ilə müqəddəs heyvan (qurban heyvanı) arasında müxtəlif münasibətlər mövcuddur: 1) adətən hər tanrıya bir heyvan, hətta tez-tez bir neçə heyvan həsr olunur; 2) xüsusilə müqəddəs sayılan («mistik») qurbanvermə mərasimlərində tanrıya məhz ona həsr edilmiş heyvan qurban gətirilirdi; 3) tanrıya tez-tez heyvan simasında ehtiram göstərilir və ya sitayiş edilirdi, yaxud başqa sözlə desək, heyvanlar totemizm dövründən uzun müddət sonra da ilahi ehtiramdan istifadə edirdilər; 4) miflərdə tanrı tez-tez heyvana, çox vaxt da ona həsr edilmiş heyvana çevrilir. Beləliklə, belə bir fərziyyə irəli sürülür ki, tanrı özü totem heyvandır; o, dini hiss etmənin daha sonrakı mərhələsində totem heyvanından təkamül etmişdir. Lakin totemin başqa bir şey deyil, məhz atanın əvəzi olduğunu nəzərə alsaq, bütün sonrakı müzakirələr artıqdır. Beləliklə, o, atanın ilk əvəz formasıdır, tanrı isə atanın yenidən insan simasını qazandığı daha sonrakı formadır. Hər hansı dini inkişafın kökündən, ataya olan həsrətdən yaranan bu yenitörəmə mümkün olmuşdur. Bu, ataya münasibətdə mahiyyət etibarilə çox şey dəyişdiyi andan baş verib. Bəlkə də heyvana münasibətdə də belədir.

Ev heyvanlarının əhilləşdirilməsi nəticəsində, heyvandan psixi uzaqlaşmanın başlanğıcını və totemizmin tənəzzülünü nəzərə almasaq belə, bu cür dəyişiklikləri təxmin etmək çətin deyil. Atanın aradan qalxması nəticəsində yaranmış vəziyyətdə, zaman keçdikcə bir məqam gizlənirdi. Bu məqam ata həsrətini fövqəladə dərəcədə gücləndirməli idi. Atanı öldürmək üçün birləşən qardaşlar, hər biri ayrı-ayrılıqda ataya bərabər olmaq arzusu ilə alışıb-yanırdılar. Bu arzunu süfrədə onu əvəz edən totemin hissələrini yeməklə ifadə edirdilər. Qardaş klanının hər bir iştirakçıya göstərdiyi təzyiq nəticəsində, bu arzu həyata keçməmiş qalmalı idi. Heç kəs hamısının can atdığı atanın kamil qüdrətinə nə çata bilərdi, nə də çatmalı idi. Beləliklə, uzun müddət ərzində ataya qarşı cinayətə təhrik edən qəzəb zəifləmiş, ona olan həsrət artmış və mübarizə aparılan ulu atanın hakimiyyət və hüdudsuzluq doluluğunu özündə ehtiva edən bir ideal, eləcə də ona tabe olmaq istəyi formalaşa bilmişdir. Mədəni dəyişikliklərin ziddiyyətli xarakteri səbəbindən, ilkin demokratik bərabərliyi qorumaq mümkün deyildi. Beləliklə, fərqlənən şəxslərə ehtiram yarandı. Başqa sözlə, tanrılar yaratmaqla köhnə ata idealını canlandırmaq meyli oluşdu. İnsanın tanrıya çevrilməsi və tanrının ölməsi fikri, yəni hazırda bizə ağlasığmaz bir fərziyyə kimi görünən bu anlayış, klassik antik dövrdə heç bir etiraza səbəb olmamışdı[69 - Biz müasir insanlar üçün insanla ilahi aləm arasındakı məsafə keçilməz uçuruma çevrildiyindən belə bir pantomima bizə iyrənc görünə bilər, lakin qədim xalqlarda bu, tamamilə başqa cür idi. Xəyali tanrılar və insan eyni qandan gəlmiş kimi görünürdü, bəzisi öz mənşəyini bir tanrıdan götürürdü və insanın ilahiləşdirilməsi onlara, yəqin ki, katoliklərimizdə əqdəsin müqəddəs elan edilməsindən daha fövqəladə gəlmirdi. Lakin vaxtilə öldürülmüş atanın qəbilənin öz nəslini ondan götürdüyü bir tanrı dərəcəsinə yüksəldilməsi, öz dövründə totemlə bağlanmış müqavilədən qat-qat daha ciddi bir kəffarə cəhdi idi.

Mən göstərə bilmirəm ki, bu inkişafda elə bir məkan varmı ki, orada bəlkə də hər yerdə ata tanrılarından əvvəl mövcud olmuş böyük ana ilahələrinə yer ayrılsın. Lakin şübhəsiz görünür ki, ataya münasibətdəki dəyişiklik yalnız din sahəsi ilə məhdudlaşmamış, ardıcıl olaraq insan həyatının digər bir sahəsinə — atanın aradan qaldırılmasının təsirinin öz əksini tapdığı sosial təşkilata da keçmişdir. Ata ilahiliyinin yaranması ilə atanı tanımayan cəmiyyət tədricən patriarxal cəmiyyətə çevrilmədi. Ailədə əvvəlki ibtidai sürü bərpa edilmişdir. Atalar öz keçmiş hüquqlarının böyük hissəsini almışlar. Atalar yenidən meydana çıxdı, lakin qardaş klanının sosial nailiyyətləri məhv olmadı və ailənin yeni ataları ilə ordanın hüdudsuz əcdadı arasındakı faktiki fərq dini ehtiyacın var olmasını təmin etmək və ataya qarşı ödənilməmiş həsrəti qoruyub saxlamaq üçün kifayət qədər böyük idi.

Qəbilə tanrısına qurbanvermə səhnəsində ata həqiqətən də iki dəfə iştirak edir. O, həm tanrı, həm də totemistik qurban heyvanı kimi görünür. Lakin bu vəziyyəti anlamağa çalışarkən səthi yozumlardan çəkinməliyik. Atanın ikiqat iştirakı zaman etibarilə bir-birini əvəz edən iki səhnəyə uyğun gəlir. Burada ataya qarşı ambivalent münasibət plastik ifadəsini tapmışdır. Eləcə də oğulun zərif hisslərinin düşmənçilik hissləri üzərində qələbəsi əks olunub. Atanın məğlub edilməsi burada material rolunu oynamışdır. Onun ən böyük alçaldılması səhnəsi də belədir. Bu, onun yüksək zəfərinin təsviri üçündür. Ümumiyyətlə, qurbanvermənin kəsb etdiyi məna ondan ibarətdir ki, o, bu cinayətin xatirəsini yaşadan elə həmin hərəkətlə ataya ona vurulmuş təhqirin əvəzində məmnunluq bəxş edir.

Bundan sonra heyvan öz müqəddəsliyini, qurbanvermə isə totemizm bayramı ilə bağlantısını itirir; qurbanvermə tanrıya bəsit təqdiməyə, tanrının xeyrinə özünü məhdudlaşdırmaya çevrilir. Tanrı artıq insanlardan o qədər ucalmışdır ki, onunla ünsiyyət yalnız din xadimi vasitəsilə mümkündür. Eyni zamanda sosial nizam dövlətə patriarxal sistemi köçürən, tanrılara bərabər hökmdarları da bilir. Deməliyik ki, devrilmiş və yenidən bərpa edilmiş atanın qisası sərt oldu, avtoritetin hökmranlığı yüksəklikdə qalır. Tabeli oğullar yeni vəziyyətdən istifadə edərək günahkarlıq hissini daha da yüngülləşdirdilər. Qurbanvermə əsl formasında onların məsuliyyət şüurundan tamamilə kənardır. Onu tələb edən və təsis edən elə tanrının özü idi. Bu fazaya elə heyvanı öldürən miflər daxildir ki, həmin heyvan ona həsr olunub və əslində onun özünü təcəssüm etdirir. Bu, böyük cinayətin ən kəskin inkarıdır. Bu, cəmiyyətin yaranmasına səbəb olmuşdur. Bununla yanaşı, günahkarlıq hissi də yaranmışdır. Qurbanvermənin bu son təsvirinin ikinci mənasını da qəbul etməmək mümkün deyil. O, atanın əvvəlki əvəzinin ləğv edilməsindən məmnunluq ifadə edir. Tanrı haqqında daha yüksək təsəvvürün xeyrinə imtina edilməsindən də razıdır. Səhnənin səthi, alleqorik izahı burada onun psixoanalitik izahı ilə təxminən üst-üstə düşür. O belədir: burada Tanrının öz varlığının heyvani hissəsini dəf etməsi təsvir olunur. Məlum olduğu kimi, mifologiyada bir tanrı kultunun digəri üzərində qələbəsi tarixi prosesini ifadə edir. İstər yad xalqın işğalı, istərsə də psixoloji inkişaf nəticəsində olsun, bu, bir dini sistemin yenisi ilə əvəz olunmasıdır. Son halda mif N.-nin mənasında «funksional fenomenlər»ə yaxınlaşır. Silberer'in. S.-nin iddia etdiyi kimi, heyvanı öldürən tanrının libido rəmzi olması fərziyyəsi... G. Yunq indiyədək qəbul edilmiş libidodan fərqli bir anlayışdan çıxış edir. Bu, mənə ümumiyyətlə mübahisəli görünür.

Bununla belə, yenilənmiş ata avtoriteti dövrlərində güman etmək yanlış olardı. Ata kompleksinə aid xüsumətli ruhi hərəkətlərin tamamilə söndüyünü düşünmək səhvdir. Həm yeni tanrıların, həm də çarların hər iki əvəzləyicisinin hakimiyyətinin ilk mərhələlərində din üçün xarakterik olaraq qalan o ambivalentliyin ən qabarıq təzahürləri bizə bəllidir.

Frazer özünün böyük əsərində fərziyyə irəli sürmüşdür. Latın tayfalarının ilk hökmdarları tanrı rolunu oynayan yadelli adamlar olmuş. Onlar müəyyən bayram günündə bu rolda təntənəli şəkildə qətlə yetirilmişlər. Görünür, tanrının illik qurbanverməsi (variant: özünü qurban verməsi) sami dinlərinin mühüm xüsusiyyətini təşkil edir. Yaşayış məskənlərinin müxtəlif yerlərində insan qurbanvermə mərasimi bu insanların ilahiliyin nümayəndəsi kimi öldüklərinə dair şübhəyə çox az yer saxlayır. Hətta sonrakı dövrlərdə də bu qurban adət-ənənəsini dipdiri insanın cansız surroqatla (kukla ilə) əvəz edilməsi şəklində izləmək mümkündür. Təəssüf ki, burada heyvan qurbanı qədər dərindən izləyə bilmədiyim tanrı-insan qurbanı, daha qədim qurban formasının mənasına parlaq retrospektiv işıq salmır. O, tam açıqlıqla etiraf edir ki, qurbanvermə aktının obyekti həmişə eyni olmuşdur, məhz indi tanrı kimi ehtiram edilən, yəni ata. Heyvanlar və insan qurbanları arasındakı qarşılıqlı əlaqə məsələsi artıq asanlıqla həll olunur. İlkin qurban — heyvan — artıq insan qurbanının əvəzi idi. Atanın təntənəli qətlinin əvəzi olan bu heyvan, insan obrazını aldıqda yenidən insan qurbanına çevrilə bilərdi.

Beləliklə, o ilk böyük qurbanvermə aktının xatirəsi onu yaddan çıxartmaq üçün göstərilən bütün cəhdlərə baxmayaraq silinməz oldu; və məhz bu əməlin motivlərindən mümkün qədər uzaqlaşmaq istəndiyi bir vaxtda onun təhrif olunmamış təkrarları tanrının qurban edilməsi şəklində üzə çıxmalı idi. Bu yerdə dini düşüncənin inkişafını göstərməliyəm. Bu qayıdış rasionalizasiya şəklində mümkün olur. Robertson Smith, bəşəriyyətin tarixdən əvvəlki dövrünün bu böyük hadisəsi ilə bağlı qurbanverməyə dair izahımızdan uzaq olsa da, qeyd edir ki, qədim semitlərin tanrının ölümünü qeyd etdikləri bu bayramların mərasimi «mistik faciənin xatirəsi» kimi yozulurdu və bu zaman yas tutmağın xarakteri könüllü iştirak deyil, ilahi qəzəb qorxusundan irəli gələn nəsə məcburi bir şey idi[71 - «Yas tutmaq – faciə tanrısına qarşı rəğbətin sərbəst ifadəsi deyil, o, mütləqdir və fövqəltəbii ilahi qəzəb qorxusu altında tələb olunur». Matəm saxlayanlar ilk növbədə tanrının ölümünə görə öz məsuliyyətlərini inkar edirlər; bu məqam ilahi-insani qurbanlarla bağlı bizə də gəlib çatmışdır, məsələn, «Afina öküz kəsənləri»ndə olduğu kimi. Bizim fikrimizcə, bu təfsirin tamamilə düzgün olduğu ilə razılaşmaq olar. Bayram iştirakçılarının hissləri onların əsasını təşkil edən vəziyyətlə tam izah edilir.

Fakt kimi qəbul edək ki, dinin sonrakı inkişafında da onu hərəkətə gətirən hər iki amil heç vaxt yox olmur: oğulun günahkarlıq hissi və oğul müqaviməti. Hər bir problemi həll etmək cəhdi, hər iki mübariz ruh qüvvəsini barışdırmağın hər bir üsulu, ehtimal ki, tarixi hadisələrin və daxili psixi çevrilmələrin birgə təsiri nəticəsində sonda uğursuzluğa düçar olur.

Oğulun ata-tanrının yerini tutmaq istəyi getdikcə daha aydın şəkildə üzə çıxır. Əkinçiliyin tətbiqi ilə patriarxal ailədə oğlun əhəmiyyəti artır. O, öz insezstual libidosuna yeni ifadə verməyə cəsarət edir. Bu libido ana torpağın işlənməsində simvolik ifadəsini tapır. Yaranır Attis, Adonis, Fammuz obrazları. Bitki ruhlarının, ana ilahələrinin sevgisindən istifadə edən. Ataya qarşı ana ilə ensest əlaqəyə girən gənc tanrıların. Lakin bu təzə yaradılışların boğa bilmədiyi günahkarlıq hissi öz ifadəsini miflərdə tapır; bu miflər həmin gənc sevgililərə ana-ilahələr, qısa ömür və heyvan cildinə girən ata-tanrının qəzəbi və ya xətmi ilə cəza aid edir. Adonisi Afroditadan müqəddəs heyvanı olan qaban öldürür; Kibelladan sevgilisi Attis isə axtalanma nəticəsində həlak olur[72 - Axtalanma qorxusu gənc nevrotik pasiyentlərimizin ataları ilə münasibətlərinin pozulmasında fövqəladə dərəcədə böyük rol oynayır. Ferenczinin gözəl müşahidəsindən biz görürük ki, oğlan cinsiyyət orqanını dişləmək istəyən heyvanda öz totemini tanıyır. Uşaqlarımız ritual sünnət haqqında öyrəndikdə, onu kastrasiya ilə eyniləşdirirlər. Xalqlar psixologiyası sahəsində uşaqların bu davranışına, bildiyim qədər, hələ heç bir paralel göstərilməyib. [şəxs: 1] Tarixdən əvvəlki dövrlərdə və ibtidai xalqlar arasında bu qədər geniş yayılmış sünnət yetkinlik yaşına çatma mərasimi dövrünə aid edilir, öz mənasını da məhz orada kəsb edir və yalnız sonradan həyatın daha erkən mərhələsinə keçirilir. Çox maraqlıdır ki, ibtidai xalqlarda sünnət saçın kəsilməsi və ya dişlərin çıxarılması ilə birləşdirilir, yaxud bunlarla əvəz olunur və bu vəziyyətdən heç bir xəbəri ola bilməyən uşaqlarımız qorxu reaksiyaları zamanı hər iki əməliyyatı kastrasiyanın ekvivalenti kimi qəbul edirlər. Tanrıların dirilməsi münasibətilə yas və sevinc. Uzunmüddətli müvəffəqiyyət qismət olmuş başqa bir tanrı-oğulun ayininə keçdi.

Xristianlıq qədim dünyaya hücumuna başlayanda, Mitra dini ilə rəqabətə toqquşdu. Bir müddət hansı tanrının qələbə qalacağını müəyyən etmək çətin idi.

Fars gənc-tanrısının işıqlı surəti bizim üçün hələ də sirr olaraq qalır. Bəlkə də Mitranın buğanı öldürməsi səhnəsindən belə nəticə çıxarmaq olar ki, o, atanın qurbanverməsini şəxsən həyata keçirən və bununla da qardaşlarını bu əməldə iştiraka görə onları incidən ağır günahkarlıq hissindən azad edən oğulu təmsil edir. Lakin bu günahkarlıq hissini sakitləşdirməyin başqa bir yolu da var idi. Məsih də məhz bu yolu tutdu. O, öz ömrünü qurban verdi. Bununla da bəradərləri ilk günahdan azad etdi.

İlk günah haqqında təlim orfik mənşəyə malikdir. [şəxs: 3] O, misteriyalarda qorunub saxlanılmış və oradan qədim Yunanıstanın fəlsəfi məktəblərinə nüfuz etmişdir. İnsanlar günah ucbatından Dionisdan öldürüb parçalayan titanların nəslindən idilər; bu cinayətin ağırlığı onları əzirdi. Anaksimandrın fraqmentində deyilir ki, dünyanın vəhdəti qədim cinayət nəticəsində pozulmuşdur. Ondandan törənən hər şey buna görə cəza çəkməlidir. Əgər titanların bu əməli, öldürmə və parçalamanın birləşməsinin xarakterik xüsusiyyəti kimi, müq. tərəfindən təsvir ediləni kifayət qədər aydın xatırladırsa. Nilin totem qurbanverməsi hər halda bizə əngəl olur. Bu, Orfeydan ölümü kimi digər mifləri də əhatə edir. Gənc tanrı üzərində törədilmiş qətl hələ də maneədir.

Xristian mifində insanın ilk günahı şübhəsiz ki, Allah-ataya qarşı işlənmiş günahdır. Əgər Məsih öz ömrünü qurban verərək insanları ilk günahın ağırlığından azad edirsə, bu bizi belə bir nəticəyə gəlməyə vadar edir ki, həmin günah qətl olmuşdur. İnsan hisslərində dərin kök salmış Talion qanununa görə, qətli yalnız başqa bir canla bahasına yumaq olar; fədailik isə qanlı günahkarlığa işarə edir[73 - Nevrotiklərimizin özünüöldürmə impulsları həmişə başqalarına ölüm arzuladıqları üçün özlərinə verdikləri cəza olur.]. Və əgər öz həyatını qurban vermək ata-tanrı ilə barışığa gətirib çıxarırsa, onda kəffarəsi verilməli olan cinayət yalnız atanın qətli ola bilər.

Beləliklə, xristian təlimində bəşəriyyət cinayət əməlini etiraf edir. Bu, ən açıq şəkildə qədim dövrlərə aiddir. Çünki onun ən dolğun kəffarəsi oğulun qurbanvermə ölümündə tapılmışdır. Atayla barışma o qədər dolğun olur ki, bu qurbanla eyni vaxtda ataya qarşı üsyana səbəb olan qadından tamamilə imtina edilir. Lakin məhz burada ambivalentliyin psixoloji roku öz hüquqlarını tələb edir. Ataya ən gec qurtuluş verən əməllə yanaşı, oğul da ataya qarşı arzularının məqsədinə çatır. O, atanın yanında, əslində isə onun əvəzindən özü tanrıya çevrilir. Oğulun dini atanın dinini əvəz edir. Bu əvəzlənmənin işarəsi olaraq qədim totemist süfrü yenidən iştirak kimi canlanır; burada qardaşlar atanın deyil, oğulun ətini və qanını dadır, bu iştirak ilə müqəddəsləşir və özlərini onunla eyniləşdirirlər. Bizim nəzərimiz zaman axınında totemistik ziyafətin heyvan qurbanverməsi, ilahi-insani qurbanvermə və xristian yevxaristiyası ilə eyniliyini izləyə bilir. Bütün bu mərasimlərdə insanları o qədər sıxan həmin cinayətin əks-sədasını görür. Lakin onların iftixarlanmalı olduqları da aydındır. Xristian eukaristiyası, lakin, mahiyyət etibarilə atanın təzə uzaqlaşdırılması, kəffarəsi ödənilməli olan əməlin təkrarıdır. Biz görürük ki, J. G. Frazerin «xristian icması xristianlıqdan daha qədim mənşəli bir sirri özündə cəmləşdirmişdir» ifadəsi nə qədər doğrudur [74 - Allahın yeyilməsi]. Mövzunun ədəbiyyatı ilə tanış olan heç kim xristian müqəddəs mərasimlərinin totemizm süfrəsinə endirilməsini yalnız bu məqalənin müəllifinin fikri hesab etməz.

Qardaşların əcdadı aradan qaldırması bəşər tarixində silinməz izlər buraxmalı və bu hadisənin xatirəsini saxlamaq nə qədər az arzuolunan idisə, bir o qədər də çoxlu əvəzlənmələrdə özünü göstərməli idi[75 - Ariel «Fırtına»da: Otuz beş fut dərinlikdə Atan suda yatır. Sümükləri mərcana, Gözləri isə mirvariyə dönüb. Heç nə məhv olmayıb onda, Sadəcə hər şey Dənizə çevrilib.]. Mifologiyada tapmaq çətin olmayan bu qalıqları izləmək istəyindən vaz keçir. S.-nin göstərişinə uyğun olaraq başqa əyalətə keçirəm. S. Reinach-ın Orfeydan ölümü haqqında mənalı məqaləsində.

Yunan incəsənəti tarixində bir mövqe mövcuddur. Bu, Robertson Smith-in totemizm ziyafətinin mənzərəsi ilə heyrətamiz oxşarlıq daşıyır. Həm də ondan az olmayan dərindən fərqi var: bu, ən qədim yunan faciəsinin mövqeyidir. Eyni ad daşıyan və eyni paltar geyinmiş bir qrup şəxs, hamısının söz və hərəkətlərindən asılı olduğu bir nəfəri əhatəyə alır: bu, xor və ilkin yeganə qəhrəmandır. Sonrakı inkişafda başqa bir aktyor meydana çıxır. O, müqavimət göstərən və uzaqlaşanları təsvir edir. Lakin qəhrəmanın xarakteri dəyişməz qalır. Xorla münasibəti də eyni olur. Faciənin qəhrəmanı əzab çəkməli idi; bu, indi də faciənin məzmununun özlüyünü təşkil edir. O, əsaslandırılması həmişə asan olmayan sözdə «faciəvi günahkarlığı» öz üzərinə götürməlidir; burjua əxlaqı mənasında bu, çox vaxt ümumiyyətlə günahkarlıq deyil. O, əsasən ilahi nüfuza qarşı üsyandan ibarət idi və xor qəhrəmana rəğbət hissi ifadə edərək ona səs verirdi; onu saxlamağa, xəbərdarlıq etməyə və ram etməyə çalışır, qəhrəman cəsarətli addımına görə layiq görüldüyü cəzaya düçar olduqda isə onun üçün ağlayırdı.

Bəs nəyə görə faciənin qəhrəmanı əzab çəkməli idi? Onun «faciəvi günahkarlığı» nə deməkdir? Diskussiyanı ixtisarlı edəcək və tez cavab verəcəyik. O, əzab çəkməlidir, çünki o, ulu babadır, burada tendensiyalı şəkildə canlandırılan o böyük tarixdən əvvəlki faciənin qəhrəmanıdır və onun öz üzərinə götürməli olduğu tragik günahkarlıq, xoru günahdan azad etmək üçündür. Səhnədəki tamaşa, demək olar ki, məqsədəuyğun təhrif yolu ilə, zərif ikiüzlülük məqsədilə həmin tarixi səhnədən törəmişdir. O qədim reallıqda məhz xor iştirakçıları qəhrəmana əzab vermişdi; burada isə onlar rəğbət və peşmançılıq hissi ilə öz bağrını yeyir, qəhrəman isə öz əzabında özü suçludur. Onun üzərinə atılan cinayət, təkəbbür və böyük avtoritetə qarşı qəzəb — məhz xor iştirakçılarını həqiqətdə narahat edən şeydir. Beləliklə, faciə qəhrəmanı – iradəsinin əleyhinə olaraq – xorun xilaskarına çevrilir.

Əgər yunan faciəsində söhbət ilahi təkə Dionisdan iztirablarından gedirsə, və onunla eyniləşən təkələr dəstəsinin fəryadları tamaşanın məzmununa çevrilibsə, onda başa düşmək asandır. Artıq sönmüş drama orta əsrlərdə «Rəbbin ehtirasları»nda yenidən alovlandı. [simvol: 1]

Beləliklə, bu son dərəcə qısa tədqiqatın yekunu olaraq onu demək istəyirəm ki, Edip kompleksində dinin, əxlaqın, ictimai həyatın və sənətin mənşəyi psixoanalizin məlumatları ilə tam uyğunluq təşkil edir; bu məlumatlara görə, indiyədək anlamağımız mümkün olan bütün nevrozların nüvəsini məhz bu kompleks təşkil edir. Mənə elə gəlir ki, xalqların ruhi həyatına dair bu problemin də yalnız bir konkret nöqtədən, yəni ataya münasibətdən çıxış edərək həll edilə bilməsi son dərəcə təəccüblüdür. [şəxs: 1] Bəlkə də, bu əlaqəyə başqa bir psixoloji problemi də daxil etmək lazımdır. [üz: 1] Əhəmiyyətli mədəni formasiyaların əsasında hisslərin ambivalentliyini, yəni eyni obyektdə sevgi və nifrətin üst-üstə düşməsini həqiqi mənada aşkar etmək bizə çox tez-tez nəsib olmuşdur. Bu ambivalentliyin mənşəyi haqqında heç nə bilmirik. Güman etmək olar ki, o, hisslərimizin ömrünün əsas fenomenidir. Lakin mənə elə gəlir ki, başqa bir ehtimal da diqqətəlayiqdir, yəni ambivalentlik əvvəlcə hisslər həyatına yaddır və bəşəriyyət onu ata kompleksinin[76 - Və ya valideyn kompleksinin.] yaşantısı sayəsində qazanır; psixoanalitik tədqiqat indi də bu kompleksi fərdi insanda ən qabarıq şəkildə aşkar edir.[77 - Yanlış anlaşılmaya öyrəşdiyim üçün xüsusi olaraq vurğulamağı artıq hesab etmirəm ki, burada verilən izahlar müzakirə olunan fenomenlərin mürəkkəb təbiətini unutduğum anlamına gəlir; mən sadəcə olaraq dinin, əxlaqın və cəmiyyətin artıq məlum olan və ya hələ kəşf edilməmiş mənbələrinə psixoanalitik baxışların irəli sürdüyü tələblərdən doğan yeni bir amili əlavə etmək istəyirəm. [şəxs: 1] Tam izahın sintezini başqalarına təqdim edirəm. Lakin bu təzə məlumatların təbiətindən aydın olur ki, belə bir sintezdə onlar yalnız mərkəzi rol oynamalı olacaqlar, baxmayaraq ki, bu əhəmiyyət onlarda qəbul edilənədək böyük səmərəli müqavimətlərin davam etməsi tələb olunacaq.

Yekunlaşdırmazdan əvvəl qeyd etmək istəyirəm ki, bu məqalələrdə əldə etdiyimiz geniş və hərtərəfli ümumiləşdirmə bizi ilkin müddəalarımızda müəyyən tərəddüd hiss etməkdən və əldə edilmiş nəticələrin qeyri-kafi olduğunu düşünməkdən azad etmir. Bu əyalətdən yalnız iki məqama toxunmaq istəyirəm. Onlar oxucunun diqqətini cəlb etmiş ola bilər.

İlk növbədə, qeyd etməmək mümkün deyildi. Biz fərziyyəyə əsaslanırıq. Bu, kütləvi psixikanın eyni ruhi prosesləridir. Biz minilliklər boyu heç nə bilmədikləri əmələ görə, nəsillərdə günahkarlıq hissinin mövcudluğunu ehtimal edirdik. Atası tərəfindən əzab verilən oğullar nəslində yaranan hissi prosesi, məhz atanın aradan qaldırılması sayəsində belə münasibətləri bilməyən yeni nəsillərə şamil etmirik. Bu sanki ciddi etirazdır. Bu cür ilkin fərziyyələrdən məhrum edilmiş hər hansı başqa izah, sanki üstün tutulmağa layiqdir.

Lakin sonrakı mülahizələr göstərir ki, belə bir cəsarətin məsuliyyətini yalnız biz aparmırıq. Kütləvi psixikanın, fərdlərin məhvi nəticəsində ruhi aktların kəsilməsinə diqqət yetirməməyə imkan verən və adamların hisslər həyatında davamlılığı təmin edən amilin mövcudluğu qəbul edilmədən, xalqların psixologiyası ümumiyyətlə mövcud ola bilməz. Əgər bir nəslin psixi prosesləri digər nəsildə öz davamını tapa bilməsəydi, əgər hər nəsil həyata yönəlişini yenidən qazanmalı olsaydı, o zaman bu sahədə heç bir tərəqqi və demək olar ki, heç bir inkişaf olmazdı. İndi iki təzə sual yaranır: nəsillər zənciri daxilində psixi fasiləsizliyə nə dərəcədə etibar etmək olar və hər nəsil öz psixi halətini sonrakı nəslə ötürmək üçün hansı vasitə və yollardan istifadə edir. Bütün bu sualların kifayət qədər aydınlaşdırıldığını və ya ilk növbədə ağla gələn sadə şifahi ötürmə ilə ənənənin bunu yaxşı izah etdiyini iddia etməyəcəyəm. Ümumiyyətlə, xalqlar psixologiyası az düşünür. Nəsillər bir-birini əvəz edir. Ruhi həyatın zəruri davamlılığı necə yaranır? Məsələnin bir hissəsi, görünür, psixi meyillərin irsi yolla ötürülməsi hesabına həyata keçir; lakin bu meyillər tam dolğun reallığa oyanmaq üçün fərdi həyatda müəyyən təkanlara ehtiyac duyurlar. Yəqin ki, şairin sözlərinin mənası da elə bundadır: «Atalarından sənə irsən qalanı mənimsəmək üçün onu yenidən əldə et». Əgər biz elə ruhi hərəkətlərin mövcud olduğunu fərz edə bilsəydik ki, onlar heç bir qalıq hadisə buraxmayacaq dərəcədə izsiz basdırılır, problem ümumiyyətlə daha da çətin olardı. Amma əslində belələri yoxdur. Ən güclü basqı belə, məkan saxlayır. Təhrif olunmuş əvəzedici ruhi hərəkətlərə və onlardan irəli gələn reaksiyalara. Bu halda fərz edə bilərik ki, heç bir nəsil özündən sonrakı nəslə az-çox əhəmiyyətli ruhi prosesləri gizlədə bilməz.

Psixoanaliz bizə göstərdi ki, hər bir insan öz şüursuz ruhi fəaliyyətində başqalarının reaksiyalarını şərh etməyə, yəni digər şəxsin hisslərini ifadə edərkən yol verdiyi təhrifləri aradan qaldırmağa imkan verən bir mexanizmə sahibdir. Adət-ənənələr, mərasimlər və əcdada ilkin münasibətin əks olunduğu qanunlar şüursuz anlaşılırdı. Bu yolla sonrakı nəsillər həmin hissləri əcdaddan miras ala bilirdilər.

Başqa bir şübhə yarana bilərdi. Məhz analitik fikir tərzinə sahib olanların səmtindən.

İbtidai cəmiyyətin ilk əxlaqi göstərişlərini və mənəvi məhdudiyyətlərini, onun təşəbbüskarlarına cinayət anlayışı verən hərəkətlərə reaksiya kimi nəzərdən keçirdik. Onlar bu əməldən peşman oldular. Qərara aldılar ki, bu iş bir daha təkrarlanmamalıdır. Onun törədilməsi heç bir fayda verməz. Bu yaradıcı günahkarlıq hissi indiyədək aramızda sönməyib. [şəxs: 3] Biz onu nevrotiklərdə həm asosial, həm yeni əxlaqi normalar və fasiləsiz məhdudiyyətlər yaradan, həm törədilmiş cinayətlərə görə tövbə, həm də gələcəkdə törədiləcək cinayətlərə qarşı ehtiyat tədbiri kimi fəaliyyət göstərən halda müşahidə edirik [78 - Bax bu toplanın ikinci məqaləsi: «Tabu haqqında».]. Lakin bu nevrotiklərdə belə reaksiyalar çağıran hərəkətləri axtarsaq, məyus olmalıyıq. Biz əməl tapa bilmirik, yalnız impulslar, şərə yönələn, lakin həyata keçirilməsi cilovlanan hissi hərəkətlər tapırıq. Nevrotiklərin günahkarlıq hissi yalnız psixi reallıqlara əsaslanır, faktiki reallıqlara yox. Nevroz psixi reallığı faktiki reallıqdan üstün tutması ilə xarakterizə olunur. Fikirlərə də normal insanların gerçəkliyə yanaşdığı qədər ciddi münasibət bəsləyir.

İbtidai xalqlarda iş belə baş vermirdimi? Onların narsistik təşkilatının bir təzahürü kimi, psixi aktlara fövqəladə yüksək qiymət vermələrini onlara aid etməyə haqqımız var. [79 - «Animizm, sehr və fikrin qüdrəti haqqında» məqaləsinə baxın.] Buna görə də, ataya qarşı düşmənçilik impulsları mövcud idi. Fantaziyada onu öldürmək və yemək istəyi var idi. Bu, totem və tabunu yaradan mənəvi reaksiyaları doğura bilərdi. Beləliklə, haqlı olaraq fəxr etdiyimiz mədəni irsimizin mənşəyini bütün hisslərimizi təhqir edən iyrənc bir cinayətə endirmək zəruriliyindən xilas olmaq mümkün olardı. Bu zaman o vaxtdan indiyədək uzanan səbəb-nəticə əlaqəsi heç də zədələnməzdi, çünki psixi reallıq bütün bu nəticələri izah etmək üçün kifayət qədər əhəmiyyətli olardı. Buna etiraz edilə bilər ki, cəmiyyətin ata ordusu formasından bəradəranə klan formasına təkamülü həqiqətən baş vermişdir. Bu, güclü, lakin həlledici olmayan arqumentdir. Bu dəyişiklik daha az zorakı yolla əldə edilə bilərdi və bəlkə də onun tərkibində əxlaqi reaksiyanın yaranması üçün zəruri olan şərait mövcud idi. Əcdadın zülmü hələ özünü göstərərkən, ona qarşı xüsumətli hisslərim bəraət qazanır, bu hisslərə görə peşmançılıq isə başqa vaxta saxlanılırdı. Ataya münasibətdəki ikili hisslərdən irəli gələn hər şey fövqəladə ciddilik daşıyır. Tabulardan və ya qurban ayinlərindən yarananlar tam reallıq kəsb edir. Bu barədəki digər etiraz isə tənqidə az dözür. Obsessiv nevrozun mərasimi də eyni xarakter daşıyır, lakin o, psixi reallıqdan, yalnız niyyətlərdən qaynaqlanır, onların icrasından deyil. Yalnız daxili aləmi sərvətli olan ibtidai insanın və nevrotikin dünyasına maddi dəyərlərlə dolğun, yalnız düşüncə və arzu obyekti təşkil edən şeylərə isə nifrət bəsləyən bizim ayıq dünyamızı daxil etmək olmaz.

Biz burada qəbul etməyimiz asan olmayan bir qərar qarşısında dayanırıq. Lakin başqa cür köklü görünən fərqin, bizim fikrimizcə, məsələnin mahiyyətini təşkil etmədiyini etiraf etməklə başlayaq. Əgər ibtidai insan üçün istəklər və impulslar faktların dolğun dəyərini daşıyırsa, biz bu baxışı öz ölçülərimizə görə düzəltmək əvəzinə, onu tam anlama ilə qəbul etməliyik. Lakin bu halda bizi belə şəkkə salan nevrozu daha yaxından nəzərdən keçirək. Məcburiyyət nevrozundan əziyyət çəkən nevrotiklərin hazırda ifrat əxlaqın təzyiqi altında olması, yalnız təhrikedici amillərin psixi reallığından müdafiə olunması və yalnız daxillərində yaranan impulslara görə özlərini cəzalandırması fikri yanlışdır. Bu zaman müəyyən tarixi reallıq payı da mühüm rol oynayır. Tifillikdə bu adamlar yalnız bədxah impulslara malik idilər. Uşağın acizliyi şəraitində olduqları üçün, bu impulsları hərəkətə çevirirdilər. Bu fövqəladə xeyirxahların hər biri uşaqlıq illərində sonrakı, daha gec yaranan fövqələnəvi əxlaqi mərhələnin müjdəçisi və ilkin şərti kimi pis bir dövr, təhrif olunmuş faza yaşamışdır. İbtidai xalqların nevrotiklərlə analogiyası beləliklə əsaslı olur, əgər fərz etsək ki, ibtidai xalqlarda formalaşmasında heç bir şübhə olmayan psixi reallıq ilkin olaraq faktiki reallıqla üst-üstə düşmüşdür, yəni ibtidai xalqlar həqiqətən də bütün məlumatlara görə niyyət etdikləri hər şeyi etmişlər.

Lakin ibtidai xalqlar haqqında mühakiməmiz, nevrotiklərlə aparılan analogiyanın təsirinə həddindən artıq məruz qalmamalıdır. Fərqləri də nəzərə almaq lazımdır. Şübhəsiz ki, həm ibtidai xalqlarda, həm də nevrotiklərdə fikir ilə hərəkət arasında bizimki qədər iti fərq yoxdur. Lakin nevrotik ən çox hərəkətlərində ləngimələr yaşayır, onda fikir tamamilə əməli əvəz etmişdir. İbtidai insan özünü saxlaya bilmir, onun fikri dərhal hərəkətə çevrilir, əməl onun üçün, belə demək mümkünsə, fikri əvəz edir və buna görə də, məncə, öz mühakiməmin şübhəsizliyinə tam əmin olmadığımdan, baxılan hala bu sözləri tətbiq etmək olmaz: əvvəldə əməl var idi.

qeydlər

Qeydlər

Kenquru toteminə aid olan klana mənsub ataya, lakin ən azı bu tabuya görə, emu qızları ilə incest imkanı verilir. Totem ata tərəfindən irsən keçdikdə, – kenquru və uşaqlar da kenquru olar; bu halda ataya qızları ilə incest qadağan olar, oğula isə ana ilə incest mümkün olardı. Totem tabusunun bu nəticələri göstərir ki, ana xətti ilə mirasqalma ata xəttindən daha qədimdir, çünki ehtimal etməyə əsas vardır ki, totem tabuları ilk növbədə oğulun inses arzularına qarşı yönəlib.

Totemlərin ədədi ixtiyaridir.

Tabunun bu tətbiqi ilkin olmadığı üçün, bu ifadə etmədə diqqətdən kənarda qala bilər.

Həm həzz, həm də qadağa şəxsi cinsiyyət orqanlarına aid idi.

Qadağanın gəldiyi sevimli şəxslərə münasibətdə.

Bleuler-in uğurlu ifadəsinə görə.

Yuxarıda «qeyri-mümkünlüyünü» tabu ilə müqayisə etdiyim həmin azarlı etiraf etdi ki, küçədə matəm libası geyinmiş kiməsə rast gələndə hər dəfə ümidsizliyə qapılır. Belə insanların küçəyə çıxmasına qadağa qoyulmalıdır.

Belə bir etirafın nümunəsi kimi, J. G. Frazerdə Saxara tuareqlərinin sözləri göstərilir.

Bəlkə də, bu barədə bir şərt əlavə etmək lazımdır: onun cəsədinin qalıqlarından hələ nəsə mövcud olduqda. Frazer.

10

Nikobar adalarında. Frazer.

11

Wundt. «Din və mif».

12

Westermarck, İI c., s. 424. Mətndəki qeyddə bu nəticəni təsdiqləyən çoxlu sayda ifadələr verilir. Tez-tez də olduqca səciyyəvi olur, məsələn: Maorilər belə düşünürdülər ki... «ən yaxın və sevimli qohumlar ölümdən sonra öz varlıqlarını dəyişir». Və keçmiş sevimlilərinə qarşı belə düşmən münasibət bəsləyirlər. Avstraliya qaradərililəri hər bir mərhumun uzun müddət təhlükəli olduğunu düşünürlər; qohumluq daha yaxın olduqda, qorxu da bir o qədər böyük olur. Mərkəzi eskimoslar elə təsəvvürlərin hakimiyyətindədirlər ki, ölülər yalnız uzun müddət sonra rahatlıq tapırlar, əvvəlcə isə onlardan kəndi tez-tez əhatə edərək xəstəlik, ölüm və digər bəlalar yayan bəd niyyətli ruhlar kimi qorxmaq lazımdır (Boas).

13

Kleinpaul. Xalq inanclarında, dində və rəvayətlərdə dirilər və ölülər, 1888.

14

İbtidai xalqların proeksiya təzahürləri şairin daxilində çarpışan əks meyllərlə qohumdur. Onlar ayrı-ayrı fərdlər kimi canlandırılan təcəssümlərdir.

15

Uşaqlıqda ruh qorxusu keçirmiş nevrozlu şəxslərin psixoanalizində bu ruhların arxasında valideynlərin dayandığını aşkara çıxarmaq çox vaxt asan olur. Bu barədə həmçinin R.-nin mesajına da baxın. Haeberlin, burada erotik hisslə boyanmış başqa bir bənizdən bəhs edilir, lakin ata artıq ölmüşdür.

16

Abelin işi haqqında mənim referatımla müqayisə edin.

17

Alman "Gewissen" (vicdan) sözü "wissen" (bilmək), rus "sovest" isə "vedat" sözündən yaranıb.

18

Maraqlı bir paralel var ki, tabunun pozulması cəhalət üzündən baş vermişsə belə, günahkarlıq hissi heç də azalmır (yuxarıdakı nümunələrə baxın) və hətta yunan mifində Edipdan cinayəti öz iradəsinə zidd olaraq və cəhalət üzündən törətdiyinə görə günahdan azad edilmir. tapıntılar korpusu: ipuçları: «giriş → çıxış» cütləri, uzunluğa görə qruplaşdırılıb

19

Materialın məcburi yığcamlığı var. Bu, ədəbiyyat siyahısının da təfərrüatlı verilməsindən imtina etməyə vadar edir. Bunun əvəzinə animizm və magiyanın bütün müddəalarının götürüldüyü məlum əsərlərə istinad etməklə kifayətlənəcəyəm. Müəllifin müstəqilliyi yalnız onun seçdiyi mövzularda və baxışlarda özünü göstərə bilər.

20

Ç., Wundt-dan başqa N. Spencerə yönəldici məqalə, Britannika Ensiklopediyasında. 1911. (Animizm, mifologiya və s.).

21

Əgər qışqırıq və səs-küylə hansısa ruhu qovurlarsa, bu, saf sehr vasitəsilə edilən təsirdir; əgər adını ələ keçirib onu ram edirlərsə, deməli, ona qarşı magiya işə salınmışdır. [tapıntılar korpusu: ipuçları: «giriş → çıxış» cütləri, uzunluğa görə qruplaşdırılıb

22

İncildə hər hansı canlı məxluqun təsvirinin yaradılmasına qoyulan qadağa, ehtimal ki, təsviri sənətin prinsipial inkarından deyil, yəhudi dininin pislədiyi magiyanı alətsiz qoymaq məqsədindən irəli gəlmişdir. tapıntılar korpusu: ipuçları: «giriş → çıxış» cütləri, uzunluqlara görə qruplaşdırılıb Frezer.

23

Bunun əks-sədaları Sofoklun «Çar Edip» əsərində mövcuddur.

24

«Hamlet»də Kral (İII—4): «Sözlərim göyə uçur, fikirlərim isə altda qalır; fikirsiz sözlər heç vaxt göyə çatmaz».

25

Çox güman ki, biz şüurlu mühakiməmizdə artıq uzaqlaşdığımız halda, ümumiyyətlə fikirlərin qüdrətini və animistik obrazı təsdiqləyən bu cür təsiratları «ürkütücü» hesab edirik. [üz: 1]

26

Bu sürüşmənin ən cüzi hərəkətə yönəlməsinin səbəbi, sonrakı ifadə etmədə aydın olacaq.

27

Bu mənada, bu mövzu haqqında fikir bildirən yazıçılar üçün bir aksiomdur. Vəhşidə müşahidə olunan müəyyən növ solipsizm və ya berkeleyanizm var. Sully-nin uşaqda aşkar etdiyi kimi, bu ona ölümün reallığını qəbul etməyə imkan vermir.

28

Yalnız onu qeyd edək ki, uşağın ilkin narsissizmi onun xarakterinin inkişafını anlamaq üçün həlledici əhəmiyyət kəsb edir və onda ibtidai dəyərsizlik hissinin olduğunu fərz etməyi istisna edir.

29

S. S. Reinach belə hesab edir. Fransanın mağaralarında ibtidai xalqların rəssamları heyvan təsvirləri çəkirdi. Onlar «xoşa gəlmək» yox, «tilsim etmək» istəyirdilər. O, bu rəsmlərin mağaraların ən qaranlıq və əlçatmaz yerlərində yerləşməsi və onlarda qorxulu yırtıcı vəhşi heyvanların təsvirinin olmaması faktını bununla izah edir. «Müasir adamlar tez-tez böyük rəssamın fırçasının və ya kəskisinin sehrindən, ümumiyyətlə isə incəsənətin sehrindən danışarkən bunu şişirdirlər. Bir insanın iradəsinin digər insanların iradəsinə və ya əşyalara göstərdiyi mistik təsiri ifadə edən sözün həqiqi mənasında bu ifadə yolverilməzdir; lakin biz gördük ki, vaxtilə o, ən azı rəssamların öz fikrincə, sözün əsl mənasında doğru idi», (s. 136).

30

Sözdə endopoiçik qavrayış vasitəsilə dərk edilmiş.

31

Fərz edirik ki, bu erkən narsistik mərhələdə obyektlərə münasibətdə psixi enerjinin təzahürləri libidinal və digər oyanma mənbələrindən hələ tamamilə birləşmiş haldadır.

32

«Sosiologiyanın prinsipləri»nin 1-ci cildində.

33

1910.

34

Bəlkə də oxucuya bu sahədə faktları müəyyən edərkən qarşılaşmalı olduğu çətinlikləri göstərməklə düzgün etmiş olarıq:

Hər şeydən əvvəl, müşahidələri toplayanlar ilə onları işləyib müzakirə edənlər eyni şəxslər deyil; toplayanlar səyyahlar və missionerlərdir, bu materialı isə bəlkə də tədqiqat obyektlərini heç vaxt görməmiş alimlər işləyir. Vəhşiləri anlamaq çətindir. Bütün müşahidəçilər onların dilini başa düşmür. Çox vaxt tərcüməçilərin köməyinə müraciət etməli olurdular. Ya da sorğu edilənlərlə yardımçı dil – ingilis piccini ilə ünsiyyət qurmalı olurdular. İbtidai xalqlar öz mədəniyyətlərinin intim suallarında az ünsiyyətcildirlər. Onlar yalnız yadellilərə açıq olurlar. Bu yadellilər onların arasında çox illər yaşamış olmalıdır. Müxtəlif motivlərə əsaslanaraq onlar tez-tez yalan və ya anlaşılmaz mesajlar verirlər. Unutmaq olmaz ki, ibtidai xalqlar gənc nəsil deyil, mahiyyət etibarilə sivil xalqlar qədər qədimdirlər və heç bir əsas yoxdur ki, onların ilkin ideyaları və institutları inkişaf və təhrif olunmadan bizim məlumatımız üçün saxlanılıb qalmış olsun. Çox güman ki, ibtidai xalqların həyatında bütün istiqamətlərdə dərin dəyişikliklər baş vermişdir; buna görə də onların indiki vəziyyətində və inanclarında nəyin ilkin keçmişdən qalma fosil kimi saxlandığını, nəyin isə bu keçmişin təhrifi və dəyişikliyi olduğunu tərəddüd etmədən müəyyən etmək heç vaxt mümkün deyil. Buna görə də ibtidai mədəniyyətin xüsusiyyətlərində nəyin ilkin, nəyin isə daha sonrakı, törəmə formasiya kimi qəbul edilməsi sualında müəlliflər arasında bu qədər çox fikir ayrılığı mövcuddur. Beləliklə, ilkin vəziyyətin aydınlaşdırılması həmişə konstruksiya işi olaraq qalır. Nəhayət, ibtidai xalqların düşüncə tərzinə dərindən nüfuz etmək çətindir. Biz onları da uşaqlar kimi başa düşmürük və onların hərəkət və iztirablarını həmişə öz psixi konstellasiyalarımıza uyğun şəkildə izah etməyə meyilli oluruq.

35

Bax «Tabu haqqında» məqaləsi.

36

İndi də Romadakı Kapitolinin pilləkənindəki qəfəsdə saxlanılan canavarlar kimi. Və Berndəki qəfəsdəki ayılar kimi.

37

Bəzi aristokratik nəsillərdə ağ qadın kimi.

38

Qurbanvermə ilə bağlı mülahizələrə aşağıda baxın.

39

Birinci məqaləyə baxın.

40

Bu mətnə müvafiq olaraq, Frazer-in bu mövzuda yazdığı ikinci əsərində totemizm barədə gəldiyi nəticə öz əksini tapır. Beləliklə, totemizm adətən iki sahədə – din və sosial həyatda ibtidai sistem kimi təfsir olunur. Dini sistem kimi totemizm ibtidai insanın öz totemi ilə mistik birliyini əhatə edir; sosial təşkilat sistemi kimi isə o, eyni totemə məxsus kişi və qadın arasındakı münasibətləri, habelə digər totemist qrupların nümayəndələri ilə münasibətləri izah edir. Sistemin bu iki tərəfinə uyğun olaraq, bir-biri ilə uzlaşan iki ciddi müddəa, yəni totemizmin kanonu mövcuddur: ilk qaydaya görə insan öz totemini – heyvanı və ya bitkini öldürməyə və ya yeməyə cəsarət etməməlidir, ikinci qaydaya görə isə o, eyni totemə mənsub olan qadınla evlənə və ya yaşaya bilməz. Frazer daha sonra bir fikri əlavə edir. Bu, bizi totemizmlə bağlı mübahisəli məsələlərin mahiyyətinə daxil edir. Totemizmin bu iki səmti – din və cəmiyyət – bir-biri ilə bağlıdır, yoxsa tamamilə müstəqildir; bu, müxtəlif şəkildə cavab verilən sualdır.

41

Baxışlarındakı bu dəyişikliklə bağlı o, aşağıdakı gözəl ifadəni yazmışdır: «Mən bu çətin həll edilən suala yekun nəticələr vermək iddiasında olacaq qədər sadəlövh deyiləm.» Dəfələrlə baxışlarımı dəyişdirmək məcburiyyətində qalmışam və reallığın bizə təqdim etdiyinə uyğun olaraq onları yenidən dəyişdirməyə hazıram; qərəzsiz tədqiqatçı ayaq basdığı torpağın rənginə uyğunlaşan xameleon kimi öz rəngini dəyişməyə çalışmalıdır. [üz: 1]

42

«Mahiyyət etibarilə totemizmin mənşəyi sualı bizim tarixi tədqiqat və ya müşahidəmizin hüdudlarından çox-çox kənardadır və bu sualın öyrənilməsində yalnız fərziyyələrlə kifayətlənməli oluruq». A. Lang: «Biz heç yerdə mütləq ibtidai adamı görə bilmirik. Totemizm sisteminin necə yarandığını da görmürük», s. 29.

43

Əvvəlcə, ehtimal ki, yalnız heyvanları.

44

A. Lang-ə görə. Secret of the Totem, s. 34.

45

Orada da.

46

Pikler və Somlo, «Totemizmin mənşəyi», 1901. Müəlliflər öz izahlarını əsaslı olaraq «Tarixin materialist nəzəriyyəsinə dair materiallar» adlandırırlar.

47

Orta dərəcəli. «Tabu haqqında».

48

Burada bəzi müəlliflərin insan düşüncəsinin təvazökar başlanğıcına aid etmək istədiyi, lakin ibtidai xalqların sadə, hissi və konkret təfəkkür tərzinə tamamilə yad olan o qeyri-müəyyən və mistik, metafizik cəhətdən dumanlı heç nə yoxdur.

49

Vəhşilər icması təbiət səltənətini bölgələrə bölür. Hər bölgəyə xüsusi sehrbazlar qrupu təyin edir. Onlara ümumi tanrının sehrli gücünü yaratmağı əmr edir. Bu inandırıcı görünür.

50

Bu inanc ibtidai xalqların fəlsəfəsidir. A.Lang.

51

Məs., Frazer. Totemik klan ekzoqamik sinifdən tamamilə fərqli sosial təşkilatdır və bizim birincinin ikincidən qat-qat qədim olması barədə düşünmək üçün möhkəm əsaslarımız var.

52

Təmiz deyil, çünki o, məşq etməyib.

53

Əxlaqın mənşəyi və inkişafı, İI. Nikah, 1909. Elə orada da müəllifin ona bəlli olan etirazlara qarşı müdafiəsi.

54

Ch. Darvin vəhşilər haqqında deyir: «Onlar öz qəbilələrinin gələcəkdə üzləşə biləcəyi fəlakətlər barədə heç vaxt düşünmürlər».

55

Birinci məqaləyə baxın.

56

«Ekzoqamiyanın və onunla birlikdə ensest qanununun yekun mənşəyi budur; ekzoqamiya ensestə maneə kimi yaradıldığı andan etibarən problemimiz ona münasibətdə əvvəlki kimi qeyri-müəyyən olaraq qalır».

57

İnsanın mənşəyi.

58

«Əgər Darvinin nəzəriyyəsinə uyğun olaraq sübut edilibsə ki, ekzoqamiya totem inancının bu qaydaya müqəddəs sanksiya verməsindən əvvəl mövcud olub, onda bizim vəzifəmiz nisbətən əziyyətsiz olur. [şəxs: 1] Birinci praktiki qayda paxıl hökmdardan gəlir. "Mənim mülkümdə erkəklər dişilərə toxunmasın" əmri var. Bu, gənc oğulların qovulması ilə müşayiət olunmur. Sonralar bu qayda adət halını aldı və belə ifadə olundu: „Yerli qrupdan heç kimlə evlənmə“. Bir az sonra yerli qruplar ləqəblər – məsələn, Emu, Qarğa, Opossum, Bekas kimi adlar alır və o zaman qayda belə ifadə olunur: „Əgər sən özün Bekassansa, təxminən Bekas kimi müəyyən heyvan adları daşıyan yerli qrupdan heç kəsi arvad alma“. Lakin, əgər ilkin qrup ekzoqamik deyildisə, totemistik miflər və tabular heyvanlara, bitkilərə və digər kiçik yerli qrupların adlarına şamil edildikdən sonra o, belə olmuşdur.

59

Zürafələr haqqında fantaziya, ç. 24.

60

Edip mifində axtalama korluqla əvəz edilməsi haqqında.

61

Freyzerə görə, totemizmin mahiyyəti bundan ibarətdir: «Totemizm insanın öz totemi ilə eyniləşdirilməsidir».

62

Mən O.Rank-a bir ziyalı gəncdə it fobiyası halını bildirməyə məcburam; onun xəstəliyinin mənşəyi barədə izahı yuxarıda qeyd olunan Aruntların totem nəzəriyyəsini heyrətamiz dərəcədə xatırladır. O, atasından öyrəndiyini iddia edirdi ki, anası hamiləlik dövründə bir dəfə itdən qorxub.

63

Nəticə belədir ki, totemizmin daim gətirib çıxardığı heyvanların əhilləşdirilməsi (əhilləşdirilə bilən heyvanlar mövcud olduqda) totemizm üçün taleyüklü olmuşdur.

64

Müxtəlif müəlliflərin bu qurbanvermə nəzəriyyəsinə qarşı irəli sürdüyü etirazlar mənə məlumsuz deyildi, lakin mahiyyət etibarilə Robertson Smith-in nəzəriyyəsindən aldığım təsiratı zədələmədi.

65

Səhv başa düşülə biləcək bu təsvirə düzəliş qismində, növbəti qeydin son sətirlərini əlavə etməyi xahiş edirəm.

66

Ağlasığmaz görünən fərziyyə – qovulmuş oğulların birləşməsi nəticəsində tiran atanın qətli – Atkinsona da Darvin sürüsünün şəraitindən irəli gələn müstəqim nəticə kimi görünürdü. «Gənc qardaşlardan ibarət sürü məcburi subaylıqda, daha doğrusu, əsir düşmüş hər hansı bir qadınla poliandrik münasibətlərdə yaşayırdı. [şəxs: 3] Beləliklə, bu sürü cinsi yetkinliyə çatana qədər yaşadı; lakin getdikcə gücləndiyi üçün o, qaçılmaz olaraq dəfələrlə mübarizəyə girir, tiran atanın həm arvadını, həm də canını almaq istəyirdi. Həyatını Yeni Kaledoniyada keçirmiş və yerli əhalini öyrənmək üçün fövqəladə dərəcədə əlverişli şəraitdə olmuş Atkinson həmçinin qeyd edir ki, Darvin tərəfindən təxmin edilən ibtidai sürünün həyat şəraiti vəhşi at və öküz ilxılarında asanlıqla müşahidə edilə bilər və bu şərait həmişə ata heyvanın öldürülməsi ilə nəticələnir. O, daha sonra fərz edir ki, atanın aradan qaldırılmasından sonra qalib oğulların öz aralarındakı amansız mübarizəsi nəticəsində ordanın parçalanması baş verir. Bu yolla heç vaxt təzə cəmiyyət quruluşu yarana bilməzdi: təkbaşına hökm sürən ata-tiranın oğlunun zorakılıqla taxta çıxmasının daim təkrarlanması, ataqatilinə çox sürətli şəkildə qardaşqırma çəkişmələrdə möhkəmlənmək imkanı verir. Psixoanalizin göstərişlərindən istifadə edə bilməyən və Robertson Smitin tədqiqatlarından xəbərsiz olan Atkinson, ibtidai sürüdən çoxsaylı kişilərin dinc yanaşı yaşadıqları ən yaxın sosial pillələrə keçidi o qədər də zorakı hesab etmir. O, belə bir fərziyyə irəli sürür ki, ana sevgisi sayəsində əvvəlcə yalnız ən kiçik oğullar, sonralar isə digərləri də sürüdə qalır. Bu güzəştin müqabilində həmin tolerant fərdlər ataya məxsus seksual imtiyazları tanımalı, yəni analarından və bacılarından imtina etməlidirlər.

67

Hissiyyatın bu təzə istiqamətinə o amil şərait yaratdı ki, bu hərəkət onu törədənlərin heç birinə məmnunluq gətirə bilməzdi. Bəlli mənada onu əbəs yerinə yetirdilər. Oğullardan heç biri öz ilkin arzusunu – atanın yerini tutmağı həyata keçirə bilmədi. Məlumdu ki, uğursuzluq mənəvi reaksiyaya məmnunluqdan qat-qat böyük təkan verir.

68

İbtidai cəmiyyətdə icmanın yurisdiksiyasına aid etdiyi yeganə cinayətlər qətll, incest və ya müqəddəs qan qanunlarına qarşı törədilən digər hər hansı cinayət idi.

69

İnsanla ilah arasındakı məsafə keçilməz uçuruma çevrilib. Biz müasir adamlara belə bir pantomima iyrənc görünə bilər. Amma qədim xalqlarda bu, tamam başqa cür idi. Xəyali tanrılar və insan eyni qandan gəlmiş kimi görünürdü, bəzi ailələr öz mənşələrini bir tanrıdan götürürdülər və insanın ilahiləşdirilməsi onlara, yəqin ki, katoliklərimizdə əqdəsin müqəddəs elan edilməsindən daha fövqəladə gəlmirdi.

70

Məlumdu ki, mifologiyada bir tanrı kultunun digəri üzərində qələbəsi, istər yad xalqın istilası, istərsə də psixoloji inkişaf nəticəsində olsun, bir dini sistemin yenisi ilə əvəzlənməsi tarixi prosesini ifadə edir. Son halda mif N-nin mənasında «funksional fenomenlər»ə yaxınlaşır. Silbererə. S.-nin iddia etdiyi kimi, heyvanı öldürən tanrının libido simvolu olması fərziyyəsi. G. Jung indiyədək qəbul edilmiş libidonun anlanmasından fərqli bir anlayışdan çıxış edir. Bu, mənə elə gəlir ki, ümumiyyətlə mübahisəlidir.

71

«Ağı – faciə ilahına qarşı rəğbətin sərbəst ifadəsi deyil, o, ilahinin fövqəltəbii qəzəbi təhlükəsi altında mütləqdir və tələb olunur.» Matəm saxlayanlar ilk növbədə tanrının ölümünə görə öz məsuliyyətlərini inkar edirlər; bu məqam tanrı-insan qurbanları ilə bağlı bizə də gəlib çatmışdır, məsələn, «Afina öküz kəsənləri»ndə olduğu kimi.

72

Axtalanma qorxusu böyük rol oynayır. Bu, gənc nevrotiklərimizin ataları ilə münasibətlərinin pozulmasında hədsiz dərəcədə vacibdir. Ferenczinin gözəl müşahidəsindən biz görürük ki, oğlan öz totemini cinsiyyət orqanını dişləmək istəyən heyvanda tanıyır. [üz: 3] Uşaqlarımız ritual sünnət haqqında öyrəndikdə, onu kastrasiya ilə eyniləşdirirlər. Bildiyim qədərilə, xalqların psixologiyası sahəsində uşaqların bu davranışına hələ heç bir paralel göstərilməyib. [şəxs: 3] Tarixdən əvvəlki dövrlərdə və ibtidai xalqlar arasında bu qədər geniş yayılmış sünnət yetkinlik yaşına çatma mərasimi dövrünə aid edilir; burada o, öz mənasını kəsb edir və yalnız sonradan həyatın daha erkən mərhələsinə keçirilir. İbtidai xalqlarda sünnətin saç kəsmə və ya diş çıxarma ilə birləşdirilməsi, yaxud bunlarla əvəz olunması və bu vəziyyətdən heç bir xəbəri ola bilməyən uşaqlarımızın qorxu reaksiyalarında hər iki əməliyyatı kastrasiyanın ekvivalenti kimi qəbul etməsi son dərəcə maraqlıdır.

73

Nevrotiklərimizin özünüöldürmə impulsları həmişə başqalarına ölüm arzusunun özlərinə verdikləri cəza olur.

74

Tanrını yemək. Mövzunun ədəbiyyatı ilə tanış olan heç kim xristian ayininin totemizm süfrəsinə endirilməsini yalnız bu məqalənin müəllifinin fikri hesab etməz.

75

«Fırtına»da Ariel:

Otuz beş fut dərinlikdə

Suda atan var.

Sümük olanlar, —

Mərcana çevrildi;

Göz olan şey —

Mirvariyə çevrildi.

Hər şey dağıntıya uğrayır

Onda gəlmədi,

Əksinə, hər şey onda

Dəniz sərvətinə döndü.

76

Və ya valideyn kompleksinin.

77

Yanlış anlamağa alışdığım üçün burada verilən izahların təhlil edilən fenomenlərin mürəkkəb təbiətini unutduğum mənasına gəlmədiyini, əksinə, dinin, əxlaqın və cəmiyyətin artıq bəlli olan və ya hələ kəşf edilməmiş mənbələrinə psixoanalitik baxışların irəli sürdüyü tələblərdən qaynaqlanan yeni bir amil əlavə etmək istədiyimi xüsusi olaraq vurğulamağı artıq hesab etmirəm. Tam izahın sintezini başqalarına təqdim edirəm. Lakin bu təzə məlumatların təbiətindən aydın olur ki, belə bir sintezdə onlar yalnız mərkəzi rol oynamalı olacaqlar, baxmayaraq ki, bu əhəmiyyət onlarda qəbul edilənə qədər böyük effektiv müqavimətlərin davam etməsi tələb olunacaq.

78

Bu məcmuənin ikinci məqaləsi "Tabu haqqında" ilə müqayisə edin.

79

«Animizm, sehr və fikrin qüdrəti haqqında» məqaləsinə baxın.