XXIX. Mühazirə. Yuxu təliminin yenidən nəzərdən keçirilməsi

Xanımlar və cənablar! On beş ildən çox fasilədən sonra sizi yenidən bir araya çağırmışamsa, bu ara dövrün psixoanalizə gətirdiyi yenilikləri, bəlkə də daha yaxşı olanları sizinlə müzakirə etmək üçün, onda birdən çox baxımdan haqlı və ədalətli olar ki, diqqətimizi ilk növbədə yuxu təliminin vəziyyətinə yönəldək. Bu təlim psixoanaliz tarixində xüsusi yer tutur, bir dönüş nöqtəsini işarələyir; onunla analiz psixoterapevtik üsuldan dərinlik psixologiyasına doğru addımı atmışdır. Yuxu təlimi o vaxtdan bəri də gənc elmin ən səciyyəvi və ən özünəməxsus xüsusiyyəti olaraq qalmışdır, bizim digər biliklərimizdə heç bir oxşarı olmayan bir şey, xalq inancından və mistikadan qazanılmış bir yenilik parçasıdır. Onun irəli sürməli olduğu iddiaların yadlığı ona şibbolet rolunu vermişdir, onun tətbiqi kimin psixoanalizin tərəfdarı ola biləcəyini və kimin üçün onun qəti olaraq anlaşılmaz qaldığını həll edirdi. Mənim özüm üçün o, o ağır dövrlərdə etibarlı bir dayaq idi ki, nevrozların tanınmamış faktları mənim təcrübəsiz mühakiməmi çaşdırmağa meylli idi. Sarsılan biliklərimin doğruluğundan şübhələnməyə nə qədər tez-tez başlasam da, mənasız dolaşıq bir yuxunu yuxugörənin yanında düzgün və başa düşülən bir ruhi prosesə çevirməyi bacardığım zaman, düzgün iz üzərində olduğuma dair inamım təzələnirdi.

Deməli, bizim üçün xüsusi maraq kəsb edir ki, məhz yuxu təlimi nümunəsində izləyək: bir tərəfdən psixoanaliz bu ara dövr ərzində hansı dəyişikliklərə məruz qalmışdır, digər tərəfdən o, bu arada ətraf mühitin anlayışında və qiymətləndirməsində hansı irəliləyişlər etmişdir. Dərhal deyim, hər iki istiqamətdə məyus olacaqsınız.

Mənimlə birlikdə «Internationale Zeitschrift für (ärztliche) Psychoanalyse» jurnalının cildlərini vərəqləyin, burada 1913-cü ildən bəri sahəmizdəki əsas işlər bir araya gətirilmişdir. Əvvəlki cildlərdə «Zur Traumdeutung» adlı daimi rubrikaya rast gələcəksiniz, yuxu təliminin müxtəlif məqamlarına dair zəngin töhfələrlə. Lakin nə qədər irəli getsəniz, bu cür töhfələr bir o qədər seyrəkləşir, daimi rubrika nəhayət tamamilə yox olur. Analitiklər elə davranırlar ki, sanki yuxu haqqında deyəcək bir şeyləri qalmamışdır, sanki yuxu təlimi tamamlanmışdır. Lakin soruşsanız ki, kənarda duranlar yuxuların yozumundan nə götürmüşlər — bizim ocağımızda öz şorbalarını bişirən çoxsaylı psixiatrlar və psixoterapevtlər, həm də bu qonaqpərvərliyə o qədər də minnətdar olmadan —, elmin diqqətçəkən nəticələrini mənimsəməyə adət etmiş sözdə ziyalılar, ədəbiyyatçılar və geniş ictimaiyyət, cavab o qədər də qaneedici deyil. Bəzi formullar ümumiyyətlə məlum olmuşdur, o cümlədən bizim heç vaxt müdafiə etmədiyimiz bəziləri, məsələn, bütün yuxuların cinsi xarakter daşıdığı barədə cümlə, lakin manifest yuxu məzmunu ilə latent yuxu düşüncəsinin əsaslı fərqləndirilməsi, təşviş yuxularının yuxunun arzu yerinə yetirən funksiyasına zidd olmadığı dərk edilməsi, yuxugörənin aidiyyəti assosiasiyaları olmadan yuxunu yozmağın qeyri-mümkünlüyü, ən başlıcası isə yuxuda əsas olanın yuxu işlənməsi prosesi olduğu dərk edilməsi kimi mühüm şeylər ümumi şüura hələ də təxminən otuz il əvvəlki kimi yad görünür. Bunu belə deyə bilərəm, çünki bu müddət ərzində saysız-hesabsız məktub almışam, onların yazanları yuxularını yozum üçün təqdim edir və ya yuxunun təbiəti haqqında məlumat tələb edir, «Traumdeutung»u oxuduqlarını iddia edir, lakin bununla belə hər cümlədə yuxu təlimimizi anlamadıqlarını büruzə verirlər. Bu bizi yuxu haqqında bildiklərimizi bir daha əlaqəli şəkildə təqdim etməkdən çəkindirməməlidir. Xatırlayırsınız, keçən dəfə biz bir sıra mühazirələri bu indiyədək izah olunmamış ruhi fenomeni anlamağa necə gəlinməsini göstərməyə sərf etmişdik.

Beləliklə, əgər kimsə, məsələn, analizdə olan bir pasiyent yuxularından birini bizə danışırsa, biz güman edirik ki, o, bununla bizə bildirişlərdən birini etmişdir, analitik müalicəyə girməklə öhdəsinə götürdüyü şeylərə. Doğrudan da, uyğun olmayan vasitələrlə bir məlumat, çünki yuxu özlüyündə sosial bir ifadə deyil, anlaşma vasitəsi deyil. Axı biz də yuxu görənin bizə nə demək istədiyini anlamırıq, o özü də bunu daha yaxşı bilmir. İndi tez bir qərar verməliyik: ya yuxu, analitik olmayan həkimlərin bizi əmin etdiyi kimi, yuxu görənin pis yatdığına, onun bütün beyin hissələrinin bərabər şəkildə sakitliyə qovuşmadığına, ayrı-ayrı yerlərin naməlum qıcıqların təsiri altında işləməyə davam etmək istədiyinə və bunu yalnız çox qeyri-kamil şəkildə bacardığına dair bir əlamətdir. Əgər belədirsə, onda gecə pozuntusunun psixi cəhətdən dəyərsiz məhsulu ilə daha məşğul olmamaqda haqlıyıq. Çünki onun tədqiqindən məqsədlərimiz üçün yararlı nə gözləyə bilərik? Ya da — amma biz duyuruq ki, əvvəlcədən başqa cür qərar vermişik. Biz — etiraf edək, kifayət qədər özbaşına — belə bir fərziyyə irəli sürdük, belə bir postulat qoyduq ki, bu anlaşılmaz yuxu da tam qüvvəli, məna və dəyər baxımından zəngin bir psixi akt olmalıdır ki, biz onu analizdə başqa bir məlumat kimi istifadə edə bilək. Haqlı olub-olmadığımızı yalnız təcrübənin nəticəsi göstərə bilər. Əgər yuxunu belə dəyərli bir ifadəyə çevirməyi bacarsaq, onda açıq-aydın yeni şeylər öyrənmək, bizə başqa cür əlçatmaz qalan bir növ məlumatlar almaq perspektivimiz var. İndi isə qarşımızda vəzifəmizin çətinlikləri və mövzumuzun tapmacaları qalxır. Yuxunu belə normal bir məlumata necə çevirəcəyik və necə izah edəcəyik ki, xəstənin ifadələrinin bir hissəsi onun üçün də, bizim üçün də eyni dərəcədə anlaşılmaz olan bu formanı almışdır?

Görürsünüz, xanımlar və cənablar, mən bu dəfə genetik təqdimat yolunu deyil, doqmatik təqdimat yolunu tuturam. İlk addımımız yuxu problemi ilə bağlı yeni münasibətimizi iki yeni anlayış, iki ad gətirməklə təsbit etməkdir. Biz yuxu adlandırılan şeyi yuxu mətni və ya manifest yuxu adlandırırıq, axtardığımızı isə, belə deyək, yuxunun arxasında güman etdiyimiz şeyi — latent yuxu düşüncələrini. Onda iki vəzifəmizi belə ifadə edə bilərik: biz manifest yuxunu latent yuxuya çevirməli və yuxu görənin ruh həyatında sonuncunun birinciyə necə çevrildiyini göstərməliyik. Birinci hissə praktik bir vəzifədir, yuxuların yozumuna aiddir, bir texnika tələb edir; ikincisi nəzəri bir vəzifədir, yuxu işlənməsinin güman edilən prosesini izah etməlidir və yalnız bir nəzəriyyə ola bilər. Hər ikisi — yuxuların yozumu texnikası və yuxu işlənməsi nəzəriyyəsi — yenidən yaradılmalıdır.

İndi hansı hissədən başlamalıyıq? Məncə, yuxuların yozumu texnikasından; o, daha əyani olacaq və sizdə daha canlı təəssürat yaradacaq. Beləliklə, pasiyent yuxu danışıb, biz onu yozmalıyıq. Biz sakitcə qulaq asdıq, bu zaman düşüncəmizi hərəkətə gətirmədik. Əvvəlcə nə edirik? Qərar veririk ki, eşitdiyimiz şeyə, manifest yuxuya mümkün qədər az diqqət yetirək. Təbii ki, bu aşkar yuxu bizə tamamilə biganə olmayan müxtəlif xarakterlər göstərir. O, bir şeir kimi ardıcıl, hamar kompozisiyalı ola bilər, ya da demək olar ki, bir sayıqlama kimi anlaşılmaz dolaşıq, absurd elementlər və ya zarafatlar və zahirən ağıllı nəticələr ehtiva edə bilər, yuxu görənə aydın və kəskin görünə bilər, ya da tutqun və bulanıq, onun obrazları qavrayışların tam hissi gücünü göstərə bilər, ya da qeyri-müəyyən bir nəfəs kimi kölgəli ola bilər, ən müxtəlif xarakterlər eyni yuxuda birləşə, müxtəlif yerlərə paylana bilər; nəhayət, yuxu biganə bir hiss tonu göstərə bilər, ya da ən güclü sevinc və ya əzab verici oyanmalarla müşayiət oluna bilər — inanmayın ki, biz manifest yuxudakı bu sonsuz müxtəlifliyi heç nə sayırıq, biz sonra ona qayıdacağıq və onda çox şeyi yozum üçün istifadəyə yararlı tapacağıq, lakin əvvəlcə ondan fikrimizi çəkirik və yuxuların yozumuna aparan əsas yola düşürük. Yəni biz yuxu görəndən tələb edirik ki, o da manifest yuxunun təəssüratından azad olsun, diqqətini bütövdən yuxu məzmununun ayrı-ayrı hissələrinə yönəltsin və bizə sıra ilə bildirsin ki, bu hissələrin hər biri ona nəyi xatırladır, onları ayrı-ayrılıqda nəzərdən keçirdikdə onda hansı assosiasiyalar yaranır.

Düzdür, bu xüsusi bir texnikadır, bir məlumatı və ya ifadəni emal etməyin adi üsulu deyil? Siz də yəqin ki, təxmin edirsiniz ki, bu prosedurun arxasında hələ dilə gətirilməmiş fərziyyələr dayanır. Amma davam edək. Pasiyentin yuxusunun hissələrini hansı ardıcıllıqla ələ almasına icazə veririk? Burada bizim üçün bir neçə yol açıqdır. Sadəcə olaraq yuxunun danışılması zamanı ortaya çıxan xronoloji ardıcıllığa əməl edə bilərik. Bu, belə demək mümkünsə, ən ciddi, klassik üsuldur. Ya da yuxu görənə göstərə bilərik ki, əvvəlcə yuxudakı gündüz qalıqları seçsin, çünki təcrübə bizə öyrədib ki, demək olar ki, hər yuxuya yuxu gününün bir hadisəsinin, çox vaxt bir neçəsinin xatirə qalığı və ya işarəsi daxil olub və biz bu bağlantıları izlədikdə, çox vaxt bir zərbə ilə zahirən uzaqlaşmış yuxu dünyasından pasiyentin real həyatına keçidi tapmış oluruq. Ya da ona tapşırırıq ki, yuxu məzmununun xüsusi aydınlığı və hissi gücü ilə diqqətini çəkən elementlərindən başlasın. Çünki biz bilirik ki, məhz bunlarla bağlı ona assosiasiyalar tapmaq xüsusilə asan olacaq. Axtardığımız assosiasiyalara bu üsullardan hansı ilə yaxınlaşmağımızın fərqi yoxdur.

Və sonra bu assosiasiyaları alırıq. Onlar ən müxtəlif şeyləri gətirir: dünənki günə, yuxu gününə və çoxdan keçmiş zamanlara dair xatirələri, mülahizələri, bir lehinə və əleyhinə müzakirələri, etirafları və sorğuları. Bəzilərini xəstə şırıldadır, digərlərinin qarşısında bir müddət dayanır. Əksəriyyəti yuxunun bir elementinə aydın əlaqə göstərir; təəccüblü deyil, çünki onlar da bu elementlərdən çıxış edir, lakin elə də olur ki, xəstə onlara belə sözlərlə başlayır: Bunun yuxu ilə heç bir əlaqəsi yoxmuş kimi görünür; bunu deyirəm, çünki yadıma düşdü.

Bu qədər çoxsaylı fikirləri dinlədikdə, tez başa düşürsən ki, onların yuxu məzmunu ilə yalnız çıxış nöqtələrindən başqa daha çox şeyi ortaq var. Onlar yuxunun bütün hissələrinə təəccüblü bir işıq salır, aralarındakı boşluqları doldurur, onların qəribə birləşmələrini anlaşılan edir. Nəhayət, onlarla yuxu məzmunu arasındakı münasibət aydınlaşdırılmalıdır. Yuxu assosiasiyalardan qısaldılmış bir çıxarış kimi görünür, hələ tam anlaşılmamış qaydalara görə hazırlanmış, onun elementləri sanki bir seçimdən çıxmış çoxluğun nümayəndələri kimidir. Şübhə yoxdur ki, biz öz texnikamızla yuxunun əvəz etdiyini və yuxunun psixi dəyərinin nədə tapılacağını əldə etmişik, lakin bu artıq yuxunun təəccübləndirici xüsusiyyətlərini, onun yadlığını, qarışıqlığını göstərmir.

Lakin səhv başa düşmə olmasın! Yuxuya aid assosiasiyalar hələ latent yuxu düşüncələri deyil. Bunlar assosiasiyalarda sanki bir ana məhlulda olduğu kimi ehtiva olunur — lakin tamamilə ehtiva olunmur. Assosiasiyalar bir tərəfdən latent yuxu düşüncələrinin formalaşdırılması üçün bizə lazım olandan çox daha çox şey gətirir, yəni xəstənin intellektinin yuxu düşüncələrinə yaxınlaşma yolunda istehsal etməli olduğu bütün izahları, keçidləri, əlaqələri. Digər tərəfdən, assosiasiya çox vaxt məhz əsas yuxu düşüncələrinin qarşısında dayanmış, onlara yalnız yaxınlaşmış, onlara yalnız işarələrlə toxunmuşdur. Biz burada özümüz müdaxilə edirik, işarələri tamamlayırıq, qaçılmaz nəticələr çıxarırıq, xəstənin assosiasiyalarında yalnız toxunduğunu deyirik. Bu sonra elə səslənir ki, sanki biz öz hazırcavablığımızı və özbaşınalığımızı yuxugörənin bizə verdiyi materialla oynadırıq və ondan xəstənin ifadələrinə çıxarıla bilməyəni içəri yozmaq üçün sui-istifadə edirik; həm də abstrakt təqdimatda hərəkət tərzimizin qanuniliyini sübut etmək asan deyil. Lakin özünüz bir yuxu analizi edin və ya ədəbiyyatımızda yaxşı təsvir edilmiş bir nümunəyə dərindən varın və belə bir yozum işinin nə qədər qaçılmaz şəkildə getdiyinə əmin olacaqsınız. Əgər yuxuların yozumunda ümumiyyətlə və ilk növbədə yuxugörənin assosiasiyalarından asılıyıqsa, buna baxmayaraq yuxu məzmununun müəyyən elementlərinə qarşı tamamilə müstəqil davranırıq, əsasən ona görə ki, məcburuq, çünki onlarda adətən assosiasiyalar uğursuz olur. Biz erkən fərq etmişik ki, həmişə eyni məzmunlardır ki, onlarda bunlara aid olanlar; onlar çox deyil və toplanmış təcrübə bizə öyrətmişdir ki, onları başqa bir şeyin simvolları kimi qəbul etmək və yozmaq lazımdır. Digər yuxu elementləri ilə müqayisədə onlara sabit məna aid etmək olar, lakin bu məna birmənalı olmamalıdır, onun həcmi bizə qeyri-adi olan xüsusi qaydalarla müəyyən edilir. Biz bu simvolları tərcümə etməyi bacardığımız halda, yuxu görən şəxs bacarmır, baxmayaraq ki, onları özü işlətmişdir, belə ola bilər ki, yuxunun mənası bizə yuxuların yozumuna dair bütün səylərdən əvvəl, yalnız yuxu mətnini eşitdiyimiz kimi dərhal aydın olur, halbuki yuxu görən şəxsin özü hələ də bir tapmacanın qarşısında dayanır. Lakin simvolika haqqında, onun barədə biliklərimiz, onun bizə təqdim etdiyi problemlər haqqında əvvəlki mühazirələrdə o qədər danışmışam ki, bu gün özümü təkrar etməyə ehtiyac duymuram.

Deməli, bu, bizim yuxuların yozumu metodumuzdur. Növbəti, tamamilə haqlı sual belədir: Onun köməyi ilə bütün yuxuları yozmaq olarmı? Və cavab belədir: Xeyr, hamısını deyil, lakin o qədərini ki, metodun yararlılığına və haqlılığına əmin olmaq olar. Bəs niyə hamısını deyil? Son cavab bizə yuxu formalaşmasının psixi şərtlərinə artıq daxil olan mühüm bir şey öyrətməlidir: Çünki yuxuların yozumu işi bir müqavimətə qarşı həyata keçir, bu müqavimət əhəmiyyətsiz ölçülərdən — heç olmasa bizim hər dəfəki güc vasitələrimiz üçün — keçilməzliyə qədər dəyişir. Bu müqavimətin təzahürlərini iş zamanı gözdən qaçırmaq olmaz. Bəzi yerlərdə assosiasiyalar tərəddüd edilmədən verilir və artıq birinci və ya ikinci fikir aydınlıq gətirir. Digər yerlərdə isə xəstə bir assosiasiya söyləməzdən əvvəl dayanır və tərəddüd edir, sonra isə yuxunun anlaşılması üçün yararlı bir şey əldə etməzdən əvvəl çox vaxt uzun bir fikirlər zəncirini dinləmək lazım gəlir. Assosiasiya zənciri nə qədər uzun və dolayı olursa, müqavimət də bir o qədər güclü olur, — biz bunu haqlı olaraq belə hesab edirik. Yuxuların unudulmasında da eyni təsiri hiss edirik. Çox vaxt olur ki, xəstə bütün səylərinə baxmayaraq yuxularından birini xatırlaya bilmir. Lakin analitik işin bir hissəsində xəstənin analizlə münasibətini pozmuş bir çətinliyi aradan qaldırdıqdan sonra, unudulmuş yuxu qəflətən yenidən meydana çıxır. Buraya başqa iki müşahidə də aiddir. Çox tez-tez olur ki, əvvəlcə bir yuxudan bir parça kənarda qalır, sonra isə əlavə olaraq artırılır. Bunu həmin parçanı unutmaq cəhdi kimi başa düşmək lazımdır. Təcrübə göstərir ki, məhz bu parça ən mənalı olanıdır; biz güman edirik ki, onun bildirilməsi yolunda digərlərindən daha güclü müqavimət dururdu. Bundan başqa, biz tez-tez görürük ki, yuxugörən yuxusunu oyandıqdan dərhal sonra yazılı şəkildə qeyd etməklə onun unudulmasına qarşı işləyir. Biz ona deyə bilərik ki, bu faydasızdır, çünki yuxu mətninin qorunub saxlanmasını ondan qoparıb aldığı müqavimət sonra assosiasiyaya keçir və manifest yuxunu yozum üçün əlçatmaz edir. Bu şəraitdə təəccüblənməməliyik ki, müqavimətin daha da artması ümumiyyətlə assosiasiyaları boğur və bununla da yuxuların yozumunu puça çıxarır.

Bütün bunlardan belə nəticəyə gəlirik ki, yuxuların yozumu üzərində işləyərkən hiss etdiyimiz müqavimətin yuxunun yaranmasında da payı olmalıdır. Hətta yuxuları az müqavimət təzyiqi altında yarananlar və yüksək müqavimət təzyiqi altında yarananlar kimi fərqləndirmək olar. Lakin bu təzyiq eyni yuxunun daxilində də yerdən yerə dəyişir; ən gözəl yuxunun əlaqəsini poza bilən boşluqlara, aydın olmayan yerlərə, qarışıqlıqlara səbəb olan da məhz budur.

Bəs burada nə müqavimət göstərir və nəyə qarşı? Budur, müqavimət bizim üçün konfliktin etibarlı əlamətidir. Bir şeyi ifadə etmək istəyən bir qüvvə, və bu ifadəyə yol verməyə qarşı çıxan başqa bir qüvvə olmalıdır. Sonra manifest yuxu olaraq meydana gələn şey, bu iki cəhdin mübarizəsinin sıxlaşdığı bütün qərarları özündə birləşdirə bilər. Bir yerdə o bir qüvvə demək istədiyini həyata keçirməyə müvəffəq olmuş ola bilər, başqa yerlərdə isə əks çıxan instansiya nəzərdə tutulan bildirişi tamamilə silməyə və ya ondan heç bir iz verməyən bir şeylə əvəz etməyə müvəffəq olmuşdur. Ən tez-tez və yuxu formalaşması üçün ən səciyyəvi olan hallar konfliktin kompromislə nəticələndiyi hallardır ki, beləliklə, bildiriş edən instansiya istədiyini deyə bilsə də, lakin o, istədiyi kimi deyil, yalnız yumşaldılmış, təhrif edilmiş və tanınmaz hala salınmış şəkildə. Əgər yuxu yuxu düşüncələrini sədaqətlə əks etdirmirsə, əgər hər ikisi arasındakı uçurumu aradan qaldırmaq üçün bir yozum işinə ehtiyac varsa, bu, yuxuların yozumu zamanı müqavimətin dərkindən çıxardığımız əks təsir göstərən, ləngidən və məhdudlaşdıran instansiyanın uğurudur. Yuxunu ona yaxın olan ruhi təzahürlərdən asılı olmayaraq təcrid olunmuş hadisə kimi öyrəndiyimiz müddətdə bu instansiyanı yuxu senzurası adlandırmışıq.

Siz çoxdan bilirsiniz ki, bu senzura yuxu həyatına xas olan xüsusi bir quruluş deyil. Qeyri-dəqiq şəkildə şüursuz sıxışdırılmış və şüurlu adlandırdığımız iki ruhi instansiyanın konflikti ümumiyyətlə bizim ruh həyatımıza hakimdir və yuxuların yozumuna qarşı müqavimət, yuxu senzurasının əlaməti, həmin iki instansiyanın bir-birindən ayrıldığı sıxışdırma müqavimətindən başqa bir şey deyil. Siz həmçinin bilirsiniz ki, həmin konfliktdən müəyyən şərtlər altında başqa ruhi təzahürlər meydana çıxır ki, onlar da yuxu kimi kompromislərin nəticəsidir, və mənim burada nevrozlar təliminə girişdə olan hər şeyi sizin qarşınızda təkrarlamamı, bu cür kompromis yaranmasının şərtlərindən nə bildiyimizi sizə göstərmək üçün tələb etməyəcəksiniz. Siz başa düşdünüz ki, yuxu patoloji məhsuldur, histerik simptomu, məcburi təsəvvürü, sayıqlama fikrini əhatə edən silsilənin ilk halqasıdır, lakin digərlərindən öz keçiciliyi və normal həyata aid olan şəraitdə yaranması ilə fərqlənir. Çünki, buna sadiq qalaq ki, yuxu həyatı, Aristotelin də dediyi kimi, ruhumuzun yuxu vəziyyəti zamanı işləmə üsuludur. Yuxu vəziyyəti real xarici aləmdən üz döndərmə yaradır və bununla da psixozun açılması üçün şərt verilmiş olur. Ciddi psixozların ən diqqətli tədqiqi bizə bu xəstəlik vəziyyəti üçün daha xarakterik olan heç bir cizgi aşkar etməyə imkan verməyəcəkdir. Lakin psixozda realitetdən üz döndərmə iki cür yaranır: ya şüursuz sıxışdırılmış olan həddindən artıq güclü olur, belə ki, o, realitetə bağlı olan şüurlunu məğlub edir, ya da realitet o qədər dözülməz dərəcədə əzabverici olmuşdur ki, təhdid olunan Mən ümidsiz üsyanda özünü şüursuz həvəsi olana atır. Zərərsiz yuxu psixozu şüurlu surətdə istənilən, yalnız müvəqqəti olan xarici aləmdən geri çəkilmənin nəticəsidir, o da xarici aləmlə əlaqələrin yenidən bərpası ilə birlikdə yox olur. Yatanın təcrid olunması zamanı onun psixi enerjisinin bölgüsündə də dəyişiklik baş verir; adətən şüursuzun boğulması üçün istifadə olunan sıxışdırma səyinin bir hissəsi qənaət edilə bilər, çünki bu, öz nisbi azadlığından aktivlik üçün istifadə etsə də, hərəkətlilik yolunu bağlı tapır, yalnız hallüsinativ doyuma aparan zərərsiz yolu isə açıq tapır. Deməli, indi bir yuxu yarana bilər; lakin yuxu senzurası faktı göstərir ki, yuxu zamanı da sıxışdırma müqavimətindən kifayət qədər qalmışdır.

Burada bizim qarşımızda yuxunun da bir funksiyası olub-olmadığı, ona faydalı bir işin tapşırılıb-tapşırılmadığı sualına cavab vermək üçün bir yol açılır. Yuxu vəziyyətinin yaratmaq istədiyi qıcıqsız rahatlıq üç tərəfdən təhdid olunur: daha təsadüfi surətdə yuxu zamanı xarici qıcıqlardan və kəsilməyə imkan verməyən gündüz maraqlarından, qaçılmaz surətdə isə ifadə fürsəti gözləyən doymamış sıxışdırılmış həvəs təhriklərindən. Gecə sıxışdırmaların azalması nəticəsində hər dəfə xarici və ya daxili oyanma şüursuz həvəs mənbələrindən biri ilə əlaqəyə çata bildikdə, yuxunun rahatlığının pozulması təhlükəsi mövcud olardı. Yuxu prosesi belə bir qarşılıqlı təsirin məhsulunu zərərsiz hallüsinasiya təcrübəsinə yönəldir və bununla da yuxunun davamını təmin edir. Yuxunun zaman-zaman yatanı təşviş inkişaf etdirərək oyatması bu funksiyaya zidd deyil, əksinə, bir siqnaldır ki, gözətçi vəziyyəti çox təhlükəli hesab edir və artıq onu öhdəsindən gələ biləcəyinə inanmır. O zaman biz tez-tez yuxuda oyanmanın qarşısını almaq istəyən sakitləşdirici sözləri də eşidirik: Amma bu, sadəcə bir yuxudur!

Bu qədər, xanımlar və cənablar, mən sizə yuxuların yozumu haqqında demək istəyirdim, onun vəzifəsi manifest yuxudan latent yuxu düşüncələrinə aparmaqdır. Buna nail olunduqda, praktik analizdə çox vaxt yuxuya maraq sönür. Yuxu formasında aldığımız məlumatı digərlərinə qatırıq və analizdə irəli gedirik. Bizim marağımız hələ də yuxunun yanında qalmağa davam edir; bizi latent yuxu düşüncələrinin manifest yuxuya çevrildiyi prosesi öyrənmək cəlb edir. Biz onu yuxu işlənməsi adlandırırıq. Xatırlayırsınız, mən onu əvvəlki mühazirələrdə o qədər ətraflı təsvir etmişəm ki, bu günkü icmalda ən qısa ümumiləşdirmələrlə kifayətlənə bilərəm.

Deməli, yuxu işlənməsi prosesi tamamilə yeni və yad bir şeydir, onun bənzəri əvvəllər məlum olmamışdır. O, bizə şüursuz sistemdə baş verən proseslərə ilk baxış bəxş etmiş və göstərmişdir ki, onlar bizim şüurlu düşüncəmizdən tanıdıqlarımızdan tamamilə fərqlidir, onlar bu sonuncuya eşidilməmiş və qüsurlu görünməlidir. Bu tapıntıların əhəmiyyəti sonra o kəşflə artmışdır ki, nevrotik simptomların formalaşmasında da latent yuxu düşüncələrini manifest yuxuya çevirən həmin mexanizmlər — biz deməyə cürət etmirik: düşüncə prosesləri — təsir göstərir.

Bundan sonra mən sxemləşdirici təqdimat üsulundan qaçına bilməyəcəyəm. Fərz edək ki, müəyyən bir halda yuxuların yozumu tamamlandıqdan sonra latent, az-çox affektiv yüklənmiş bütün o düşüncələri bir baxışda əhatə edirik ki, onlar vasitəsilə manifest yuxunu əvəz etmişdir. Sonra onların arasında bir fərq diqqətimizi çəkir və bu fərq bizi uzaqlara aparacaqdır. Bu yuxu düşüncələrinin demək olar ki, hamısı yuxugörən tərəfindən tanınır və ya qəbul edilir; o etiraf edir ki, bu cür düşünmüşdür, bu dəfə və ya başqa vaxt, ya da bu cür düşünə bilərdi. Yalnız birinin qəbul edilməsinə qarşı çıxır; bu ona yaddır, bəlkə də hətta iyrəndiricidir; ola bilsin ki, onu ehtiraslı oyanma içində özündən uzaqlaşdıracaqdır. İndi bizə aydın olur ki, digər düşüncələr onun şüurlu, daha dəqiq desək: şüuröncəsi düşüncəsinin parçalarıdır; onlar oyaq həyatda da düşünülə bilərdi, ehtimal ki, gündüz ərzində də formalaşmışdır. Lakin bu bir inkar edilən düşüncə, daha doğrusu bu bir təhrik gecənin övladıdır; o, yuxugörənin şüursuzuna aiddir, buna görə də onun tərəfindən inkar edilir və rədd olunur. O, hər hansı bir ifadə formasına gəlmək üçün gecənin sıxışdırmasının zəifləməsini gözləməli idi. Hər halda bu ifadə zəifləmiş, təhrif olunmuş, maskalanmışdır; yuxuların yozumu işi olmasaydı, biz onu tapa bilməzdik. Digər qüsursuz yuxu düşüncələri ilə əlaqə sayəsində bu şüursuz təhrik senzura maneəsindən gözə çarpmayan bir maska ilə sızmaq imkanı qazanır; digər tərəfdən, şüuröncəsi yuxu düşüncələri də elə bu əlaqə sayəsində yuxu zamanı da ruh həyatını məşğul etmək gücünü qazanır. Çünki bunda heç bir şübhəmiz qalmır: bu şüursuz təhrik yuxunun əsl yaradıcısıdır, o, yuxunun formalaşması üçün psixi enerjini təmin edir. Hər hansı digər həvəs təhriki kimi, o da öz təminatından başqa bir şeyə can ata bilməz və yuxuların yozumunda təcrübəmiz bizə göstərir ki, bütün yuxugörmənin mənası da budur. Hər yuxuda bir həvəs arzusu yerinə yetirilmiş kimi təsvir olunmalıdır. Ruh həyatının gecəlik reallıqdan təcrid olunması, bununla mümkün olan primitiv mexanizmlərə geriləmə, bu arzu olunan həvəs təminatının hallüsinasiya şəklində indiki zaman kimi yaşanmasını mümkün edir. Elə bu geriləmə nəticəsində yuxuda təsəvvürlər vizual obrazlara çevrilir, yəni latent yuxu düşüncələri dramlaşdırılır və illüstrasiya olunur.

Yuxu işlənməsinin bu hissəsindən yuxunun bəzi ən gözəçarpan və ən özünəməxsus xarakterləri haqqında məlumat alırıq. Yuxu formalaşmasının gedişatını təkrar edirəm. Giriş: yatmaq istəyi, xarici aləmdən qəsdən üz döndərmə. Bunun ruhi aparat üçün iki nəticəsi var: birincisi, onda daha qədim və daha primitiv iş üsullarının meydana çıxa bilməsi imkanı, geriləmə, ikincisi, şüursuzun üzərində ağırlaşan sıxışdırma müqavimətinin aşağı düşməsi. Bu sonuncu amilin nəticəsi olaraq yuxu formalaşması imkanı yaranır ki, bu da canlanmış daxili və xarici qıcıqlar olan səbəblər tərəfindən istifadə olunur. Beləliklə meydana gələn yuxu artıq bir kompromis formalaşmasıdır; onun ikiqat funksiyası var: bir tərəfdən Mənə uyğundur, çünki yuxunu pozan qıcıqların həll edilməsi ilə yuxu istəyinə xidmət edir, digər tərəfdən sıxışdırılmış həvəs təhrikinə bu şəraitdə mümkün olan təminatı hallüsinasiya olunmuş istək yerinə yetirilməsi formasında icazə verir. Lakin yatan Mənin icazə verdiyi bütün yuxu formalaşması prosesi senzuranın şərti altında durur ki, bu senzura ayaqda saxlanılan sıxışdırmanın qalığı tərəfindən həyata keçirilir. Prosesi bundan daha sadə təsvir edə bilmirəm, o daha sadə deyil. Amma indi yuxu işlənməsinin təsvirində davam edə bilərəm.

Yenidən latent yuxu düşüncələrinə qayıdaq! Onların ən güclü elementi sıxışdırılmış həvəs təhrikidir ki, bu təhrik onlarda təsadüfən mövcud olan qıcıqlara dayaq və gündüz qalıqlarına transfer yolu ilə özünə yumşaldılmış və qiyafəsi dəyişmiş bir ifadə yaratmışdır. Hər həvəs təhriki kimi bu da hərəkət vasitəsilə təminata can atır, lakin hərəkət qabiliyyətinə gedən yol yuxu vəziyyətinin fizioloji quruluşları tərəfindən ona bağlanmışdır; o, qavrayışa doğru geriyə istiqamət tutmağa və hallüsinasiya olunmuş təminatla kifayətlənməyə məcburdur. Beləliklə latent yuxu düşüncələri hiss obrazları və vizual səhnələr cəminə çevrilir. Bu yolda onlarla bizə o qədər yeni və yad görünən şey baş verir. İncə düşüncə münasibətlərinin ifadə olunduğu bütün dil vasitələri, bağlayıcılar və önlüklər, hallanma və təsriflənmə dəyişiklikləri aradan çıxır, çünki onlar üçün təsvir vasitələri yoxdur; qrammatikasız primitiv bir dildə olduğu kimi, yalnız düşüncənin xam materialı ifadə olunur, mücərrəd olan onun əsasında duran konkretə qaytarılır. Bununla aradan qalxan şey asanlıqla əlaqəsiz görünə bilər. Şüurda düşüncəyə yadlaşmış simvollar vasitəsilə müəyyən obyektlərin və proseslərin təsvirinin geniş miqyasda istifadə edilməsi həm ruhi aparatdakı arxaik geriləməyə, həm də senzuranın tələblərinə uyğun gəlir. Lakin bundan çox uzaqlara başqa dəyişikliklər də uzanır ki, bunlar yuxu düşüncəsinin elementləri ilə aparılır. Onlardan hər hansı bir təmas nöqtəsi aşkar etməyə imkan verənlər yeni vahidlərdə sıxlaşdırılır. Düşüncələrin şəkillərə çevrilməsi zamanı bu cür birləşdirməyə, sıxlaşdırmaya imkan verənlər açıq-aşkar üstünlük təşkil edir; sanki materialı sıxılmaya, bir yerə yığılmaya məruz qoyan bir qüvvə təsir edir. Sıxlaşdırma nəticəsində manifest yuxuda bir element latent yuxu düşüncələrindəki çoxsaylı elementlərə uyğun gələ bilər; əksinə, yuxu düşüncəsinin bir elementi də yuxuda bir neçə şəkillə təmsil oluna bilər.

Daha da diqqətəlayiq olan yerdəyişmə və ya vurğunun köçürülməsi adlanan digər prosesdir ki, bu, şüurlu düşüncədə yalnız düşüncə xətası və ya zarafat vasitəsi kimi tanınır. Yuxu düşüncəsinin ayrı-ayrı təsəvvürləri heç də bərabər dəyərli deyil, onlar müxtəlif böyüklükdə affekt miqdarları ilə yüklənmişdir və buna uyğun olaraq mühakimə tərəfindən az və ya çox əhəmiyyətli, diqqətə layiq kimi qiymətləndirilir. Yuxu işlənməsində bu təsəvvürlər onlara yapışan affektlərdən ayrılır; affektlər öz-özlüyündə həll edilir, onlar başqalarına köçürülə bilər, saxlanıla bilər, dəyişikliklərə məruz qala bilər, ümumiyyətlə yuxuda görünməyə bilər. Affektdən məhrum edilmiş təsəvvürlərin əhəmiyyəti yuxuda yuxu şəkillərinin hissi gücü kimi yenidən ortaya çıxır, lakin biz görürük ki, bu vurğu əhəmiyyətli elementlərdən laqeyd olanlara keçmişdir, belə ki, yuxuda əsas şey kimi ön plana çıxan şey yuxu düşüncələrində yalnız ikinci dərəcəli rol oynamışdır və əksinə, yuxu düşüncələrinin mahiyyəti yuxuda yalnız təsadüfi, az aydın təsvir tapır. Yuxu işlənməsinin heç bir başqa hissəsi yuxunu yuxugörən üçün bu qədər yad və anlaşılmaz etməyə kömək etmir. Yerdəyişmə yuxu düşüncələrinin senzuranın təsiri altında boyun əyməli olduğu yuxu təhrifinin əsas vasitəsidir.

Yuxu düşüncələrinə bu təsirlərdən sonra yuxu demək olar ki, hazır vəziyyətə gətirilmiş olur. Hələ kifayət qədər qeyri-sabit bir amil də əlavə olunur — ikinci dərəcəli işlənmə adlanan bu amil yuxu şüurun qarşısında qavrayış obyekti kimi ortaya çıxdıqdan sonra işə düşür. Biz onda yuxuya ümumiyyətlə qavrayış məzmunlarımıza yanaşmağa adət etdiyimiz kimi yanaşırıq, boşluqları doldurmağa, əlaqələr əlavə etməyə çalışırıq, bununla da kifayət qədər tez-tez kobud anlaşılmazlıqlara məruz qalırıq. Lakin ən yaxşı halda yuxuya onun həqiqi məzmununa uyğun gələ bilməyən hamar bir fasad bəxş edən bu sanki rasionallaşdırıcı fəaliyyət də buraxıla bilər və ya yalnız çox təvazökar ölçüdə özünü göstərə bilər, o zaman yuxu bütün çatlarını və sıçrayışları açıq şəkildə nümayiş etdirir. Digər tərəfdən, unutmaq olmaz ki, yuxu işlənməsi də həmişə eyni dərəcədə enerjili fəaliyyət göstərmir; çox vaxt o, yalnız yuxu düşüncələrinin müəyyən hissələri ilə məhdudlaşır, digərləri isə yuxuda dəyişməz qala bilər. Onda elə təəssürat yaranır ki, guya yuxuda ən incə və ən mürəkkəb intellektual əməliyyatlar yerinə yetirilmiş, spekulyasiya edilmiş, zarafatlar edilmiş, qərarlar qəbul edilmiş, problemlər həll edilmişdir, halbuki bütün bunlar bizim normal zehni fəaliyyətimizin nəticəsidir, yuxudan əvvəlki gündə də, gecə ərzində də baş vermiş ola bilər, yuxu işlənməsi ilə heç bir əlaqəsi yoxdur və yuxu üçün xarakterik olan heç nə üzə çıxarmır. Yuxu düşüncələrinin özü daxilində şüursuz həvəs təhriki ilə gündüz qalıqları arasındakı ziddiyyəti bir daha vurğulamaq da artıq olmaz. Sonuncular bizim ruhi aktlarımızın bütün müxtəlifliyini nümayiş etdirdiyi halda, birincisi, yəni yuxu formalaşmasının əsl mühərrikinə çevrilən həvəs təhriki, müntəzəm olaraq arzu yerinə yetirilməsi ilə nəticələnir.

Bütün bunları mən sizə on beş il əvvəl də deyə bilərdim, hətta zənn edirəm ki, o vaxt bunları sizə həqiqətən də demişdim. İndi gəlin bu aradan keçən müddət ərzində əlavə olunmuş dəyişiklikləri və yeni dərk edişləri bir yerə toplayaq.

Artıq sizə demişdim, qorxuram ki, siz bunun olduqca az olduğunu düşünəcəksiniz və sizə eyni şeyi iki dəfə dinləməyi, özümə isə onu iki dəfə danışmağı niyə tapşırdığımı başa düşməyəcəksiniz. Lakin arada 15 il keçmişdir və mən bu yolla sizinlə əlaqəni ən asan bərpa edəcəyimi ümid edirdim. Həm də bunlar o qədər elementar şeylərdir, psixoanalizin başa düşülməsi üçün o qədər həlledici əhəmiyyət daşıyır ki, insan onları ikinci dəfə də məmnuniyyətlə dinləmək istəyir və onların 15 ildən sonra da eyni qalması özlüyündə bilməyə dəyərdir.

Siz bu dövrün ədəbiyyatında, təbii ki, çoxsaylı təsdiqlər və təfərrüatlı izahlar tapacaqsınız; mən onlardan sizə yalnız nümunələr vermək niyyətindəyəm. Bununla yanaşı, əvvəllər artıq məlum olmuş bəzi şeyləri də burada tamamlaya bilərəm. Bu, əsasən yuxudakı simvolikaya və yuxunun digər təsvir üsullarına aiddir. İndi qulaq asın: daha çox yaxınlarda bir Amerika universitetinin həkimləri psixoanalizə elmi xarakter tanımaqdan imtina etdilər, buna əsas gətirdilər ki, o, heç bir eksperimental sübuta yol vermir. Onlar eyni etirazı astronomiyaya qarşı da irəli sürə bilərdilər; axı göy cisimləri ilə eksperiment aparmaq xüsusilə çətindir. Burada insan müşahidə ilə kifayətlənməli olur. Buna baxmayaraq, məhz Vyana tədqiqatçıları yuxu simvolikamızı eksperimental yolla təsdiqləməyə başladılar. Bir doktor Şrötter hələ 1912-ci ildə müəyyən etmişdi ki, dərin hipnoz vəziyyətində olan şəxslərə cinsi proseslər barədə yuxu görmək tapşırığı verildikdə, bu cür təhrik edilmiş yuxuda cinsi material bizə məlum olan simvollarla əvəz olunmuş şəkildə görünür. Məsələn, bir qadına bir rəfiqəsi ilə cinsi əlaqə barədə yuxu görmək tapşırılır. Onun yuxusunda bu rəfiqə üzərinə bir kağız yapışdırılmış yol çantası ilə görünür: Yalnız xanımlar üçün. Daha təsirli olanı Betlheim və Hartmannın 1924-cü ildə sözdə Korsakov çaşqınlığı olan xəstələr üzərində apardıqları təcrübələrdir. Onlar xəstələrə kobud cinsi məzmunlu hekayələr danışır və danışılanın tələb olunan təkrar istehsalı zamanı meydana çıxan təhriflərə diqqət yetirirdilər. Bu zaman yenə də cinsiyyət orqanları və cinsi əlaqə üçün bizə tanış olan simvollar üzə çıxırdı, o cümlədən pilləkən simvolu; müəlliflər haqlı olaraq deyirlər ki, bu simvol şüurlu təhrif istəyi üçün əlçatmaz olardı.

H. Silberer çox maraqlı bir təcrübə silsiləsində göstərmişdir ki, insan yuxu işlənməsini sanki cinayət üstündə, abstrakt düşüncələri vizual obrazlara çevirdiyi anda yaxalaya bilər. O, yorğunluq və yuxulu sərsəmlik vəziyyətlərində özünü zehni işə məcbur etmək istədikdə, düşüncə tez-tez ondan uzaqlaşırdı və onun yerinə açıq-aydın onun əvəzedicisi olan bir vizyon meydana çıxırdı.

Buna sadə bir misal: Silberer deyir, mən fikirləşirəm ki, bir məqalədə kələ-kötür bir yeri düzəltmək niyyətindəyəm. Vizyon: Mən özümü bir parça ağacı hamarlayıb cilalayarkən görürəm. Bu təcrübələr zamanı tez-tez elə olurdu ki, emala məruz qalmağı gözləyən düşüncə deyil, onun səy zamanındakı öz subyektiv vəziyyəti vizyonun məzmununa çevrilirdi, əşyavi olanın yerinə vəziyyətə aid olan; Silberer bunu «funksional fenomen» adlandırmışdır. Bir misal sizə dərhal nəyin nəzərdə tutulduğunu göstərəcək. Müəllif çalışır ki, iki filosofun müəyyən bir problem haqqında baxışlarını bir-biri ilə müqayisə etsin. Lakin onun yuxululuğunda bunlardan biri daim ondan sürüşüb qaçır və nəhayət o, bir vəhy görür ki, guya o, yazı masası üzərinə əyilmiş, əvvəlcə ona fikir verməyən, sonra isə ona hirsli və rədd edici baxan bir somurtqan sekretardan məlumat tələb edir. Yəqin ki, bu, təcrübə şərtlərinin özündən izah olunur ki, belə zorla yaradılmış vəhy bu qədər tez-tez özünü müşahidənin nəticəsi kimi təqdim edir.

Gəlin hələ də simvollarda qalaq. Elələri var idi ki, biz onları tanıdığımıza inanırdıq və buna baxmayaraq bizi narahat edirdi ki, simvolun mənaya necə gəldiyini göstərə bilmirdik. Belə hallarda başqa yerlərdən, dilçilikdən, folkloradan, mifologiyadan, ritualdan gələn təsdiqlər bizim üçün xüsusilə arzuolunan olmalı idi. Bu növdən bir nümunə paltar simvolu idi. Biz demişdik ki, bir qadının yuxusunda paltar bir kişi deməkdir. İndi ümid edirəm ki, Th. Rayk 1920-ci ildə bizə xəbər verəndə: «Bədəvilərin son dərəcə qədim toy mərasimində — bəy gəlini xüsusi «Aba» adlanan paltarla örtür və bununla bağlı ritual sözləri deyir: ‚Bundan sonra səni məndən başqa heç kim örtməsin‘» — bunu eşidəndə bu sizdə təəssürat yaradar. (Robert Eyslerə görə: «Weltenmantel und Himmelszelt».) Biz həmçinin bir neçə yeni simvol aşkar etdik ki, onlardan heç olmasa iki nümunəsini sizə danışmaq istəyirəm. Abrahama (1922) görə yuxuda hörümçək ana simvoludur, lakin qorxulan fallik ana, belə ki, hörümçək qarşısında təşviş ana insestinə qarşı dəhşəti və qadın cinsiyyət orqanından vahiməni ifadə edir. Bəlkə bilirsiniz ki, Meduza başının mifoloji quruluşu da həmin kastrasiya dəhşəti motivinə gedib çıxır. Danışmaq istədiyim digər simvol körpü simvoludur. Ferentsi bunu 1921—1922-ci illərdə aydınlaşdırmışdır. O, ilkin olaraq valideyn cütlüyünü cinsi əlaqə zamanı bir-biri ilə birləşdirən kişi üzvü deməkdir, lakin sonra o, həmin birincidən törəyən daha geniş mənalara inkişaf edir. Kişi üzvü sayəsində insanın ümumiyyətlə doğum suyundan dünyaya çıxa bildiyinə görə, körpü o biri dünyadan (hələ doğulmamış olmaqdan, ana bətnindən) bu dünyaya (həyata) keçid olur və insan ölümü də ana bətninə (suya) qayıdış kimi təsəvvür etdiyindən, körpü həm də ölümə aparılma mənasını alır və nəhayət, ilkin mənasından daha uzaqlaşaraq keçidi, ümumiyyətlə vəziyyət dəyişikliyini bildirir. Buna o da uyğun gəlir ki, kişi olmaq arzusunu dəf edə bilməmiş bir qadın bu qədər tez-tez o biri sahilə çatmaq üçün çox qısa olan körpülər görür.

Yuxuların manifest məzmununda nağıllardan, rəvayətlərdən və miflərdən tanış motivləri xatırladan təsvirlər və vəziyyətlər kifayət qədər tez-tez rast gəlinir. Belə yuxuların yozumu sonra bu motivləri yaratmış ilkin maraqlara işıq salır, bu zaman biz təbii ki, məna zamanlar boyunca bu materiala toxunmuş dəyişikliyi unutmaq olmaz. Bizim yozum işimiz belə desək, çox vaxt geniş mənada cinsi adlandırılmalı olan, lakin sonrakı işlənmədə ən müxtəlif istifadə tapmış xammalı üzə çıxarır. Belə geri gətirmələr adətən bizə analitik yönümlü olmayan bütün tədqiqatçıların qəzəbini qazandırır, sanki biz sonrakı inkişaflarda bunun üzərində qurulmuş hər şeyi inkar etmək və ya kiçiltmək istəyirik. Buna baxmayaraq, belə dərketmələr öyrədici və maraqlıdır. Eyni şey təsviri sənətin müəyyən motivlərinin törəməsi üçün də keçərlidir, məsələn, J. Eysler (1919) xəstələrinin yuxularının rəhbərliyi ilə Praksitelin Hermesində təsvir olunmuş, bir oğlan uşağı ilə oynayan gənci analitik yozduqda. Bir söz də, lakin qeyd etməməyə özümü saxlaya bilmirəm ki, mifoloji mövzular xüsusilə yuxuların yozumu vasitəsilə nə qədər tez-tez aydınlaşdırılır. Belə ki, məsələn, labirint əfsanəsi anal doğumun təsviri kimi tanına bilər; dolanbac keçidlər bağırsaq, Ariadna sapı isə göbək bağıdır.

Yuxu işlənməsinin təsvir üsulları — cəlbedici və demək olar ki, tükənməz bir material — dərindən öyrənmə sayəsində bizə getdikcə daha yaxın olmuşdur; sizə ondan da bəzi nümunələr vermək istəyirəm. Məsələn, yuxu tezlik nisbətini eyni növlülərin çoxaldılması ilə təsvir edir. Bir gənc qızın qəribə yuxusuna qulaq asın: O, böyük bir zala daxil olur və orada bir şəxsi stulda oturmuş vəziyyətdə altı, səkkiz, daha çox dəfə təkrarlanır, lakin hər dəfə onun atasıdır. Bunu asanlıqla başa düşmək olar, əgər yozumun yan şəraitlərindən öyrənilirsə ki, bu otaq ana bətnini təmsil edir. Onda yuxu bizə yaxşı məlum olan o qızın fantaziyası ilə eyni dəyərdə olur ki, o, hələ bətndaxili həyatda ikən atası ilə görüşmüş olmaq istəyir, əgər o, hamiləlik zamanı ana bətninə bir ziyarət edibsə. Yuxuda nəyinsə tərsinə çevrilməsi, daxil olmanın atadan öz şəxsinə yerdəyişməsi sizi çaşdırmamalıdır; bu, həm də öz xüsusi mənasına malikdir. Ata şəxsinin çoxaldılması yalnız onu ifadə edə bilər ki, sözügedən hadisə təkrarən baş vermişdir. Əslində biz də etiraf etməliyik ki, yuxu tezliyi yığılma ilə ifadə etməklə çox da özünü ələ almır. O, yalnız sözün ilkin mənasına qayıtmışdır ki, bu gün bizə zamanda təkrarı bildirir, lakin məkanda yığılmadan götürülmüşdür. Lakin yuxu işlənməsi ümumiyyətlə, mümkün olduqda, zamana aid münasibətləri məkana aid olanlara çevirir və onları belə təqdim edir. Məsələn, yuxuda insanlar arasında bir səhnə görünür ki, onlar çox kiçik və uzaq görünür, sanki onlara opera durbinini tərs ucundan baxırdınız. Kiçiklik də, məkanda uzaqlıq da burada eyni şeyi bildirir, zamanda uzaqlıq nəzərdə tutulur, başa düşülməlidir ki, bu, çox uzaq keçmişdən olan bir səhnədir. Bundan başqa, bəlkə xatırlayırsınız, mən sizə əvvəlki mühazirələrdə artıq demişdim və misallarla göstərmişdim ki, biz öyrənmişik ki, manifest yuxunun yalnız formal cəhətlərini də yozum üçün istifadə etməyi, yəni onları latent yuxu düşüncələrinin məzmununa çevirməyi. İndi siz bilirsiniz ki, bir gecənin bütün yuxuları eyni əlaqəyə aiddir. Lakin bu yuxuların yuxu görənə davamlı bir bütöv kimi görünməsi, yoxsa onları bir neçə hissəyə bölməsi və neçə hissəyə bölməsi hətta laqeyd deyil. Bu hissələrin sayı çox vaxt latent yuxu düşüncələrində düşüncə formalaşmasının o qədər də ayrı mərkəzlərinə və ya yuxu görənin ruh həyatında bir-biri ilə mübarizə aparan cərəyanlara uyğun gəlir ki, onların hər biri ayrı bir yuxu hissəsində üstünlük təşkil edən, heç vaxt isə müstəsna olmayan ifadə tapır. Qısa bir ön yuxu və uzun bir əsas yuxu çox vaxt bir-biri ilə şərt və icra münasibətində olur ki, bunun çox aydın bir nümunəsini o köhnə mühazirələrdə tapa bilərsiniz. Yuxu görənin bir növ aralıq kimi göstərdiyi yuxu həqiqətən yuxu düşüncələrindəki bir cümləyə uyğun gəlir. Frans Aleksandr (1925) yuxu cütləri haqqında bir tədqiqatında göstərmişdir ki, bir gecənin iki yuxusu çox vaxt yuxu vəzifəsinin yerinə yetirilməsini elə bölüşür ki, birlikdə götürüldükdə iki mərhələdə bir arzu yerinə yetirilməsi verirlər, halbuki hər yuxu tək başına bunu bacarmır. Əgər yuxu arzusu, məsələn, müəyyən bir şəxsə qarşı icazəsiz bir hərəkəti məzmun kimi daşıyırsa, bu şəxs birinci yuxuda örtüksüz görünür, hərəkət isə yalnız tərəddüdlə işarə edilir. İkinci yuxu isə bunu başqa cür edir. Hərəkət örtüksüz adlandırılır, şəxs isə tanınmaz edilir və ya laqeyd biri ilə əvəz olunur. Bu həqiqətən də hiyləgərlik təəssüratı yaradır. Yuxu cütünün iki hissəsi arasında ikinci və bənzər bir münasibət də budur ki, biri cəzanı, digəri günahlı arzu yerinə yetirilməsini təsvir edir. Yəni sanki: əgər insan bunun cəzasını öz üzərinə götürürsə, onda qadağan olunanı özünə icazə verə bilər.

Mən sizi artıq bənzər xırda tapıntılar yanında saxlaya bilmərəm, həmçinin yuxuların yozumunun analitik işdə istifadəsinə aid müzakirələr yanında da. Güman edirəm ki, siz yuxunun mahiyyəti və mənası haqqında əsas baxışlarda hansı dəyişikliklərin baş verdiyini eşitmək üçün səbirsizsiniz. Siz artıq buna hazırsınız ki, məhz bu barədə az məlumat veriləcək. Bütün təlimin ən çox mübahisə edilən nöqtəsi, yəqin ki, bütün yuxuların arzu yerinə yetirilməsi olduğu iddiası idi. Qeyri-mütəxəssislərin qaçılmaz, təkrar-təkrar qayıdan etirazını ki, axı bu qədər təşviş yuxuları var, biz artıq əvvəlki mühazirələrdə, bunu deməyə icazəm var, tamamilə həll etmişik. Arzu, təşviş və cəza yuxularına bölgü ilə biz öz təlimimizi qoruyub saxlamışıq.

Cəza yuxuları da istək yerinə yetirmələridir, lakin həvəs təhriklərinin deyil, ruh həyatında tənqid edən, senzura tətbiq edən və cəzalandıran instansiyanın istək yerinə yetirmələridir. Əgər qarşımızda təmiz bir cəza yuxusu varsa, asan bir düşüncə əməliyyatı bizə yenidən o istək yuxusunu bərpa etməyə imkan verir ki, cəza yuxusu ona düzgün cavabdır və o, bu rədd etmə vasitəsilə manifest yuxunun yerinə qoyulmuşdur. Siz bilirsiniz, xanımlar və cənablar, yuxunun öyrənilməsi bizə ilk növbədə nevrozlara dair anlayış qazandırmışdır. Siz bunu da başa düşəcəksiniz ki, nevrozlar haqqında biliklərimiz sonralar yuxuya dair təsəvvürümüzə təsir edə bilmişdir. Eşidəcəyiniz kimi, biz ruh həyatında xüsusi bir tənqid edən və qadağan edən instansiyanın mövcudluğunu qəbul etməyə məcbur olmuşuq ki, ona Fövqəl-Mən deyirik. İndi yuxu senzurasını da bu instansiyanın fəaliyyəti kimi dərk etdiyimizdən, Fövqəl-Mənin yuxu formalaşmasındakı payına daha diqqətlə fikir verməyə yönəldildik. Yuxunun istək yerinə yetirməsi nəzəriyyəsinə qarşı yalnız iki ciddi çətinlik ortaya çıxmışdır ki, onların müzakirəsi uzaqlara aparır, lakin hələ tam qaneedici həllini tapmamışdır. Birincisi bu faktla verilmişdir ki, şok təcrübəsi, ağır psixi travma keçirmiş şəxslər — necə ki, müharibədə bu tez-tez baş verirdi və travmatik histeriyanın əsası kimi də rast gəlinir — yuxuda belə müntəzəm surətdə travmatik vəziyyətə qaytarılırlar. Yuxunun funksiyası haqqında fərziyyələrimizə görə bu belə olmamalı idi. Ən çox əzabverici travmatik təcrübəyə bu qayıdış vasitəsilə hansı istək təhriki yerinə yetirilə bilərdi? Bunu təxmin etmək çətindir. İkinci faktla analitik işdə demək olar ki, hər gün rastlaşırıq; o da digəri kimi ağır bir etiraz təşkil etmir. Siz bilirsiniz, psixoanalizin vəzifələrindən biri ilk uşaqlıq illərini örtən və onlarda erkən uşaqlıq cinsi həyatının saxlanılmış ifadələrini şüurlu yaddaşa gətirmək. İndi uşağın bu ilk cinsi təcrübələri təşviş, qadağa, məyusluq və cəzadan ibarət ağrılı təəssüratlarla bağlıdır; onların sıxışdırıldığını başa düşürük, lakin sonra başa düşmürük ki, onların yuxu həyatına bu qədər geniş girişi var, bu qədər çox yuxu fantaziyaları üçün nümunə verirlər, yuxular bu infantil səhnələrin reproduksiyaları və onlara işarələrlə doludur. Onların xoşagəlməzlik xarakteri və yuxu işlənməsinin arzu-icra təmayülü bir-biri ilə pis uzlaşır kimi görünür. Lakin bəlkə də bu halda biz çətinliyi həddindən artıq böyük görürük. Axı eyni uşaqlıq təcrübələrinə bütün ölməz, yerinə yetirilməmiş həvəs arzuları bağlıdır ki, onlar bütün həyat boyu yuxu qurulması üçün enerji verirlər, onlara inanmaq olar ki, onlar öz nəhəng təkanlarında ağrılı hiss olunan hadisələrin materialını da səthə çıxara bilərlər. Digər tərəfdən, bu materialın reproduksiya olunma üsulunda yuxu işlənməsinin səyi danılmazdır, o, xoşagəlməzliyi təhrif vasitəsilə inkar etmək, məyusluğu razılığa çevirmək istəyir. Travmatik nevrozlarda isə başqa cürdür, burada yuxular müntəzəm olaraq təşviş inkişafı ilə nəticələnir. Mən hesab edirəm ki, bu halda yuxunun funksiyasının uğursuzluğa düçar olduğunu etiraf etməkdən çəkinməməliyik. Mən «istisna qaydanı təsdiqləyir» cümləsinə istinad etmək istəmirəm; onun hikməti mənə kifayət qədər şübhəli görünür. Lakin istisna qaydanı ləğv etmir. Yuxu kimi ayrıca bir psixi fəaliyyəti öyrənmək məqsədilə bütün mexanizmdən təcrid etdikdə, ona xas olan qanunauyğunluqları aşkara çıxarmağı özünə mümkün etmiş olur; onu yenidən quruluşa daxil etdikdə isə, bu nəticələrin digər qüvvələrlə toqquşma nəticəsində qaraldıldığını və ya zədələndiyini görməyə hazır olmalısan. Biz deyirik ki, yuxu bir istək yerinə yetirilməsidir; son etirazlara diqqət yetirmək istəsəniz, onda deyin ki, yuxu bir istək yerinə yetirilməsi cəhdidir. Psixi dinamikaya özünü qoya bilən heç kəs üçün siz bundan başqa bir şey deməmiş olmursunuz. Müəyyən şəraitdə yuxu öz niyyətini yalnız çox natamam şəkildə həyata keçirə bilər və ya ondan bütövlükdə imtina etməli olur; travmaya şüursuz fiksasiya bu maneələr arasında yuxu funksiyasının başında durur kimi görünür. Yatan şəxs yuxu görməli olduğu halda, çünki gecə sıxışdırmanın zəifləməsi travmatik fiksasiyanın qalxmasını aktivləşdirir, onun travmatik hadisənin xatirə izlərini istək yerinə yetirilməsinə çevirmək istəyən «yuxu işlənməsi»nin fəaliyyəti iflasa uğrayır. Bu şəraitdə belə olur ki, insan yuxusuz qalır, yuxu funksiyasının uğursuzluğa düçar olması təşvişindən yuxudan imtina edir. Travmatik nevroz bizə burada ekstremal bir hal göstərir, lakin uşaqlıq təcrübələrinə də travmatik xarakteri etiraf etmək lazımdır və yuxu fəaliyyətinin daha kiçik pozuntularının digər şəraitdə də meydana çıxmasına təəccüblənmək lazım deyil.