XXXV. Mühazirə. Dünyagörüşü haqqında

Xanımlar və cənablar! Keçən dəfə bir yerdə olanda kiçik gündəlik qayğılarla məşğul olduq, belə demək mümkünsə, öz təvazökar evimizin qayğısına qaldıq. İndi isə cəsarətli bir cəhd edib, dəfələrlə başqa tərəfdən qaldırılmış bir suala cavab verməyə cürət etmək istəyirik: psixoanaliz müəyyən bir dünyagörüşünə gətirib çıxarır, yoxsa yox, və əgər çıxarırsa, hansına.

Dünyagörüşü, qorxuram ki, xüsusi alman anlayışıdır və onun başqa dillərə tərcüməsi çətinlik yarada bilər. Əgər ona bir tərif verməyə çalışsam, o, sizə şübhəsiz ki, yöndəmsiz görünəcək. Deməli, mən belə hesab edirəm ki, dünyagörüşü intellektual bir quruluşdur ki, varlığımızın bütün problemlərini yüksəkdə duran bir fərziyyədən çıxış edərək vahid şəkildə həll edir, buna görə də onda heç bir sual açıq qalmır və bizim üçün maraq kəsb edən hər şey öz müəyyən yerini tapır. Belə bir dünyagörüşünə sahib olmağın insanların ideal arzuları sırasına aid olduğunu anlamaq asandır. Ona inamla insan həyatda özünü təhlükəsiz hiss edə bilər, nəyə can atmalı olduğunu, öz affektlərini və maraqlarını ən məqsədəuyğun şəkildə necə yerləşdirməli olduğunu bilə bilər. Əgər dünyagörüşünün xarakteri budursa, onda psixoanaliz üçün cavab asan olur. O, xüsusi bir elm — psixologiyanın bir qolu — dərinlik psixologiyası və ya şüursuzun psixologiyası olaraq, özünə məxsus bir dünyagörüşü yaratmaq üçün tamamilə yararsızdır, o, elmin dünyagörüşünü qəbul etməlidir. Lakin elmi dünyagörüşü artıq bizim tərifimizdən nəzərəçarpacaq dərəcədə uzaqlaşır. Dünyanın izahının vəhdətini o da qəbul edir, amma yalnız bir proqram olaraq, hansı ki, onun yerinə yetirilməsi gələcəyə təxirə salınmışdır. Bundan başqa, o, mənfi xarakterlərlə seçilir: hazırda bilinənlərlə məhdudlaşma və ona yad olan müəyyən elementlərin kəskin rədd edilməsi ilə. O, iddia edir ki, dünya haqqında bilik mənbəyi diqqətlə yoxlanılmış müşahidələrin intellektual işlənməsindən, yəni tədqiqat adlandırılan şeydən başqa heç bir başqa mənbə yoxdur, bunun yanında vəhydən, intuisiyadan və ya falçılıqdan gələn heç bir bilik yoxdur. Görünür ki, bu anlayış son keçmiş əsrlərdə ümumi qəbul edilməyə çox yaxın idi. Bizim əsrimizə isə o təkəbbürlü etirazı tapmaq qismət oldu ki, belə bir dünyagörüşü eyni dərəcədə kasıb və təsəllisizdir, insan ruhunun tələblərini və insan ruhunun ehtiyaclarını gözdən qaçırır.

Bu etirazı kifayət qədər qətiyyətlə rədd etmək mümkün deyil. O, tamamilə əsassızdır, çünki ruh və ruh elmi tədqiqatın obyektləri kimi, insana yad olan hər hansı şeylərlə tam eyni şəkildə obyektdir. Psixoanalizin xüsusi hüququ var, burada elmi dünyagörüşü üçün söz aparmaq lazımdır, çünki ona ruhi olanı dünyagörüşündə laqeyd qoyduğu iradını tutmaq olmaz. Onun elmə töhfəsi məhz tədqiqatın ruhi sahəyə genişləndirilməsindən ibarətdir. Belə bir psixologiya olmadan elm, həqiqətən də, çox natamam olardı. Lakin insanın (və heyvanların) intellektual və emosional funksiyalarının tədqiqi elmə daxil edilərsə, onda görünür ki, elmin ümumi mövqeyində heç nə dəyişmir, biliyin yeni mənbələri və ya tədqiqat metodları meydana çıxmır. İntuisiya və divinasiya, əgər mövcud olsaydılar, belə olardılar, lakin onları arxayınlıqla illüziyalara, arzu təhriklərinin yerinə yetirilmələrinə aid etmək olar. Asanlıqla da dərk edilir ki, dünyagörüşünə qoyulan həmin tələblər yalnız affektiv əsaslıdır. Elm qəbul edir ki, insan ruh həyatı belə tələblər yaradır, onların mənbələrini yoxlamağa hazırdır, lakin onları haqlı kimi tanımaq üçün ən kiçik bir əsası yoxdur. Əksinə, o, özünü xəbərdar edilmiş görür ki, illüziya olan, belə affekt tələbinin nəticəsi olan hər şeyi bilikdən diqqətlə ayırsın.

Bu heç də o demək deyil ki, bu arzuları nifrətlə kənara itələmək və ya onların insan həyatı üçün dəyərini az qiymətləndirmək lazımdır. İnsan hazırdır ki, onların sənətin əsərlərində, din və fəlsəfə sistemlərində özləri üçün hansı yerinə yetirilmələri yaratdığını izləsin, lakin gözdən qaçırmaq olmaz ki, bu tələblərin idrak sahəsinə köçürülməsinə yol vermək qanunsuz və yüksək dərəcədə qeyri-məqsədəuyğun olardı. Çünki bununla psixozlar aləminə, istər fərdi, istərsə də kütlə psixozu olsun, aparan yollar açılır və həmin meyllərdən reallığa üz tutan, mümkün olduğu qədər arzuları və ehtiyacları orada təmin etmək üçün dəyərli enerjilər alınır.

Elm nöqteyi-nəzərindən burada tənqid etmək və rədd etmələrlə, geri çevirmələrlə çıxış etmək qaçılmazdır. Demək yolverilməzdir ki, elm insan ruhi fəaliyyətinin bir sahəsidir, din və fəlsəfə başqalarıdır, heç olmasa ona bərabərdir, və elmin bu ikisinə heç bir söz demək haqqı yoxdur; hamısının həqiqətə bərabər iddiası var və hər insan azaddır ki, öz əqidəsini haradan götürəcəyini və inamını hara yönəldəcəyini seçsin. Belə bir baxış xüsusilə nəcib, tolerant, hərtərəfli və dar düşüncəli qərəzlərdən azad sayılır. Təəssüf ki, o, davamlı deyil, tamamilə qeyri-elmi dünyagörüşünün bütün zərərlərində iştirak edir və praktik olaraq ona bərabərdir. İş elə gətirir ki, həqiqət tolerant ola bilməz, kompromislərə və məhdudlaşdırmalara yol verməz, tədqiqat insan fəaliyyətinin bütün sahələrini özününkü sayır və əgər başqa bir qüvvə ondan bir parçanı özü üçün müsadirə etmək istəsə, amansızcasına tənqidi olmalıdır.

Elmi təməl və zəmindən məhrum edə bilən üç qüvvədən yalnız din ciddi düşməndir. İncəsənət demək olar ki, həmişə zərərsiz və xeyirxahdır, o, yalnız illüziya olmaq istəyir. Deyildiyi kimi, incəsənətə valeh olmuş azsaylı şəxslər istisna olmaqla, o, reallıq sahəsinə müdaxilə etməyə cürət etmir. Fəlsəfə elmə zidd deyil, o, özünü elm kimi aparır, qismən eyni üsullarla işləyir, lakin hər yeni bilik tərəqqisində dağılmalı olan boşluqsuz və ardıcıl bir dünya mənzərəsi təqdim edə biləcəyi illüziyasında israr etməklə ondan uzaqlaşır. Metodoloji baxımdan o, məntiqi əməliyyatlarımızın idrak dəyərini həddindən artıq qiymətləndirməklə və həmçinin intuisiya kimi digər bilik mənbələrini də qəbul etməklə yanılır. Və çox vaxt elə hesab olunur ki, şairin (H. Heyne) filosof haqqında dediyi istehza əsassız deyil:

«Öz gecə papaqları və xələt qırıntıları ilə O, dünya binasının boşluqlarını doldurur.»

Lakin fəlsəfənin böyük insan kütləsinə birbaşa təsiri yoxdur, o, ziyalıların nazik üst təbəqəsinin belə azsaylı bir hissəsinin marağıdır, bütün digərləri üçün çətin anlaşılandır. Halbuki din insanların ən güclü emosiyalarına sahib olan nəhəng bir qüvvədir. Məlumdur ki, o, əvvəllər insan həyatında mənəviyyat olaraq rol oynayan hər şeyi əhatə edirdi, hələ elm demək olar ki, mövcud deyildikdə elmin yerini tuturdu və misilsiz ardıcıllıq və bütövlüyə malik bir dünyagörüşü yaratmışdı ki, bu, sarsılsa da, bu gün də davam edir.

İnsan dinin əzəmətli mahiyyəti haqqında hesabat vermək istəsə, onun insanlar üçün nə etməyi öhdəsinə götürdüyünü nəzərə almalıdır. O, insanlara dünyanın mənşəyi və yaranması haqqında məlumat verir, onlara həyatın dəyişkənliklərində qorunma və son nəticədə xoşbəxtlik vəd edir və bütün nüfuzu ilə təmsil etdiyi göstərişlər vasitəsilə onların düşüncə və hərəkətlərini yönləndirir. Beləliklə, o, üç funksiyanı yerinə yetirir. Birincidə o, insanın bilmək həvəsini təmin edir, elmin öz vasitələri ilə cəhd etdiyi eyni şeyi edir və burada onunla rəqabətə girir. İkinci funksiyasına görə o, çox güman ki, təsirinin ən böyük payını borcludur. O, insanların həyatın təhlükələri və dəyişkənlikləri qarşısındakı təşvişini sakitləşdirdikdə, onlara yaxşı sonluq vəd etdikdə, bədbəxtlikdə onlara təsəlli verdikdə, elm onunla yarışa bilməz. Elm həqiqətən öyrədir ki, müəyyən təhlükələrdən necə qaçmaq, bəzi əzabları necə uğurla mübarizə aparmaq olar; onun insanlar üçün qüdrətli bir köməkçi olduğunu inkar etmək çox haqsızlıq olardı, lakin bir çox vəziyyətdə o, insanı öz əzabına buraxmalı olur və ona yalnız tabe olmağı məsləhət bilir. Üçüncü funksiyasında, göstərişlər verdikdə, qadağalar və məhdudiyyətlər qoyduqda, o, elmdən ən çox uzaqlaşır. Çünki bu, yalnız tədqiq etməklə və müəyyən etməklə kifayətlənir. Onun tətbiqlərindən isə həyatda davranış üçün qaydalar və məsləhətlər çıxarılır. Bəzi hallarda bunlar dinin buyurduğu qaydaların eynisidir, lakin o zaman başqa əsaslandırma ilə. Dinin bu üç məzmununun bir araya gəlməsi tam aydın deyil. Dünyanın yaranması haqqında maarifləndirmənin müəyyən etik göstərişlərin təlqini ilə nə əlaqəsi olmalıdır? Qorunma və xoşbəxtlik vədləri etik tələblərlə daha sıx bağlıdır. Onlar bu əmrlərin yerinə yetirilməsinin mükafatıdır; yalnız onlara tabe olan bu nemətlərə ümid bəsləyə bilər, itaətsizləri isə cəzalar gözləyir. Yeri gəlmişkən, elmdə də buna bənzər bir şey var. Kim onun tətbiqlərinə məhəl qoymursa, onları qəbul edirsə, zərərlərə məruz qalır.

Dində təlim, təsəlli və tələbin bu qəribə birgəliyini yalnız onu genetik təhlilə məruz qoyduqda başa düşmək olar. Bu təhlil ansamblın ən diqqətçəkən nöqtəsindən, dünyanın yaranması haqqında təlimdən başlaya bilər, çünki kosmogoniyanın dini sistemin müntəzəm tərkib hissəsi olması nə üçün lazımdır? Deməli, təlim budur ki, dünya insana bənzər, lakin bütün cəhətlərdən — qüdrət, hikmət, ehtiras gücü baxımından — böyüdülmüş bir varlıq, ideallaşdırılmış bir superinsan tərəfindən yaradılmışdır. Dünya yaradıcısı olaraq heyvanlar totemizmin təsirinə işarə edir, biz ona sonralar heç olmasa bir qeydlə toxunacağıq. Maraqlıdır ki, bu dünya yaradıcısı həmişə yalnız birdir, hətta bir çox tanrılara inanılan yerdə də. Eynilə, o, çox vaxt kişidir, halbuki qadın tanrılara dair işarələr heç də yox deyil və bəzi mifologiyalar dünya yaradılışına məhz onunla başlayır ki, bir kişi tanrı canavara çevrilmiş qadın tanrını aradan qaldırır. Burada ən maraqlı ayrı-ayrı problemlər başlayır, lakin biz tələsməliyik. Sonrakı yol bizə asanlıqla göstərilir, çünki bu tanrı-yaradıcı birbaşa ata adlandırılır. Psixoanaliz belə nəticəyə gəlir ki, bu, həqiqətən atadır — bir vaxtlar kiçik uşağa göründüyü qədər əzəmətli. Dindar insan dünyanın yaradılışını özünün yaranması kimi təsəvvür edir.

Onda təsəlli verən təminatların və sərt etik tələblərin kosmoqoniya ilə necə uzlaşdığı asanlıqla izah olunur. Çünki uşaq öz varlığını borclu olduğu həmin şəxsə — ataya (daha doğrusu, yəqin ki, ata və anadan təşəkkül tapmış valideyn instansiyasına) həm də zəif, köməksiz, xarici aləmdə pusquda duran bütün təhlükələrə məruz qalmış uşağı qoruyub gözətmişdir; onun himayəsində özünü təhlükəsiz hiss etmişdir. Artıq yetkinləşdikdən sonra insan özünü böyük qüvvələrə sahib bilsə də, həyatın təhlükələri barədə dərrakəsi də artmışdır və haqlı olaraq belə nəticəyə gəlir ki, o, mahiyyət etibarilə hələ də uşaqlıqdakı kimi köməksiz və müdafiəsiz qalmışdır, dünya qarşısında hələ də uşaqdır. Deməli, o, indi də uşaq ikən dadına çatdığı müdafiədən imtina etmək istəmir. Lakin çoxdan dərk etmişdir ki, atası gücü ciddi surətdə məhdudlaşmış, bütün üstünlüklərlə təchiz olunmamış bir varlıqdır. Buna görə də o, uşaqlıq dövrünün özü tərəfindən bu qədər yüksək qiymətləndirilmiş atasının xatirə obrazına qayıdır, onu ilahiliyə yüksəldir və indiki zamana və reallığa köçürür. Bu xatirə obrazının affektiv gücü və onun müdafiəyə olan ehtiyacının davam etməsi birgə onun Allaha olan inancını daşıyır.

Dini proqramın üçüncü əsas məqamı — etik tələb də bu uşaqlıq vəziyyətinə zorla deyil, təbii şəkildə uyğunlaşır. Məşhur bir ifadədə filosof Kant ulduzlu səmanın varlığını və sinəmizdəki əxlaq qanununun varlığını Allahın böyüklüyünün ən güclü şahidləri kimi çağırır. Bu yanaşma nə qədər qəribə səslənsə də — axı göy cisimlərinin bir insan övladının digərini sevib-sevməməsi və ya öldürüb-öldürməməsi məsələsi ilə nə işi ola bilər? — yenə də böyük bir psixoloji həqiqətə toxunur. Uşağa həyat verən və onu həmin həyatın təhlükələrindən qoruyan həmin ata (valideyn instansiyası) ona həm də nəyi etməyə icazə verdiyini və nədən çəkinməli olduğunu öyrətmiş, həvəs arzularının müəyyən məhdudlaşdırılmalarına dözməyi ona göstərmiş, ailə dairəsinin və sonralar daha böyük birliklərin dözülən və sevilən üzvü olmaq istəyirsə, valideynlərə və qardaş-bacılara hansı ehtiramların ondan gözlənildiyini ona bildirmişdir. Sevgi mükafatları və cəzalar sisteminin köməyi ilə uşaq öz sosial vəzifələrini dərk etməyə tərbiyə olunur, ona öyrədilir ki, onun həyat təhlükəsizliyi valideynlərin və sonra da digərlərinin onu sevməsindən və onların onun özünə olan sevginə inana bilməsindən asılıdır. Bütün bu münasibətləri sonra insan dəyişməz olaraq dinə köçürür. Valideynlərin qadağaları və tələbləri onun sinəsində əxlaqi vicdan olaraq yaşamağa davam edir; həmin mükafat və cəza sisteminin köməyi ilə Allah insanları idarə edir — dünyada etik tələblərin yerinə yetirilməsindən asılıdır ki, fərdə hansı qədər müdafiə və xoşbəxtlik təminatı ayrılır; Allaha məhəbbətdə və Onun tərəfindən sevildiyini dərk etməkdə insanın həm xarici aləmin, həm də insan yaxınlarının təhlükələrinə qarşı silahlandığı əminlik əsaslanır. Nəhayət, duada insan ilahi iradəyə birbaşa təsir etmək və bununla da ilahi hər şeyə qadirlikdə pay sahibi olmaq imkanını təmin etmişdir.

Bilirəm ki, məni dinləyərkən sizdə çoxsaylı suallar yaranıb və onlara cavab eşitmək istərdiniz. Bunu burada və bu gün öhdəmə götürə bilmərəm, lakin əminəm ki, bu detallı tədqiqatların heç biri bizim müddəamızı sarsıtmaz ki, dini dünyagörüşü uşaqlığımızın vəziyyəti ilə müəyyən edilir. Bir o qədər qəribədir ki, o, infantil xarakterinə baxmayaraq, yenə də bir sələfə malikdir. Şübhəsiz ki, dinsiz, tanrısız bir dövr olmuşdur. Onu animizm adlandırırlar. Dünya o vaxt da insana bənzər ruhi varlıqlarla dolu idi, biz onları demonlar adlandırırıq, xarici aləmin bütün obyektləri onların məskəni idi və ya bəlkə də onlarla eyni idi, lakin onların hamısını yaratmış və sonra da idarə edən, müdafiə və kömək üçün müraciət edilə biləcək bir üstün qüvvə yox idi. Animizmin demonları insanlara əsasən düşmən münasibət bəsləyirdi, lakin görünür ki, insan o vaxt sonralardan daha çox özünə inam bəsləyirdi. O, şübhəsiz ki, bu pis ruhlar qarşısında daim ən ağır təşviş altında əziyyət çəkirdi, lakin müəyyən hərəkətlərlə onlardan müdafiə olunurdu ki, bu hərəkətlərə onları qovmaq qüvvəsi aid edirdi. Həm də o, özünü başqa cəhətdən də gücsüz hesab etmirdi. Əgər təbiətə bir arzu çatdırmalı idisə, məsələn, yağış istəyirdisə, hava tanrısına dua etmirdi, əksinə, təbiətə birbaşa təsir gözlədiyi bir magiya icra edirdi, özü yağışa bənzər bir şey edirdi. Ətraf aləmin qüvvələrinə qarşı mübarizədə onun ilk silahı magiya, bu günkü texnikamızın ilk sələfi idi. Güman edirik ki, magiyaya inam öz intellektual əməliyyatlarını həddindən artıq qiymətləndirməkdən, «düşüncələrin hər şeyə qadirliyi»nə inamdan qaynaqlanır ki, bu inamı yeri gəlmişkən, bizim məcburiyyət nevrotiklərimizdə də yenidən tapırıq. Təsəvvür edə bilərik ki, o dövrün insanları dildəki qazanclar ilə xüsusilə fəxr edirdilər ki, bununla da düşünmənin böyük dərəcədə asanlaşması müşayiət olunmalı idi. Onlar sözə sehrli qüvvə verdilər. Bu xüsusiyyət sonralar din tərəfindən mənimsənildi. «Və Allah dedi: işıq olsun və işıq oldu». Yeri gəlmişkən, magiyanın hərəkətləri faktı göstərir ki, animist insan sadəcə öz arzularının qüvvəsinə arxalanmırdı. O, uğuru daha çox təbiəti təqlidə vadar etməli olan bir aktın icrasından gözləyirdi. Əgər yağış istəyirdisə, özü su tökürdü; əgər torpağı məhsuldarlığa təhrik etmək istəyirdisə, ona tarlada cinsi əlaqə mənzərəsini təqdim edirdi.

Bilirsiniz ki, bir dəfə psixi ifadə qazanmış bir şeyin yox olması nə qədər çətindir. Siz buna görə də animizmin bir çox təzahürlərinin bu günə qədər, əsasən sözdə xurafat olaraq, dinin yanında və arxasında qorunub saxlanıldığını eşitməyə təəccüblənməməlisiniz. Lakin bundan da artıq, fəlsəfəmizin animist düşüncə tərzinin əsas cizgilərini — söz magiyasına həddindən artıq dəyər verməni, dünyadakı real proseslərin bizim düşüncəmizin onlara göstərdiyi yollarla getdiyinə inamı — qoruyub saxladığı qənaətindən çətin ki, imtina edə biləsiniz. Təbii ki, bu, magiya hərəkətləri olmayan bir animizm olardı. Digər tərəfdən, gözləmək olar ki, həmin dövrdə artıq bir növ etika, insanların bir-biri ilə ünsiyyəti üçün qaydalar mövcud idi, lakin heç nə onların animist inamla daha sıx bağlı olduğunu göstərmir. Çox güman ki, onlar hakimiyyət münasibətlərinin və praktik ehtiyacların birbaşa ifadəsi idilər.

Animizmdən dinə keçidi nəyin məcbur etdiyi çox bilinməyə dəyər olardı, lakin insan ruhunun inkişaf tarixinin bu ilk dövrlərini bu gün hələ hansı qaranlığın bürüdüyünü təsəvvür edə bilərsiniz. Görünür, fakt budur ki, dinin ilk təzahür forması qəribə totemizm, heyvana sitayiş idi və onun ardınca ilk etik əmrlər, tabular da meydana çıxdı. Vaxtilə «Totem və tabu» adlı bir kitabda bu dəyişikliyi insan ailəsi münasibətlərindəki bir çevrilişə bağlayan bir fərziyyə işləyib hazırlamışdım. Dinin animizmlə müqayisədə əsas xidməti şeytani təşvişin psixi bağlanmasındadır. Lakin pis ruh ilk dövrlərin qalığı olaraq din sistemində özünə bir yer saxlamışdır. Əgər bu, dini dünyagörüşünün ilk tarixidirsə, indi o vaxtdan bəri baş verənlərə və hələ də gözümüzün qarşısında cərəyan edənlərə müraciət edək. Təbiət hadisələrinin müşahidəsi ilə güclənmiş elmi ruh, zaman keçdikcə dini insan işi kimi görməyə və onu tənqidi yoxlamaya məruz qoymağa başladı. Din bu yoxlamaya tab gətirə bilmədi. Əvvəlcə onun möcüzə hekayələri təəccüb və inamsızlıq doğurdu, çünki onlar ayıq müşahidənin öyrətdiyi hər şeyə zidd idi və insan təxəyyül fəaliyyətinin təsirini həddindən artıq aydın şəkildə ifşa edirdi. Sonra onun mövcud dünyanı izah edən təlimləri rədd edilməli oldu, çünki onlar köhnə zamanların damğasını daşıyan bir cəhalətdən xəbər verirdi və təbiət qanunları ilə artmış tanışlıq sayəsində insan özünü ondan üstün bilirdi. Dünyanın ayrı-ayrı insanın yaranmasına bənzər mayalanma və ya yaradılış aktları ilə meydana gəldiyi iddiası, canlı və ruhlu varlıqlarla cansız təbiətin fərqləndirilməsi düşüncəyə özünü qəbul etdirdiyindən və bununla ilkin animizmdə israr etmək qeyri-mümkün olduğundan, artıq ən yaxın, öz-özünə aydın bir fərziyyə kimi görünmürdü. Müxtəlif dini sistemlərin müqayisəli öyrənilməsinin təsirini və onların bir-birini istisna etməsi və bir-birinə qarşı dözümsüzlüyünün yaratdığı təəssüratı da gözdən qaçırmaq olmaz.

Bu ilkin məşqlərdə güclənmiş elmi ruh nəhayət dini dünyagörüşünün ən əhəmiyyətli və affektiv baxımdan ən dəyərli parçalarının yoxlanılmasına cəsarət etmək üçün ürək tapdı. Bunu həmişə görmək mümkün idi, lakin insanlar bunu dilə gətirməyə ancaq gec cəsarət etdilər ki, dinin insana yalnız müəyyən etik tələbləri yerinə yetirdikdə himayə və xoşbəxtlik vəd edən iddiaları da inandırıcı olmayan kimi üzə çıxır. Kainatda ayrı-ayrı insanın rifahına valideyn qayğısı ilə nəzarət edən və onunla bağlı hər şeyi xoşbəxt sonluğa yönəldən bir qüvvənin mövcud olduğu görünür ki, bu, doğru deyil. Əksinə, insanların taleyi nə dünya xeyirxahlığı fərziyyəsi ilə, nə də — ona qismən zidd olan — dünya ədaləti fərziyyəsi ilə uzlaşdırıla bilər. Zəlzələlər, fırtına dalğaları, yanğınlar yaxşı və mömin insanla pis adam və ya imansız arasında heç bir fərq qoymur. Hətta cansız təbiətin söz mövzusu olmadığı və ayrı-ayrı insanın taleyinin digər insanlarla münasibətlərindən asılı olduğu hallarda da fəzilətin mükafatlandırılması və şərin öz cəzasını tapması heç də qayda deyil, əksinə, çox vaxt zorakı, hiyləgər, amansız adam həsəd aparılan dünya nemətlərini özünə mənimsədir və mömin əliboş qalır. Qaranlıq, hissiz və məhəbbətsiz qüvvələr insan taleyini müəyyən edir; dinin dünya hökmranlığını aid etdiyi mükafat və cəza sistemi mövcud görünmür. Burada yenə bir səbəb var ki, animizmdən dinə qurtulmuş olan ruhlandırma payını da buraxmaq.

Dini dünyagörüşünün tənqidinə son töhfəni psixoanaliz vermişdir; o, dinin mənşəyinin uşaqlıq acizliyindən irəli gəldiyini göstərmiş və onun məzmununu yetkin həyata davam etdirilən uşaqlıq arzularından və ehtiyaclarından törətmişdir. Bu, dinin təkzibi demək deyildi, lakin bu, yenə də onun haqqında biliklərimizin zəruri tamamlanması idi və heç olmasa bir nöqtədə ziddiyyət təşkil edirdi, çünki din özü üçün ilahi mənşə iddiası edir. Əlbəttə, əgər bizim Allah yozumumuzu qəbul etsək, bununla din haqsız deyildir.

Elmin dini dünyagörüşü haqqında ümumiləşdirici hökmü belədir: ayrı-ayrı dinlər onlardan hansının həqiqətə sahib olduğu barədə bir-biri ilə çəkişdiyi halda, biz hesab edirik ki, dinin həqiqət məzmunu ümumiyyətlə nəzərdən qaçırıla bilər. Din, bioloji və psixoloji zərurətlər nəticəsində özümüzdə inkişaf etdirdiyimiz arzu dünyası vasitəsilə içində yerləşdirildiyimiz hiss dünyasını mənimsəməyə cəhddir. Lakin o, bunu bacarmır. Onun təlimləri meydana gəldikləri dövrlərin, bəşəriyyətin cahil uşaqlıq dövrlərinin izini daşıyır. Onun təsəlliləri etimada layiq deyildir. Təcrübə bizə öyrədir: dünya uşaq otağı deyildir. Dinin vurğulamaq istədiyi etik tələblər isə əksinə, başqa bir əsaslandırma tələb edir, çünki onlar insan cəmiyyəti üçün əvəzedilməzdir və onlara riayət olunmasını dini möminliyə bağlamaq təhlükəlidir. Əgər dini bəşəriyyətin inkişaf gedişinə daxil etməyə cəhd edilsə, o, davamlı qazanc kimi deyil, ayrı-ayrı mədəniyyətli insanın uşaqlıqdan yetkinliyə gedən yolunda keçirməli olduğu nevrozun qarşılığı kimi görünür.

Siz, təbii ki, mənim bu təqdimatıma tənqid etməkdə sərbəstsiniz; mən bu işdə özüm sizə kömək edəcəyəm. Sizə dini dünyagörüşünün tədricən dağılması haqqında dediklərim, şübhəsiz ki, qısalığına görə natamam idi; ayrı-ayrı hadisələrin ardıcıllığı tam düzgün göstərilməmişdi, elmi ruhun oyanışında müxtəlif qüvvələrin qarşılıqlı təsiri izlənilməmişdi. Mən həmçinin dini dünyagörüşünün özünün mübahisəsiz hökmranlığı dövründə və sonra oyanan tənqidin təsiri altında keçirdiyi dəyişiklikləri də nəzərdən qaçırmışam. Nəhayət, mən öz mülahizəmi ciddi şəkildə dinin yalnız bir forması ilə, Qərb xalqlarının dini ilə məhdudlaşdırmışam. Belə demək mümkünsə, sürətləndirilmiş, mümkün qədər təsirli bir nümayiş məqsədilə özüm üçün bir fantom yaratmışam. Mənim biliyimin ümumiyyətlə bunu daha yaxşı və daha tam etməyə kifayət edib-etmədiyi məsələsini kənara qoyaq. Bilirəm ki, sizə dediyim hər şeyi başqa yerdə tapa bilərsiniz, daha yaxşı tapa bilərsiniz, bunların heç biri yeni deyil. İcazə verin, bu əqidəmi bildirim ki, din problemləri materialının ən diqqətli işlənməsi bizim nəticəmizi sarsıtmayacaq.

Bilirsiniz ki, elmi ruhun dini dünyagörüşünə qarşı mübarizəsi sona çatmamışdır, o, hələ də indiki zamanda gözümüzün qarşısında davam edir. Psixoanaliz başqa cəhətdən polemika silahından nə qədər az istifadə edirsə də, biz yenə də bu mübahisəyə dərindən baxmaqdan özümüzü saxlamayaq. Bununla biz bəlkə də dünyagörüşlərinə münasibətimizin daha da aydınlaşmasına nail olaq. Görəcəksiniz ki, din tərəfdarlarının irəli sürdüyü arqumentlərdən bəzilərini rədd etmək nə qədər asandır; digərləri isə, doğrudur, təkzibdən yayına bilər.

Eşidilən ilk etiraz budur ki, elmin dini öz tədqiqatlarının obyekti etməsi bir təkəbbürdür, çünki din suveren bir şeydir, hər bir insan ağıl fəaliyyətindən üstündür, ona xırda tənqidlə yaxınlaşmaq olmaz. Başqa sözlə, elm dini mühakimə etməyə səlahiyyətli deyil. O, başqa cəhətdən tamamilə yararlı və dəyərlidir, nə qədər ki öz sahəsi ilə məhdudlaşır, lakin din onun sahəsi deyil, orada onun heç bir işi yoxdur. Əgər bu sərt rədd cavabı sizi saxlamasa və siz soruşsanız ki, bütün insan işləri arasında bu müstəsna mövqe iddiası nəyə əsaslanır, onda cavab alacaqsınız — əgər ümumiyyətlə cavaba layiq görülsəniz — ki, dini insan ölçüsü ilə ölçmək olmaz, çünki o, ilahi mənşəlidir, bizə vəhy vasitəsilə bir ruh tərəfindən verilmişdir ki, insan ruhu onu dərk etməyə qadir deyil. Elə güman etmək olar ki, bu arqumentdən daha asan təkzib edilə bilən heç nə yoxdur, axı bu, açıq-aşkar bir petitio principii, bir begging the question-dur, bunun üçün almanca yaxşı bir ifadə bilmirəm. Sadəcə olaraq sual altına qoyulur ki, ilahi bir ruh və onun vəhyi varmı, və burada «bunu soruşmaq olmaz, çünki ilahilik sual altına qoyula bilməz» deyilməsi heç bir qərar deyil. Burada vəziyyət analitik işdə bəzən olduğu kimidir. Əgər başqa cəhətdən ağıllı bir pasiyent müəyyən bir tələbi xüsusilə axmaq bir əsaslandırma ilə rədd edirsə, bu məntiqi zəiflik etiraza qarşı xüsusilə güclü bir motivin mövcudluğuna zəmanət verir ki, bu da yalnız affektiv təbiətli, bir hiss bağlılığı ola bilər.

Başqa bir cavab da almaq olar ki, orada belə bir motiv açıq şəkildə etiraf olunur. Din tənqidi yoxlanıla bilməz, çünki o, insan ruhunun yaratdığı ən yüksək, ən dəyərli, ən ucaldılmış şeydir, çünki o, ən dərin hisslərə ifadə verir, yalnız o, dünyanı dözümlü və həyatı insana layiq edir. Buna dinin bu qiymətləndirilməsini inkar etməklə deyil, diqqəti başqa bir vəziyyətə yönəltməklə cavab vermək lazımdır. Vurğulanır ki, burada söhbət heç də elmi ruhun din sahəsinə müdaxiləsindən getmir, əksinə, dinin elmi düşüncə sferasına müdaxiləsindən gedir. Dinin dəyəri və mənası nə olursa olsun, onun düşüncəni hər hansı şəkildə məhdudlaşdırmağa heç bir haqqı yoxdur, deməli, özünü düşüncənin tətbiqindən kənarda saxlamağa da haqqı yoxdur.

Elmi düşüncə öz mahiyyətinə görə hamımızın — həm möminlərin, həm də imansızların — həyatda işlərimizi yerinə yetirərkən istifadə etdiyimiz adi düşüncə fəaliyyətindən fərqlənmir. O, yalnız bəzi cəhətlərdən xüsusi formalaşmışdır, birbaşa tutula bilən faydası olmayan şeylərlə də maraqlanır, fərdi amilləri və affektiv təsirləri diqqətlə uzaq tutmağa çalışır, öz nəticələrini üzərində qurduğu hissiyyat qavrayışlarını onların etibarlılığı baxımından daha sərt yoxlayır, gündəlik vasitələrlə əldə edilə bilməyən yeni qavrayışlar yaradır və bu yeni təcrübələrin şərtlərini qəsdən dəyişdirilmiş sınaqlarda təcrid edir. Onun səyi reallıqla, yəni bizdən kənarda, bizdən asılı olmayaraq mövcud olan və təcrübənin bizə öyrətdiyi kimi, istəklərimizin yerinə yetirilməsi və ya puça çıxarılması üçün həlledici olan şeylə uyğunluğa nail olmaqdır. Real xarici aləmlə bu uyğunluğu biz həqiqət adlandırırıq. Praktik dəyərini gözdən qaçırsaq da, o, elmi işin məqsədi olaraq qalır. Deməli, əgər din elmin yerini tuta biləcəyini, buna görə də faydalı və ucaldıcı olduğu üçün həm də doğru olmalı olduğunu iddia edirsə, bu, həqiqətən də, ən ümumi maraq naminə rədd edilməli olan bir təcavüzdür. Adi işlərini təcrübə qaydalarına uyğun və reallığı nəzərə alaraq idarə etməyi öyrənmiş insana qarşı bu, güclü bir tələbdir ki, o, elə ən intim maraqlarının idarə edilməsini rasional düşüncənin göstərişlərindən azad olunmağı öz imtiyazı kimi tələb edən bir instansiyaya həvalə etsin. Dinin öz möminlərinə vəd etdiyi qorunmaya gəldikdə isə, məncə, heç birimiz sürücüsü yol hərəkəti qaydalarına məhəl qoymadan, yüksək coşğunun daşıdığı xəyal gücünün impulslarına uyğun sürdüyünü bəyan edən bir avtomobilə belə minmək istəməzdi.

Dinin özünüqoruma məqsədilə çıxardığı düşünmə qadağası da heç də təhlükəsiz deyil, nə fərd üçün, nə də insan birliyi üçün. Analitik təcrübə bizə öyrətmişdir ki, belə bir qadağa, ilkin olaraq müəyyən bir sahə ilə məhdudlaşsa da, yayılma meylinə malikdir və sonra şəxsin həyat tərzində ağır ləngimələrin səbəbinə çevrilir. Bu təsiri qadın cinsində də müşahidə etmək olar — cinsəlliyi ilə yalnız düşüncədə məşğul olmaq qadağasının nəticəsi olaraq. Dini düşünmə ləngiməsinin zərərliliyini bioqrafiya keçmiş zamanların demək olar ki, bütün görkəmli fərdlərinin həyat tarixində sübut edə bilir. Digər tərəfdən, intellekt — və ya ona bizə tanış olan adı ilə deyək: ağıl — insanlara birləşdirici təsir göstərməsi ən çox gözlənilə bilən qüvvələrdən birinə aiddir, o insanlara ki, onlar bu qədər çətin bir yerdə saxlamaq və buna görə də çətin idarə olunurlar. Təsəvvür edin ki, hər kəs öz vurma cədvəlinə və öz xüsusi uzunluq və çəki vahidinə malik olsaydı, insan cəmiyyəti nə qədər qeyri-mümkün olardı. Ən yaxşı gələcək ümidimiz odur ki, intellekt — elmi ruh, ağıl — zamanla insan ruh həyatında diktaturanı ələ keçirəcəkdir. Ağılın mahiyyəti buna zəmanət verir ki, o zaman insan hiss təhriklərinə və onların təyin etdikləri şeylərə onlara layiq olan yeri verməkdə səhlənkarlıq etməyəcəkdir. Lakin ağılın belə bir hökmranlığının ümumi məcburiyyəti insanlar arasında ən güclü birləşdirici bağ olaraq təsdiqlənəcək və sonrakı birləşmələrə yol açacaqdır. Dinin düşünmə qadağası kimi belə bir inkişafa qarşı çıxan şey, bəşəriyyətin gələcəyi üçün bir təhlükədir.

İndi soruşmaq olar: Din niyə özü üçün perspektivsiz olan bu mübahisəyə son qoymur, açıq şəkildə belə bəyan etməklə: «Doğrudur, mən sizə adətən həqiqət adlandırılan şeyi verə bilmərəm; bunun əvəzində siz elmə bağlanmalısınız. Lakin mənim verməli olduğum şey, sizin elmdən ala biləcəyiniz hər şeydən qat-qat gözəl, təsəlliverici və ucaldıcıdır. Və buna görə də sizə deyirəm ki, o, başqa, daha yüksək mənada həqiqətdir.» Cavabı tapmaq asandır. Din bu güzəştə gedə bilməz, çünki bununla kütlə üzərində hər bir təsirini itirərdi. Adi adam sözün adi mənasında yalnız bir həqiqət tanıyır. Daha yüksək və ya ən yüksək həqiqətin nə olması lazım gəldiyini o, təsəvvür edə bilmir. Həqiqət ona ölüm qədər az artım qabiliyyətli görünür və gözəldən doğruya sıçrayışı o, edə bilmir. Bəlkə də siz mənimlə birlikdə düşünürsünüz ki, o, bunda haqlıdır.

Mübarizə hələ bitməyib. Dini dünyagörüşünün tərəfdarları köhnə prinsipə uyğun hərəkət edirlər: ən yaxşı müdafiə hücumdur. Onlar soruşurlar: bəs bu elm nədir ki, özünə dinimizi dəyərsizləşdirmək hüququnu verir, halbuki din min illər boyu milyonlarla insana nicat və təsəlli bəxş etmişdir? Bəs o öz növbəsində nə etmişdir? Bundan sonra ondan nə gözləyə bilərik? Təsəlli və ruh yüksəkliyi gətirmək — öz etirafına görə, buna qadir deyil. Gəlin bundan imtina edək, baxmayaraq ki, bu asan bir fədakarlıq deyil. Bəs onun təlimləri necədir? O bizə deyə bilərmi ki, dünya necə yaranmışdır və onu hansı tale gözləyir? O bizə heç olmasa ardıcıl bir dünya mənzərəsi çəkə bilərmi, həyatın izah olunmamış hadisələrinin hara aid olduğunu, mənəvi qüvvələrin necə olub da passiv materiyaya təsir edə bildiyini göstərə bilərmi? Əgər bunu bacarsaydı, biz ondan hörmətimizi əsirgəməzdik. Amma bunların heç biri yoxdur, bu cür heç bir problemi o hələ həll etməmişdir. O bizə guya bilik parçaları verir ki, onları bir-biri ilə uzlaşdıra bilmir, hadisələrin gedişindəki qanunauyğunluqlara dair müşahidələr toplayır, onlara qanunlar adı verir və öz cəsarətli yozumlarına tabe etdirir. Və öz nəticələrini hansı kiçik əminlik dərəcəsi ilə təchiz edir? Onun öyrətdiyi hər şey yalnız müvəqqəti qüvvədədir; bu gün ən yüksək hikmət kimi təriflənən şey sabah rədd edilir və yenidən yalnız sınaq qaydasında başqa bir şeylə əvəz olunur. Son yanlışlıq isə sonra həqiqət adlanır. Və bu həqiqət üçün biz ən yüksək sərvətimizi qurban verməliyik!

Xanımlar və cənablar! Düşünürəm ki, siz özünüz burada hücuma məruz qalan elmi dünyagörüşünə bağlı olduğunuz üçün bu tənqiddən o qədər də dərindən sarsılmayacaqsınız. İmperator Avstriyasında bir vaxtlar bir söz deyilmişdi, onu burada xatırlatmaq istərdim. Qoca hökmdar bir dəfə ona narahatlıq verən bir partiyanın nümayəndə heyətinə qışqırmışdı: bu artıq adi müxalifət deyil, bu təxribatçı müxalifətdir. Buna bənzər şəkildə siz də görəcəksiniz ki, elmə qarşı irəli sürülən ittihamlar — guya o, dünya tapmacalarını hələ həll etməyib — ədalətsiz və kinli şəkildə şişirdilmişdir; bu böyük nailiyyətlər üçün onun həqiqətən də indiyədək çox az vaxtı olmuşdur. Elm çox gəncdir, gec inkişaf etmiş insan fəaliyyətidir. Yalnız bir neçə tarix xatırladaq: Kepler planetlərin hərəkət qanunlarını kəşf edəndən təxminən 300 il keçmişdir, işığı öz rənglərinə ayıran və cazibə qüvvəsi təlimini irəli sürən Nyutonun ömrü 1727-ci ildə, yəni 200 ildən bir az çox əvvəl başa çatmışdır, Fransa inqilabından az əvvəl Lavuazye oksigeni kəşf etmişdir. İnsan ömrü bəşəriyyətin inkişaf müddəti ilə müqayisədə çox qısadır, mən bu gün çox qoca bir kişi ola bilərəm, amma hər halda, mən artıq sağ idim, Ç. Darvin növlərin mənşəyi haqqında əsərini ictimaiyyətə təqdim etdi. Həmin 1859-cu ildə radiumun kəşfçisi Pyer Küri anadan olmuşdur. Əgər daha da geriyə, yunanlarda dəqiq təbiət elminin başlanğıclarına, Arximedə, Kopernikin sələfi Samoslu Aristarxa (təqribən e.ə. 250-ci il), hətta babillilərdə astronomiyanın ilk cəhdlərinə qədər getsəniz, bununla yalnız antropologiyanın insanın meymuna bənzər ilkin formasından inkişafı üçün tələb etdiyi və şübhəsiz ki, yüz min ildən çoxunu əhatə edən dövrün kiçik bir hissəsini əhatə edirsiniz. Və unutmayaq ki, son əsr elə bir bolluqda yeni kəşflər, elmi tərəqqinin elə böyük sürətlənməsini gətirmişdir ki, elmin gələcəyinə əminliklə baxmaq üçün hər cür əsasımız var.

Digər etirazlara müəyyən dərəcədə haqq verməliyik. Elmin yolu da elə budur: yavaş, təcrübəli, məşəqqətli. Bunu inkar etmək və dəyişdirmək mümkün deyil. O biri tərəfin cənablarının narazı olması təəccüblü deyil; onlar naz-nemətə öyrəşiblər, vəhydə onlar üçün daha asan olub. Elmi işdə tərəqqi tamamilə analizdəki kimi baş verir. İnsan işə gözləntilər gətirir, lakin onları geri sıxışdırmalı olur. Müşahidə vasitəsilə indi burada, indi orada yeni bir şey öyrənilir, parçalar əvvəlcə bir-birinə uyğun gəlmir. Ehtimallar irəli sürülür, köməkçi quruluşlar yaradılır, onlar təsdiqlənmədikdə geri götürülür, çox səbir, bütün imkanlara hazırlıq tələb olunur, erkən inanclardan imtina edilir ki, onların təzyiqi altında yeni, gözlənilməz məqamlar gözdən qaçmasın, və nəhayət bütün bu səy özünü doğruldur, səpələnmiş tapıntılar bir araya gəlir, insan ruhi hadisələrin bütöv bir parçasına dair dərk əldə edir, vəzifəni yerinə yetirmiş olur və artıq növbəti üçün azaddır. Yalnız təcrübənin tədqiqata göstərdiyi köməkdən analizdə məhrum olmaq lazımdır.

Elmin bu tənqidində də xeyli şişirtmə var. Onun kor-koranə bir cəhddən digərinə səndələdiyi, bir səhvi digəri ilə əvəz etdiyi doğru deyil. Bir qayda olaraq o, heykəltəraşın gil model üzərində işlədiyi kimi işləyir: sənətkar kobud eskiz üzərində yorulmadan dəyişikliklər edir, əlavə edir və götürür, ta ki görülən və ya təsəvvür edilən obyektə onu qane edən bənzərlik dərəcəsinə çatana qədər. Həmçinin, heç olmasa daha qədim və daha yetkin elmlərdə, artıq bu gün də yalnız dəyişdirilən və genişləndirilən, lakin artıq sökülməyən möhkəm bir əsas var. Elmi fəaliyyətdə işlər o qədər də pis görünmür.

Və nəhayət, elmin bu ehtiraslı ləkələnmələri nəyə nail olmaq istəyir? Bu günkü natamamlığına və ona xas olan çətinliklərə baxmayaraq, o bizim üçün əvəzolunmaz olaraq qalır və heç bir şeylə əvəz edilə bilməz. O, ağla gəlməyən təkmilləşmələrə qadirdir, dini dünyagörüşü isə deyil. Bu, bütün əsas məqamlarda tamamdır; əgər o bir səhv idisə, əbədi olaraq belə qalmalıdır. Elmin heç bir kiçildilməsi də bir şey edə bilməz reallıqdan kənar aləmə olan asılılığımıza uyğun gəlməyə çalışdığı halda, din illüziyadır və gücünü həvəs-arzu təhriklərimizə güzəşt göstərməsindən alır — bu faktı dəyişmir.

Elmi dünyagörüşünə zidd olan digər dünyagörüşlərini də xatırlamaq borcumdur; lakin bunu könülsüz edirəm, çünki bilirəm ki, onları qiymətləndirmək üçün lazımi səlahiyyət məndə yoxdur. Odur ki, aşağıdakı qeydləri bu etirafın təsiri altında qəbul edin və əgər marağınız oyanmışsa, başqa tərəfdən daha yaxşı məlumat axtarın.

Burada ilk növbədə, dünyanın mənzərəsini ən çox dünyadan uzaqlaşmış mütəfəkkirin ruhunda əks olunduğu kimi təsvir etməyə cəsarət edən müxtəlif fəlsəfi sistemləri qeyd etmək lazımdır. Lakin fəlsəfənin və onun metodlarının ümumi xarakteristikasını verməyə artıq cəhd etmişəm və ayrı-ayrı sistemləri qiymətləndirmək üçün isə, yəqin ki, heç kimin olmadığı qədər yararsızam. Odur ki, mənimlə birlikdə elə bizim dövrümüzdə yan keçmək mümkün olmayan iki başqa təzahürə müraciət edin.

Bu dünyagörüşlərindən biri sanki siyasi anarxizmin əksinədir, bəlkə də onun şüasıdır. Belə intellektual nihilistlər, şübhəsiz, əvvəllər də olmuşdur, lakin hazırda müasir fizikanın nisbilik nəzəriyyəsi onların başına vurmuş görünür. Onlar hərçənd elmdən çıxış edirlər, lakin onu özünü ləğv etməyə, özünü öldürməyə sövq etməyi bacarırlar, ona öz iddialarını təkzib etməklə özünü yoldan çıxarmaq vəzifəsini qoyurlar. Çox vaxt belə təəssürat yaranır ki, bu nihilizm yalnız müvəqqəti bir mövqedir və həmin vəzifə yerinə yetirilənədək saxlanılır. Elm aradan qaldırıldıqdan sonra, azad olmuş məkanda hər hansı mistisizm və ya yenidən köhnə dini dünyagörüşü yayıla bilər. Anarxist təlimə görə, ümumiyyətlə, heç bir həqiqət yoxdur, xarici aləmin etibarlı dərki yoxdur. Bizim elmi həqiqət kimi təqdim etdiyimiz şey, əslində, yalnız öz ehtiyaclarımızın məhsuludur, onlar dəyişən xarici şərait altında özlərini necə göstərməlidirsə, elə göstərirlər, yəni yenə də illüziyadır. Əsasən, biz yalnız ehtiyac duyduğumuzu tapırıq, yalnız görmək istədiyimizi görürük. Başqa cür edə bilmərik. Həqiqətin meyarı, yəni xarici aləmlə uyğunluq aradan qalxdığı üçün, hansı fikirlərə bağlı olmağımız tamamilə fərq etmir. Hamısı eyni dərəcədə doğru və eyni dərəcədə yanlışdır. Və heç kimin başqasını səhvə yol verməkdə günahlandırmağa haqqı yoxdur.

Epistemologiyaya meyilli bir ruh üçün anarxistlərin hansı yollarla, hansı sofizmlərlə elmdən belə son nəticələri qoparmağa müvəffəq olduqlarını araşdırmaq bir cazibə ola bilərdi. O zaman məlum misaldan irəli gələnə bənzər vəziyyətlərlə qarşılaşmaq lazım gələrdi: Bir kritli deyir: Bütün kritlilər yalançıdır və s. Lakin mənim buna daha dərindən girməyə həzzi və qabiliyyəti yoxdur. Yalnız deyə bilərəm ki, anarxist təlim mücərrəd şeylər barədə fikirlərə aid olduğu müddətcə son dərəcə üstün səslənir; praktik həyata ilk addımda uğursuzluğa düçar olur. İndi insanların hərəkətləri onların fikirləri, bilikləri ilə idarə olunur və atomların quruluşu və ya insanın mənşəyi haqqında spekulyasiya edən də, dayanıqlı bir körpünün konstruksiyasını layihələndirən də eyni elmi ruhdur. Həqiqətən də, nə fikirləşdiyimiz laqeyd olsaydı, fikirlərimiz arasında reallıqla uyğunluğu ilə seçilən biliklər olmasaydı, körpüləri daşdan olduğu kimi kartondan da tikə bilərdik, xəstəyə sentiqram əvəzinə desiqram morfin yeridə bilərdik, efir əvəzinə gözyaşardıcı qazı narkoz üçün istifadə edə bilərdik. Lakin intellektual anarxistlər də öz nəzəriyyələrinin belə praktik tətbiqlərini qətiyyətlə rədd edərdilər.

Digər müxalifətə daha ciddi yanaşmaq lazımdır, bu halda da öz orientasiyamın qeyri-kafiliyindən ən canlı şəkildə təəssüflənirəm. Güman edirəm ki, siz bu məsələ haqqında məndən çox bilirsiniz və çoxdan marksizm lehinə və ya əleyhinə mövqe tutmusunuz. K. Marksın cəmiyyətin iqtisadi strukturu və müxtəlif təsərrüfat formalarının insan həyatının bütün sahələrinə təsiri haqqında tədqiqatları bizim dövrümüzdə mübahisəsiz bir nüfuz qazanmışdır. Onların ayrı-ayrı hallarda nə dərəcədə doğru olduğunu və ya yanıldığını, əlbəttə, bilə bilmərəm. Eşidirəm ki, daha yaxşı məlumatlı olan başqaları üçün də bu asan deyil. Marksın nəzəriyyəsində məni cəmiyyətin inkişafının formalarının təbiət tarixi prosesi olduğunu və ya sosial təbəqələşmədəki dəyişikliklərin dialektik proses yolu ilə bir-birindən yarandığını iddia etdiklərini eşitmişəm. Bu iddiaları düzgün başa düşdüyümə heç də əmin deyiləm, onlar da «materialist» səslənmir, daha çox Marksın da keçdiyi məktəbi olan o qaranlıq Hegel fəlsəfəsinin çöküntüsü kimi səslənir. Cəmiyyətdə siniflərin yaranmasını tarixin başlanğıcından bəri bir-birindən azca fərqlənən insan dəstələri arasında baş verən mübarizələrə bağlamağa vərdiş etmiş həvəskar fikrimdən necə azad ola biləcəyimi bilmirəm. Sosial fərqlər, məncə, ilkin olaraq qəbilə və ya irq fərqləri idi. Psixoloji amillər, məsələn, konstitusional aqressiya həvəsinin dərəcəsi, həmçinin dəstə daxilində təşkilatın möhkəmliyi və maddi amillər, məsələn, daha yaxşı silahlara sahib olmaq qələbəni həll edirdi. Eyni torpaqda birgə yaşayışda qaliblər ağalar, məğlublar qullar oldular. Bunda nə təbiət qanunu, nə də anlayış dəyişikliyi aşkar etmək olar, lakin təbiət qüvvələri üzərində getdikcə artan hökmranlığın insanların sosial münasibətlərinə göstərdiyi təsir danılmazdır, çünki o, yeni qazanılmış güc vasitələrini həmişə öz aqressiyasının xidmətinə verir və bir-birinə qarşı istifadə edir. Metalın, bürüncün, dəmirin tətbiqi bütöv mədəniyyət dövrlərinə və onların sosial institutlarına son qoydu. Mən həqiqətən inanıram ki, barıt, odlu silah cəngavərliyi və zadəganlıq hakimiyyətini ləğv etdi və rus despotizmi hələ uduzulmuş müharibədən əvvəl məhkum edilmişdi, çünki Avropaya hakim olan ailələr daxilində qohum evliliyi dinamitin partlayıcı qüvvəsinə müqavimət göstərə bilən bir çar nəsli yarada bilməzdi.

Bəlkə də biz indiki, dünya müharibəsindən sonrakı iqtisadi böhranla təbiət üzərində son möhtəşəm qələbənin, hava məkanının fəthinin yalnız qiymətini ödəyirik. Bu çox inandırıcı səslənmir, lakin heç olmasa əlaqənin ilk halqalarını aydın görmək olar. İngiltərənin siyasəti onun sahillərini yuyan dənizin təmin etdiyi təhlükəsizliyə əsaslanırdı. Blerio təyyarə ilə Kanaldan uçduğu anda bu qoruyucu təcrid pozuldu və sülh dövründə və təlim məqsədləri üçün bir alman zeppelinin London üzərində dövrə vurduğu o gecədə Almaniyaya qarşı müharibə artıq qərara alınmış məsələ idi.¹) Burada sualtı qayığın təhdidini də unutmaq olmaz.¹

Bu qədər mühüm və mürəkkəb bir mövzunu qarşınızda bu qədər az və qeyri-kafi qeydlərlə işlədiyimə az qala utanıram, həm də bilirəm ki, sizə yeni olan heç nə deməmişəm. Mənim yalnız istədiyim sizin diqqətinizi ona yönəltmək idi ki, silahlarını özünə bənzərlərə qarşı mübarizə üçün götürdüyü təbiət üzərində hökmranlığa insanın münasibəti zəruri olaraq onun iqtisadi qurumlarına da təsir etməlidir. Görünür ki, biz dünyagörüşü problemlərindən hələ uzaqlaşmamışıq, lakin tezliklə yenidən yerimizdə olacağıq. Marksizmin gücü açıq-aydın onun tarix anlayışında və buna əsaslanan gələcək proqnozunda deyil, insanların iqtisadi münasibətlərinin onların intellektual, etik və bədii mövqelərinə göstərdiyi qaçılmaz təsirin kəskin şəkildə sübut edilməsindədir. Bununla o vaxta qədər demək olar ki, tamamilə yanlış qiymətləndirilmiş bir sıra əlaqələr və asılılıqlar aşkar edilmişdir. Lakin hesab etmək olmaz ki, iqtisadi motivlər cəmiyyətdə insanların davranışını müəyyən edən yeganə motivlərdir. Artıq müxtəlif şəxslərin, irqlərin, xalqların eyni iqtisadi şəraitdə fərqli davranması kimi şübhəsiz fakt iqtisadi amillərin təkbaşına hökmranlığını istisna edir. Ümumiyyətlə başa düşmək olmur ki, söhbət canlı insan varlıqlarının reaksiyalarından getdikdə psixoloji amilləri necə gözdən qaçırmaq olar, çünki belə amillər yalnız həmin iqtisadi münasibətlərin yaradılmasında artıq iştirak etməmiş deyil, həm də onların hökmranlığı altında insanlar öz ilkin həvəs təhriklərini, özünüqoruma həvəsini, aqressiya həzzini, sevgi ehtiyacını, həzz qazanma və xoşagəlməzlikdən qaçma cəhdini işə salmadan başqa cür davrana bilməzlər. Əvvəlki bir tədqiqatda biz həmçinin Fövqəl-Mənin keçmişin ənənəsini və ideal obrazlarını təmsil edən və yeni iqtisadi vəziyyətdən gələn təmayüllərə bir müddət müqavimət göstərəcək əhəmiyyətli iddiasını qeyd etdik. Nəhayət, unutmamalıyıq ki, iqtisadi zərurətlərə tabe olan insan kütləsi üzərində mədəniyyətin inkişafı prosesi — sivilizasiya deyənlər də var — də baş verir, bu proses şübhəsiz bütün digər amillərin təsiri altındadır, lakin mənşəcə onlardan asılı deyildir, orqanik bir prosesə bənzəyir və öz növbəsində digər amillərə təsir göstərməyə tamamilə qadirdir. O, həvəs məqsədlərini yerdəyişdirir və insanların indiyə qədər onlar üçün dözümlü olan şeylərə qarşı çıxmasına səbəb olur; elmi ruhun tədricən güclənməsi də onun əhəmiyyətli bir hissəsi kimi görünür. Əgər kimsə bu müxtəlif amillərin — ümumi insan həvəs quruluşunun, onun irqi variasiyalarının və mədəni çevrilmələrinin — sosial nizam, peşə fəaliyyəti və qazanc imkanları şəraitində necə davrandığını, bir-birini necə ləngitdiyini və təşviq etdiyini tək-tək sübut edə bilsəydi, əgər kimsə bunu bacarsaydı, o zaman marksizmi həqiqi cəmiyyətşünaslıqla tamamlamış olardı. Çünki cəmiyyətdə insanların davranışından bəhs edən sosiologiya da tətbiqi psixologiyadan başqa bir şey ola bilməz. Dəqiq desək, yalnız iki elm var: psixologiya, saf və tətbiqi, və təbiətşünaslıq.

İqtisadi şəraitin geniş əhatəli əhəmiyyəti haqqında yeni qazanılmış dərrakə ilə onun dəyişdirilməsini tarixi inkişafa buraxmamaq, əksinə, inqilabi müdaxilə ilə özünün həyata keçirməsi cəhdi meydana çıxdı. Rus bolşevizmində həyata keçirilməsi zamanı nəzəri marksizm bir dünyagörüşünün enerjisini, bütövlüyünü və müstəsnalığını qazandı, eyni zamanda da mübarizə apardığı şeylə qorxulu bir oxşarlıq əldə etdi. Əslində özü elmin bir parçası olub, həyata keçirilməsində elmə və texnikaya əsaslansa da, o, vaxtilə dinin yaratdığı qədər amansız bir düşünmə qadağası yaratdı. Marksist nəzəriyyənin tənqidi tədqiqi qadağandır, onun düzgünlüyünə dair şübhələr vaxtilə katolik kilsəsinin bidətçiliyi cəzalandırdığı kimi cəzalandırılır. Marksın əsərləri vəhy mənbəyi olaraq İncilin və Quranın yerini tutdu, halbuki onlar bu daha qədim müqəddəs kitablardan ziddiyyətlərdən və qaranlıqlıqlardan daha az azad olmalı deyillər.

Praktik marksizm bütün idealist sistemlərlə və illüziyalarla amansızcasına haqq-hesab çəksə də, özü əvvəlkilərdən heç də az şübhəli və isbat edilməz olmayan illüziyalar inkişaf etdirdi. O, bir neçə nəsil ərzində insan təbiətini elə dəyişəcəyinə ümid edir ki, yeni ictimai quruluşda insanların demək olar ki, sürtüşməsiz birgə yaşayışı meydana çıxsın və onlar əmək vəzifələrini məcburiyyətsiz öz üzərlərinə götürsünlər. Bu arada o, cəmiyyətdə zəruri olan həvəs məhdudlaşdırmalarını başqa yerlərə köçürür və hər bir insan birliyini təhdid edən aqressiv meyilləri xaricə yönəldir, kasıbların varlılara, indiyə qədər gücsüzlərin əvvəlki hakimiyyət sahiblərinə qarşı düşmənçiliyinə dayanır. Lakin insan təbiətinin belə bir çevrilməsi çox ehtimal olunmazdır. Kütlənin hazırda bolşevik təşviqinə o qədər həvəslə qoşulması ki, yeni quruluş hələ tamamlanmayıb və xaricdən təhdid olunur, onun qurulub tamamlanacağı və təhlükəsiz olacağı gələcək üçün heç bir təminat vermir. Dinə tamamilə bənzər şəkildə bolşevizm də öz möminlərini indiki həyatın əzabları və məhrumiyyətləri üçün daha yaxşı bir axirət vədi ilə təzmin etməlidir, orada artıq heç bir təmin olunmamış ehtiyac qalmayacaq. Doğrudur, bu cənnət dünyəvi olmalı, yer üzündə qurulmalı və yaxın gələcəkdə açılmalıdır. Lakin xatırlayaq ki, dini axirət həyatı haqqında heç nə bilməyən yəhudilər də Məsihin yer üzünə gəlişini gözləyirdilər və xristian orta əsrləri dönə-dönə Allahın səltənətinin yaxınlaşdığına inanmışdı.

Bolşevizmin bu etirazlara cavabının necə olacağı şübhə doğurmur. O deyəcək: İnsanlar hələ öz təbiətlərində dəyişdirilmədiyi müddətcə, bu gün onlara təsir edən vasitələrdən istifadə etmək lazımdır. Onların tərbiyəsində məcburiyyətdən imtina etmək olmaz — düşünmə qadağasından, qan tökülməsinə qədər zor tətbiqindən; və əgər onlarda o illüziyaları oyatmasaydıq, onları bu məcburiyyətə boyun əyməyə gətirə bilməzdik. Və o, nəzakətlə xahiş edə bilərdi ki, ona bunu başqa cür necə etmək mümkün olduğunu desinlər. Bununla biz məğlub olardıq. Mən heç bir məsləhət verə bilməzdim. Etiraf edərdim ki, bu təcrübənin şərtləri məni və mənim kimilərini onu həyata keçirməkdən çəkindirmişdir, lakin söhbət yalnız bizdən getmir. Elə əməl adamları da var ki, öz əqidələrində sarsılmazdırlar, şübhəyə əlçatmazdırlar, başqalarının əzablarına biganədirlər, əgər bu əzablar onların niyyətlərinə mane olursa. Belə adamlar sayəsindədir ki, belə bir yeni quruluşun möhtəşəm təcrübəsi indi Rusiyada həqiqətən həyata keçirilir. Böyük millətlərin yalnız xristian təqvasına bağlılıqdan xilas gözlədiklərini bəyan etdikləri bir zamanda, Rusiyadakı çevriliş — bütün xoşagəlməz ayrı-ayrı cəhətlərə baxmayaraq — yenə də daha yaxşı bir gələcəyin müjdəsi kimi təsir bağışlayır. Təəssüf ki, nə bizim şübhəmizdən, nə də başqalarının fanatik inamından təcrübənin necə nəticələnəcəyinə dair bir işarə çıxmır. Gələcək bunu öyrədəcək, bəlkə də göstərəcək ki, təcrübə vaxtından əvvəl başlanmışdır, ictimai quruluşun köklü dəyişməsinin uğur qazanma şansı azdır, nə qədər ki, yeni kəşflər təbiət qüvvələri üzərində hökmranlığımızı artırmamış və bununla ehtiyaclarımızın ödənilməsini asanlaşdırmamışdır. Yalnız o zaman mümkün ola bilər ki, yeni ictimai quruluş yalnız kütlələrin maddi ehtiyacını aradan qaldırmasın, həm də ayrı-ayrı fərdlərin mədəni tələblərinə qulaq assın. İnsan təbiətinin cilovsuzluğunun hər cür ictimai birliyə hazırladığı çətinliklərlə isə, əlbəttə, o zaman da görünməz dərəcədə uzun müddət güləşməli olacağıq.

Xanımlar və cənablar! İcazə verin, sonda psixoanalizin dünyagörüşü məsələsinə münasibəti haqqında söylədiklərimi yekunlaşdırım. Məncə, psixoanaliz özünə məxsus bir dünyagörüşü yaratmaq qabiliyyətində deyil. Buna ehtiyacı da yoxdur, o, elmin bir hissəsidir və elmi dünyagörüşünə qoşula bilər. Lakin bu, təmtəraqlı adı çətin ki, haqq etsin, çünki o, hər şeyə nəzər salmır, hələ çox natamamdır, bütövlük və sistem qurma iddiasında deyil. Elmi düşüncə insanlar arasında hələ çox gəncdir, böyük problemlərin bir çoxunun öhdəsindən hələ gələ bilməmişdir. Elm üzərində qurulmuş dünyagörüşü real xarici aləmin vurğulanmasından başqa, əsasən mənfi cəhətlərə malikdir: həqiqətə sadiqlik, illüziyaların rədd edilməsi kimi. Bizim yanımızdakı insanlardan kim bu vəziyyətdən narazıdırsa, kim özünün ani rahatlığı üçün daha çox şey tələb edirsə, qoy onu tapdığı yerdən əldə etsin. Biz onu qınamayacağıq, ona kömək edə bilmərik, amma onun üçün başqa cür də düşünə bilmərik.