XXX. Mühazirə. Yuxu və okkultizm

Xanımlar və cənablar! Bu gün dar bir yol gedəcəyik, lakin bu yol bizi geniş bir mənzərəyə apara bilər.

Yuxunun okkultizmlə əlaqəsi barədə danışacağımı bildirmək sizi çətin ki təəccübləndirsin. Axı yuxu çox vaxt mistika aləminə açılan qapı kimi qəbul edilmişdir, bu gün də bir çoxları üçün özlüyündə okkult bir fenomen sayılır. Biz də, onu elmi tədqiqat obyektinə çevirmiş olanlar da, onu həmin qaranlıq şeylərlə bir və ya bir neçə sapın bağladığını inkar etmirik. Mistika, okkultizm — bu adlarla nə nəzərdə tutulur? Məndən bu zəif sərhədlənmiş sahələri təriflərlə əhatə etmək cəhdi gözləməyin. Ümumi və qeyri-müəyyən şəkildə hamımız bilirik ki, burada nəyi düşünməliyik. Bu, elmin bizim üçün qurduğu, amansız qanunların hökm sürdüyü aydın dünyanın bir növ o tayıdır.

Okkultizm «göylə yer arasındakı, məktəb müdrikliyimizin heç yuxusunu görmədiyi» həmin «şeylərin» real mövcudluğunu iddia edir. İndi, gəlin məktəbin darlığına bağlı qalmayaq; bizə inandırıcı şəkildə təqdim edilənə inanmağa hazırıq. Biz bu şeylərlə elmin bütün digər materiallarına etdiyimiz kimi davranmağı, əvvəlcə belə proseslərin həqiqətən sübuta yetirilib-yetirilmədiyini müəyyənləşdirməyi, sonra isə, yalnız bundan sonra, onların reallığına şübhə etmək mümkün olmadıqda, onların izahına çalışmağı niyyət edirik. Lakin etiraf etmək lazımdır ki, hələ bu qərar bizim üçün intellektual, psixoloji və tarixi amillər üzündən çətinləşdirilir. Bu, digər tədqiqatlara yanaşdığımız zaman olduğu kimi eyni hal deyil.

Əvvəlcə intellektual çətinlik! İcazə verin, kobud, əyani izahlar verim. Tutaq ki, söhbət Yer kürəsinin daxilinin xassəsindən gedir. Məlum olduğu kimi, bu barədə heç bir dəqiq şey bilmirik. Güman edirik ki, o, közərmiş vəziyyətdə olan ağır metallardan ibarətdir. İndi kimsə belə bir iddia irəli sürsün ki, Yerin daxili karbon qazı ilə doymuş sudur, yəni bir növ soda suyudur. Biz, şübhəsiz, deyəcəyik ki, bu çox inanılmazdır, bütün gözləntilərimizə ziddir, bizi metal hipotezini qurmağa aparan biliklərimizin o dayaq nöqtələrini nəzərə almır. Lakin buna baxmayaraq, bu, düşünülməz deyil; əgər kimsə bizə soda suyu hipotezini yoxlamaq üçün bir yol göstərsə, biz heç bir müqavimət göstərmədən o yolla gedəcəyik. Amma indi başqa biri ciddi bir iddia ilə çıxış edir ki, Yerin nüvəsi mürəbbədən ibarətdir! Buna qarşı biz tamam başqa cür davranacağıq. Özümüzə deyəcəyik ki, mürəbbə təbiətdə rast gəlinmir, o, insan mətbəxinin məhsuludur, bu maddənin mövcudluğu bundan başqa meyvə ağaclarının və onların meyvələrinin mövcudluğunu öncədən qəbul edir, və biz bitki örtüyünü və insanın yemək bişirmə sənətini yerin dərinliyinə necə köçürə biləcəyimizi bilməzdik; bu intellektual etirazların nəticəsi marağımızın istiqamətinin dəyişməsi olacaq, yerin nüvəsinin həqiqətən mürəbbədən ibarət olub-olmadığını araşdırmağa girişmək əvəzinə, belə bir fikrə gələ bilən adamın necə bir insan olmalı olduğunu soruşacağıq və ən çoxu ondan bunu haradan bildiyini soruşacağıq. Mürəbbə nəzəriyyəsinin bədbəxt müəllifi ağır təhqir olunmuş hiss edəcək və bizi ittiham edəcək ki, guya elmi qərəz üzündən onun iddiasının obyektiv qiymətləndirilməsindən onu məhrum edirik. Amma bu ona heç bir fayda verməyəcək. Biz hiss edirik ki, qərəzlər həmişə qınanılası deyil, onlar bəzən haqlıdır, məqsədəuyğundur, bizə lazımsız sərfiyyatdan qaçmağa imkan verir. Axı onlar başqa, yaxşı əsaslandırılmış mühakimələrə görə analogiya nəticələrindən başqa bir şey deyil. Okkultizmin xeyli sayda iddiaları bizə mürəbbə hipotezi kimi təsir edir, belə ki, biz onları yoxlamadan əvvəlcədən rədd etməyə haqlı olduğumuzu zənn edirik. Amma bu o qədər də sadə deyil. Mənim seçdiyim kimi bir müqayisə heç nə sübut etmir, ümumiyyətlə müqayisələr kimi az sübut edir. Axı onun uyğun olub-olmadığı şübhəli qalır, və aydın olur ki, nifrətli rədd etmə mövqeyi artıq onun seçimini müəyyənləşdirmişdir. Qərəzlər bəzən məqsədəuyğun və haqlıdır, başqa vaxtlar isə səhv və zərərlidir, və heç vaxt bilmirsən ki, onlar nə vaxt birincisi, nə vaxt ikincisidir. Elmlərin tarixi tələsik mühakiməyə qarşı xəbərdarlıq edə bilən hadisələrlə son dərəcə zəngindir. Uzun müddət bu gün meteorit adlandırdığımız daşların göy fəzasından yerə gəlməsi də mənasız bir fərziyyə sayılırdı, yaxud dağların tərkibində molyusk qalıqları olan süxurun bir vaxtlar dəniz dibini təşkil etməsi də. Yeri gəlmişkən, bizim psixoanalizimizin də şüursuzun açılması ilə ortaya çıxdığı zaman vəziyyəti çox da fərqli olmadı. Deməli, biz analitiklər yeni iddiaları rədd etmək üçün intellektual motivi tətbiq edərkən ehtiyatlı olmaq üçün xüsusi əsasa malikik, və etiraf etməliyik ki, bu, bizi ikrah, şübhə və qeyri-müəyyənlikdən uzağa aparmır.

İkinci məqamı mən psixoloji adlandırdım. Bununla insanların sadəlövhlüyə və möcüzəyə inanmağa ümumi meylini nəzərdə tuturam. Həyat bizi lap əvvəldən öz sərt nizam-intizamına götürdüyü andan etibarən içərimizdə düşüncə qanunlarının amansızlığına və yeknəsəqliyinə, həmçinin reallığın yoxlanılması tələblərinə qarşı bir müqavimət oyanır. Ağıl bizə qarşı düşmənə çevrilir, çünki o, bizdən bir çox həzz imkanlarını əsirgəyir. İnsan kəşf edir ki, heç olmasa müvəqqəti də olsa, ondan yayınmaq və mənasızlığın vədlərinə qapılmaq nə qədər həzz gətirir. Məktəbli söz oyunlarından zövq alır, ixtisaslı alim elmi konqresdən sonra öz fəaliyyətini ələ salır, hətta ciddi adam da zarafat oyunlarından həzz alır. «Ağıl və elmə, insanın ən yaxşı qüvvəsinə» qarşı daha ciddi düşmənçilik öz fürsətini gözləyir, o, «təhsilli» həkimə deyil, möcüzə həkiminə və ya təbiət müalicəçisinə üstünlük verməyə tələsir, okkultizmin iddialarına doğru gedir, o vaxta qədər ki, onun guya faktları qanun və qaydanın pozulması kimi qəbul edilir, tənqidi yuxuya verir, qavrayışları təhrif edir, əsassız təsdiq və razılıqları zorla qəbul etdirir. İnsanların bu meylini nəzərə alan hər kəsin okkultist ədəbiyyatın bir çox məlumatlarını dəyərsizləşdirməyə tam əsası var.

Üçüncü ehtiyatı mən tarixi adlandırdım və bununla ona diqqət çəkmək istəyirəm ki, okkultizm dünyasında əslində heç bir yeni şey baş vermir, lakin orada son vaxtlar bütün o əlamətlər, möcüzələr, peyğəmbərliklər və ruh görünüşləri meydana çıxır ki, bunlar bizə qədim zamanlardan və qədim kitablardan xəbər verilir və biz çoxdan onları cilovlanmamış xəyalın və ya təmayüllü aldatmacanın məhsulu kimi, bəşəriyyətin cəhalətinin çox böyük olduğu və elmi ruhun hələ körpəlik çağında olduğu bir dövrün məhsulu kimi bitirmiş olduğumuzu zənn edirdik. Əgər okkultistlərin məlumatlarına görə bu gün də baş verənləri doğru kimi qəbul ediriksə, onda qədimdən gələn o xəbərləri də etibarlı kimi tanımalıyıq. Və indi düşünürük ki, xalqların ənənələri və müqəddəs kitabları bu cür möcüzə hekayələri ilə doludur və dinlər öz etibarlılıq iddialarını məhz bu cür qeyri-adi və möcüzəli hadisələrə əsaslandırır və onlarda insanüstü qüvvələrin təsirinin sübutlarını tapır. Onda bizdən şübhəni qaçırmaq çətinləşir ki, okkultist maraq əslində dini maraqdır, ki, o, okkultist hərəkatın gizli motivlərindən biridir — elmi düşüncənin tərəqqisi ilə təhlükə altına düşmüş dinə köməyə gəlmək. Və belə bir motivin dərk edilməsi ilə bizim etimadsızlığımız və guya okkult hadisələrin tədqiqinə girişməyə qarşı nifrətimiz artmalıdır.

Lakin nəhayət, bu ikrah hissi yenə də aradan qaldırılmalıdır. Okkultistlərin danışdıqları şeyin doğru olub-olmadığı fakt məsələsidir. Bu, müşahidə vasitəsilə həll edilə bilməlidir. Əslində, biz okkultistlərə minnətdar olmalıyıq. Qədim dövrlərdən gələn möcüzə xəbərləri bizim yoxlamamızdan kənarda qalır. Əgər biz onların sübuta yetirilə bilmədiyini düşünürüksə, yenə də etiraf etməliyik ki, onları tam ciddiliklə təkzib etmək mümkün deyil. Lakin indiki zamanda baş verən, bizim iştirak edə biləcəyimiz hadisələr barədə yenə də etibarlı bir mühakimə yürüdə bilməliyik. Əgər belə möcüzələrin bu gün baş vermədiyinə əmin olsaq, o zaman onların qədim dövrlərdə baş vermiş ola biləcəyi etirazından qorxmuruq. O zaman başqa izahlar daha yaxın olur. Beləliklə, biz tərəddüdlərimizi kənara qoymuşuq və okkult hadisələrin müşahidəsində iştirak etməyə hazırıq.

Bədbəxtlik ondadır ki, biz sonra niyyətimizə son dərəcə əlverişsiz olan şəraitlə qarşılaşırıq. Mühakiməmizin asılı olmalı olduğu müşahidələr elə şəraitdə aparılır ki, bu şərait hissiyyat qavrayışlarımızı etibarsız edir, diqqətimizi kütləşdirir — qaranlıqda və ya zəif qırmızı işıqda, uzun boş gözləmə müddətlərindən sonra. Bizə deyilir ki, artıq bizim inamsız, yəni tənqidi mövqeyimiz gözlənilən hadisələrin meydana gəlməsinə mane ola bilər. Belə yaradılmış vəziyyət, bizim adətən elmi tədqiqatlar apardığımız şəraitin əsl təhrif olunmuş mənzərəsidir. Müşahidələr sözdə mediumlar üzərində aparılır — xüsusi «həssas» qabiliyyətlər aid edilən, lakin nə ruhun, nə də xarakterin görkəmli xüsusiyyətləri ilə seçilməyən, qədim möcüzə göstərənlər kimi böyük bir ideya və ya ciddi bir niyyət daşımayan şəxslər. Əksinə, onlar hətta gizli qüvvələrinə inananlar arasında da xüsusilə etibarsız sayılırlar; onların çoxu artıq fırıldaqçı kimi ifşa edilmişdir, qalanlarının da eyni aqibətlə üzləşəcəyini gözləmək bizə təbii gəlir. Onların göstərdikləri şeylər qəsdən edilən uşaq zarafatları və ya sehrbazlıq fəndləri təəssüratı yaradır. Bu mediumlarla keçirilən iclaslarda heç vaxt yararlı bir şey ortaya çıxmamışdır, məsələn, yeni bir qüvvə mənbəyi əlçatan edilməmişdir. Təbii ki, boş silindr şlyapasından göyərçinlər çıxaran sehrbazın fəndindən göyərçin yetişdirilməsinin inkişafı da gözlənilmir. Mən asanlıqla belə bir adamın yerinə düşə bilərəm: o, obyektivlik tələbini yerinə yetirmək istəyir və buna görə də okkultist seanslarında iştirak edir, lakin bir müddət sonra yorulur və ona qarşı irəli sürülən tələblərdən iyrənib üz döndərir və heç bir şey öyrənmədən əvvəlki qərəzlərinə qayıdır. Belə bir adama etiraz etmək olar ki, bu da düzgün davranış deyil, öyrənmək istədiyi hadisələrə onların necə olacağını və hansı şəraitdə meydana çıxacağını əvvəlcədən yazmaq olmaz. Əksinə, davam etmək və son vaxtlar mediumların etibarsızlığına qarşı özünü qorumağa çalışdığı ehtiyat və nəzarət tədbirlərini qiymətləndirmək lazımdır. Təəssüf ki, bu müasir təhlükəsizlik texnikası okkultist müşahidələrin asan əlçatanlığına son qoyur. Okkultizmin öyrənilməsi xüsusi, çətin bir peşəyə, digər maraqlarla yanaşı məşğul oluna bilməyəcək bir fəaliyyətə çevrilir. Və bu işlə məşğul olan tədqiqatçılar qərara gələnə qədər insan şübhə və öz ehtimalları ilə baş-başa qalır.

Bu ehtimallar arasında ən ehtimal olunanı, yəqin ki, okkultizmin mahiyyət etibarilə hələ tanınmamış faktların real nüvəsindən ibarət olması, aldadıcılıq və fantaziya təsirinin isə onu çətin keçilən bir örtüklə əhatə etməsidir. Lakin biz bu nüvəyə necə yaxınlaşa bilərik, problemi hansı nöqtədən tuta bilərik? Burada, məncə, yuxu bizə köməyə gəlir və bütün bu qarışıqlıqdan telepatiya mövzusunu seçib götürmək üçün bizə işarə verir.

Bilirsiniz, telepatiya dedikdə biz guya mövcud olan faktı nəzərdə tuturuq ki, müəyyən bir vaxtda baş verən hadisə təxminən eyni zamanda məkanca uzaq bir şəxsin şüuruna çatır, halbuki bunun üçün bizə məlum olan bildiriş yolları nəzərə alınmır. Sükutla edilən fərziyyə budur ki, bu hadisə elə bir şəxsə aiddir ki, digər şəxsin, yəni xəbərin alıcısının ona güclü emosional marağı var. Yəni, məsələn, A şəxsi bədbəxt hadisəyə məruz qalır və ya ölür, ona yaxından bağlı olan B şəxsi, ana, qız və ya sevgili, bunu təxminən eyni vaxtda görmə və ya eşitmə qavrayışı vasitəsilə öyrənir; sonuncu halda yəni elə bil ki, ona telefonla xəbər verilmişdir, halbuki belə olmamışdır, bir növ simsiz teleqrafiyanın psixi qarşılığı. Belə hadisələrin nə qədər inanılmaz olduğunu sizə xüsusi vurğulamağa ehtiyac duymuram. Həm də bu xəbərlərin çoxunu yaxşı əsaslarla rədd etmək olar; bəziləri qalır ki, bunları rədd etmək o qədər də asan deyil. İndi icazə verin, nəzərdə tutduğum məlumatın məqsədi üçün ehtiyatlı «guya» sözünü buraxım və elə davam edim ki, sanki telepatik hadisənin obyektiv reallığına inanıram. Lakin buna bağlı qalın ki, belə deyil, mən heç bir əqidəyə bağlanmamışam.

Əslində sizə deyəcəyim azdır, yalnız bir əhəmiyyətsiz fakt. Gözləntinizi dərhal daha da məhdudlaşdırmaq istəyirəm və deyirəm ki, yuxunun telepatiya ilə əsaslı surətdə az əlaqəsi var. Nə telepatiya yuxunun mahiyyətinə yeni bir işıq salır, nə də yuxu telepatiyanın reallığına birbaşa sübut təqdim edir. Telepatik fenomen heç də yuxuya bağlı deyil, o, oyaq vəziyyətdə də baş verə bilər. Yuxu ilə telepatiya arasındakı əlaqəni müzakirə etməyin yeganə səbəbi ondan ibarətdir ki, yuxu vəziyyəti telepatik mesajın qəbulu üçün xüsusilə münasib görünür. Onda sözdə telepatik yuxu əldə edilir və onun təhlili zamanı əmin olursan ki, telepatik xəbər başqa bir gündüz qalığı kimi eyni rolu oynamış və belə bir qalıq kimi yuxu işlənməsi tərəfindən dəyişdirilmiş və onun təmayülünə xidmət etdirilmişdir.

Belə bir telepatik yuxunun təhlilində indi o şey baş verir ki, mənə kifayət qədər maraqlı göründü və əhəmiyyətsizliyinə baxmayaraq onu bu mühazirə üçün başlanğıc nöqtəsi seçməyə sövq etdi. 1922-ci ildə bu mövzu haqqında ilk məlumatı verdiyim zaman mənim ixtiyarımda yalnız bir müşahidə var idi. O vaxtdan bəri mən çoxlu oxşar müşahidələr etmişəm, lakin ilk nümunədə qalıram, çünki onu təqdim etmək ən asandır və sizi dərhal işin mahiyyətinə daxil edəcəyəm.

Görünür ağıllı, öz iddiasına görə heç də «okkultizmlə ruhlanaşmamış» bir kişi mənə qəribə görünən bir yuxu haqqında yazır. Əvvəlcədən bildirir ki, ondan uzaqda yaşayan evli qızı dekabrın ortalarında ilk doğuşunu gözləyir. Bu qız ona çox yaxındır, o da bilir ki, qızı ona çox sıx bağlıdır. İndi o, 16-dan 17-noyabra keçən gecə yuxuda görür ki, arvadı əkizlər doğub. Ardınca müxtəlif təfərrüatlar gəlir ki, mən onları burada keçə bilərəm, onlar da tam izahat tapmayıblar. Yuxuda əkizlərin anası olmuş arvad onun ikinci arvadıdır, qızın ögey anasıdır. O, bu arvaddan uşaq istəmir, ona ağıllı uşaq tərbiyəsi üçün yararlılığı inkar edir, həmçinin yuxunun görüldüyü vaxt onunla cinsi əlaqəni çoxdan dayandırmışdı. Onu mənə yazmağa sövq edən şey yuxu təliminə dair bir şübhə deyil ki, buna manifest yuxu məzmunu ona haqq qazandıra bilərdi, çünki yuxu niyə öz istəklərinin tam əksinə olaraq bu arvadın uşaq doğmasına imkan verir? Həm də bu arzuolunmaz hadisənin baş verə biləcəyinə dair bir qorxu üçün onun verdiyi məlumata görə heç bir əsas yox idi. Onu bu yuxunu mənə danışmağa sövq edən hal o idi ki, noyabrın 18-i səhər qızının əkizlər doğduğuna dair teleqraf xəbəri aldı. Teleqram bir gün əvvəl verilmişdi, doğuş 16-dan 17-noyabra keçən gecə, təxminən o saatda baş vermişdi ki, o, arvadının əkiz doğmasını yuxuda görürdü. Yuxugörən məndən soruşur ki, yuxu ilə hadisənin üst-üstə düşməsini təsadüf hesab edirəmmi. O, yuxunu telepatik adlandırmağa cürət etmir, çünki yuxu məzmunu ilə hadisə arasındakı fərq məhz ona mahiyyəti görünən şeyə, doğan şəxsin kimliyinə aiddir. Lakin onun bir qeydindən aydın olur ki, o, həqiqi telepatik yuxuya təəccüblənməzdi. Qızının öz ağır saatında, şübhəsiz, «xüsusilə onu düşündüyünü» deyir.

Xanımlar və cənablar! Əminəm ki, siz bu yuxunu artıq izah edə bilirsiniz və ona görə də başa düşürsünüz ki, mən niyə onu sizə danışdım. Burada bir kişi var, ikinci arvadından narazıdır, o, birinci nikahdan olan qızı kimi bir arvadı olmasını üstün tutardı. Şüursuz üçün təbii ki, bu «kimi» sözü aradan qalxır. İndi gecə vaxtı ona telepatik xəbər çatır: qızı əkizlər doğub. Yuxu işlənməsi bu xəbəri ələ keçirir, şüursuz arzunu onun üzərinə təsir etdirir, bu arzu isə qızı ikinci arvadın yerinə qoymaq istəyir və beləliklə, arzunu örtən və xəbəri təhrif edən qəribə manifest yuxu meydana gəlir. Deməliyik ki, yalnız yuxuların yozumu bizə onun telepatik yuxu olduğunu göstərdi, psixoanaliz bizim başqa cür tanıya bilməyəcəyimiz bir telepatik faktı aşkara çıxardı.

Lakin qoy sizi yanlış yola salmasın! Buna baxmayaraq, yuxuların yozumu telepatik faktın obyektiv həqiqəti barədə heç nə deməmişdir. Bu, başqa cür izah oluna bilən bir görünüş də ola bilər. Mümkündür ki, kişinin latent yuxu düşüncələri belə olmuşdur: Bu gün elə gündür ki, əgər qızım, əslində inandığım kimi, bir ay səhv hesablamayıbsa, doğuş baş verməli idi. Və onu son dəfə gördüyüm zaman görünüşü elə idi ki, sanki əkizlər doğacaqdı. Və mənim vəfat etmiş arvadım uşaqları o qədər sevirdi ki, əkizlərə necə sevinərdi! (Sonuncu məqamı yuxu görənin hələ qeyd olunmamış assosiasiyalarına əsasən əlavə edirəm.) Bu halda yuxunun təhriki telepatik xəbər deyil, yuxu görənin yaxşı əsaslandırılmış ehtimalları olardı, nəticə isə eyni qalardı. Görürsünüz, bu yuxu yozumu da telepatiyaya obyektiv reallıq tanımağın mümkün olub-olmaması sualı barədə heç nə deməmişdir. Bunu yalnız hadisənin bütün şəraitini hərtərəfli araşdırmaqla həll etmək olardı ki, təəssüf ki, bu nümunədə də, mənim təcrübəmin digər hallarında olduğu kimi, bu mümkün olmamışdır. Qəbul edirəm ki, telepatiya fərziyyəsi ən sadə izahı verir, lakin bununla çox şey qazanılmır. Ən sadə izah həmişə düzgün olmur, həqiqət çox vaxt sadə deyildir və insan belə geniş əhatəli bir fərziyyəyə qərar verməzdən əvvəl bütün ehtiyat tədbirlərinə riayət etmək istəyir.

İndi «Yuxu və telepatiya» mövzusunu tərk edə bilərik, bu barədə sizə deyəcəyim başqa bir şey yoxdur. Lakin yaxşı diqqət yetirin: bizə telepatiya haqqında nəsə öyrədən yuxu deyil, yuxunun yozumu, psixoanalitik işlənmə idi. Beləliklə, bundan sonra yuxudan tamamilə kənara çıxa bilərik və psixoanalizin tətbiqinin başqa, okkult adlandırılan bəzi faktlara müəyyən işıq sala biləcəyi gözləntisini izləmək istəyirik. Məsələn, telepatiyaya çox yaxın olan induksiya və ya düşüncə ötürülməsi fenomeni var ki, əslində o qədər də çətinlik çəkmədən onunla birləşdirilə bilər. Bu o deməkdir ki, bir şəxsdəki ruhi proseslər, təsəvvürlər, oyanma vəziyyətləri, iradə impulsları söz və işarələr vasitəsilə bildirişin məlum yollarından istifadə etmədən sərbəst məkan vasitəsilə başqa bir şəxsə keçə bilər. Başa düşürsünüz ki, belə bir şey həqiqətən baş versəydi, bu nə qədər qəribə, bəlkə də praktik baxımdan nə qədər əhəmiyyətli olardı. Yeri gəlmişkən, təəccüblüdür ki, qədim möcüzə hekayələrində məhz bu fenomendən ən az bəhs olunur. Xəstələrin psixoanalitik müalicəsi zamanı məndə belə bir təəssürat yarandı ki, peşəkar falçıların fəaliyyəti düşüncə ötürülməsi haqqında xüsusilə qüsursuz müşahidələr aparmaq üçün əlverişli bir imkan gizlədir. Bunlar əhəmiyyətsiz, hətta dəyərsiz şəxslərdir ki, hər hansı bir məşğuliyyətlə məşğul olurlar, kart açırlar, yazıları və əl xətlərini öyrənirlər, astroloji hesablamalar aparırlar və bununla da ziyarətçilərinin keçmiş və ya indiki talelərindən parçalarla tanışlıq göstərdikdən sonra onlara gələcəyi proqnozlaşdırırlar. Müştəriləri çox vaxt bu göstərilən xidmətlərdən kifayət qədər razı qalırlar və peyğəmbərliklər sonradan doğru çıxmasa da, onlara acıqlanmırlar. Mən bir neçə belə halı ələ keçirmişəm, onları analitik şəkildə öyrənə bilmişəm və indi sizə bu nümunələrin ən qəribəsini danışacağam. Təəssüf ki, bu məlumatların sübut qüvvəsi həkim diskretliyi vəzifəsinin məni məcbur etdiyi çoxsaylı susmalar üzündən zəifləyir. Lakin təhriflərdən ciddi qəsdən qaçmışam. Beləliklə, bir falçı ilə belə bir təcrübə yaşamış xəstələrimdən birinin hekayəsini dinləyin.

O, bir sıra bacı-qardaşların ən böyüyü olmuşdu, son dərəcə güclü ata bağlılığı içində böyümüşdü, gənc yaşında evlənmişdi, nikahda tam məmnunluq tapmışdı. Xoşbəxtliyi üçün yalnız bir şey çatışmırdı: uşaqsız qalmışdı, yəni sevdiyi əri tamamilə atanın yerinə qoya bilmirdi. Uzun illər davam edən məyusluqdan sonra ginekoloji əməliyyata qərar vermək istəyəndə əri ona açıqladı ki, günah ondadır, o, nikahdan əvvəl bir xəstəlik üzündən uşaq törətmək qabiliyyətini itirmişdi. Bu məyusluğa o, çətinliklə dözdü, nevrotik oldu, açıq-aydın sınaq təşvişlərindən əziyyət çəkirdi. Onu şənləndirmək üçün əri onu Parisə işgüzar səfərə apardı. Orada bir gün onlar otelin zalında oturmuşdular, o zaman qulluqçular arasında müəyyən bir təlaş onun diqqətini çəkdi. O soruşdu ki, nə olub, və öyrəndi ki, monsieur le professeur gəlib və həmin kabinetdə konsultasiyalar verir. O, özünün də bir sınaq etmək istəyini bildirdi. Əri bunu rədd etdi, lakin nəzarətsiz bir anda o, konsultasiya otağına sürüşüb keçmiş və falçının qarşısında dayanmışdı. O, 27 yaşında idi, çox daha gənc görünürdü, nikah üzüyünü çıxarmışdı. Monsieur le professeur onun əlini kül ilə doldurulmuş bir fincanın üzərinə qoydurdu, izi diqqətlə öyrəndi, sonra ona qarşıda duran ağır mübarizələrdən hər cür danışdı və təsəlli verən bir əminliklə bitirdi ki, o hələ də evlənəcək və 32 yaşında iki uşağı olacaq. O, mənə bu hekayəni danışanda 43 yaşında idi, ağır xəstə idi və heç bir zaman uşaq sahibi olmaq ümidi yox idi. Deməli, peyğəmbərlik doğru çıxmamışdı, lakin o, bu barədə heç də acılıqla danışmırdı, əksinə, sevindirici bir hadisəni xatırlayırmış kimi, məmnunluğun danılmaz ifadəsi ilə danışırdı. Müəyyən etmək asan idi ki, onun peyğəmbərliyin hər iki rəqəminin nə məna verə biləcəyi və ümumiyyətlə bir məna verib-vermədiyi barədə ən kiçik bir təsəvvürü yox idi.

Siz deyəcəksiniz ki, bu axmaq və anlaşılmaz bir hekayədir, və soruşacaqsınız ki, mən bunu sizə nə üçün danışdım. İndi mən tamamilə sizin fikrinizdə olardım, əgər — və indi əsas məqam budur — analiz bizə həmin peyğəmbərliyin elə bir yozumunu mümkün etməsəydi ki, bu yozum məhz detalların aydınlaşdırılması sayəsində qəti təsir bağışlayır. Yəni hər iki rəqəm xəstəmin anamın həyatında öz yerini tapır. Bu ana gec evlənmişdi, otuzdan sonra, və ailədə tez-tez bundan danışılırdı ki, o, buraxılmışı yetişdirmək üçün nə qədər uğurla tələsmişdi. İlk iki uşaq, başda bizim xəstə olmaqla, mümkün olan ən kiçik fasilə ilə eyni təqvim ilində doğulmuşdu və 32 yaşında onun həqiqətən artıq iki uşağı var idi. Deməli, monsieur le professeurun xəstəmə dediyi şey belə idi: Təsəlli olun, siz hələ o qədər gəncsiniz. Siz də hələ ananızla eyni taleyi yaşayacaqsınız — o da uzun müddət uşaq gözləməli olmuşdu — və 32 yaşında iki uşağınız olacaq. Lakin ananın taleyini yaşamaq, onun yerini tutmaq, atanın yanında onun mövqeyini almaq — bu, onun gəncliyinin ən güclü arzusu idi, indi isə yerinə yetirilməməsindən xəstələnməyə başladığı arzu. Peyğəmbərlik ona vəd edirdi ki, bu arzu hələ də yerinə yetiriləcək; peyğəmbərə qarşı necə mehribanlıqdan başqa bir hiss duya bilərdi? Lakin siz mümkün hesab edirsinizmi ki, cənab professor təsadüfi müştərisinin intim ailə tarixçəsinin məlumatları ilə tanış idi? Qeyri-mümkün; bəs ona haradan o məlumat gəldi ki, onu həmin iki rəqəmi peyğəmbərliyinə daxil etməklə xəstənin ən güclü və ən gizli arzusunu ifadə etməyə qadir etdi? Mən izah üçün yalnız iki imkan görürəm. Ya mənə danışıldığı kimi hekayə doğru deyil, başqa cür baş vermişdir, ya da etiraf etmək lazımdır ki, fikir ötürülməsi real fenomen olaraq mövcuddur. Əlbəttə, belə bir fərziyyə irəli sürmək olar ki, xəstə 16 illik fasilədən sonra söhbət gedən hər iki rəqəmi öz şüursuzundan həmin xatirəyə yerləşdirmişdir. Bu ehtimal üçün heç bir əsasım yoxdur, lakin onu istisna edə bilmirəm və təsəvvür edirəm ki, siz belə bir izaha fikir ötürülməsinin reallığından daha çox inanmağa hazır olacaqsınız. Əgər sonuncuya qərar verirsinizsə, unutmayın ki, yalnız analiz okkult faktı yaratmış, onu aşkara çıxarmışdır, halbuki o, tanınmaz dərəcədə təhrif olunmuşdu.

Əgər söhbət yalnız mənim xəstəmdəki kimi bir halda getsəydi, insan çiyinlərini çəkib onun üzərindən keçərdi. Heç kimin ağlına gəlməz ki, bu qədər həlledici dönüşü ifadə edən bir inancı tək bir müşahidə üzərində qursun. Lakin inanın mənim təminatıma, bu, mənim təcrübəmdə yeganə hal deyil. Mən bu cür peyğəmbərliklərdən xeyli sayda toplamışam və hamısından belə təəssürat almışam ki, falçı yalnız ona müraciət edən şəxslərin fikirlərini və xüsusilə onların gizli arzularını ifadə etmişdir, yəni bu cür peyğəmbərlikləri subyektiv məhsullar, fantaziyalar və ya aid şəxslərin yuxuları kimi təhlil etməyə haqqımız var. Əlbəttə, bütün hallar eyni dərəcədə sübut qüvvəsinə malik deyil və hamısında daha rasional izahları istisna etmək eyni dərəcədə mümkün deyil, lakin bütövlükdə faktiki fikir ötürülməsinin lehinə güclü bir ehtimal artıqlığı qalır. Mövzunun əhəmiyyəti bütün hallarımı sizə təqdim etməyimi əsaslandırardı, lakin bunu edə bilmirəm, çünki bunun üçün lazım olan təqdimatın genişliyi və bununla əlaqədar qaçılmaz olan borclu olduğum diskretliyin pozulması buna mane olur. Vicdanımı mümkün qədər sakitləşdirməyə çalışıram, sizə daha bir neçə misal verərkən.

Bir gün yüksək intellektli bir gənc mənə müraciət edir, son doktor imtahanları ərəfəsində olan bir tələbə — gənc, lakin onlardan əl çəkməyə qadir deyil, çünki onun şikayət etdiyi kimi, o, bütün maraqlarını, konsentrasiya qabiliyyətini, hətta nizamlı yaddaş imkanını da itirmişdir. Bu iflicabənzər vəziyyətin ilkin tarixçəsi tezliklə aşkar olunur: o, böyük özünü məğlub etmə səyi göstərdikdən sonra xəstələnmişdir. Onun bir bacısı var idi ki, o, ona qarşı güclü, lakin həmişə saxlanılan bir sevgi ilə bağlı idi, necə ki, bacısı da ona qarşı. «Nə yazıq ki, ikimiz evlənə bilmirik» — bu sözlər onların arasında kifayət qədər tez-tez deyilirdi. Layiqli bir kişi bu bacıya aşiq oldu, o da bu meyli qarşılıqlı olaraq cavablandırdı, lakin valideynlər bu birliyə icazə vermədilər. Bu çətin vəziyyətdə cütlük qardaşa müraciət etdi, o da onlara köməyini əsirgəmədi. O, aralarındakı yazışmalara vasitəçilik etdi, onun təsiri sayəsində valideynləri nəhayət razı salmaq da mümkün oldu. Nişan dövründə isə, həqiqətən, mənası asanlıqla təxmin edilə bilən bir təsadüf baş verdi. O, gələcək yeznəsi ilə birlikdə bələdçisiz çətin bir dağ gəzintisinə çıxdı, ikisi də yolu azdı və sağ-salamat geri qayıtmamaq təhlükəsi ilə üzləşdilər. Bacının toyundan qısa müddət sonra o, həmin ruhi tükənmə vəziyyətinə düşdü.

Psixoanalizin təsiri ilə iş qabiliyyəti bərpa olunduqdan sonra o, imtahanlarını vermək üçün məni tərk etdi, lakin onları uğurla başa vurduqdan sonra həmin ilin payızında qısa müddətə yenidən mənə qayıtdı. Sonra o, yaydan əvvəl yaşadığı qəribə bir hadisəni mənə danışdı. Onun universitet şəhərində böyük rəğbət qazanan bir falçı qadın var idi. Hökmdar evinin şahzadələri də mühüm müəssisələrdən əvvəl müntəzəm olaraq ona məsləhət üçün müraciət edirdilər. Onun iş üsulu çox sadə idi. O, müəyyən bir şəxsin doğum tarixlərini götürürdü, ondan başqa heç nə bilmək istəmirdi, adını da soruşmurdu, sonra astroloji kitablara baxır, uzun hesablamalar aparır və nəhayət həmin şəxs haqqında bir peyğəmbərlik söyləyirdi. Xəstəm onun gizli sənətindən yeznəsi üçün istifadə etmək qərarına gəldi. O, falçıya baş çəkdi və ona yeznəsinin tələb olunan məlumatlarını verdi. Falçı hesablamalarını apardıqdan sonra bu peyğəmbərliyi söylədi: Bu şəxs bu ilin iyul və ya avqust ayında xərçəng və ya istiridyə zəhərlənməsindən öləcək. Xəstəm sonra hekayəsini belə bitirdi: «Və bu tamamilə möhtəşəm idi!»

Mən əvvəldən narazılıqla qulaq asırdım. Bu nidasından sonra özümə sual verməyə icazə verdim: Bu peyğəmbərlikdə sizə nə möhtəşəm görünür? İndi biz gec payızdayıq, sizin yeznəniz ölməyib, bunu çoxdan mənə danışmış olardınız. Deməli, peyğəmbərlik doğrulmayıb. Bu, əlbəttə, belə deyil, dedi o, lakin qəribə olan budur. Mənim yeznəm xərçəng və istiridyənin ehtiraslı həvəskarıdır və keçən yay — yəni falçıya baş çəkməzdən əvvəl — istiridyə zəhərlənməsinə məruz qalmışdı, az qala öləcəkdi. Buna nə deyə bilərdim? Mən yalnız ona əsəbiləşə bilərdim ki, hərtərəfli təhsil almış, üstəlik uğurlu bir analizi arxada qoymuş bu adam əlaqəni daha yaxşı dərk etmirdi. Mən öz növbəmdə, astroloji cədvəllərdən xərçəng və ya istiridyə zəhərlənməsinin baş verməsini hesablamaq mümkün olduğuna inanmazdan əvvəl, daha çox belə hesab etmək istərdim ki, xəstəm rəqibinə qarşı nifrətini hələ də qalib gələ bilməmişdi, vaxtilə onun sıxışdırılması üzündən xəstələnmişdi və astroloq sadəcə onun öz gözləntisini dilə gətirmişdi: belə həvəslərdən əl çəkmirlər və bir gün o, yenə də bunun ucbatından məhv olacaq. Etiraf edirəm ki, bu hal üçün başqa izah bilmirəm, bəlkə yalnız o istisna ilə ki, xəstəm mənimlə zarafat etməyə icazə vermişdi. Amma o, nə o vaxt, nə də sonralar mənə bu şübhə üçün əsas vermədi və dediklərini ciddi nəzərdə tutduğu görünürdü.

Başqa bir hal. Nüfuzlu mövqedə olan bir gənc kişi bir yüngüləxlaq qadınla əlaqə saxlayır, bu əlaqədə qəribə bir məcburiyyət özünü göstərir. Vaxtaşırı o, sevgilisini istehzalı və lağedici sözlərlə elə incidir ki, qadın tam ümidsizliyə qapılır. Onu bu vəziyyətə gətirdikdən sonra rahatlaşır, onunla barışır və ona hədiyyələr verir. Amma indi o, ondan azad olmaq istəyir, məcburiyyət ona qorxulu görünür, görür ki, öz nüfuzu bu əlaqə üzündən zərər çəkir, öz arvadı olmasını, ailə qurmağı istəyir. Yalnız o ki, öz gücü ilə yüngüləxlaq qadından qurtula bilmir, bunun üçün analizin köməyinə müraciət edir. Belə bir təhqir səhnəsindən sonra, hələ analiz zamanı, o, qadından bir kağız yazısı yazmasını xahiş edir və onu xəttatlıq bilicisinə təqdim edir. Ondan aldığı məlumat belədir: Bu, son dərəcə ümidsizliyə qapılmış bir insanın yazısıdır, şəxs mütləq ən yaxın günlərdə özünü öldürəcək. Doğrudur, bu baş vermir, xanım sağ qalır, amma analiz onun bağlarını zəiflətməyə müvəffəq olur; o, xanımı tərk edir və özünə yaxşı arvad ola biləcəyini gözlədiyi bir gənc qıza üz tutur. Bundan az sonra elə bir yuxu görünür ki, bu, yalnız bu qızın dəyərinə dair başlayan şübhə kimi yozula bilər. O, həm də ondan bir yazı nümunəsi alır, həmin nüfuzlu şəxsə təqdim edir və onun yazısı haqqında elə bir hökm eşidir ki, bu, onun narahatlıqlarını təsdiqləyir. Beləliklə, o, qızı özünə arvad etmək niyyətindən əl çəkir.

Yazı bilicisinin rəylərini, xüsusən də birincisini qiymətləndirmək üçün adamımızın gizli tarixindən bir şey bilmək lazımdır. Erkən gənclik çağında o, ehtiraslı təbiətinə uyğun olaraq, özündən hər halda böyük olan bir gənc qadına dəlilik dərəcəsində aşiq olmuşdu. Onun tərəfindən rədd edildikdən sonra intihara cəhd etdi, onun ciddi niyyətindən şübhələnmək olmaz. Yalnız təsadüf nəticəsində ölümdən qurtuldu və uzun müddətli qulluqdan sonra sağaldı. Lakin bu vəhşi əməl sevdiyi qadın üzərində dərin təəssürat yaratdı, qadın ona iltifat göstərdi, o, onun məşuqu oldu, bundan sonra gizlicə ona bağlı qaldı və ona həqiqi cəngavərliklə xidmət etdi. İyirmi ildən çox keçdikdən sonra, hər ikisi qocaldıqda, qadın təbii ki ondan daha çox qocalmışdı, onda ondan ayrılmaq, azad olmaq, öz həyatını yaşamaq, özü ev və ailə qurmaq ehtiyacı oyandı. Və bu bezginliklə eyni vaxtda onda sevgiliyə qarşı uzun müddət boğulmuş intiqam ehtiyacı meydana çıxdı. Əgər bir vaxtlar o, qadın onu rədd etdiyi üçün özünü öldürmək istəmişdisə, indi o, qadının onu tərk etdiyi üçün ölüm axtarmasından məmnunluq duymaq istəyirdi. Lakin onun sevgisi hələ də o qədər güclü idi ki, bu arzu onun şüuruna çata bilməzdi; həm də o, qadını ölümə sürükləmək üçün ona kifayət qədər pislik etmək iqtidarında deyildi. Bu ruh halında o, fahişəni bir növ döyüləcək oğlan kimi götürdü ki, ucuz qiymətə intiqam hərisliyini yatırsın və ona qarşı bütün o işgəncələrə yol verdi ki, onlardan sevgili qadında arzu etdiyi nəticəni verəcəyini gözləyirdi. İntiqamın əslində sonuncuya yönəldiyi yalnız o halla özünü büruzə verirdi ki, o, qadını öz eşq macərasına sirdaş və məsləhətçi etdi, əvəzində ondan uzaqlaşmasını gizlətməli idi. Çoxdan verən mövqeyindən alan mövqeyinə düşmüş zavallı, onun səmimiyyətindən yəqin ki, fahişənin onun qəddarlığından əziyyət çəkdiyindən daha çox əziyyət çəkirdi. Əvəzedici şəxsə qarşı şikayət etdiyi və onu analizə sövq edən məcburiyyət, təbii ki, köhnə sevgilidən ona keçmişdi; o, məhz sonuncudan azad olmaq istəyirdi və bacarmırdı. Mən yazı bilicisi deyiləm və yazıdan xarakteri təxmin etmək sənətinə çox dəyər vermirəm, daha az inanıram ki, bu yolla yazanın gələcəyini əvvəlcədən demək. Ancaq görürsünüz ki, qrafologiyanın dəyəri barədə necə düşünmək lazım olsa da, göz qabağındadır ki, mütəxəssis, ona təqdim olunan nümunənin yazıçısının yaxın günlərdə özünü öldürəcəyini vəd edərkən, yenə də yalnız ondan sorğu-sual edən şəxsin güclü gizli arzusunu üzə çıxarmışdı. Buna bənzər bir şey sonra ikinci rəydə də baş verdi, yalnız burada şüursuz bir arzu nəzərə alınmırdı, əksinə, sorğu-sual edənin cücərti şübhələri və narahatlıqları yazı bilicisinin ağzından aydın ifadə tapırdı. Yeri gəlmişkən, mənim pasiyentim analizin köməyi ilə sehrli dairədən kənarda bir sevgi seçimi etməyə müvəffəq oldu, o dairəyə ki, orada ovsunlanmışdı.

Xanımlar və cənablar! İndi eşitdiniz ki, yuxuların yozumu və psixoanaliz ümumiyyətlə okkultizm üçün nə edir. Nümunələrdən gördünüz ki, onların tətbiqi ilə başqa cür tanınmaz qalan okkult hadisələr aydınlaşdırılır. Sizi şübhəsiz ən çox maraqlandıran suala — bu hadisələrin obyektiv reallığına inanmaq olarmı sualına — psixoanaliz birbaşa cavab verə bilməz, lakin onun köməyi ilə üzə çıxarılan material heç olmasa təsdiqə əlverişli təəssürat yaradır. Bununla sizin marağınız dayanmayacaq. Bilmək istəyəcəksiniz ki, psixoanalizin payı olmayan o qat-qat zəngin material hansı nəticələrə əsas verir. Ancaq orada mən sizi izləyə bilmərəm, bu artıq mənim sahəm deyil. Hələ edə biləcəyim yeganə şey, sizə analizlə heç olmasa bir əlaqəsi olan müşahidələrdən danışmaq olardı — o müşahidələr ki, analitik müalicə zamanı aparılmış, bəlkə də onun təsiri ilə mümkün olmuşdur. Sizə belə bir nümunə çatdıracağam, məndə ən güclü təəssürat buraxan nümunəni, çox ətraflı olacağam, diqqətinizi çoxlu xırda detallara cəlb edəcəyəm və buna baxmayaraq, müşahidənin inandırıcı gücünü çox artıracaq bir çox şeyi boğmalı olacağam. Bu, hadisənin aydın şəkildə üzə çıxdığı və analiz vasitəsilə inkişaf etdirilməsinə ehtiyac olmayan bir nümunədir. Onun müzakirəsində biz analizin köməyindən məhrum ola bilməyəcəyik. Ancaq əvvəlcədən deyirəm ki, analitik vəziyyətdə görünən fikir ötürülməsinin bu nümunəsi də bütün ehtiyatlara qarşı qorunmuş deyil, okkult fenomenin reallığı lehinə qeyd-şərtsiz mövqe tutmağa imkan vermir.

Beləliklə, dinləyin: 1919-cu ilin payız günlərində, təxminən səhər saat 10:30-da, Londondan yenicə gəlmiş doktor David Forsayt mən bir pasiyentlə işləyərkən mənim üçün bir kart qoyur. (London Universitetindən hörmətli həmkarım, bir neçə ay ərzində mənim yanımda psixoanalitik texnikanın sənətinə giriş aldığını belə açıqladığım üçün, şübhəsiz ki, bunu indiskresiya kimi qəbul etməyəcək.) Mənim yalnız onu salamlayıb sonraya təyin etməyə vaxtım var. Doktor Forsayt mənim xüsusi marağıma layiqdir; o, müharibə illərinin bağlanmasından sonra yanıma gələn, daha yaxşı bir dövr açmalı olan ilk əcnəbidir. Bundan az sonra, saat 11-də, pasiyentlərimdən biri, cənab P. gəlir — ağıllı və xoşxasiyyətli, yaşı 40 ilə 50 arasında olan bir kişi, vaxtilə qadınla bağlı çətinlikləri üzündən mənə müraciət etmişdi. Onun halı terapevtik uğur vəd etmirdi; mən ona çoxdan müalicəni dayandırmağı təklif etmişdim, lakin o, müalicənin davam etdirilməsini arzu etmişdi, görünür, ona görə ki, məndə rahat bir ata transferi içində özünü xoş hiss edirdi. Bu vaxt pul heç bir rol oynamırdı, çünki ondan çox az var idi; onunla keçirdiyim saatlar mənim üçün də təkan və istirahət idi və beləliklə, həkimlik fəaliyyətinin sərt qaydalarına məhəl qoymadan, analitik səy nəzərdə tutulmuş bir tarixə qədər davam etdirildi.

Bu gün P. qadınlarla sevgi münasibətləri yaratmaq cəhdlərinə qayıtdı və yenidən o gözəl, ədviyyatlı, kasıb qızdan bəhs etdi ki, əgər onun bakirəliyi faktı özü onu hər ciddi təşəbbüsdən çəkindirməsəydi, o, qızda uğur qazana bilərdi. O, bu qızdan artıq dəfələrlə danışmışdı, bu gün ilk dəfə olaraq danışdı ki, qız — təbii ki, onun maneəsinin həqiqi səbəbləri barədə heç bir təsəvvürü yoxdur — onu cənab Ehtiyatlı adlandırmağa adət edib. Bu məlumat məni heyrətə gətirir, doktor Forsaytın kartı əlimin altındadır, onu ona göstərirəm.

Vəziyyət budur. Gözləyirəm ki, o, sizə yazıq görünəcək, amma yalnız dinləməyə davam edin, bunun altında daha çox şey var.

P. gəncliyinin bir neçə ilini İngiltərədə keçirmişdi və buna görə də ingilis ədəbiyyatına daimi maraq saxlamışdı. Onun zəngin ingilis kitabxanası var, adətən oradan mənə kitablar gətirərdi və mən ona Bennett və Qolsuorsi kimi müəlliflərlə tanışlığı borcluyam, onlardan indiyə qədər az oxumuşdum. Bir gün o, mənə Qolsuorsinin «The Man of Property» adlı romanını borc verdi, roman şairin uydurduğu Forsayt ailəsinin qoynunda cərəyan edir. Qolsuorsi, görünür, bu öz yaradıcılığı tərəfindən özü əsir alınmışdı, çünki sonrakı hekayələrində dəfələrlə bu ailənin şəxslərinə yenidən müraciət etmiş və nəhayət, onlara aid bütün uydurmaları «The Forsyte Saga» adı altında toplamışdı. Danışdığım hadisədən yalnız bir neçə gün əvvəl P. mənə bu silsilədən yeni bir cild gətirmişdi. Forsayt adı və şairin onda təcəssüm etdirmək istədiyi bütün tipik cəhətlər də P. ilə söhbətlərimdə rol oynamışdı, bu ad iki şəxs arasında müntəzəm ünsiyyətdə asanlıqla formalaşan gizli dilin bir parçasına çevrilmişdi. İndi həmin romanlardakı Forsayt adı ziyarətçimin Forsayt adından az fərqlənir, alman tələffüzü üçün demək olar ki, ayırd edilə bilməz və bizim elə tələffüz edəcəyimiz mənalı ingilis sözü foresight olardı, tərcüməsi: qabaqcadan görüş və ya ehtiyatlılıq. Deməli, P. faktiki olaraq — xüsusilə öz şəxsi münasibətlərindən eyni adı çıxarmışdı ki, həmin ad eyni vaxtda onun bilmədiyi bir hadisə nəticəsində məni məşğul edirdi.

Doğrudur, bu artıq daha yaxşı görünür. Amma mən hesab edirəm ki, biz bu diqqətçəkən fenomen haqqında daha güclü təəssürat və hətta onun yaranma şərtlərinə müəyyən dərəcədə nüfuz əldə edəcəyik, əgər P.-nin həmin seansda irəli sürdüyü iki başqa assosiasiyanı analitik şəkildə işıqlandırsaq.

Birincisi: Keçən həftənin bir günündə mən cənab P.-ni saat 11-də boş yerə gözləmişdim və sonra doktor Anton fon Freyndi onun pansionunda ziyarət etmək üçün çıxmışdım. Mən heyran qaldım ki, cənab P. pansionun yerləşdiyi binanın başqa mərtəbəsində yaşayırdı. Bununla əlaqədar sonralar P.-yə demişdim ki, mən ona belə deyim, öz evində ziyarət etmişəm; lakin dəqiq bilirəm ki, pansionda ziyarət etdiyim şəxsin adını çəkməmişəm. Və indi o, cənab fon Vorsichtin adının çəkilməsindən az sonra mənə sual verir: Görəsən, xalq universitetində ingilis dili kursları aparan Freyd-Ottorego sizin qızınızmı? Və uzun illik ünsiyyətimizdə ilk dəfə olaraq o, mənim adıma rəsmi idarələrin, qurumların və mətbəə işçilərinin artıq məni öyrəşdirdiyi təhrifi tətbiq edir; Freyd yerinə — Freynd deyir.

İkincisi: Həmin seansın sonunda o, təşviş içində oyandığı bir yuxu danışır, əsl kabus, deyir. Əlavə edir ki, o, bu yaxınlarda bunun ingiliscə sözünü unutmuş və soruşan birinə məlumat vermişdi ki, kabus ingiliscə «a mare's nest» deməkdir. Bu, təbii ki, cəfəngiyyatdır, a mare's nest inanılmaz bir şey, bir quldur hekayəsi deməkdir, kabusun tərcüməsi isə «nightmare»dir. Bu assosiasiyanın əvvəlki ilə ortaq olduğu yeganə element ingiliscədir; lakin o, mənə təxminən bir ay əvvəl baş vermiş kiçik bir hadisəni xatırlatmalıdır. P. mənim otağımda oturmuşdu, o zaman gözlənilmədən Londondan başqa bir əziz qonaq, doktor Ernest Cons uzun ayrılıqdan sonra mənim yanıma girdi. Mən ona işarə etdim ki, P. ilə söhbətimi bitirənə qədər o biri otağa keçsin. Lakin o, gözləmə otağında asılmış fotoşəklinə görə onu dərhal tanıdı və hətta ona təqdim olunmaq istəyini bildirdi. İndi Cons kabus — night-mare haqqında monoqrafiyanın müəllifidir; bilmirdim ki, bu əsər P.-yə məlum olubmu. O, analitik kitablar oxumaqdan çəkinirdi.

Mən ilk növbədə sizin qarşınızda araşdırmaq istərdim ki, P.-nin assosiasiyalarının əlaqəsi və onların motivasiyası üçün hansı analitik anlayış əldə etmək olar. P. Forsayt və ya Forsayt adına mənim kimi köklənmişdi, bu ad onun üçün də eyni məna daşıyırdı, ümumiyyətlə bu adla tanışlığımı ona borclu idim. Qəribə fakt onda idi ki, o, bu adı birbaşa analizə gətirmişdi, London həkiminin gəlişi kimi yeni bir hadisə ilə həmin ad mənim üçün başqa mənada əhəmiyyətli olduqdan ən qısa müddət sonra. Lakin bəlkə də adın onun analiz saatında ortaya çıxma tərzi faktın özündən az maraqlı deyil. O, təxminən belə demədi: İndi sizə məlum olan romanlardan Forsayt adı yadıma düşür, əksinə, o, bu mənbə ilə heç bir şüurlu əlaqə olmadan həmin adı öz yaşantıları ilə hörməyə qadir idi və onu elə buradan üzə çıxarırdı ki, bu çoxdan baş verə bilərdi və indiyədək baş verməmişdi. Amma sonra dedi: Mən də bir Forsaytam, qız məni elə çağırır axı. Bu ifadədə özünə yol açan qısqanc iddia ilə kədərli özünü alçaltmanın qarışığını görməmək çətindir. Onu təxminən belə tamamlasaq, yanılmarıq: Sizin fikirlərinizin yeni gələnlə bu qədər intensiv məşğul olması məni incidir. Axı mənə qayıdın, mən də bir Forsaytam, — doğrudur, yalnız bir cənab Vorsicht, qızın dediyi kimi. Və indi onun fikir gedişi elementin assosiasiya sapı ilə: ingilis dilində əvvəlki iki fürsətə qayıdır ki, bunlar da eyni qısqanclığı oyada bilərdi. «Bir neçə gün əvvəl siz mənim evimə bir ziyarət etdiniz, amma təəssüf ki, mənə deyil, bir cənab fon Freyndə.» Bu fikir ona Freyd adını Freynd kimi təhrif etməyə imkan verir. Mühazirə cədvəlindəki Freyd-Ottorego buna xidmət etməlidir, çünki ingilis dili müəllimi olaraq manifest assosiasiyanı çatdırır. Və sonra bir neçə həftə əvvəlki başqa bir ziyarətçinin xatirəsi buna qoşulur ki, ona da şübhəsiz eyni dərəcədə qısqanclıq duyurdu, amma özünü ona da tab gətirə bilmirdi, çünki doktor Cons kabus haqqında bir traktat yazmağı bacarırdı, halbuki o belə yuxuları ən çoxu özü yaradırdı. Onun «a mare's nest» mənasındakı səhvinin xatırlanması da eyni əlaqəyə aiddir, bu yalnız belə demək istəyə bilər: Axı mən düzgün ingilis deyiləm, necə ki düzgün Forsayt deyiləm.

İndi onun qısqanclıq təhriklərini nə yersiz, nə də anlaşılmaz adlandıra bilərəm. O, Vyana şəhərinə yenidən yad şagirdlər və pasiyentlər gələn kimi onun analizinin və bununla da bizim ünsiyyətimizin sona çatacağına hazırlanmışdı və doğrudan da, bundan az sonra belə oldu. Lakin indiyə qədər gördüyümüz iş, eyni saatda irəli sürülmüş, eyni motivdən qidalanan üç fikrin aydınlaşdırılmasından ibarət olan bir parça analitik iş idi və bu fikirlərin fikir ötürülməsi olmadan çıxarıla bilinib-bilinməməsi ilə bağlı digər sualla çox az əlaqəsi var. Sonuncu sual üç fikrin hər biri ilə bağlı olaraq ortaya çıxır və beləliklə, üç ayrı suala parçalanır: P. doktor Forsaytın mənə indicə ilk ziyarətini etdiyini bilə bilərdimi? Onun evində ziyarət etdiyim şəxsin adının nə olduğunu bilə bilərdimi? Doktor Consun qarabasmadan bəhs edən bir məqalə yazdığını bilirdimi? Yoxsa onun fikirlərində yalnız mənim bu şeylər barədə biliyim özünü büruzə verirdi? Mənim müşahidəmin fikir ötürülməsinin lehinə bir nəticə çıxarmağa imkan verib-verməməsi bu üç ayrı sualın cavablandırılmasından asılı olacaq. Birinci sualı hələ bir müddət kənarda qoyaq, digər ikisini araşdırmaq daha asandır. Pansiondakı ziyarət halı ilk baxışda xüsusilə etibarlı təəssürat yaradır. Əminəm ki, onun evindəki ziyarəti qısa, zarafatyana xatırladarkən heç bir ad çəkməmişəm; P.-nin pansionda sözügedən şəxsin adını soruşduğunu çox az ehtimal edirəm, daha çox inanıram ki, o şəxsin varlığı P.-yə tamamilə məlum olmayıb. Lakin bu halın sübut qüvvəsi bir təsadüf nəticəsində tamamilə məhv olur. Pansionda ziyarət etdiyim kişinin adı təkcə Freynd deyildi, o, hamımız üçün həqiqi bir dost idi. Bu, nəşriyyatımızın əsasının qoyulmasına öz ianəsi ilə imkan yaratmış doktor Anton fon Freynd idi. Onun erkən ölümü, bir neçə il sonra Karl Abrahamın ölümü kimi, psixoanalizin inkişafına dəymiş ən ağır bədbəxtliklər idi. Deməli, o vaxt cənab P.-yə deyə bilərdim: Sizin evinizdə bir dostu ziyarət etdim və bu ehtimalla onun ikinci assosiasiyasına okkultist maraq aradan qalxır.

Üçüncü fikrin təəssüratı da tezliklə dağılır. P. Consun qarabasmadan bəhs edən bir məqalə dərc etdirdiyini bilə bilərdimi, halbuki o, heç vaxt analitik ədəbiyyat oxumamışdı? Bəli, bilə bilərdi. Onun bizim nəşriyyatımızın kitabları var idi, hər halda üz qabıqlarında elan olunmuş yeni nəşrlərin adlarını görmüş ola bilərdi. Bunu sübut etmək mümkün deyil, lakin inkar etmək də mümkün deyil. Beləliklə, bu yolla heç bir qərara gələ bilməyəcəyik. Təəssüflənməliyəm ki, mənim müşahidəm bir çox oxşar müşahidələr kimi eyni qüsurdan əziyyət çəkir. O, çox gec yazıya alınmış və cənab P.-ni artıq görmədiyim və ondan əlavə soruşa bilmədiyim bir vaxtda müzakirə olunmuşdur.

Beləliklə, düşüncə ötürülməsinin zahiri faktını təkbaşına da qüvvədə saxlayan ilk hadisəyə qayıdaq. P. bilə bilərdimi ki, doktor Forsayt ondan on beş dəqiqə əvvəl məndə olmuşdu? Ümumiyyətlə, onun mövcudluğundan və ya Vyanada olduğundan xəbərdar ola bilərdimi? Hər ikisini düz danmaq meylinə boyun əymək olmaz. Axı mən qismən təsdiqə aparan bir yol görürəm. Axı mən cənab P.-yə bildirə bilərdim ki, analiz üzrə təhsil almaq üçün İngiltərədən bir həkim gözləyirəm, daşqından sonra ilk «göyərçin» olaraq. Bu, 1919-cu ilin yayında ola bilərdi; doktor Forsayt gəlməzindən aylar əvvəl mənimlə məktubla razılaşmışdı. Hətta onun adını çəkmiş ola bilərəm, baxmayaraq ki, bu mənə çox inanılmaz görünür. Bu adın hər ikimiz üçün başqa mənası nəzərə alınsa, adın çəkilməsinə elə bir söhbət qoşulmalı idi ki, ondan yadımda nəsə qalardı. Yenə də ola bilər ki, bu baş vermişdi və mən onu tamamilə unutmuşdum, belə ki, cənab ehtiyatlılıq mənə analiz saatında bir möcüzə kimi təsir edə bildi. İnsan özünü skeptik sayırsa, yaxşı olar ki, bəzən öz skeptisizmindən də şübhələnsin. Bəlkə məndə də möcüzəyə gizli meyl var ki, bu, okkult faktların yaradılmasına bu qədər kömək edir.

Möcüzəliyin bir parçası belə yoldan götürüldüsə, bizi hələ başqa bir parça, hamısından ən çətini gözləyir. Tutaq ki, cənab P. bilirdi ki, doktor Forsayt adlı biri var və onun payızda Vyana gözlənilir; o zaman necə izah etməli ki, o, məhz onun gəldiyi gündə və ilk ziyarətindən dərhal sonra ona qarşı həssas olur? Demək olar ki, bu təsadüfdür, yəni bunu izahsız qoyuruq — amma mən P.-nin o iki başqa fikrini məhz təsadüfü istisna etmək üçün, sizə göstərmək üçün müzakirə etdim ki, o, həqiqətən məni ziyarət edən və mənim ziyarət etdiyim adamlara qarşı qısqanc fikirlərlə məşğul idi; ya da mümkünün ən son həddini nəzərdən qaçırmamaq üçün belə bir fərziyyəyə cəhd etmək olar ki, P. məndə xüsusi bir oyanma hiss etmişdi, halbuki mən bundan, əlbəttə, xəbərsizəm, və ondan öz nəticəsini çıxarmışdı. Ya da ingilisdən cəmi on beş dəqiqə sonra gələn cənab P., hər ikisinin ortaq yolunun kiçik bir hissəsində onunla rastlaşmış, onu səciyyəvi ingilis görkəmindən tanımış və daim öz qısqanc gözləməsinə köklənərək düşünmüşdü: Deməli, bu, doktor Forsaytdır, onun gəlişi ilə mənim analizim sona çatmalıdır. Və yəqin ki, o, məhz indi professordan gəlir. Bu rasionalist ehtimallarla daha irəli gedə bilmərəm. Yenə də bir non liquet olaraq qalır, amma etiraf etməliyəm ki, mənim hissimə görə, tərəzi burada da düşüncə ötürülməsinin xeyrinə əyilir. Yeri gəlmişkən, mən şübhəsiz ki, belə «okkult» hadisələri analitik vəziyyətdə yaşamaq imkanına düşən yeganə adam deyiləm. Helene Doyç 1926-cı ildə bənzər müşahidələri bildirmiş və onların xəstə ilə analitik arasındakı transfer münasibətləri ilə şərtlənməsini öyrənmişdir.

Əminəm ki, siz bu problemə münasibətimdən tam razı qalmayacaqsınız: tam əmin olmadan, lakin əmin olmağa hazır. Bəlkə özünüzə deyəcəksiniz: bu da elə bir haldır ki, bütün ömrü boyu vicdanla təbiətşünas kimi çalışmış bir adam qocalıqda əqli zəif, dindar və sadəlövh olur. Bilirəm, bəzi böyük adlar bu sıraya aiddir, lakin məni onlara aid etməyin. Heç olmasa dindar olmamışam, ümid edirəm ki, sadəlövh də olmamışam. Yalnız insan bütün ömrü boyu həqiqətlərlə ağrılı toqquşmadan yayınmaq üçün əyilmiş qalırsa, qocalıqda da yeni həqiqətlər qarşısında əyilən əyri kürəyini saxlayır. Siz, əlbəttə, daha çox istərdiniz ki, mən mülayim teizmə sadiq qalım və bütün okkultizmin rədd edilməsində amansız görünəm. Lakin mən lütf qazanmağa qadir deyiləm, sizə fikir ötürülməsinin, bununla da telepatiyanın obyektiv mümkünlüyü barədə daha mehriban düşünməyi təklif etməliyəm.

Unutmayın ki, mən bu problemləri burada yalnız psixoanalizdən onlara yaxınlaşmaq mümkün olduğu dərəcədə araşdırmışam. Onlar on ildən çox əvvəl ilk dəfə mənim görüş dairəmə daxil olanda, mən də elmi dünyagörüşümüzün təhlükə altında olması təşvişini hiss etdim; çünki okkultizmin parçaları təsdiqlənərsə, o, spiritizmə və ya mistikaya yer verməli olacaqdı. Bu gün başqa cür düşünürəm; hesab edirəm ki, elmə böyük inamın olmamasından xəbər verir, əgər insan elmin okkult iddialardan doğru çıxanı da qəbul edib emal edə biləcəyinə inanmırsa. Xüsusilə fikir ötürülməsinə gəldikdə isə, görünür, o, elmi — müxaliflər deyir: mexanistik — düşüncə tərzinin o qədər çətin qavranılan ruhi sahəyə yayılmasına birbaşa kömək edir. Axı telepatik proses ondan ibarət olmalıdır ki, bir şəxsin ruhi aktı digər şəxsdə eyni ruhi aktı oyadır. İki ruhi akt arasında olan şey asanlıqla fiziki proses ola bilər; ruhi olan bir ucda ona çevrilir və o, digər ucda yenidən eyni ruhiyə çevrilir. Telefonda danışmaq və eşitmək kimi digər çevrilmələrlə bənzərlik o zaman danılmaz olardı. Bir də düşünün, əgər ruhi aktın bu fiziki ekvivalentini ələ keçirmək mümkün olsaydı! Demək istərdim ki, şüursuzun fiziki olanla o vaxta qədər ruhi adlandırılan arasına daxil edilməsi sayəsində psixoanaliz bizi telepatiya kimi proseslərin qəbuluna hazırlamışdır. İnsan telepatiya təsəvvürünə bir dəfə öyrəşsə, onunla çox şeyə nail ola bilər, doğrudur, hələlik yalnız təxəyyüldə. Məlumdur ki, böyük böcək dövlətlərində ümumi iradənin necə meydana gəldiyi bilinmir. Bəlkə də bu, belə birbaşa psixi ötürmə yolu ilə baş verir. Belə bir fərziyyəyə gəlinir ki, bu, ayrı-ayrı varlıqlar arasında anlaşmanın ilkin, arxaik yoludur və filogenetik inkişaf gedişində hiss orqanları ilə qəbul edilən işarələr vasitəsilə daha yaxşı bildiriş üsulu tərəfindən sıxışdırılır. Lakin köhnə üsul arxa planda qorunub saxlana və müəyyən şəraitdə hələ də özünü təsdiq edə bilərdi, məsələn, ehtirasla həyəcanlanmış kütlələrdə də. Bütün bunlar hələ qeyri-müəyyəndir və həll olunmamış tapmacalarla doludur, lakin qorxmağa əsas yoxdur.

Əgər telepatiya real proses olaraq mövcuddursa, onun sübuta yetirilməsinin çətinliyinə baxmayaraq, onun kifayət qədər tez-tez rast gəlinən fenomen olduğunu güman etmək olar. Onu məhz uşağın ruh həyatında göstərə bilsəydik, bu, bizim gözləntilərimizə uyğun gələrdi. Burada uşaqların tez-tez rast gəlinən təşviş təsəvvürü yada düşür ki, guya valideynlər onlara bildirmədikləri halda bütün fikirlərini bilirlər; bu, böyüklərin Allahın hər şeyi bilməsinə olan inamının tam qarşılığı və bəlkə də mənbəyidir. Bu yaxınlarda etibarlı bir qadın, Dorothy Burlingham, «Kinderanalyse und Mutter» adlı məqaləsində müşahidələr bildirmişdir ki, əgər bunlar təsdiqlənə bilsəydi, fikir ötürməsinin reallığına dair qalan şübhəyə son qoymalı olardı. O, artıq nadir olmayan o vəziyyətdən istifadə etmişdir ki, ana və uşaq eyni vaxtda analizdə olurlar və oradan aşağıdakı kimi qəribə hadisələr barədə məlumat verir: Bir gün ana öz analiz seansında uşaqlıq səhnələrindən birində müəyyən rol oynayan bir qızıl sikkədən danışır. Evə qayıtdıqdan dərhal sonra onun təxminən on yaşlı kiçik oğlan uşağı onun otağına gəlir və ona saxlaması üçün bir qızıl sikkə gətirir. O, təəccüblə soruşur ki, bunu haradan alıb. O, bunu ad günündə alıb, lakin uşağın ad günü bir neçə ay əvvəl olub və uşağın məhz indi qızıl sikkəni xatırlaması üçün heç bir səbəb yoxdur. Ana uşağın analitikinə bu təsadüf barədə məlumat verir və ondan xahiş edir ki, uşaqda həmin hərəkətin əsasını araşdırsın. Lakin uşağın analizi heç bir aydınlıq gətirmir; hərəkət həmin gün uşağın həyatına yad bir cisim kimi soxulmuşdu. Bir neçə həftə sonra ana yazı masası arxasında oturur ki, ona tövsiyə edildiyi kimi, təsvir olunmuş təcrübə barədə qeyd aparsın. O zaman oğlan içəri girir və qızıl sikkəni geri tələb edir, onu analitik seansına aparmaq, göstərmək istəyir. Yenə də uşağın analizi bu arzuya heç bir giriş tapa bilmir.

Və bununla biz başladığımız yerə, psixoanalizə qayıtmış olduq.