XXXII. Mühazirə. Təşviş və həvəs həyatı

Xanımlar və cənablar! Təşviş və ruh həyatının əsas həvəsləri haqqındakı təsəvvürümüzdən sizə bəzi yeniliklər bildirməli olduğumu eşitməkdən təəccüblənməyəcəksiniz, həmçinin heç birinin həll olunmamış problemlərin son həlli kimi qəbul edilmək istəmədiyinə də təəccüblənməyəcəksiniz. Müəyyən niyyətlə mən burada təsəvvürlərdən danışıram. Bunlar qarşımıza qoyulan ən çətin vəzifələrdir, lakin çətinlik müşahidələrin qeyri-kafiliyindən irəli gəlmir; məhz ən tez-tez rast gəlinən və ən tanış hadisələr bizə bu tapmacaları verir; həm də onların təhrik etdiyi spekulyasiyaların uzaqlığından da irəli gəlmir; bu sahədə spekulyativ emal az nəzərə alınır. Əksinə, söhbət həqiqətən təsəvvürlərdən, yəni müşahidənin xam materialına tətbiqi onda nizam və aydınlıq yaradan düzgün mücərrəd təsəvvürlərin tətbiq edilməsindən gedir.

Mən artıq əvvəlki silsilənin iyirmi beşinci mühazirəsini təşvişə həsr etmişəm. Onun məzmununu qısaldılmış şəkildə təkrar etməliyəm. Biz demişdik ki, təşviş bir affekt halıdır, yəni həzz-xoşagəlməzlik silsiləsindən olan müəyyən hisslərin onlara uyğun gələn axıdılma innervasiyaları və onların qavranılması ilə birləşməsidir, lakin ehtimal ki, müəyyən mənalı bir hadisənin çöküntüsüdür, irs yolu ilə bədənə daxil edilmişdir, yəni fərdi qazanılmış histerik tutmaya bənzəyir. Belə bir affekt izi qoyan həmin hadisə olaraq doğuş prosesini götürmüşük, bu zaman təşvişə xas olan ürək fəaliyyəti və tənəffüsə təsirlər məqsədəuyğun idi. Deməli, ən ilk təşviş toksik xarakterli olmuşdur. Sonra biz real təşviş ilə nevrotik təşviş arasındakı fərqdən çıxış etdik; birincisi təhlükəyə, yəni xaricdən gözlənilən zərərə qarşı bizə başa düşülən görünən reaksiyadır, digəri isə tamamilə tapmacalıdır, sanki məqsədsizdir. Real təşvişin təhlilində biz onu artmış sensor diqqət və motor gərginlik halına endirdik ki, buna təşvişə hazırlıq deyirik. Bundan təşviş reaksiyası inkişaf edir. Burada iki çıxış yolu mümkündür. Ya köhnə travmatik təcrübənin təkrarı olan təşviş inkişafı bir siqnalla məhdudlaşır, onda qalan reaksiya yeni təhlükə vəziyyətinə uyğunlaşa bilər, qaçış və ya müdafiə ilə nəticələnər, ya da köhnə üstünlük qazanar, bütün reaksiya təşviş inkişafında tükənər və onda affekt halı iflicedici olar və indiki an üçün məqsədəuyğun olmaz.

Sonra biz nevrotik təşvişə müraciət etdik və dedik ki, biz onu üç cür münasibətdə müşahidə edirik. Birincisi, sərbəst üzən, ümumi təşviş halı olaraq, hər yeni ortaya çıxan imkanla müvəqqəti olaraq əlaqələnməyə hazır, sözdə gözləmə təşvişi kimi, məsələn, tipik təşviş nevrozunda olduğu kimi. İkincisi, sözdə fobiyalarda müəyyən təsəvvür məzmunlarına möhkəm bağlanmış, burada xarici təhlükə ilə əlaqəni hələ də tanıya bilirik, lakin onun qarşısındakı təşvişi hədsiz şişirdilmiş hesab etməliyik. Nəhayət, üçüncüsü, histeriya və digər ağır nevroz formalarında təşviş, hansı ki, ya simptomları müşayiət edir, ya da tutma və ya daha uzun sürən hal kimi müstəqil şəkildə ortaya çıxır, lakin həmişə xarici təhlükə ilə aşkar əsaslandırma olmadan. Sonra biz iki sual qarşıya qoyduq: nevrotik təşvişdə nədən qorxulur? və: bunu xarici təhlükələr qarşısındakı real təşvişlə necə uzlaşdırmaq olar?

Araşdırmalarımız heç də nəticəsiz qalmamışdır, biz bir sıra mühüm məlumatlar əldə etmişik. Təşvişli gözləmə ilə bağlı olaraq klinik təcrübə bizə cinsi həyatda libido tarazlığı ilə müntəzəm əlaqəni öyrətmişdir. Təşviş nevrozunun ən adi səbəbi frustran oyanmadır. Libidinal bir oyanma yaradılır, lakin təmin edilmir, istifadə olunmur; istifadəsindən yayındırılmış bu libidonun yerinə sonra təşviş meydana çıxır. Mən hətta bu təmin edilməmiş libidonun birbaşa təşvişə çevrildiyini söyləməyə özümü haqlı hesab edirdim. Bu anlayış kiçik uşaqların müəyyən tamamilə müntəzəm fobiyalarında dəstək tapmışdır. Bu fobiyaların çoxu bizim üçün tamamilə tapmacalıdır, lakin digərləri, məsələn, təklikdə qalma təşvişi və yad şəxslər qarşısında təşviş, etibarlı izah imkanı verir. Təklik də, yad üz də tanış anaya həsrəti oyadır; uşaq bu libidinal oyanmanı idarə edə bilmir, tarazlıqda saxlaya bilmir, əksinə onu təşvişə çevirir. Deməli, bu uşaq təşvişi real təşvişə deyil, nevrotik təşvişə aid edilməlidir. Uşaq fobiyaları və təşviş nevrozunun təşviş gözləməsi bizə nevrotik təşvişin yaranmasının bir üsuluna dair iki nümunə verir: libidonun birbaşa çevrilməsi yolu ilə. İkinci mexanizmi dərhal öyrənəcəyik; görünəcək ki, o birincidən çox da fərqlənmir.

Histeriya və digər nevrozlarda təşviş üçün məsuliyyəti sıxışdırma prosesinin üzərinə qoyuruq. Hesab edirik ki, sıxışdırılmalı təsəvvürün taleyini onunla bağlı libido miqdarının taleyindən ayrı saxlasaq, bu prosesi əvvəlkindən daha tam təsvir edə bilərik. Sıxışdırma yaşayan təsəvvürdür, bəlkə də tanınmaz hala salınır; lakin onun affekt miqdarı müntəzəm olaraq təşvişə çevrilir, hər halda, hansı növdə olmasından asılı olmayaraq, istər aqressiya, istər sevgi olsun. İndi libido miqdarının hansı səbəbdən istifadəsiz hala gəlməsinin əhəmiyyətli fərqi yoxdur: istər uşaq fobiyalarında olduğu kimi Mənin infantil zəifliyi üzündən, istər təşviş nevrozunda olduğu kimi cinsi həyatda somatik proseslər nəticəsində, istərsə də histeriyada olduğu kimi sıxışdırma vasitəsilə. Deməli, nevrotik təşvişin yaranmasının hər iki mexanizmi əslində üst-üstə düşür.

Bu tədqiqatlar zamanı biz təşviş inkişafı ilə simptom əmələ gəlməsi arasında son dərəcə əhəmiyyətli bir əlaqəyə diqqət yetirdik. Yəni ki, bu ikisi bir-birini əvəz edir və bir-birinin yerini tutur. Məsələn, aqorafob öz əziyyət tarixçəsinə küçədə keçirdiyi təşviş hücumu ilə başlayır. Bu hücum hər dəfə küçəyə yenidən çıxdıqda təkrarlanardı. İndi o, küçə təşvişi simptomunu yaradır ki, buna Mənin ləngiməsi, funksiya məhdudlaşması da demək olar, və bununla da özünü təşviş hücumundan xilas edir. Bunun əksini isə o zaman görürük ki, məsələn, məcburi hərəkətlərdə mümkün olduğu kimi, simptom əmələ gəlməsinə müdaxilə edirik. Xəstəni yuma mərasimini icra etməkdən çəkindirsək, o, çətin dözülən bir təşviş vəziyyətinə düşür ki, görünür, onun simptomu onu məhz bundan qorumuşdur. Və belə görünür ki, təşviş inkişafı əvvəlki, simptom əmələ gəlməsi isə sonrakıdır, sanki simptomlar təşviş vəziyyətinin baş qaldırmasından qaçmaq üçün yaradılır. Buna uyğun gəlir ki, uşaqlıq dövrünün ilk nevrozluları fobiyalardır, yəni elə vəziyyətlərdir ki, onlarda ilkin təşviş inkişafının sonrakı simptom əmələ gəlməsi ilə necə əvəz olunduğunu çox aydın görmək olar: insanda təəssürat yaranır ki, məhz bu əlaqələrdən nevrotik təşvişin anlaşılmasına ən yaxşı giriş tapılacaqdır. Eyni zamanda bizə nevrotik təşviş zamanı nədən qorxulduğu sualına cavab vermək də nəsib oldu və bununla da nevrotik təşviş ilə real təşviş arasında əlaqə yaratmaq mümkün oldu. Qorxulan şey, açıq-aydın, öz libidosudur. Real təşviş vəziyyətindən fərq iki nöqtədədir: təhlükə xarici deyil, daxilidir və o, şüurlu surətdə dərk edilmir.

Fobiyalarda bu daxili təhlükənin necə xarici təhlükəyə çevrildiyini, yəni nevrotik təşvişin zahiri real təşvişə necə dönüşdüyünü çox aydın görmək olar. Çox vaxt son dərəcə mürəkkəb olan bir vəziyyəti sadələşdirmək üçün fərz edək ki, aqorafob müntəzəm olaraq küçədəki rastlaşmaların onda oyatdığı vəsvəsə təhriklərindən qorxur. Öz fobiyasında o, yerdəyişmə edir və artıq xarici bir vəziyyətdən qorxur. Bununla qazandığı şey, açıq-aydın, belə düşünməsidir ki, bu yolla özünü daha yaxşı qoruya bilər. Xarici təhlükədən qaçmaqla xilas olmaq olar, daxili təhlükədən qaçmaq cəhdi isə çətin bir işdir.

O vaxtkı təşviş haqqında mühazirəmin sonunda mən özüm belə bir fikir bildirmişdim ki, tədqiqatımızın bu müxtəlif nəticələri bir-birinə zidd deyildir, lakin birtəhər bir-birinə uyğun gəlmir. Təşviş affekt vəziyyəti olaraq köhnə bir təhlükə törədən hadisənin reproduksiyasıdır, təşviş özünüqoruma xidmətində durur və yeni bir təhlükənin siqnalıdır, o, hər hansı şəkildə istifadəsiz hala gəlmiş libidodan yaranır, sıxışdırma prosesində də belə olur, o, simptom əmələgəlməsi ilə əvəz olunur, sanki psixi olaraq bağlanır — insan hiss edir ki, burada parçalardan bir vahid yaradan nəsə çatışmır.

Xanımlar və cənablar! Ruhi şəxsiyyətin Fövqəl-Mən, Mən və O-ya bölünməsi, keçən mühazirədə sizə təqdim etdiyim kimi, bizi təşviş probleminə də yeni bir yanaşmağa məcbur etdi. «Mən yeganə təşviş mənbəyidir, yalnız Mən təşviş yarada və hiss edə bilər» cümləsi ilə biz yeni, möhkəm bir mövqe tutduq və bu mövqedən bir çox münasibətlər başqa görkəm alır. Həqiqətən də, biz «O-nun təşvişi»ndan danışmağın nə mənası ola biləcəyini, ya da Fövqəl-Mənə təşviş qabiliyyəti aid etməyin nə demək olduğunu bilməzdik. Əksinə, təşvişin üç əsas növünün — real təşviş, nevrotik təşviş və vicdan təşvişinin — Mənin üç asılılığına: xarici aləmə, O-ya və Fövqəl-Mənə bu qədər sərbəst şəkildə aid edilə bilməsini arzuolunan bir uyğunluq kimi qarşıladıq. Bu yeni anlayışla birlikdə təşvişin təhlükə vəziyyətini bildirən siqnal funksiyası da — ki, bu bizə əvvəllər də yad deyildi — ön plana çıxdı, təşvişin hansı materialdan yarandığı sualı marağını itirdi və real təşviş ilə nevrotik təşviş arasındakı münasibətlər heyrətamiz şəkildə aydınlaşdı və sadələşdi. Yeri gəlmişkən, qeyd etmək lazımdır ki, biz indi təşvişin yaranmasının zahirən mürəkkəb hallarını sadə sayılan hallardan daha yaxşı başa düşürük.

Belə ki, biz bu yaxınlarda araşdırdıq ki, təşviş bəzi fobiyalarda necə yaranır — ki, biz onları təşviş histeriyasına aid edirik — və Edip kompleksindən gələn arzu təhriklərinin tipik sıxışdırılmasının söhbət mövzusu olduğu halları seçdik. Gözləntimizə görə, ana obyektinin libidinal yüklənməsinin sıxışdırma nəticəsində təşvişə çevrildiyini və indi simptomatik ifadədə ata əvəzləyicisinə bağlı şəkildə meydana çıxdığını tapmalı idik. Belə bir araşdırmanın ayrı-ayrı addımlarını sizə göstərə bilmərəm, kifayətdir ki, heyrətamiz nəticə gözləntimizin əksi oldu. Təşvişi sıxışdırma yaratmır, əksinə, təşviş daha əvvəl mövcuddur, təşviş sıxışdırmanı yaradır! Bəs bu hansı təşviş ola bilər? Yalnız yaxınlaşan xarici təhlükə qarşısında təşviş, yəni real təşviş. Doğrudur, oğlan öz libidosunun bir tələbi qarşısında təşvişə düşür, bu halda anasına olan sevgisi qarşısında, deməli, bu həqiqətən də nevrotik təşviş halıdır. Lakin bu aşiqanəlik ona yalnız ona görə daxili təhlükə kimi görünür ki, o, bu obyektdən imtina etməklə ondan yayınmalıdır, çünki bu aşiqanəlik xarici təhlükə vəziyyətini doğurur. Və araşdırdığımız bütün hallarda eyni nəticəni alırıq. Etiraf edək ki, biz daxili həvəs təhlükəsinin xarici, real təhlükə vəziyyətinin şərti və hazırlığı kimi meydana çıxacağını gözləmirdik. Lakin biz hələ deməmişik ki, uşağın anasına olan aşiqanəliyinin nəticəsi olaraq qorxduğu real təhlükə nədir. Bu, kastrasiya cəzasıdır, onun üzvünün itirilməsidir. Təbii ki, siz deyəcəksiniz ki, bu, heç də real təhlükə deyil. Axı oğlanlarımız Edip kompleksi mərhələsində anaya aşiq olduqları üçün kastrasiya olunmurlar. Amma bunu o qədər də asanlıqla rədd etmək olmaz. Hər şeydən əvvəl, kastrasiyanın həqiqətən tətbiq edilib-edilməməsi vacib deyil; həlledici olan odur ki, təhlükə xaricdən gəlir və uşaq ona inanır. Bunun üçün onun müəyyən əsası var, çünki fallik mərhələsində, erkən onanizm dövründə ona üzvünün kəsilməsi ilə kifayət qədər tez-tez hədə-qorxu gəlinir və bu cəzanın eyhamları onda müntəzəm olaraq filogenetik gücləndirmə tapmalıdır. Biz güman edirik ki, insan ailəsinin qədim dövrlərində qısqanc və qəddar ata böyüyən oğlana həqiqətən kastrasiya tətbiq edirdi və primitivlərdə kişilik ritualının bu qədər tez-tez tərkib hissəsi olan sünnət onun asanlıqla tanınan qalığıdır. Bununla ümumi fikirdən nə qədər uzaqlaşdığımızı bilirik, lakin buna sadiq qalmalıyıq ki, kastrasiya təşvişi sıxışdırmanın və bununla da nevrozların formalaşmasının ən tez-tez və ən güclü motorlarından biridir. Oğlanlarda kastrasiyanın deyil, lakin sünnətin terapiya olaraq və ya onanizmə görə cəza olaraq tətbiq edildiyi halların analizləri — ki, bu, Anglo-Amerika cəmiyyətində o qədər də nadir deyildi — bizim əqidəmizə son qətiyyəti vermişdir. Bu yerdə kastrasiya kompleksinə daha yaxından toxunmaq böyük bir cazibədir, lakin biz mövzumuzda qalmaq istəyirik. Kastrasiya təşvişi, təbii ki, sıxışdırmanın yeganə motivi deyil, axı onun qadınlarda artıq heç bir yeri yoxdur, onlar kastrasiya kompleksinə malik ola bilərlər, lakin kastrasiya təşvişinə malik ola bilməzlər. Digər cinsdə onun yerini sevgi itkisi təşvişi tutur, bu, açıq-aydın körpənin anasını darıxdığı zaman duyduğu təşvişin sonrakı inkişafıdır. Siz başa düşürsünüz ki, bu təşviş hansı real təhlükə vəziyyətini göstərir. Ana yoxdursa və ya uşaqdan öz sevgisini əsirgəyibsə, o, artıq öz ehtiyaclarının ödənilməsinə əmin deyil, bəlkə də ən əzabverici gərginlik hisslərinə məruz qalır. Bu təşviş şərtlərinin mahiyyətcə ilkin doğum təşvişinin vəziyyətini təkrarladığı fikrini rədd etməyin, axı o da anadan ayrılma mənasını verirdi. Bəli, əgər Ferencinin bir fikir gedişatını izləsəniz, kastrasiya təşvişini də bu sıraya qoşa bilərsiniz, çünki kişi üzvünün itirilməsi, axı, ana ilə yenidən birləşmənin və ya cinsi aktda onun əvəzedicisi ilə birləşmənin qeyri-mümkünlüyünü nəticələndirir. Yeri gəlmişkən qeyd edim ki, ana bətninə qayıtma fantaziyası bu qədər tez-tez rast gəlinən hal olub, bu koitus arzusunun əvəzedicisidir. Burada hələ nə qədər maraqlı şeylər və təəccüblü əlaqələr haqqında danışmaq olardı, lakin mən psixoanalizə girişin çərçivəsindən kənara çıxa bilmərəm, yalnız diqqətinizi ona yönəltmək istəyirəm ki, burada psixoloji tədqiqatlar necə bioloji faktlara qədər irəliləyir.

Otto Rank, kimə psixoanaliz çox gözəl töhfələr borcludur, həm də doğuş aktının və anadan ayrılmanın əhəmiyyətini qətiyyətlə vurğulamaq ləyaqətinə malikdir. Doğrudur, biz hamımız onun bu məqamdan nevrozlar nəzəriyyəsi və hətta analitik terapiya üçün çıxardığı ifrat nəticələri qəbul etməyi qeyri-mümkün hesab edirdik. Onun təliminin nüvəsini, yəni doğuşun yaşadığı təşviş təcrübəsinin bütün sonrakı təhlükə vəziyyətlərinin nümunəsi olmasını, o, artıq hazır vəziyyətdə tapmışdı. Əgər biz bunların üzərində dayansaq, deyə bilərik ki, əslində hər inkişaf yaşına müəyyən bir təşviş şərti, yəni təhlükə vəziyyəti, ona uyğun olaraq ayrılmışdır. Psixi köməksizlik təhlükəsi Mənin erkən yetişməməzlik mərhələsinə uyğun gəlir, obyektin (sevginin) itirilməsi təhlükəsi ilk uşaqlıq illərinin asılılığına, kastrasiya təhlükəsi fallik fazaya, nəhayət, xüsusi mövqe tutan Fövqəl-Mən qarşısında təşviş latentlik dövrünə uyğun gəlir. İnkişafın gedişi ilə köhnə təşviş şərtlərinin tərk edilməsi nəzərdə tutulur, çünki onlara uyğun gələn təhlükə vəziyyətləri Mənin güclənməsi sayəsində dəyərsizləşir. Lakin bu, yalnız çox qeyri-kamil şəkildə baş verir. Bir çox insan sevgi itkisi qarşısında təşvişi dəf edə bilmir, onlar heç vaxt başqalarının sevgisindən kifayət qədər asılı olmayan hala gəlmir və bu nöqtədə öz infantil davranışlarını davam etdirirlər. Fövqəl-Mən qarşısında təşviş normal olaraq sona çatmamalıdır, çünki o, vicdan təşvişi olaraq sosial münasibətlərdə əvəzolunmazdır və fərd yalnız ən nadir hallarda insan birliyindən asılı olmayan hala gələ bilər. Köhnə təhlükə vəziyyətlərindən bəziləri onlar da özlərini gec dövrlərə keçirə bilirlər, təşviş şərtlərini zamana uyğun olaraq dəyişdirməklə. Məsələn, kastrasiya təhlükəsi sifilisofobiya maskası altında belə qorunub saxlanılır. Yetkin insan kimi bilirik ki, kastrasiya artıq cinsi istəklərə yol verməyin cəzası olaraq adi hal deyil, lakin bunun əvəzində öyrənmişik ki, belə həvəs azadlığı ağır xəstəliklərlə təhdid olunur. Şübhə yoxdur ki, biz nevrotik adlandırdığımız şəxslər öz davranışlarında təhlükə qarşısında infantil qalırlar və vaxtı keçmiş təşviş şərtlərini aşmamışlar. Bunu nevrotiklərin xarakteristikasına faktiki töhfə kimi qəbul edək; bunun niyə belə olduğunu dərhal demək olmaz. Ümid edirəm ki, siz ümumi mənzərəni itirməmisiniz və hələ də bilirsiniz ki, biz təşviş ilə sıxışdırma arasındakı əlaqələri araşdırmaqdayıq. Bu zaman biz iki şeyi yeni öyrəndik: birincisi, təşviş sıxışdırmanı yaradır, bizim fikirləşdiyimiz kimi əksinə deyil, və qorxulan həvəs vəziyyəti əsasında xarici təhlükə vəziyyətinə qayıdır. Növbəti sual belə olacaq: indi təşvişin təsiri altında sıxışdırma prosesini necə təsəvvür edirik? Mən belə düşünürəm: Mən görür ki, ortaya çıxan bir həvəs tələbinin təmin edilməsi yaxşı xatırlanan təhlükə vəziyyətlərindən birini canlandıracaqdır. Deməli, bu həvəs yüklənməsi hər hansı şəkildə boğulmalı, ləğv edilməli, gücsüz edilməlidir. Bilirik ki, Mən bu vəzifənin öhdəsindən gəlir, əgər güclüdürsə və aidiyyəti həvəs təhrikini öz təşkilatına daxil etmişsə. Lakin sıxışdırma halı budur ki, həvəs təhriki hələ də O-ya məxsusdur və Mən özünü zəif hiss edir. Onda Mən normal düşünmənin texnikası ilə əsasən eyni olan bir texnika ilə özünə kömək edir. Düşünmə kiçik enerji miqdarları ilə sınaq xarakterli hərəkətdir, oxşar olaraq sərkərdə öz qoşun kütlələrini hərəkətə gətirməzdən əvvəl xəritədə kiçik fiqurların yerdəyişməsi kimi. Deməli, Mən şübhəli həvəs təhrikinin təmin edilməsini əvvəlcədən nəzərdə tutur və ona qorxulan təhlükə vəziyyətinin başlanğıcında xoşagəlməzlik hisslərini reproduksiya etməyə icazə verir. Bununla həzz-xoşagəlməzlik prinsipinin avtomatizmi işə salınmış olur, o da indi təhlükəli həvəs təhrikinin sıxışdırılmasını həyata keçirir.

Dayan! — deyəcəksiniz mənə; burada biz daha irəli gedə bilmərik! Haqlısınız, bu sizin üçün qəbul edilən görünməzdən əvvəl mən hələ bir neçə şey etməliyəm. Əvvəlcə etiraf edim ki, mən normal düşüncəmizin dilinə tərcümə etməyə çalışmışam o şeyi ki, o, reallıqda heç də şüurlu və ya şüuröncəsi olmayan, təsəvvürəgəlməz bir substratda enerji miqdarları arasında baş verən bir proses olmalıdır. Lakin bu güclü bir etiraz deyil; axı bunu başqa cür etmək mümkün deyil. Daha vacibi odur ki, biz sıxışdırma zamanı Məndə və O-da nə baş verdiyini aydın şəkildə fərqləndirək. Mənin nə etdiyini biz indicə dedik. O, sınaq yüklənməsi tətbiq edir və həzz-xoşagəlməzlik avtomatizmini təşviş siqnalı vasitəsilə oyadır. Sonra bir neçə reaksiya mümkündür və ya onların dəyişən miqdarlarda qarışığı. Ya təşviş tutması tam inkişaf edir və Mən özünü tamamilə narahat edən oyanmadan geri çəkir. Ya da o, sınaq yüklənməsinin yerinə əks-yüklənmə qoyur və bu, sıxışdırılmış təhrikin enerjisi ilə birlikdə simptom əmələ gətirməsinə qoşulur və ya reaksiya təşəkkülü kimi, müəyyən meyillərin gücləndirilməsi kimi, Məndə daimi dəyişiklik kimi qəbul edilir. Təşviş inkişafı nə qədər çox sadə bir siqnala məhdudlaşdırıla bilərsə, Mən bir o qədər çox sıxışdırılmışın psixi bağlanmasına bərabər olan müdafiə hərəkətlərinə sərf edir və proses bir o qədər çox normal emala yaxınlaşır, əlbəttə, ona çatmadan. Yeri gəlmişkən, biz burada bir anlıq dayanmaq istəyirik. Siz, şübhəsiz, artıq özünüz güman etmisiniz ki, xarakter adlanan o çətin təyin olunan şey tamamilə Mənə aid edilməlidir. Bu xarakteri yaradan bəzi şeyləri biz artıq tutmuşuq. Hər şeydən əvvəl əvvəlki valideyn instansiyasının Fövqəl-Mən kimi mənimsənilməsi, yəqin ki, ən mühüm, həlledici hissə, sonra sonrakı dövrdə hər iki valideynlə və digər təsirli şəxslərlə eyniləşmələr və ləğv edilmiş obyekt münasibətlərinin çöküntüləri kimi eyni eyniləşmələr. İndi buna xarakter formalaşmasına heç vaxt əskik olmayan töhfələr kimi reaksiya təşəkküllərini əlavə edək ki, Mən bunları əvvəlcə öz sıxışdırmalarında, sonra arzuolunmaz həvəs təhriklərinin rədd edilməsində daha normal vasitələrlə qazanır. - İndi biz geri qayıdırıq və O-ya üz tuturuq. Sıxışdırma zamanı mübarizə edilən həvəs təhrikində nə baş verdiyini təxmin etmək artıq o qədər də asan deyil. Bizim marağımız əsasən ondadır ki, bu oyanmanın enerjisi, libidinal yüklənməsi ilə nə baş verir, o necə istifadə olunur? Xatırlayırsınız, əvvəlki fərziyyə belə idi ki, məhz o, sıxışdırma vasitəsilə təşvişə çevrilir. Bunu artıq deməyə cürət etmirik; təvazökar cavab isə daha çox belə olacaq: çox güman ki, onun taleyi hər dəfə eyni deyil. Çox güman ki, Məndəki həmin anlıq proseslə O-dakı sıxışdırılmış təhrik arasında, bizə məlum olmalı olan bir yaxın uyğunluq mövcuddur. Çünki təşviş siqnalı ilə oyadılan həzz-xoşagəlməzlik prinsipini sıxışdırmaya müdaxilə etdirdiyimizdən bəri, gözləntilərimizi dəyişməyə haqqımız var. Bu prinsip O-dakı prosesləri tamamilə qeyri-məhdud surətdə idarə edir. Ona etibar edə bilərik ki, o, aidiyyəti həvəs təhrikində kifayət qədər dərin dəyişikliklər yaradır. Biz ona hazırıq ki, sıxışdırmanın çox müxtəlif nəticələri olacaq, az və ya çox dərəcədə geniş. Bəzi hallarda sıxışdırılmış həvəs təhriki öz libido yüklənməsini saxlaya bilər, Mənin daimi təzyiqi altında olsa da, O-da dəyişməz olaraq davam edə bilər. Digər hallarda isə görünür ki, o, tamamilə məhvə uğrayır, bu zaman onun libidosu qəti olaraq başqa yollara keçirilir. Mən belə hesab edirdim ki, bu, Edip kompleksinin normal həlli zamanı baş verir, yəni bu arzuolunan halda o, sadəcə sıxışdırılmır, O-da məhv edilir. Klinik təcrübə bizə bundan başqa onu da göstərmişdir ki, bir çox hallarda adi sıxışdırma nəticəsi əvəzinə libidonun aşağı düşməsi baş verir, libido təşkilatının daha əvvəlki mərhələyə geriləməsi. Bu, təbii ki, yalnız O-da baş verə bilər və əgər baş verirsə, onda təşviş siqnalı ilə başladılan həmin konfliktin təsiri altında baş verir. Bu növün ən gözəçarpan nümunəsini məcburiyyət nevrozu verir, burada libido geriləməsi və sıxışdırma birlikdə fəaliyyət göstərir.

Xanımlar və cənablar! Qorxuram ki, bu izahatlar sizə çətin anlaşılan görünəcək və siz təxmin edəcəksiniz ki, onlar tam şəkildə təqdim olunmayıb. Sizdə narazılıq doğurmalı olduğuma görə təəssüflənirəm. Lakin özümə başqa məqsəd qoya bilmərəm: yalnız nəticələrimizin xarakteri və onların işlənib hazırlanmasının çətinlikləri barədə sizdə təəssürat yaratmaq. Ruhi proseslərin öyrənilməsinə nə qədər dərindən giririksə, onların zənginliyini və mürəkkəbliyini bir o qədər çox dərk edirik. Əvvəlcə bizə uyğun görünən bəzi sadə formullar sonralar qeyri-kafi olduğunu göstərdi. Onları dəyişdirməkdən və təkmilləşdirməkdən yorulmuruq. Yuxu nəzəriyyəsi haqqında mühazirədə sizi on beş il ərzində demək olar ki, heç bir yeni kəşfin meydana çıxmadığı bir sahəyə apardım; burada, təşvişdən bəhs etdiyimiz yerdə, hər şeyin axın və dəyişmə içində olduğunu görürsünüz. Bu yeni şeylər də hələ dərindən işlənib hazırlanmayıb, bəlkə də təqdimatları buna görə çətinlik yaradır. Dözün, tezliklə təşviş mövzusunu tərk edə biləcəyik; iddia etmirəm ki, o zaman məsələ bizim məmnunluğumuz üçün həll olunacaq. Ümid edirəm ki, heç olmasa bir az da irəli getmişik. Yolda isə müxtəlif yeni dərketmələr əldə etmişik. Beləliklə, indi də təşvişin öyrənilməsi bizi Mən təsvirimizə yeni bir cizgi əlavə etməyə vadar edir. Demişdik ki, Mən O-ya qarşı zəifdir, onun sadiq qulluqçusudur, onun əmrlərini yerinə yetirməyə, onun tələblərini ödəməyə çalışır. Bu cümləni geri götürmək fikrimiz yoxdur. Lakin digər tərəfdən, bu Mən Mənin daha yaxşı təşkil olunmuş, reallığa istiqamətlənmiş hissəsidir. Hər ikisinin ayrılmasını çox da şişirtməməliyik, həmçinin Mənin öz növbəsində O-dakı proseslərə təsirinin olması bizi təəccübləndirməməlidir. Mən belə hesab edirəm ki, bu təsiri Mən təşviş siqnalı vasitəsilə demək olar ki, hər şeyə qadir olan həzz-xoşagəlməzlik prinsipini işə salmaqla həyata keçirir. Doğrudur, bundan dərhal sonra yenidən öz zəifliyini göstərir, çünki sıxışdırma aktı ilə öz təşkilatının bir hissəsindən imtina edir, sıxışdırılmış həvəs təhrikinin daim onun təsirindən kənarda qalmasına yol verməli olur. İndi isə təşviş problemi barədə yalnız bir qeyd! Nevrotik təşviş bizim əlimizdə real təşvişə, müəyyən xarici təhlükə vəziyyətlərindən təşvişə çevrildi. Lakin bu belə qala bilməz, daha bir addım atmalıyıq, bu isə geriyə doğru bir addım olacaq. Özümüzdən soruşuruq: belə bir təhlükə vəziyyətində əslində təhlükəli olan, qorxulan nədir? Aydındır ki, şəxsin obyektiv qiymətləndirilməli zərəri deyil, o ki, psixoloji baxımdan heç bir əhəmiyyət kəsb etməməli idi, əksinə, onun ruh həyatında törətdiyi şeydir. Məsələn, doğum — bizim təşviş vəziyyəti üçün nümunəmiz — özlüyündə çətin ki, zədələnmə kimi qəbul edilə bilər, hərçənd bunda zədələnmə təhlükəsi ola bilər. Doğumun, hər hansı təhlükə vəziyyəti kimi, əsas mahiyyəti ondan ibarətdir ki, o, ruhi yaşantıda xoşagəlməzlik kimi duyulan və boşalma yolu ilə öhdəsindən gəlinə bilməyən yüksək gərginlikli oyanma vəziyyəti yaradır. Həzz prinsipinin səylərinin iflasa uğradığı belə bir vəziyyəti travmatik an adlandırsaq, onda nevrotik təşviş — real təşviş — təhlükə vəziyyəti silsiləsindən sadə bir nəticəyə gəlirik: qorxulan şey, təşvişin obyekti hər dəfə həzz prinsipinin normasına uyğun həll edilə bilməyən travmatik anın meydana çıxmasıdır. Dərhal anlayırıq ki, həzz prinsipi ilə təchiz olunmaqla biz obyektiv zədələnmələrdən qorunmamışıq, yalnız psixi iqtisadiyyatımızın müəyyən zədələnməsindən qorunmuşuq. Həzz prinsipindən özünüqoruma həvəsinə hələ uzun bir yol var, çox şey çatışmır ki, hər ikisinin niyyətləri əvvəldən üst-üstə düşsün. Lakin biz başqa bir şey də görürük; bəlkə də axtardığımız həll elə budur. Yəni burada hər yerdə söhbət nisbi kəmiyyətlər məsələsindən gedir. Yalnız oyanma cəminin böyüklüyü təəssüratı travmatik ana çevirir, həzz prinsipinin fəaliyyətini iflic edir, təhlükə vəziyyətinə öz mənasını verir. Əgər iş belədirsə, əgər bu tapmacalar belə ayıq bir izahatla həll olunursa, nə üçün mümkün olmasın ki, belə travmatik anlar ruhi həyatda fərz edilən təhlükə vəziyyətləri ilə əlaqəsi olmadan baş versin, yəni bu zaman təşviş siqnal kimi oyadılmasın, əksinə, təzə əsasla yenidən yaransın? Klinik təcrübə qətiyyətlə deyir ki, həqiqətən belədir. Yalnız sonrakı sıxışdırmalar təsvir etdiyimiz mexanizmi göstərir, bu zaman təşviş əvvəlki təhlükə vəziyyətinin siqnalı kimi oyadılır; ilk və ilkin olanlar isə birbaşa Mənin həddindən artıq libido tələbi ilə qarşılaşması zamanı travmatik anlardan yaranır, onlar öz təşvişlərini yenidən təşkil edir, doğrudur, doğum nümunəsinə uyğun olaraq. Eyni şey cinsi funksiyanın somatik zədələnməsi nəticəsində təşviş nevrozunda təşvişin inkişafı üçün də keçərli ola bilər. Bununla libidonun özünün təşvişə çevrildiyini artıq iddia etməyəcəyik. Lakin təşvişin ikiqat mənşəyinə — bir tərəfdən travmatik anın birbaşa nəticəsi kimi, digər tərəfdən belə bir anın təkrarlanması təhlükəsinin siqnalı kimi — qarşı heç bir etiraz görmürəm.

Xanımlar və cənablar! İndi siz, şübhəsiz, sevinirsiniz ki, təşviş haqqında artıq heç nə dinləməli deyilsiniz. Lakin bundan sizə heç bir fayda yoxdur, bundan yaxşısı gəlmir. Mən bu gün sizi libido nəzəriyyəsi və ya həvəs təlimi sahəsinə aparmaq niyyətindəyəm, burada da bir çox şey yeni şəkil almışdır. Demək istəmirəm ki, biz burada böyük irəliləyişlər etmişik, belə ki, bundan xəbərdar olmaq sizin hər bir zəhmətinizə dəyər. Xeyr, bu, üzərində çətinliklə oriyentasiya və dərk axtardığımız bir sahədir; Siz yalnız səylərimizin şahidi olmalısınız. Burada da əvvəllər Sizə təqdim etdiyim bir çox şeyə müraciət etməliyəm.

Həvəs təlimi belə deyək, bizim mifologiyamızdır. Həvəslər mifik varlıqlardır, qeyri-müəyyənliklərində əzəmətlidirlər. İşimizdə bir an belə onlardan göz yuma bilmərik və eyni zamanda onları dəqiq görməkdə heç vaxt əmin deyilik. Bilirsiniz, populyar düşüncə həvəslərlə necə davranır. İnsan nə qədər və nə qədər müxtəlif həvəslər fərz edirsə, o qədərini qəbul edir: bir etibar, təqlid, oyun, ünsiyyət həvəsi və daha bir çoxları. Onları sanki götürür, hər birinə öz xüsusi işini görməyə imkan verir və sonra yenidən buraxır. Bizi həmişə o hiss təsirləndirirdi ki, bu çoxsaylı kiçik, borc alınmış həvəslərin arxasında ciddi və qüdrətli bir şey gizlənir və biz ona ehtiyatla yaxınlaşmaq istəyirik. İlk addımımız kifayət qədər təvazökar idi. Özümüzə dedik ki, əvvəlcə iki əsas həvəsi, həvəs növünü və ya həvəs qrupunu — iki böyük ehtiyaca görə: aclıq və sevgi — fərqləndirsək, yəqin ki, yanılmarıq. Psixologiyanın hər hansı digər elmdən müstəqilliyini nə qədər qısqanclıqla müdafiə etsək də, burada yenə də sarsılmaz bioloji faktdan — canlı fərdin bir-birindən asılı görünən iki məqsədə, özünüqoruma və növün qorunmasına xidmət etməsi faktından — kölgədə dayanırıq; bildiyimizə görə, hələ bunların ortaq bir törəməsi tapılmamışdır, halbuki onların maraqları heyvan həyatında tez-tez bir-biri ilə ziddiyyət təşkil edir. Burada əslində bioloji psixologiya ilə məşğul olunur, bioloji proseslərin psixi müşayiət hadisələri öyrənilir. Bu baxışın nümayəndələri olaraq psixoanalizə «Mən həvəsləri» və «cinsi həvəslər» daxil olmuşdur. Birincilərə şəxsin qorunması, təsdiqi, böyüdülməsi ilə bağlı olan hər şeyi aid edirdik. İkincilərə isə infantil və pervers cinsi həyatın tələb etdiyi zənginliyi verməli idik. Nevrozların tədqiqində Məni məhdudlaşdıran, sıxışdıran qüvvə, cinsi meylləri isə məhdudlaşdırılan, sıxışdırılan kimi tanıdığımızdan, yalnız hər iki həvəs qrupu arasındakı fərqi deyil, həm də onlar arasındakı konflikti əllə tuta bildiyimizə inanırdıq. Tədqiqatımızın obyekti əvvəlcə yalnız cinsi həvəslər idi, onların enerjisini «libido» adlandırdıq. Onlar üzərində həvəsin nə olduğu və ona nəyin aid edilə biləcəyi barədə təsəvvürlərimizi aydınlaşdırmağa çalışdıq. Libido nəzəriyyəsinin yeri budur.

Deməli, həvəs qıcıqdan onunla fərqlənir ki, o, bədənin daxilindəki qıcıq mənbələrindən qaynaqlanır, sabit qüvvə kimi təsir edir və şəxs xarici qıcıqda mümkün olduğu kimi qaçmaqla ondan yayına bilməz. Həvəsdə mənbə, obyekt və məqsəd fərqləndirilə bilər. Mənbə bədən sahəsində oyanma vəziyyətidir, məqsəd bu oyanmanın aradan qaldırılmasıdır, mənbədən məqsədə gedən yolda həvəs psixi cəhətdən təsirli olur. Biz onu müəyyən enerji miqdarı kimi təsəvvür edirik ki, bu da müəyyən istiqamətə can atır. Bu canatma sayəsində o, həvəs adını alır. Aktiv və passiv həvəslərdən danışırlar; daha düzgün desək, aktiv və passiv həvəs məqsədlərindən danışmaq lazımdır; passiv məqsədə çatmaq üçün də müəyyən aktivlik sərfi tələb olunur. Məqsədə öz bədəni üzərində çatmaq mümkündür, lakin bir qayda olaraq, həvəsin xarici məqsədinə çatdığı xarici obyekt araya girir; daxili məqsəd isə hər dəfə həzz kimi duyulan bədən dəyişikliyi olaraq qalır. Somatik mənbə ilə əlaqənin həvəsə spesifiklik verib-vermədiyi və hansı spesifikliyi verdiyi bizim üçün aydın olmamışdır. Bir mənbədən gələn həvəs təhriklərinin başqa mənbələrdən gələnlərə qoşulduğu və onların sonrakı taleyini bölüşdüyü, ümumiyyətlə bir həvəs həzzinin başqası ilə əvəz oluna bildiyi analitik təcrübənin təsdiqi ilə şübhəsiz faktlardır. Yalnız etiraf edək ki, biz bunları xüsusilə yaxşı başa düşmürük. Həvəsin məqsəd və obyektlə əlaqəsi də dəyişikliklərə yol verir, hər ikisi başqaları ilə dəyişdirilə bilər, obyektlə əlaqəni zəiflətmək hər halda daha asandır. Məqsədin müəyyən növ modifikasiyası və obyektin dəyişməsi ki, burada bizim sosial qiymətləndirməmiz nəzərə alınır, biz onu sublimasiya kimi qeyd edirik. Bundan başqa, məqsədi ləngidilmiş həvəsləri də fərqləndirməyə əsasımız var — yaxşı məlum mənbələrdən gələn, birmənalı məqsədi olan, lakin həzzə aparan yolda dayanan həvəs təhrikləri ki, nəticədə davamlı obyekt yüklənməsi və uzun sürən canatma meydana gəlir. Bu cür, məsələn, şəfqət münasibətidir, ki, şübhəsiz cinsi ehtiyac mənbələrindən qaynaqlanır və müntəzəm olaraq onun həzzindən imtina edir. Görürsünüz ki, həvəslərin xassələrindən və talelərindən nə qədəri hələ də bizim dərkimizdən yayınır; burada cinsi həvəslərlə özünüqoruma həvəsləri arasında görünən bir fərqi də xatırlamalıyıq ki, əgər bu fərq bütün qrupa aid olsaydı, nəzəri cəhətdən son dərəcə əhəmiyyətli olardı. Cinsi həvəslər bizim diqqətimizi öz plastikliyi ilə, məqsədlərini dəyişmək qabiliyyəti ilə, bir həvəs həzzinin başqası ilə əvəz oluna bilməsi sayəsində təmsilolunma qabiliyyəti ilə və təxirə salına bilməsi ilə cəlb edir ki, bunun yaxşı nümunəsini bizə elə məqsədi ləngidilmiş həvəslər vermişdi. Bu xassələri biz özünüqoruma həvəslərindən əsirgəmək istərdik və onlar haqqında deyərdik ki, onlar əyilməzdir, təxirə salına bilməz, tamam başqa tərzdə imperativdir və sıxışdırmaya da, təşvişə də tamam başqa münasibətləri var. Lakin növbəti mülahizə bizə deyir ki, bu istisna mövqe bütün Mən həvəslərinə deyil, yalnız aclığa və susuzluğa aiddir və açıq-aydın həvəs mənbələrinin bir xüsusiyyəti ilə əsaslandırılmışdır. Çaşdırıcı təəssüratın xeyli hissəsi hələ də ondan irəli gəlir ki, biz ilkin olaraq O-ya mənsub olan həvəs təhriklərinin təşkilatlanmış Mənin təsiri altında hansı dəyişikliklərə məruz qaldığını ayrıca nəzərdən keçirməmişik.

Daha möhkəm zəmində hərəkət edirik, əgər cinsi funksiyanın həvəs həyatına hansı şəkildə xidmət etdiyini araşdırsaq. Burada biz tamamilə həlledici anlayışlar əldə etmişik ki, bunlar sizin üçün artıq yeni deyil. Beləliklə, məsələ elə deyil ki, əvvəldən hər iki cinsi hüceyrənin birləşməsi, yəni cinsi funksiyanın məqsədinə doğru canatma daşıyan bir cinsi həvəs tanınır. Əksinə, biz müxtəlif bədən yerlərindən və bölgələrindən gələn, bir-birindən kifayət qədər asılı olmayaraq təminat axtaran və bu təminatı orqan həzzi adlandıra biləcəyimiz şeydə tapan çoxsaylı qismən həvəslər görürük. Cinsiyyət orqanları bu erogen zonalar arasında ən sonrakılardır, onların orqan həzzinə artıq cinsi həzz adını verməkdən imtina etmək olmaz. Həzz axtaran bu təhriklərin hamısı cinsi funksiyanın son təşkilatına daxil edilmir. Onlardan bəziləri yararsız olaraq sıxışdırma və ya başqa yolla aradan qaldırılır, bəziləri əvvəl qeyd olunan qəribə üsulla məqsədindən yayındırılır və başqa təhriklərin gücləndirilməsi üçün istifadə olunur, digərləri isə köməkçi rollarda qalır, giriş aktlarının həyata keçirilməsinə, ön həzzin yaradılmasına xidmət edir. Siz eşitmisiniz ki, bu uzun sürən inkişafda ilkin təşkilatın bir neçə mərhələsi tanına bilər, həmçinin cinsi funksiyanın bu tarixindən onun sapmalarının və körelmələrinin necə izah olunduğunu. Bu pregenital mərhələlərin birincisini oral adlandırırıq, çünki körpənin qidalanma üsuluna uyğun olaraq erogen ağız zonası da hökmranlıq edir ki, bunu bu həyat dövrünün cinsi fəaliyyəti adlandırmaq olar. İkinci mərhələdə sadistik və anal impulslar önə çıxır, şübhəsiz ki, dişlərin meydana çıxması, əzələlərin güclənməsi və sfinkter funksiyalarının mənimsənilməsi ilə əlaqədar. Məhz bu diqqətçəkən inkişaf mərhələsi haqqında çoxlu maraqlı təfərrüatlar öyrənmişik. Üçüncü olaraq fallik mərhələ meydana çıxır ki, burada hər iki cinsdə kişi üzvü və qızda ona uyğun gələn şey artıq gözdən qaçırıla bilməyən əhəmiyyət qazanır. Genital mərhələ adını biz yetkinlik dövründən sonra yaranan son cinsi təşkilat üçün saxlamışıq ki, yalnız burada qadın cinsiyyət orqanı kişi cinsiyyət orqanının çoxdan qazanmış olduğu tanınmanı tapır.

Bu qədər ki, bütün bunlar solğun bir təkrardır. Və elə hesab etməyin ki, bu dəfə qeyd etmədiyim hər şey artıq qüvvədə deyil. Bizim dərk edişlərimizdəki irəliləyişlər haqqında hesabatı buna bağlamaq üçün bu təkrar zəruri idi. Biz fəxr edə bilərik ki, məhz libidonun erkən təşkilatları haqqında çoxlu yeni şeylər öyrənmişik və köhnənin mənasını daha aydın dərk etmişik; bunu sizə heç olmasa bəzi nümunələrlə göstərmək istəyirəm. Abraham 1924-cü ildə göstərdi ki, sadist-anal mərhələdə iki pilləni fərqləndirmək olar. Bu ikisindən əvvəlkində məhv etmə və itirmənin dağıdıcı təmayülləri, sonrakında isə tutma və sahib olmanın obyektə dost təmayülləri üstünlük təşkil edir. Deməli, bu mərhələnin ortasında ilk dəfə olaraq obyektə diqqət sonrakı sevgi yüklənməsinin müjdəçisi kimi meydana çıxır. Eyni dərəcədə əsaslıdır ki, belə bir bölgünü birinci oral mərhələ üçün də qəbul edək. Birinci alt pillədə söhbət yalnız oral mənimsəmədən gedir, ana döşünün obyektinə münasibətdə hər hansı ambivalentlik də yoxdur. Dişləmə fəaliyyətinin meydana çıxması ilə səciyyələnən ikinci pilləni oral-sadist adlandırmaq olar; o, ambivalentlik hadisələrini ilk dəfə göstərir, sonra isə növbəti, sadist-anal mərhələdə bunlar daha aydın olur. Bu yeni fərqləndirmələrin dəyəri xüsusilə o zaman görünür ki, müəyyən nevrozlarda — məcburiyyət nevrozunda, melanxoliyada — libido inkişafındakı meyillilik yerlərini axtarırıq. Burada libido fiksasiyası, meyillilik və geriləmə arasındakı əlaqə haqqında öyrəndiklərimizi yada salın.

Libido təşkilatının mərhələlərinə münasibətimiz ümumiyyətlə bir qədər dəyişmişdir. Əvvəllər biz əsasən onu vurğulayırdıq ki, bunlardan biri növbətisindən necə keçib gedir, indi isə diqqətimiz bizə göstərən faktlara yönəlmişdir ki, hər əvvəlki mərhələdən nə qədər çox şey sonrakı formalaşmaların yanında və arxasında qalır və libido təsərrüfatında və şəxsin xarakterində daimi təmsilçilik qazanır. Daha əhəmiyyətli olmuşdur o tədqiqatlar ki, bizə öyrətmişdir ki, patoloji şəraitdə əvvəlki mərhələlərə geriləmələr nə qədər tez-tez baş verir və müəyyən geriləmələr müəyyən xəstəlik formaları üçün səciyyəvidir. Lakin bunu burada işləyə bilmərəm; bu, xüsusi nevroz psixologiyasına aiddir.

Həvəs çevrilmələrini və buna bənzər prosesləri biz xüsusilə anal erotikada, erogen anal zona mənbələrindən gələn oyanmalarda öyrənə bildik və heyrətə gəldik ki, bu həvəs təhrikləri nə qədər müxtəlif istifadələrə yönəldilir. İnkişaf gedişində məhz bu zonaya aid olan dəyərsizləşdirmədən azad olmaq, bəlkə də, asan deyil. Gəlin buna görə Abrahamın xatırlatmasına qulaq asaq ki, anus embrioloji baxımdan bağırsaq sonuna qədər enmiş ilk ağıza uyğundur. Sonra öyrənirik ki, öz nəcisinin, ifrazatın dəyərsizləşdirilməsi ilə bu həvəs marağı anal mənbədən hədiyyə olaraq verilə bilən obyektlərə keçir. Və bu haqlıdır, çünki nəcis körpənin verə biləcəyi ilk hədiyyə idi, onu qulluqçusuna olan sevgisinə görə özündən çıxarırdı. Bundan sonra, dilin inkişafındakı məna dəyişməsinə tamamilə uyğun olaraq, bu köhnə nəcis marağı qızıl və pulun qiymətləndirilməsinə çevrilir, lakin həm də uşağın və penisin affektiv yüklənməsinə öz töhfəsini verir. Uzun müddət kloaka nəzəriyyəsinə sadiq qalan bütün uşaqların əqidəsinə görə, uşaq bağırsaqdan bir parça nəcis kimi doğulur; defekasiya doğum aktının nümunəsidir. Lakin penisin də öz sələfi bağırsağın selikli qişa borusunu dolduran və qıcıqlandıran nəcis sütunundadır. Uşaq, kifayət qədər könülsüz olaraq, bu üzvə malik olmayan insan varlıqlarının olduğunu qəbul etdikdə, penis ona bədəndən ayrıla bilən bir şey kimi görünür və ifrazatla açıq-aydın analogiyaya girir, axı o, imtina etməli olduğu ilk bədən parçası idi. Anal erotikanın böyük bir hissəsi beləcə penis yüklənməsinə keçirilir, lakin bu bədən hissəsinə olan marağın anal erotik kökdən başqa, bəlkə də daha güclü bir oral kökü var, çünki əmizdirmə dayandıqdan sonra penis ana orqanının döş ucundan da miras alır.

Şüursuzluğun təsiri altında olan fantaziyalarda, təsadüfi fikirlərdə və insanların simptom dilində bu dərin əlaqələri bilmədən yol tapmaq mümkün deyil. Nəcis-pul-hədiyyə-uşaq-penis burada eyni mənalı kimi rəftar olunur, həm də ortaq simvollarla təmsil edilir. Unutmayın ki, mən sizə yalnız çox natamam məlumat verə bildim. Tələsik əlavə edə bilərəm ki, vajinaya gec oyanan maraq da əsasən anal erotik mənşəlidir. Bu təəccüblü deyil, çünki vajina özü Lu Andreas-Salomenin yaxşı bir ifadəsi ilə düz bağırsaqdan «icarəyə götürülmüşdür»; cinsi inkişafın müəyyən bir hissəsini keçirməmiş homoseksualların həyatında o, yenə də bununla əvəz olunur. Yuxularda tez-tez əvvəllər tək bir otaq olan və indi bir divarla ikiyə bölünmüş, ya da əksinə, bir məkan rast gəlinir. Bununla həmişə vajinanın bağırsağa münasibəti nəzərdə tutulur. Qızda tamamilə qeyri-qadın olan penisə sahib olma arzusunun normal olaraq əvvəlcə uşaq arzusuna, sonra isə penis daşıyıcısı və uşaq bəxş edən kimi kişi arzusuna necə çevrildiyini də gözəl izləyə bilərik, belə ki, burada da görünür ki, ilkin olaraq anal-erotik marağın bir hissəsi sonrakı genital təşkilata qəbul olunma qabiliyyəti qazanır.

Libidonun pregenital fazaları üzrə bu cür tədqiqatlar zamanı xarakterin formalaşması haqqında da bəzi yeni anlayışlar əldə etdik. Kifayət qədər müntəzəm olaraq bir yerdə olan üç xüsusiyyətə diqqət yetirdik: səliqəlilik, qənaətkarlıq və inadkarlıq, və belə şəxslərin analizindən belə nəticəyə gəldik ki, bu xüsusiyyətlər onların anal erotikasının tükənməsindən və başqa cür istifadəsindən yaranmışdır. Deməli, bu nəzərəçarpan birləşməni tapdığımız yerdə anal xarakterdən danışırıq və anal xarakteri emal olunmamış anal erotikaya müəyyən qarşıqoyma vəziyyətinə gətiririk. Bənzər, bəlkə də daha möhkəm bir əlaqəni iddialılıqla uretral erotika arasında tapdıq. Bu əlaqəyə dair qəribə bir işarəni rəvayətdən götürdük ki, Böyük İskəndər elə bir gecədə doğulmuşdu ki, həmin gecə müəyyən bir Herostrat boş şöhrətpərəstlikdən çox heyran olunan Efes Artemida məbədini yandırmışdı. Sanki qədimlərə belə bir əlaqə naməlum deyildi! Sidiyə getməyin odla və od söndürməklə nə qədər əlaqəsi olduğunu siz bilirsiniz. Təbii ki, gözləyirik ki, digər xarakter xüsusiyyətləri də bənzər şəkildə müəyyən pregenital libido formasiyalarının çöküntüləri və ya reaksiya təzahürləri olaraq ortaya çıxacaq, lakin hələ bunu göstərə bilmirik.

İndi isə artıq vaxtıdır ki, həm tarixdə, həm də mövzuda geriyə qayıdım və həvəs həyatının ən ümumi problemlərini yenidən götürüm. Libido nəzəriyyəmizin əsasında əvvəlcə Mən həvəsləri ilə cinsi həvəslər arasındakı qarşıqoyma dururdu. Sonralar Mənin özünü daha yaxından öyrənməyə başlayanda və narsisizm baxış bucağını qavradıqda, bu fərqləndirmə öz zəminini itirdi. Nadir hallarda görmək olar ki, Mən özünü obyekt kimi götürür, özünü elə aparır ki, sanki özünə aşiqdir. Buna görə də yunan rəvayətindən götürülmüş narsisizm adı. Lakin bu, normal bir vəziyyətin yalnız ifrat həddə çatdırılmasıdır. Anlamaq olur ki, Mən həmişə libidonun əsas anbarıdır, obyektlərin libidinal yüklənmələri oradan çıxır və yenidən oraya qayıdır, halbuki bu libidonun böyük hissəsi daim Məndə qalır. Deməli, fasiləsiz olaraq Mən libidosu obyekt libidosuna və obyekt libidosu Mən libidosuna çevrilir. Onda hər ikisi təbiətcə fərqli ola bilməz, onda birinin enerjisini digərindən ayırmağın mənası yoxdur, libido adlandırmasından imtina etmək olar və ya onu ümumiyyətlə psixi enerji ilə eyni mənada işlətmək olar.

Biz bu mövqedə uzun müddət qalmadıq. Həvəs həyatı daxilində bir qarşıqoymanın olduğuna dair intuisiyamız tezliklə başqa, daha da kəskin ifadə tapdı. Lakin həvəs təlimindəki bu yeniliyi sizin qarşınızda törətmək istəmirəm; o da mahiyyət etibarilə bioloji mülahizələrə dayanır; mən onu sizə hazır məhsul olaraq təqdim edəcəyəm. Biz güman edirik ki, mahiyyətcə bir-birindən fərqli iki növ həvəs mövcuddur: ən geniş mənada başa düşülən cinsi həvəslər — istəsəniz bu adlandırmanı üstün tutun — Eros, və məqsədi dağıtma olan aqressiya həvəsləri. Bunu belə eşidəndə, çətin ki, onu yenilik kimi qəbul edəsiniz; bu, sevmək və nifrət etmək arasındakı banal qarşılığın nəzəri işıqlandırılmasına cəhd kimi görünür, o qarşılıq ki, bəlkə də fizikanın qeyri-üzvi aləm üçün qəbul etdiyi cazibə və itələmə qütblüyü ilə üst-üstə düşür. Lakin təəccüblüdür ki, bu müddəa çoxları tərəfindən yenilik kimi, həm də çox arzuolunmaz bir yenilik kimi qəbul edilir, hansı ki, mümkün qədər tez yenidən aradan qaldırılmalıdır. Güman edirəm ki, bu rədd etmədə güclü bir affektiv amil özünü göstərir. Nə üçün biz özümüz aqressiya həvəsinin tanınmasına qərar verməmişdən əvvəl bu qədər uzun vaxta ehtiyac duyduq; nə üçün açıq-aşkar göz önündə olan və hər kəsə məlum olan faktları tərəddüd etmədən nəzəriyyə üçün istifadə etmədik? Yəqin ki, heyvanlara belə məqsədi olan bir həvəs aid etmək istəsək, bu, az müqavimətlə qarşılaşardı. Lakin onu insan konstitusiyasına daxil etmək küfr kimi görünür; bu, çoxsaylı dini önşərtlərə və sosial konvensiyalara ziddir. Xeyr, insan təbiətcə yaxşı, ya heç olmasa xoşxasiyyətli olmalıdır. Əgər o, bəzən qəddar, zorakı, amansız görünürsə, bunlar onun hiss həyatının keçici bulanıqlıqlarıdır, çox vaxt təhrik edilmiş, bəlkə də yalnız indiyə qədər özünə verdiyi qeyri-məqsədəuyğun ictimai quruluşların nəticəsidir.

Təəssüf ki, tarixin bizə nəql etdikləri və özümüzün yaşadıqlarımız bu mənada danışmır, əksinə, belə bir hökmü əsaslandırır ki, insan təbiətinin «yaxşılığına» inam, insanların həyatlarının gözəlləşdirilməsini və yüngülləşdirilməsini gözlədikləri, halbuki reallıqda yalnız zərər gətirən o pis illüziyalardan biridir. Bu polemikanı davam etdirməyə ehtiyacımız yoxdur, çünki biz insanda xüsusi aqressiya və dağıtma həvəsinin qəbulunu tarix və həyat təcrübəsi təlimlərinə görə deyil, ümumi mülahizələr əsasında müdafiə etdik, bu mülahizələrə bizi sadizm və mazoxizm fenomenlərinin qiymətləndirilməsi gətirdi. Bilirsiniz, biz o zaman sadizm adlandırırıq ki, cinsi təminat cinsi obyektin ağrı, pis rəftar və təhqirə məruz qalması şərtinə bağlıdır; mazoxizm isə o zaman ki, özünün bu pis rəftara məruz qalan obyekt olması ehtiyacı mövcuddur. Həmçinin bilirsiniz ki, bu iki meylin müəyyən qatqısı normal cinsi münasibətə daxil edilmişdir və biz onları perversiyalar adlandırırıq, əgər onlar digər cinsi məqsədləri sıxışdırıb öz məqsədlərini onların yerinə qoyurlarsa. Yəqin ki, sizin də diqqətinizdən yayınmamışdır ki, sadizm kişiliyə, mazoxizm qadınlığa daha intim bir münasibət bəsləyir, sanki burada gizli bir qohumluq mövcuddur, baxmayaraq ki, dərhal deməliyəm: biz bu yolla irəli gedə bilmədik. Hər ikisi, həm sadizm, həm də mazoxizm libido nəzəriyyəsi üçün kifayət qədər tapmacalı hadisələrdir, mazoxizm xüsusilə, və bu tam qaydasındadır ki, bir nəzəriyyə üçün büdrəmə daşı olan şey, onu əvəz edən nəzəriyyə üçün künc daşı olmalıdır.

Deməli, biz belə hesab edirik ki, sadizmdə və mazoxizmdə hər iki həvəs növünün, Erosun aqressiya ilə qarışmasının iki parlaq nümunəsini qarşımızda görürük və indi belə bir fərziyyə irəli sürürük ki, bu münasibət nümunəvidir, öyrənə bildiyimiz bütün həvəs təhrikləri hər iki həvəs növünün bu cür qarışıqlarından və ya ərintilərindən ibarətdir. Təbii ki, ən müxtəlif qarışıq nisbətlərində. Bu zaman erotik həvəslər cinsi məqsədlərinin müxtəlifliyini qarışığa daxil edərdi, digərləri isə öz birtərəfli təmayülünün yumşaldılmasına və pillələnməsinə yol verərdi. Bu fərziyyə ilə biz özümüzə tədqiqatlar üçün perspektiv açdıq ki, bunlar bir vaxt patoloji proseslərin anlaşılması üçün böyük əhəmiyyət kəsb edə bilər. Çünki qarışıqlar da parçalana bilər və bu cür həvəs ayrılmalarından funksiya üçün ən ağır nəticələri gözləmək olar. Lakin bu baxış bucaqları hələ çox yenidir; indiyə qədər heç kim onları işdə tətbiq etməyə cəhd göstərməmişdir. Biz mazoxizmin bizə verdiyi xüsusi problemə qayıdırıq. Bir anlıq onun erotik komponentindən vaz keçsək, o bizə özünüməhv etməni məqsəd qoyan bir təmayülün mövcudluğuna zəmanət verir. Əgər dağıdıcı həvəs üçün də doğrudursa ki, Mən — lakin biz burada daha çox O-nu, bütün şəxsiyyəti nəzərdə tuturuq — ilkin olaraq bütün həvəs təhriklərini özündə birləşdirir, onda belə bir anlayış yaranır ki, mazoxizm sadizmdən daha qədimdir, sadizm isə bayıra yönəldilmiş dağıdıcı həvəsdir və bununla da aqressiya xarakteri qazanır. İlkin dağıdıcı həvəsdən bu qədər və bu qədər hələ də daxildə qala bilər; görünür ki, bizim qavrayışımız ona yalnız bu iki şərt daxilində yiyələnir: ya o erotik həvəslərlə mazoxizmə birləşdikdə, ya da o aqressiya olaraq — az və ya çox erotik əlavə ilə — xarici aləmə yönəldikdə. İndi bizə o imkanın əhəmiyyəti özünü qəbul etdirir ki, aqressiya xarici aləmdə təminat tapa bilməz, çünki real maneələrlə qarşılaşır. Onda o, bəlkə də geri çəkiləcək, daxildə hökm sürən özünüdağıtmanın həcmini artıracaq. Eşidəcəyik ki, bu həqiqətən belə baş verir və bu proses nə qədər vacibdir. Qarşısı alınmış aqressiya ağır zərər mənasına gəlir; həqiqətən elə görünür ki, özümüzü məhv etməmək üçün, özünüməhv meylindən qorunmaq üçün başqalarını və başqa şeyləri məhv etməliyik. Əlbəttə, etik üçün kədərli bir açılış!

Lakin etik daha uzun müddət spekulyasiyalarımızın qeyri-ehtimallığı ilə təsəlli tapacaq. Öz orqanik evinin dağıdılması ilə məşğul olan qəribə bir həvəs! Şairlər doğrudan da belə şeylərdən danışırlar, amma şairlər məsuliyyətsizdirlər, onlar poetik lisenziya imtiyazından istifadə edirlər. Həqiqətən də, oxşar təsəvvürlər fiziologiyaya da yad deyil, məsələn, özünü həzm edən mədə selikli qişası haqqında təsəvvür. Amma etiraf etmək lazımdır ki, bizim özünüdağıtma həvəsimiz daha geniş dəstəyə ehtiyac duyur. Belə geniş əhatəli bir fərziyyəni yalnız bəzi yazıq axmaqların cinsi təminatlarını qəribə bir şərtə bağladıqları üçün riskə atmaq olmaz. Məncə, həvəslərin dərindən öyrənilməsi bizə lazım olanı verəcək. Həvəslər təkcə ruhi həyatı deyil, həm də vegetativ həyatı idarə edir və bu orqanik həvəslər ən güclü marağımıza layiq olan bir xüsusiyyət göstərir. Bunun həvəslərin ümumi xarakteri olub-olmadığını yalnız sonra qiymətləndirə biləcəyik. Onlar əslində əvvəlki bir vəziyyəti yenidən bərpa etməyə çalışmaq kimi təzahür edirlər. Güman edə bilərik ki, belə bir vəziyyət bir dəfə əldə edildikdən sonra pozulduğu andan etibarən onu yenidən yaratmağa çalışan bir həvəs yaranır və bizim təkrarolunma məcburiyyəti adlandıra biləcəyimiz hadisələri meydana gətirir. Beləliklə, embriologiya təkrarolunma məcburiyyətinin yeganə bir parçasıdır; heyvanlar aləmində çox yuxarılara qədər itirilmiş orqanları yenidən yaratmaq qabiliyyəti uzanır və terapevtik kömək göstərmələrlə yanaşı sağalmalarımıza borclu olduğumuz sağaltma həvəsi aşağı heyvanlarda bu qədər möhtəşəm inkişaf etmiş bu qabiliyyətin qalığı ola bilər. Balıqların kürü tökmə köçləri, bəlkə quş uçuşları, ola bilsin ki, heyvanlarda instinkt təzahürü olaraq adlandırdığımız hər şey təkrarolunma məcburiyyətinin əmri altında baş verir ki, bu da həvəslərin mühafizəkar təbiətini ifadə edir. Ruhi sahədə də onun təzahürlərini uzun müddət axtarmağa ehtiyac yoxdur. Diqqətimizi çəkdi ki, erkən uşaqlığın unudulmuş və sıxışdırılmış yaşantıları analitik iş zamanı yuxularda və reaksiyalarda, xüsusilə də transfer reaksiyalarında təkrar istehsal olunur, baxmayaraq ki, onların yenidən oyanması həzz prinsipinin marağına ziddir və biz belə izahat verdik ki, bu hallarda təkrarolunma məcburiyyəti özünü həzz prinsipindən kənara qoyur. Analizdən kənarda da oxşar şeyləri müşahidə etmək olar. Elə insanlar var ki, həyatlarında düzəliş etmədən həmişə eyni reaksiyaları öz ziyanlarına təkrar edirlər və ya elə görünür ki, amansız bir tale tərəfindən təqib olunurlar, halbuki daha dəqiq araşdırma öyrədir ki, onlar bu taleyi bilmədən özləri hazırlayırlar. Biz onda təkrarolunma məcburiyyətinə şeytani xarakter aid edirik. Bəs həvəslərin bu mühafizəkar xüsusiyyəti özünüdağıtma anlayışımız üçün nə verə bilər? Belə bir həvəs hansı əvvəlki vəziyyəti yenidən bərpa etmək? Xeyr, cavab uzaqda deyil və geniş perspektivlər açır. Əgər doğrudursa ki, — yadda saxlanıla bilməyən bir zamanda və təsəvvür edilə bilməyən bir şəkildə — bir vaxtlar cansız maddədən həyat meydana çıxmışdır, onda bizim fərziyyəmizə görə o zaman elə bir həvəs yaranmalı idi ki, o, həyatı yenidən ləğv etmək, qeyri-üzvi vəziyyəti yenidən bərpa etmək istəyir. Əgər bu həvəsdə öz fərziyyəmizin özünü məhv etməsini tanıyırıqsa, onda biz bunu heç bir həyat prosesində əskik oluna bilməyən bir ölüm həvəsinin ifadəsi olaraq qavraya bilərik. İndi isə bizim inandığımız həvəslər bizim üçün iki qrupa ayrılır: getdikcə daha çox canlı substansiyanı daha böyük birliklərə toplamaq istəyən erotik həvəslər və bu səyə qarşı çıxan və canlını qeyri-üzvi vəziyyətə qaytaran ölüm həvəsləri. Hər ikisinin birgə və qarşılıqlı təsirindən həyat hadisələri meydana çıxır ki, onlara ölüm son qoyur.

Bəlkə də çiyinlərinizi çəkərək deyəcəksiniz: bu təbiət elmi deyil, bu Şopenhauer fəlsəfəsidir. Amma niyə, xanımlar və cənablar, cəsarətli bir mütəfəkkir o şeyi təxmin etməməli idi ki, sonra ayıq və zəhmətli detallı tədqiqat onu təsdiqləyir? Üstəlik, hər şey artıq bir dəfə deyilmişdir və Şopenhauerdən əvvəl çoxları bənzər şeylər demişdir. Bundan əlavə, bizim dediyimiz hətta düzgün Şopenhauer də deyil. Biz iddia etmirik ki, ölüm həyatın yeganə məqsədidir; biz ölümün yanında həyatı da gözdən qaçırmırıq. Biz iki əsas həvəsi qəbul edirik və hər birinə öz məqsədini veririk. Hər ikisinin həyat prosesində necə qarışdığı, ölüm həvəsinin Erosun niyyətlərinə necə xidmət etdirildiyi, xüsusən də onun xaricə dönüşündə aqressiya olaraq, bunlar gələcək tədqiqata buraxılmalı olan vəzifələrdir. Biz yalnız elə bir məqama qədər irəliləyə bilirik ki, orada belə bir perspektiv qarşımızda açılır. Həm də sual ki, mühafizəkar xarakter istisnasız olaraq bütün həvəslərə xas deyilmi, erotik həvəslər də canlının sintezini daha böyük birliklərə can atarkən əvvəlki bir vəziyyəti geri gətirmək istəmirmi, bu sualı da cavabsız qoymalı olacağıq.

Biz öz bazamızdan bir az uzağa uzaqlaşdıq. Sizə sonradan bildirmək istəyirəm ki, həvəs təliminə dair bu mülahizələrin çıxış nöqtəsi nə idi. Elə həmin nöqtə ki, bizi Mən ilə şüursuz arasındakı münasibətin yenidən nəzərdən keçirilməsinə gətirdi, analitik işdən alınan təəssürat ki, müqavimət göstərən pasiyent bu müqavimət barədə çox vaxt heç nə bilmir. Amma ona təkcə müqavimətin faktı deyil, onun motivləri də şüursuzdur. Biz bu motivləri və ya bu motivi araşdırmalı olduq və təəccübümüzə onu güclü bir cəza ehtiyacında tapdıq ki, biz onu yalnız mazoxist arzulara aid edə bilərdik. Bu tapıntının praktik əhəmiyyəti nəzəri əhəmiyyətindən geri qalmır, çünki bu cəza ehtiyacı bizim terapevtik səylərimizin ən pis düşmənidir. O, əziyyətlə doyurulur ki, nevrozu ilə bağlıdır və buna görə də xəstəlikdə israr edir. Görünür ki, bu amil, şüursuz cəza ehtiyacı, hər nevrotik xəstəliyində iştirak edir. Burada nevrotik əziyyətin başqa bir əziyyətlə əvəz oluna bildiyi hallar həqiqətən inandırıcı təsir bağışlayır. Sizə belə bir təcrübədən danışmaq istəyirəm. Bir dəfə mənə bir qadını təxminən 15 il ərzində əzabverici bir varlığa məhkum edən və onu həyatda iştirakdan kənarlaşdıran simptom kompleksindən azad etmək nəsib olmuşdu. O, özünü artıq sağlam hiss edirdi və az olmayan istedadlarını inkişaf etdirmək, həmçinin bir parça nüfuz, həzz və uğur qazanmaq üçün həvəslə fəaliyyətə atıldı. Lakin onun hər cəhdi bununla bitirdi ki, ya ona bildirirdilər, ya da özü anlayırdı ki, bu sahədə bir şeyə nail olmaq üçün artıq çox qocalmışdır. Hər belə nəticədən sonra xəstəliyə qayıdış gələcək addım olardı, lakin o, artıq buna nail ola bilmirdi; bunun əvəzinə hər dəfə onu bir müddət fəaliyyətdən çıxaran və əziyyət çəkməyə məcbur edən bədbəxt hadisələr baş verirdi. O, yıxılıb ayağını burxmuş və ya dizini zədələmiş, hər hansı bir iş görərkən əlini xəsarətə məruz qoymuşdu. Bu zahiri təsadüflərdə onun öz payının nə qədər böyük ola biləcəyinə diqqət çəkildikdə, o, belə deyək, öz texnikasını dəyişdi. Bədbəxt hadisələrin yerinə eyni səbəblərdən yüngül xəstəliklər — katar, anginalar, qripabənzər hallar, revmatik şişkinliklər meydana çıxdı, nəhayət, qəbul etdiyi təslimiyyətlə bütün bu kabus keçib getdi.

Bu şüursuz cəza ehtiyacının mənşəyi barədə, fikrimizcə, heç bir şübhə yoxdur. O, vicdanın bir hissəsi kimi, vicdanımızın şüursuza davamı kimi davranır, o da vicdanla eyni mənşəyə malik olacaq, yəni daxililəşdirilmiş və Fövqəl-Mən tərəfindən qəbul edilmiş aqressiyanın bir hissəsinə uyğun gələcək. Sözlər daha yaxşı uyğun gəlsəydi, bütün praktik məsələlər üçün onu «şüursuz günah hissi» adlandırmaq tamamilə əsaslı olardı. Nəzəri cəhətdən biz əslində şübhə içindəyik: xarici aləmdən geri qayıdan bütün aqressiyanın Fövqəl-Mən tərəfindən bağlandığını və bununla da Mənə qarşı yönəldiyini qəbul etməliyikmi, yoxsa onun bir hissəsi Mən və O daxilində sərbəst dağıdıcı həvəs kimi öz səssiz və qorxulu fəaliyyətini göstərir? Belə bir bölgü daha ehtimallıdır, lakin bu barədə başqa heç nə bilmirik. Fövqəl-Mənin ilk qurulması zamanı, şübhəsiz ki, bu instansiyanın təchizatı üçün valideynlərə qarşı olan aqressiyanın o hissəsi istifadə edilmişdir ki, uşaq öz sevgi fiksasiyası və xarici çətinliklər nəticəsində onu xaricə çıxara bilməmişdi, və buna görə də Fövqəl-Mənin sərtliyi sadəcə tərbiyənin sərtliyinə uyğun gəlməməlidir. Tamamilə mümkündür ki, sonrakı münasibətlərdə aqressiyanın boğulması zamanı həvəs həmin həlledici anda ona açılmış eyni yolu tutur.

Bu şüursuz günah hissi olan şəxslər həddindən artıq güclü olduğunu analitik müalicədə proqnoz baxımından o qədər xoşagəlməz mənfi terapevtik reaksiya vasitəsilə büruzə verirlər. Onlara simptomun ən azı müvəqqəti yox olmasına səbəb olmalı olan bir simptom həlli bildirildikdə, onlarda əksinə, simptomun və əziyyətin ani güclənməsi əldə edilir. Çox vaxt onları müalicə zamanı davranışlarına görə tərifləmək, analizin gedişatı haqqında bəzi ümidverici sözlər söyləmək kifayət edir ki, onların vəziyyətində danılmaz bir pisləşmə yaransın. Qeyri-analitik deyərdi ki, o, «sağalma iradəsini» itirib; analitik düşüncə tərzinə görə isə siz bu davranışda şüursuz günah hissinin təzahürünü görürsünüz ki, bu hiss üçün xəstəlik öz əziyyətləri və maneələri ilə lap yerinə düşür. Şüursuz günah hissinin açdığı problemlər, onun əxlaqla, pedaqogika ilə, cinayətkarlıqla və baxımsızlıqla münasibətləri hazırda psixoanalitiklərin üstünlük verdiyi iş sahəsidir. Gözlənilməz bir yerdə biz burada ruhi yeraltı dünyadan açıq bazara soxulmuşuq. Sizi daha irəli apara bilmərəm, amma bu dəfəlik sizinlə vidalaşmazdan əvvəl bir fikir gedişi ilə sizi hələ saxlamalıyam. Bizim üçün belə demək adi hal almışdır ki, mədəniyyətimiz cinsi həvəslər hesabına qurulmuşdur; bu həvəslər cəmiyyət tərəfindən ləngidilir, qismən sıxışdırılsa da, digər qismən yeni məqsədlər üçün istifadəyə yararlı edilir. Biz həm də mədəni qazanclarımızla fəxr etməklə bərabər etiraf etmişik ki, bu mədəniyyətin tələblərini yerinə yetirmək, onun içində özümüzü yaxşı hiss etmək bizim üçün asan deyil, çünki bizə qoyulan həvəs məhdudiyyətləri ağır bir ruhi yük deməkdir. İndi cinsi həvəslər üçün qəbul etdiyimiz şey eyni dərəcədə, bəlkə də daha yüksək dərəcədə digər — aqressiya həvəsləri üçün də keçərlidir. Məhz bunlardır ki, ilk növbədə insanların birgə yaşayışını çətinləşdirir və onun davamını təhlükə altına alır; onun aqressiyasının məhdudlaşdırılması cəmiyyətin fərddən tələb etməli olduğu ilk, bəlkə də ən ağır qurbandır. Biz öyrənmişik ki, bu inadkarın ram edilməsi nə qədər dahiyanə bir şəkildə həyata keçirilir. Təhlükəli aqressiv təhrikləri özünə çəkən Fövqəl-Mənin qoyulması, belə desək, üsyana meyilli yerə bir qarnizon gətirir. Lakin digər tərəfdən, sırf psixoloji baxımdan etiraf etmək lazımdır ki, Mən cəmiyyətin ehtiyaclarına belə qurban verildikdə, özü başqalarına qarşı tətbiq etməkdən məmnun olacağı aqressiyanın dağıdıcı təmayüllərinə tabe olmağa məcbur olduqda, özünü yaxşı hiss etmir. Bu, orqanik canlılar aləminə hakim olan yemək və yeyilmək dilemminin ruhi sahəyə davamı kimidir. Xoşbəxtlikdən, aqressiya həvəsləri heç vaxt tək deyil, həmişə erotik həvəslərlə birləşmişdir. Bu sonuncular insanın yaratdığı mədəniyyətin şəraitində çox şeyi yumşaltmalı və qarşısını almalıdır.