XXXI. Mühazirə. Psixi şəxsiyyətin parçalanması

Xanımlar və cənablar! Bilirəm ki, siz öz münasibətləriniz üçün, istər şəxslərə, istərsə də şeylərə aid olsun, başlanğıc nöqtəsinin əhəmiyyətini bilirsiniz. Psixoanalizdə də belə olmuşdur: onun inkişafı, qarşılaşdığı qəbul üçün onun işə simptomdan, ruhda rast gəlinən ən yad olan şeydən başlaması laqeyd qalmamışdır. Simptom sıxışdırılmışdan törəyir, belə ki, Mənin qarşısında onun nümayəndəsidir, sıxışdırılmış isə Mən üçün xarici ölkədir, daxili xarici ölkədir, necə ki, reallıq — qeyri-adi ifadəyə icazə verin — xarici xarici ölkədir. Simptomdan şüursuza, həvəs həyatına, cinsəlliyə yol aparırdı və bu, psixoanalizin ağıllı etirazları eşitdiyi dövr idi ki, insan yalnız cinsi varlıq deyil, o, daha nəcib və daha yüksək təhrikləri də tanıyır. Əlavə etmək olardı ki, bu yüksək təhriklərin şüuru ilə yüksələrək, o, tez-tez cəfəngiyyat düşünmək və faktları laqeyd qoymaq hüququnu özünə götürür.

Siz bunu daha yaxşı bilirsiniz, əvvəldən bizdə belə deyilirdi ki, insan həvəs həyatının tələbləri ilə ona qarşı qalxan müqavimət arasındakı konfliktdən xəstələnir və biz bu müqavimət göstərən, rədd edən, sıxışdıran instansiyanı bir an belə unutmamışdıq ki, onu xüsusi qüvvələri, Mən həvəsləri ilə təchiz olunmuş kimi təsəvvür edirdik və bu, populyar psixologiyanın Məni ilə üst-üstə düşür. Yalnız elmi işin məşəqqətli irəliləyişində psixoanaliz üçün də bütün sahələri eyni vaxtda öyrənmək və bütün problemlər haqqında bir nəfəsdə fikir bildirmək mümkün deyildi. Nəhayət, o yerə gəlib çatmışdıq ki, diqqəti sıxışdırılmışdan sıxışdırana yönəltmək olardı və bu Mənin qarşısında dayanırdıq ki, o, bu qədər öz-özünə aydın görünürdü, əmin bir gözlənti ilə ki, burada da hazır olmadığımız şeylərə rast gələcəyik; lakin ilk giriş yolunu tapmaq asan deyildi. Budur, bu gün sizə haqqında məlumat vermək istədiyim şey!

Lakin yenə də öz ehtimalımı ifadə etməliyəm ki, Mən psixologiyası haqqında bu təqdimatım sizə ondan əvvəl gələn psixi yeraltı dünyaya girişdən fərqli təsir edəcəkdir. Bunun niyə belə olması lazım gəldiyini əminliklə deyə bilmirəm. Əvvəlcə düşünürdüm ki, siz müəyyən edəcəksiniz ki, mən əvvəl sizə əsasən faktlar barədə məlumat vermişdim, hərçənd yad və qəribə olsalar da, bu dəfə isə siz əsasən anlayışlar, yəni spekulyasiyalar eşidəcəksiniz. Lakin bu doğru deyil, daha yaxşı düşündükdə iddia etməliyəm ki, faktiki materialın fikri emalının payı bizim Mən-psixologiyamızda nevroz psixologiyasında olduğundan çox da böyük deyil. Digər əsaslandırmaları da «gözləntimi» rədd etməli oldum; indi hesab edirəm ki, bu, hər hansı şəkildə materialın öz xarakterindən və onunla davranmaqda olan öyrəşməməyimizdən irəli gəlir. Buna baxmayaraq, əgər siz mühakimənizdə indiyədək olduğundan daha ehtiyatlı və təmkinli görünsəniz, təəccüblənməyəcəyəm.

Tədqiqatımızın başlanğıcında içində olduğumuz vəziyyət bizə özü yol göstərməlidir. Biz Məni bu tədqiqatın obyektinə çevirmək istəyirik, öz ən xüsusi Mənimizi. Amma bunu etmək olarmı? Axı Mən ən əsl subyektdir, necə obyektə çevrilə bilər? Əlbəttə, buna şübhə yoxdur ki, bu mümkündür. Mən özünü obyektə çevirə bilər, özünə başqa obyektlər kimi davrana bilər, özünü müşahidə edə, tənqid edə bilər, Allah bilir özü ilə daha nələr edə bilər. Bu zaman Mənin bir hissəsi qalan hissəsinin qarşısında dayanır. Deməli, Mən parçalana biləndir, bəzi funksiyaları zamanı, heç olmasa müvəqqəti olaraq, parçalanır. Hissələr sonradan yenidən birləşə bilər. Bu heç də yenilik deyil, bəlkə də ümumiyyətlə məlum şeylərin qeyri-adi vurğulanmasıdır. Digər tərəfdən, biz o fikrə öyrəşmişik ki, patologiya öz böyütmələri və kobudlaşdırmaları ilə diqqətimizdən yayınmış normal münasibətlərə diqqətimizi cəlb edə bilər. Harada ki o bizə bir qırılma və ya yarıq göstərir, normal halda orada bir bölünmə mövcud ola bilər. Əgər bir kristalı yerə atsaq, o qırılır, amma ixtiyari olaraq deyil, o öz qırılma istiqamətləri üzrə parçalara ayrılır ki, onların sərhədlənməsi, görünməsə də, əvvəlcədən kristalın strukturu ilə müəyyən edilmişdi. Belə çatlı və yarıqlı strukturlar ruhi xəstələrdir də. Qədim xalqların dəlilərə göstərdiyi ehtiramlı çəkindirmədən bir şeyi biz də onlardan əsirgəyə bilmərik. Onlar xarici reallıqdan üz çevirmişlər, amma elə buna görə də daxili psixi reallıq haqqında daha çox bilirlər və bizə əks halda əlçatmaz olacaq çox şey söyləyə bilərlər. Bu xəstələrin bir qrupuna dair deyirik ki, onlar müşahidə sayıqlamasından əziyyət çəkirlər. Onlar bizə şikayət edirlər ki, naməlum qüvvələr, yəqin ki, şəxslər tərəfindən fasiləsiz və ən intim əməllərinə qədər müşahidə olunurlar və hallüsinasiya yolu ilə eşidirlər ki, bu şəxslər müşahidələrinin nəticələrini elan edirlər: indi o bunu demək istəyir, indi o çölə çıxmaq üçün geyinir və s. Bu müşahidə hələ təqib ilə eyni şey deyil, amma ondan uzaq da deyil, o, onlara etimadsızlıq göstərildiyini, onların qadağan olunmuş əməllərdə yaxalanacaqlarının gözlənildiyini, bunun üçün cəzalandırılacaqlarını nəzərdə tutur. Bəs əgər bu dəlilər haqlı olsaydılar, əgər hamımızda Məndə belə bir müşahidə edən və cəza ilə hədələyən instansiya mövcud olsaydı, hansı ki onlarda yalnız Məndən kəskin şəkildə ayrılmış və səhvən xarici reallığa yerdəyişdirilmişdir?

Bilmirəm, sizin də mənim kimi olacaqmı. Bu xəstəlik mənzərəsinin güclü təəssüratı altında belə bir fikrə gəldiyim vaxtdan ki, müşahidə edən instansiyanın Məndən qalan hissədən ayrılması Mənin strukturunda müntəzəm bir xüsusiyyət ola bilər; bu fikir məni bir daha tərk etmədi və məni bu qədər təcrid olunmuş instansiyanın digər xarakterlərini və əlaqələrini araşdırmağa sövq etdi. Növbəti addım tezliklə atılır. Artıq müşahidə sayıqlamasının məzmunu belə bir fikri yaxınlaşdırır ki, müşahidə yalnız mühakimə etməyə və cəzalandırmağa hazırlıqdır, və bununla da təxmin edirik ki, bu instansiyanın başqa bir funksiyası bizim vicdan adlandırdığımız şey olmalıdır. İçimizdə vicdandan başqa, Mənimizdən bu qədər müntəzəm ayırdığımız və bu qədər asanlıqla ona qarşı qoya bildiyimiz başqa bir şey çətin ki, olsun. Mən həzz vəd etdiyi bir şeyi etməyə meyl duyuram, lakin ondan belə bir əsaslandırma ilə çəkinirəm: vicdanım buna icazə vermir. Yaxud həddindən artıq həzz gözləntisinin təsiri ilə vicdanın səsinin etiraz etdiyi bir şeyi etməyə başlamışam və əməldən sonra vicdanım məni ağrılı məzəmmətlərlə cəzalandırır, əmələ görə peşmançılıq hiss etməyə qoyur. Mən sadəcə deyə bilərdim ki, Məndə fərqləndirməyə başladığım xüsusi instansiya vicdandır, lakin bu instansiyanı müstəqil saxlamaq və vicdanın onun funksiyalarından biri olduğunu, vicdanın mühakimə fəaliyyəti üçün zəruri şərt olan özünü müşahidənin isə başqa bir funksiya olduğunu qəbul etmək daha ehtiyatlıdır. Və ayrı bir varlığın tanınması üçün şeyə öz adını vermək lazım olduğundan, bundan sonra Məndəki bu instansiyanı «Fövqəl-Mən» adlandırmaq istəyirəm.

İndi hazıram ki, siz məndən istehza ilə soruşasınız: məgər bizim Mən psixologiyası bütünlüklə ona gətirib çıxarır ki, adi abstraksiyaları hərfi mənada qəbul edib böyüdək, onları anlayışlardan şeylərə çevirək — bununla da çox şey qazanılmış olmaz. Cavab verirəm: Mən psixologiyasında hamıya məlum olandan yayınmaq çətin olacaq; burada yeni kəşflərdən çox yeni qavrayışlar və düzümlər vacibdir. Odur ki, hələlik öz kiçildici tənqidinizdə qalın və sonrakı izahları gözləyin. Patologiyanın faktları bizim səylərimizə elə bir fon verir ki, onu populyar psixologiyada boş yerə axtarırdınız. Davam edirəm. Çətin ki, müəyyən müstəqillikdən həzz alan, öz niyyətlərini güdən və enerji ehtiyatında Məndən asılı olmayan belə bir Fövqəl-Mən ideyası ilə dostlaşmış olaq ki, bu instansiyanın sərtliyini, hətta qəddarlığını və onun Mənlə münasibətindəki dəyişiklikləri nəzərə çarpacaq dərəcədə aydınlaşdıran bir xəstəlik mənzərəsi özünü bizə qəbul etdirməsin. Mən melanxoliya vəziyyətini, daha dəqiq desək, melanxolik tutmanı nəzərdə tuturam ki, siz psixiatr olmasanız da, bu barədə kifayət qədər eşitmisiniz. Səbəbləri və mexanizmi haqqında çox az bildiyimiz bu əzabın ən nəzərə çarpan cəhəti Fövqəl-Mənin — içinizdəcə deyin: vicdanın — Mənlə necə davranmasıdır. Melanxolik sağlam vaxtlarında özünə qarşı başqası kimi az-çox sərt ola bilirsə, melanxolik tutma zamanı Fövqəl-Mən həddindən artıq sərtləşir, yazıq Məni söyür, alçaldır, ona qarşı kobud davranır, onu ən ağır cəzaları gözləməyə qoyur, çoxdan keçmiş, vaxtilə yüngül qarşılanmış əməllərinə görə ona iradlar tutur, sanki bütün bu müddət ərzində ittihamlar toplamış və yalnız indiki güclənməsini gözləmişdir ki, onlarla ortaya çıxsın və bu ittihamlar əsasında hökm versin. Fövqəl-Mən özünə köməksiz təslim edilmiş Mənə ən sərt əxlaqi ölçünü tətbiq edir; axı o, ümumiyyətlə əxlaq tələbini təmsil edir və biz bir baxışla dərk edirik ki, bizim əxlaqi günah hissimiz Mənlə Fövqəl-Mən arasındakı gərginliyin ifadəsidir. Guya Allah tərəfindən bəxş edilmiş və belə dərin yerləşdirilmiş əxlaqı dövri bir hadisə kimi görmək çox qəribə bir təcrübədir. Çünki müəyyən sayda aydan sonra bütün əxlaqi hay-küy keçib gedir, Fövqəl-Mənin tənqidi susur, Mən bəraət qazanır və növbəti tutmaya qədər yenidən bütün insan hüquqlarından həzz alır. Hətta xəstəliyin bəzi formalarında aralıq dövrlərdə bunun əksi baş verir; Mən mübarək bir sərxoşluq vəziyyətində olur, elə qələbə çalır ki, sanki Fövqəl-Mən bütün gücünü itirmiş və ya Mənlə birləşib qovuşmuşdur, və bu azad olmuş, manik Mən həqiqətən də öz bütün istəklərinin təminatına ləngimədən yol verir. Həll olunmamış tapmacalarla zəngin proseslər!

Şübhəsiz ki, sizə Fövqəl-Mənin formalaşması, yəni vicdanın yaranması haqqında çox şey öyrəndiyimizi bildirdikdə, sadə bir illüstrasiyadan artığını gözləyəcəksiniz. Filosof Kant məlum olduğu kimi, heç nəyin ona Allahın böyüklüyünü ulduzlu səma və içimizdəki əxlaqi vicdan qədər inandırıcı sübut etmədiyi barədə bir fikir söyləmişdir. Ulduzlar, əlbəttə, möhtəşəmdir, lakin vicdana gəldikdə, Allah burada qeyri-bərabər və səhlənkar iş görmüşdür, çünki insanların böyük əksəriyyəti bundan yalnız təvazökar bir pay və ya demək olar ki, danışmağa dəyməyəcək qədər az almışdır. Vicdanın ilahi mənşəli olması iddiasında olan psixoloji həqiqət parçasını heç də inkar etmirik, lakin bu müddəa yozuma ehtiyac duyur. Vicdan içimizdə bir şey olsa da, o, əvvəldən mövcud deyil. O, həqiqətən də cinsi həyata tam bir ziddiyyət təşkil edir, çünki cinsi həyat həqiqətən həyatın başlanğıcından mövcuddur və sonradan əlavə olunmur. Lakin məlum olduğu kimi, kiçik uşaq əxlaqsızdır, onun həzzə can atan impulslarına qarşı heç bir daxili ləngiməsi yoxdur. Sonralar Fövqəl-Mənin öz üzərinə götürdüyü rolu əvvəlcə xarici bir qüvvə, valideyn nüfuzu oynayır. Valideyn təsiri uşağı sevgi nümayişlərinin bəxş edilməsi və uşağa sevgi itkisini sübut edən və özlüyündə qorxulmalı olan cəzalarla hədələmə yolu ilə idarə edir. Bu real təşviş sonrakı vicdan təşvişinin sələfidir; o hökm sürdükcə, Fövqəl-Məndən və vicdandan danışmağa ehtiyac yoxdur. Yalnız sonrakı gedişatda bizim çox asanlıqla normal hesab etdiyimiz ikinci dərəcəli vəziyyət formalaşır: xarici çəkindirmə daxililəşir, valideyn instansiyasının yerini Fövqəl-Mən tutur, o da indi Məni eynilə əvvəllər valideynlərin uşağı müşahidə etdiyi, yönəltdiyi və hədələdiyi kimi müşahidə edir, yönəldir və hədələyir.

Bu şəkildə valideyn instansiyasının qüvvəsini, fəaliyyətini və hətta metodlarını öz üzərinə götürən Fövqəl-Mən isə yalnız hüquqi varis deyil, həqiqətən də onun qanuni bədən varisidir. O, birbaşa ondan yaranır, hansı proseslə bunun baş verdiyini tezliklə öyrənəcəyik. Lakin əvvəlcə hər ikisi arasındakı bir uyğunsuzluq üzərində dayanmalıyıq. Görünür, Fövqəl-Mən birtərəfli seçimlə yalnız valideynlərin sərtliyini və ciddiliyini, onların qadağan edən və cəzalandıran funksiyasını qəbul etmiş, onların sevgi dolu qayğısı isə heç bir qəbul və davam tapmamışdır. Əgər valideynlər həqiqətən sərt bir idarəçilik aparmışlarsa, uşaqda da sərt bir Fövqəl-Mənin inkişaf etməsini asanlıqla başa düşülən hesab edirik, lakin təcrübə gözləntimizin əksinə olaraq göstərir ki, tərbiyə yumşaq və mehriban olsa, hədələmə və cəzalardan mümkün qədər çəkinilsə belə, Fövqəl-Mən eyni amansız sərtlik xarakterini qazana bilər. Bu ziddiyyətə sonralar, Fövqəl-Mənin formalaşmasında həvəs çevrilmələrini müzakirə etdikdə qayıdacağıq.

Valideyn münasibətinin Fövqəl-Mənə çevrilməsi haqqında sizə istədiyim qədər çox deyə bilmərəm, qismən ona görə ki, bu proses o qədər mürəkkəbdir ki, onun təsviri sizə vermək istədiyim girişin çərçivəsinə sığmır, digər tərəfdən ona görə ki, biz özümüz də onu tam dərk etdiyimizə inanmırıq. Odur ki, aşağıdakı işarələrlə kifayətlənin. Bu prosesin əsasını sözdə eyniləşmə, yəni bir Mənin yad Mənə uyğunlaşması təşkil edir ki, bunun nəticəsində bu birinci Mən müəyyən baxımlardan digəri kimi davranır, onu təqlid edir, müəyyən mənada onu özünə qəbul edir. Eyniləşməni yad şəxsin oral, kannibalist mənimsənilməsi ilə müqayisə etmək yersiz olmamışdır. Eyniləşmə digər şəxsə bağlanmanın çox mühüm formasıdır, ehtimal ki, ən ilkin formasıdır, obyekt seçimi ilə eyni şey deyil. Fərqi təxminən belə ifadə etmək olar: əgər oğlan atası ilə eyniləşirsə, o, ata kimi olmaq istəyir; əgər onu öz seçiminin obyektinə çevirirsə, o, onu istəyir, ona sahib olmaq istəyir; birinci halda onun Məni atanın nümunəsinə uyğun dəyişir, ikinci halda bu zəruri deyil. Eyniləşmə və obyekt seçimi geniş miqyasda bir-birindən asılı deyil; lakin insan həm də eyni şəxslə eyniləşə bilər, öz Mənini onun ardınca dəyişə bilər, hansını ki, məsələn, cinsi obyekt kimi götürmüşdür. Deyirlər ki, Mənin cinsi obyekt tərəfindən bu təsirlənməsi xüsusilə tez-tez qadınlarda rast gəlinir və qadınlıq üçün xarakterikdir. Eyniləşmə ilə obyekt seçimi arasındakı ən çox öyrədici münasibət haqqında mən, yəqin ki, əvvəlki mühazirələrdə artıq danışmışam. Onu həm uşaqlarda, həm böyüklərdə, həm normal, həm də xəstə insanlarda asanlıqla müşahidə etmək olar. İnsan bir obyekti itirdikdə və ya ondan imtina etməli olduqda, tez-tez özünü onunla eyniləşdirməklə, onu öz Mənində yenidən qurmaqla təzmin edir ki, beləliklə burada obyekt seçimi sanki eyniləşməyə geriləmə edir.

Mən bu izahlardan eyniləşmə barədə özüm də qətiyyən qane olmuş deyiləm, amma kifayətdir ki, siz mənə qəbul edəsiniz ki, Fövqəl-Mənin qurulması valideyn instansiyası ilə eyniləşmənin uğurlu bir halı olaraq təsvir edilə bilər. Bu anlayış üçün həlledici olan fakt budur ki, Məndə üstün bir instansiyanın bu yeni yaradılışı Edip kompleksinin taleyi ilə ən sıx surətdə bağlıdır, belə ki, Fövqəl-Mən uşaqlıq üçün bu qədər mənalı olan həmin hiss bağlılığının varisi olaraq görünür. Anlayırıq ki, Edip kompleksinin buraxılması ilə uşaq valideynlərdə yerləşdirdiyi intensiv obyekt yüklənmələrindən imtina etməli oldu və bu obyekt itkisinin əvəzi olaraq valideynlərlə çoxdan mövcud olan eyniləşmələr onun Mənində o qədər gücləndi. Tərk edilmiş obyekt yüklənmələrinin çöküntüləri olaraq bu cür eyniləşmələr uşağın sonrakı həyatında kifayət qədər tez-tez təkrarlanacaq, lakin bu cür çevrilmənin ilk halının hiss dəyərinə tamamilə uyğundur ki, onun nəticəsinə Məndə xüsusi mövqe verilir. Ətraflı tədqiqat bizə həm də öyrədir ki, Edip kompleksinin aradan qaldırılması yalnız natamam surətdə uğur qazanarsa, Fövqəl-Mən gücünə və təşəkkülünə görə zəifləyir. İnkişaf gedişində Fövqəl-Mən valideynlərin yerinə keçmiş şəxslərin, yəni tərbiyəçilərin, müəllimlərin, ideal nümunələrin təsirlərini də qəbul edir. O, normal olaraq ilkin valideyn fərdlərindən getdikcə daha çox uzaqlaşır, belə demək mümkünsə, qeyri-şəxsi olur. Onu da unutmamalıyıq ki, uşaq valideynlərini müxtəlif həyat dövrlərində müxtəlif qiymətləndirir. Edip kompleksinin Fövqəl-Mənə yer verdiyi vaxt onlar tamamilə möhtəşəm bir şeydirlər, sonralar çox şey itirirlər. Sonra bu sonrakı valideynlərlə də eyniləşmələr meydana gəlir, onlar hətta müntəzəm olaraq xarakterin formalaşmasına mühüm töhfələr verirlər, lakin sonra yalnız Mənə aid olurlar, ən erkən valideyn imagoları ilə müəyyən edilmiş Fövqəl-Mənə artıq təsir etmirlər.

Ümid edirəm ki, siz artıq təəssürat almısınız ki, Fövqəl-Mənin qurulması həqiqətən struktur münasibətini təsvir edir və sadəcə vicdan kimi bir abstraksiyanı şəxsləşdirmir. Bu Fövqəl-Mənə aid etdiyimiz daha bir mühüm funksiyanı qeyd etməliyik. O, həm də Mən idealının daşıyıcısıdır, Mən özünü onunla ölçür, ona can atır, onun getdikcə daha da təkmilləşmə tələbini yerinə yetirməyə çalışır. Şübhəsiz, bu Mən ideali köhnə valideyn təsəvvürünün çöküntüsü, uşağın o vaxt onlara aid etdiyi o kamilliyə heyranlığın ifadəsidir. Bilirəm, siz aşağılıq hissi barədə çox eşitmisiniz, bu hiss məhz nevrotikləri fərqləndirməlidir. O, xüsusilə sözdə gözəl ədəbiyyatda dolaşır. Aşağılıq kompleks anlayışını işlədərək, bununla psixoanalizin bütün tələblərini yerinə yetirdiyini və təqdimatını daha yüksək psixoloji səviyyəyə qaldırdığını güman edir. Əslində isə «aşağılıq kompleksi» süni ifadəsi psixoanalizdə demək olar ki, istifadə olunmur. Bu bizim üçün nə sadə bir şey, nə də ki elementar bir şey bildirir. Onu sözdə «fərdi psixoloqlar» məktəbinin etməyi sevdiyi kimi, hər hansı orqan çatışmazlıqlarının özünü qavramasına qaytarmaq bizə qısa görüşlü bir səhv kimi görünür. Aşağılıq hissinin güclü erotik kökləri var. Uşaq sevilmədiyini hiss etdikdə özünü aşağı hiss edir, yetkin insan da eyni şəkildə. Həqiqətən aşağı sayılan yeganə orqan inkişafdan qalmış penis, qızın klitorisidir. Lakin aşağılıq hissinin əsas payı Mənin Fövqəl-Mənə münasibətindən qaynaqlanır, günah hissi kimi, hər ikisi arasındakı gərginliyin ifadəsidir. Aşağılıq hissi ilə günah hissini ümumiyyətlə bir-birindən ayırmaq çətindir. Bəlkə də yaxşı olardı ki, birincidə əxlaqi aşağılıq hissinin erotik tamamlayıcısını görək. Biz psixoanalizdə anlayışların sərhədləndirilməsi məsələsinə az diqqət yetirmişik.

Məhz aşağılıq kompleksi bu qədər populyarlaşdığı üçün icazə verin, sizi burada kiçik bir kənaraçıxma ilə əyləndirim. Zamanımızın hələ sağ olan, lakin hazırda arxa plana keçmiş tarixi şəxsiyyəti doğuş zamanı aldığı zədədən bir əzasının müəyyən inkişafsızlığını saxlamışdır. Günümüzün çox tanınmış yazıçısı, ən çox görkəmli şəxslərin bioqrafiyalarını işləməyi sevən, mənim qeyd etdiyim bu adamın həyatını da işləmişdir. Təbii ki, bioqrafiya yazarkən psixoloji dərinləşmə ehtiyacını boğmaq çətin ola bilər. Buna görə müəllifimiz qəhrəmanın bütün xarakter inkişafını həmin fiziki qüsurun oyatmalı olduğu aşağılıq hissi üzərində qurmağa cəhd etmişdir. O, bununla kiçik, lakin əhəmiyyətsiz olmayan bir faktı gözdən qaçırmışdır. Adətən, tale özlərinə xəstə və ya başqa cür məhrumiyyətə uğramış uşaq bəxş etmiş analar bu ədalətsiz geriliyi hədsiz sevgi ilə kompensasiya etməyə çalışırlar. Söhbət gedən halda qürurlu ana başqa cür davranmış, uşağından onun qüsuru üzündən məhəbbətini əsirgəmişdir. Uşaqdan qüdrətli bir kişi olduqda, bu, əməlləri ilə anasını heç vaxt bağışlamadığını birmənalı şəkildə sübut etmişdir. Ana sevgisinin uşaq ruh həyatı üçün əhəmiyyətini xatırlasanız, bioqrafın aşağılıq nəzəriyyəsini fikirlərinizdə yəqin ki, düzəldəcəksiniz.

Fövqəl-Mənə qayıdaq! Biz ona özünü müşahidə, vicdan və ideal funksiyasını aid etmişik. Onun yaranması haqqında izahlarımızdan aydın olur ki, onun ilkin şərtləri həm təsvirolunmaz dərəcədə mühüm bioloji, həm də taleyüklü psixoloji bir faktdır, yəni insan balasının valideynlərindən uzun müddətli asılılığı və Edip kompleksi, bunların hər ikisi də bir-biri ilə sıx bağlıdır. Fövqəl-Mən bizim üçün bütün əxlaqi məhdudiyyətlərin təmsilçisidir, kamilləşməyə canatmanın vəkilidir, qısacası, insan həyatında sözdə daha yüksək olan şeylərdən bizim üçün psixoloji cəhətdən qavranıla bilən hala gəlmişdir. O, özü valideynlərin, tərbiyəçilərin və b. təsirinə dayandığı üçün, onun mənası haqqında daha çox şey öyrənirik, əgər bu mənbələrinə üz tutsaq. Bir qayda olaraq, valideynlər və onlara bənzər nüfuz sahibləri uşağın tərbiyəsində öz Fövqəl-Mənlərinin göstərişlərinə əməl edirlər. Onların Məni öz Fövqəl-Mənləri ilə necə hesablaşmış olursa olsun, uşağın tərbiyəsində onlar sərt və tələbkardırlar. Onlar öz uşaqlıqlarının çətinliklərini unutmuşlar, indi öz valideynləri ilə tam eyniləşə bildikləri üçün kifayətlənirlər, halbuki vaxtilə həmin valideynlər onlara ağır məhdudiyyətlər qoymuşdular. Beləliklə, uşağın Fövqəl-Məni əslində valideynlərin nümunəsinə görə deyil, valideyn Fövqəl-Məninin nümunəsinə görə qurulur; o, eyni məzmunla dolur, ənənənin daşıyıcısına çevrilir, bu yolla nəsillər boyu ötürülüb gəlmiş bütün zamanadavamlı qiymətləndirmələrin daşıyıcısına çevrilir. Asanlıqla təxmin edirsiniz ki, insanların sosial davranışının, məsələn, baxımsızlığın davranışının başa düşülməsi üçün Fövqəl-Mənin nəzərə alınmasından nə qədər mühüm köməklər, bəlkə də tərbiyə üçün nə qədər praktik göstərişlər meydana çıxır. Ehtimal ki, sözdə materialist tarix anlayışları bu amili aşağı qiymətləndirməkdə günah işlədirlər. Onlar bunu belə bir qeydlə kənara qoyurlar ki, insanların «ideologiyaları» onların aktual iqtisadi münasibətlərinin nəticəsindən və üstqurumundan başqa bir şey deyil. Bu həqiqətdir, lakin çox ehtimal ki, bütün həqiqət deyil. Bəşəriyyət heç vaxt tamamilə indiki zamanda yaşamır, Fövqəl-Mənin ideologiyalarında keçmiş, irqin və xalqın ənənəsi yaşamağa davam edir, o, indiki zamanın təsirlərinə, yeni dəyişikliklərə yalnız yavaş-yavaş boyun əyir və Fövqəl-Mən vasitəsilə təsir etdiyi müddətcə insan həyatında iqtisadi münasibətlərdən asılı olmayan qüdrətli bir rol oynayır.

1921-ci ildə Mən və Fövqəl-Mən arasındakı fərqləndirməni kütlə psixologiyasının öyrənilməsində istifadə etməyə cəhd etdim. Belə bir formulaya gəldim: psixoloji kütlə ayrı-ayrı fərdlərin öz Fövqəl-Mənlərinə eyni şəxsi daxil etdikləri və bu ümumilik əsasında öz Mənlərində bir-biriləri ilə eyniləşdikləri birliyidir. Bu, təbii ki, yalnız bir rəhbəri olan kütlələrə aiddir. Əgər bu cür daha çox tətbiqə malik olsaydıq, Fövqəl-Mən fərziyyəsi bizim üçün son yadlıq qalığını itirərdi və biz ruhi aparatın daha səthi, daha yüksək qatlarında hərəkət edərkən, yeraltı atmosferə öyrəşdiyimiz halda, hələ də bizi tutan o sıxılma hissindən tamamilə azad olardıq. Əlbəttə, biz Fövqəl-Mənin ayrılması ilə Mən psixologiyasına dair son sözü söylədiyimizə inanmırıq. Bu, daha çox ilk başlanğıcdır, lakin bu halda yalnız başlanğıc çətin deyil.

Lakin indi bizi Mənin, belə demək mümkünsə, əks tərəfində başqa bir vəzifə gözləyir. Bu vəzifə analitik iş zamanı edilən bir müşahidə tərəfindən qoyulur, əslində çox qədim olan bir müşahidə. Artıq bəzən olduğu kimi, onun dəyərini qiymətləndirməyə qərar vermək üçün uzun vaxt lazım oldu. Bildiyiniz kimi, əslində bütün psixoanalitik nəzəriyyə xəstənin şüursuzunu ona şüurlu etmək cəhdi zamanı göstərdiyi müqavimətin qavranılması üzərində qurulmuşdur. Müqavimətin obyektiv əlaməti ondan ibarətdir ki, onun assosiasiyaları uğursuz olur və ya müzakirə olunan mövzudan çox uzaqlaşır. O, müqaviməti subyektiv olaraq da mövzuya yaxınlaşarkən xoşagəlməz hisslər duyması ilə tanıya bilər. Lakin bu son əlamət də yox ola bilər. Onda biz xəstəyə deyirik ki, onun davranışından belə nəticə çıxarırıq ki, o, indi müqavimət vəziyyətindədir, o isə cavab verir ki, bundan xəbəri yoxdur, yalnız assosiasiyaların çətinləşdiyini hiss edir. Məlum olur ki, biz haqlı idik, lakin o zaman onun müqaviməti də şüursuz idi, eynilə bizim qaldırılması üzərində çalışdığımız sıxışdırılmışın şüursuz olduğu kimi. Çoxdan belə bir sual vermək lazım idi: belə bir şüursuz müqavimət onun ruh həyatının hansı hissəsindən qaynaqlanır? Psixoanalizdə yeni başlayan tez cavab verməyə hazır olacaq: bu, sadəcə şüursuzun müqavimətidir. İkimənalı, yararsız cavab! Əgər bununla nəzərdə tutulursa ki, o, sıxışdırılmışdan qaynaqlanır, onda biz demək lazımdır: Əlbəttə yox! Sıxışdırılmış olana daha çox güclü bir qalxma meyli, şüura nüfuz etmək istəyi aid etməliyik. Müqavimət yalnız Mənin bir təzahürü ola bilər; Mən həmin vaxt sıxışdırmanı həyata keçirmiş və indi də onu qüvvədə saxlamaq istəyir. Biz bunu əvvəllər də həmişə belə başa düşmüşük. Məndə məhdudlaşdırıcı və rədd edici tələbləri təmsil edən xüsusi bir instansiya, Fövqəl-Mən qəbul etdiyimizdən bəri deyə bilərik ki, sıxışdırma bu Fövqəl-Mənin işidir, o, ya bunu özü həyata keçirir, ya da öz tapşırığı ilə ona itaət edən Mən vasitəsilə. İndi elə bir hal varsa ki, analizdə müqavimət xəstəyə şüurlu olmur, bu ya o deməkdir ki, Fövqəl-Mən və Mən çox mühüm situasiyalarda şüursuz işləyə bilirlər, ya da daha əhəmiyyətli olan odur ki, hər ikisinin, Mənin və Fövqəl-Mənin özünün hissələri şüursuzdur. Hər iki halda biz xoşagəlməz bir qənaəti qəbul etməliyik ki, bir tərəfdən (Fövqəl-)Mən və şüurlu, digər tərəfdən sıxışdırılmış və şüursuz heç də üst-üstə düşmür.

Xanımlar və cənablar! Mən bir nəfəs fasiləsi vermək ehtiyacı duyuram ki, siz də bunu xoş bir şey kimi qarşılayacaqsınız, və davam etməzdən əvvəl sizdən üzr istəmək istəyirəm. Mən sizə on beş il əvvəl başladığım psixoanalizə girişə əlavələr vermək istəyirəm və elə davranmalıyam ki, guya siz də bu arada psixoanalizdən başqa heç nə ilə məşğul olmamısınız. Bilirəm, bu, yersiz bir tələbdir, amma mən acizəm, başqa cür edə bilmirəm. Bu, yəqin ona bağlıdır ki, ümumiyyətlə, özü psixoanalitik olmayan birinə psixoanalizə dair bir anlayış vermək o qədər çətindir. İnanın mənə ki, biz gizli cəmiyyətin üzvləri kimi görünməyi və gizli bir elmlə məşğul olmağı heç də xoşlamırıq. Və buna baxmayaraq, biz qəbul etməli və öz əqidəmiz olaraq bəyan etməli olduq ki, heç kimin psixoanalizə qarışmağa haqqı yoxdur, əgər o, yalnız öz şəxsiyyəti üzərində bir analiz vasitəsilə əldə edilə bilən müəyyən təcrübələr qazanmamışsa. On beş il əvvəl sizə mühazirələrimi verdiyim zaman, sizi nəzəriyyəmizin müəyyən spekulyativ parçalarından qorumağa çalışırdım, lakin məhz onlara bu gün danışacağım yeni qazanımlar bağlanır.

Mövzuya qayıdıram. Mən və Fövqəl-Mənin özlərinin şüursuz olub-olmadıqları, yoxsa yalnız şüursuz təsirlər meydana gətirə bildikləri barədə şübhədə, yaxşı əsaslarla birinci ehtimalın lehinə qərar verdik. Bəli, Mənin və Fövqəl-Mənin böyük hissələri şüursuz qala bilər, normal halda şüursuzdur. Bu o deməkdir ki, şəxs onların məzmunundan heç nə bilmir və onları ona şüurlu etmək üçün müəyyən səy tələb olunur. Doğrudur ki, Mən və şüurlu, sıxışdırılmış və şüursuz üst-üstə düşmür. Şüurlu-şüursuz problemi ilə bağlı mövqeyimizi əsaslı surətdə yenidən nəzərdən keçirmək ehtiyacını hiss edirik. Əvvəlcə şüurluluq meyarının dəyərini, o qədər etibarsız olduğu təsdiqləndiyi üçün, xeyli aşağı salmağa meyilliyik. Lakin bununla haqsız olardıq. Bu, bizim həyatımızla da eyni cürdür; o, çox dəyərli deyil, amma bizim malik olduğumuz hər şeydir. Şüur keyfiyyətinin işığı olmadan dərinlik psixologiyasının qaranlığında itərdik; lakin özümüzü yenidən istiqamətləndirməyə cəhd edə bilərik.

Şüurlu adlandırılmalı olanı müzakirə etməyə ehtiyacımız yoxdur, bu, hər bir şübhədən kənardır. «Şüursuz» sözünün ən qədim və ən yaxşı mənası təsviri mənadır; varlığını qəbul etməli olduğumuz, məsələn, onu təsirlərindən çıxardığımız, lakin haqqında heç nə bilmədiyimiz psixi prosesi şüursuz adlandırırıq. Onda ona qarşı başqa bir insandakı psixi prosesə qarşı olduğumuz kimi eyni münasibətdə oluruq, yalnız o, bizim özümüzünküdür. Daha dəqiq olmaq istəsək, cümləni belə dəyişdirərik: bir prosesi o zaman şüursuz adlandırırıq ki, onun hazırda aktivləşdirildiyini qəbul etməli olaq, halbuki hazırda ondan heç nə bilmirik. Bu məhdudlaşdırma bizə xatırladır ki, şüurlu proseslərin əksəriyyəti yalnız qısa müddət şüurludur; çox tez latent olurlar, lakin asanlıqla yenidən şüurlu ola bilərlər. Həmçinin deyə bilərdik ki, onlar şüursuz olublar, əgər ümumiyyətlə əmin olsaydıq ki, onlar latentlik vəziyyətində hələ də nə isə psixi şeydir. Bu qədər biz heç bir yeni şey öyrənməzdik, həm də şüursuz anlayışını psixologiyaya daxil etmək hüququnu qazanmazdıq. Lakin sonra yeni təcrübə gəlir ki, biz onu artıq yanlış hərəkətlərdə də müşahidə edə bilərik. Məsələn, bir dil sürçməsini izah etmək üçün görürük ki, sözügedən şəxsdə müəyyən bir nitq niyyətinin formalaşdığını qəbul etməyə məcburuq. Biz onu nitqdə baş vermiş pozuntudan əminliklə təxmin edirik, lakin o, özünü təsdiq etməmişdi, deməli, şüursuz idi. Əgər biz onu sonradan danışana göstərsək, o, onu özünə tanış kimi qəbul edə bilər, onda o, yalnız müvəqqəti olaraq şüursuz idi, ya da onu özünə yad kimi inkar edə bilər, onda o, daimi olaraq şüursuz idi. Bu təcrübədən geriyə baxaraq latent adlandırılanı da şüursuz kimi izah etmək hüququnu götürürük. Bu dinamik münasibətlərin nəzərə alınması bizə indi iki cür şüursuzu fərqləndirməyə imkan verir: biri asanlıqla, tez-tez yaradılan şəraitdə şüurluya çevrilən, digəri isə bu çevrilmənin çətin, yalnız əhəmiyyətli zəhmət sərfi ilə, bəlkə də heç vaxt baş vermədiyi. Hansı şüursuzu nəzərdə tutduğumuz, sözü təsviri, yoxsa dinamik mənada işlətdiyimiz barədə ikimənalıqdan qaçmaq üçün icazəli, sadə bir vasitədən istifadə edirik. Yalnız latent olan və belə asanlıqla şüurlu olan şüursuzu şüuröncəsi adlandırırıq, «şüursuz» adını isə digəri üçün saxlayırıq. İndi bizim üç terminimiz var: şüurlu, şüuröncəsi, şüursuz, bunlarla ruhi hadisələrin təsvirində öz işimizi görürük. Bir daha, sırf təsviri baxımdan şüuröncəsi də şüursuzdur, lakin biz onu belə adlandırmırıq, yalnız sərbəst təqdimatda və ya ruh həyatında şüursuz proseslərin mövcudluğunu ümumiyyətlə müdafiə etməli olduqda.

Ümid edirəm ki, siz mənə təsdiq edəcəksiniz ki, bu o qədər də pis deyil və rahat istifadəyə imkan verir. Bəli, lakin təəssüf ki, psixoanalitik iş «şüursuz» sözünü hələ başqa, üçüncü bir mənada işlətməyə məcbur olub və bu, həqiqətən də çaşqınlıq yaratmış ola bilər. Ruh həyatının geniş və mühüm bir sahəsinin normal qaydada Mənin biliyindən çıxarıldığı, belə ki, oradakı proseslərin düzgün dinamik mənada şüursuz kimi qəbul edilməli olduğu barədə yeni və güclü təəssürat altında biz «şüursuz» terminini də topik və ya sistemli mənada başa düşdük, şüuröncəsi və şüursuz sistemdən danışdıq, Mənin şüursuz sistemlə konflikti barədə danışdıq, sözə getdikcə daha çox ruhi bir vilayət mənası verdik, ruhinin keyfiyyəti mənasından çox. Mənin və Fövqəl-Mənin hissələrinin də dinamik mənada şüursuz olduğu barədə həqiqətən narahat edici kəşf burada bir yüngülləşdirmə kimi təsir edir, bizə bir mürəkkəbliyi aradan qaldırmağa imkan verir. Görürük ki, Mənə yad ruh sahəsini şüursuz sistemi adlandırmağa haqqımız yoxdur, çünki şüursuzluq onun istisnaedici xarakteri deyil. Yaxşı, o zaman şüursuzu artıq sistemli mənada işlətməyək və indiyə qədər belə adlandırılana daha yaxşı, artıq yanlış anlaşılmayan bir ad verək. Nitşenin dil işlədilişinə uyğun olaraq və G. Qroddekin təşviqi nəticəsində biz onu bundan sonra O adlandırırıq. Bu şəxssiz əvəzlik bu ruh vilayətinin əsas xarakterini, onun Mənə yadlığını ifadə etmək üçün xüsusilə uyğun görünür. Fövqəl-Mən, Mən və O — indi şəxsin ruh aparatını böldüyümüz üç səltənət, sahə, vilayətdir, bundan sonra onların qarşılıqlı münasibətləri ilə məşğul olmaq istəyirik.

Əvvəlcə yalnız qısa bir ara söz. Güman edirəm ki, siz şüurluluğun üç keyfiyyəti ilə ruh aparatının üç vilayətinin üç dinc cütlük təşkil etməməsindən narazı qalmısınız və bunda nəticələrimizin bir bulanıqlığını görürsünüz. Amma mən hesab edirəm ki, buna təəssüflənməməliyik və özümüzə deməliyik ki, belə hamar bir düzüm gözləməyə haqqımız yox idi. Qoyun bir müqayisə gətirim; müqayisələr heç nəyi həll etmir, bu doğrudur, amma onlar insanın özünü daha evdə hiss etməsinə səbəb ola bilər. Mən müxtəlif relyefli bir ölkə təsəvvür edirəm, təpəlik ərazi, düzənlik və göllər silsiləsi, qarışıq əhali ilə — orada almanlar, macarlar və slovaklar yaşayır, onlar da müxtəlif fəaliyyətlərlə məşğul olurlar. İndi bölgü belə ola bilərdi ki, təpəlik ərazidə maldarlıqla məşğul olan almanlar yaşayır, düzənlikdə taxıl və üzüm yetişdirən macarlar, göllərin yanında balıq tutan və qamış hörən slovaklar. Əgər bu bölgü hamar və təmiz olsaydı, bir Vilson bundan zövq alardı; coğrafiya dərsində təqdimat üçün də rahat olardı. Amma ehtimal ki, siz bölgəni gəzərkən daha az nizam və daha çox qarışıqlıq tapacaqsınız. Almanlar, macarlar və slovaklar hər yerdə bir-birinin içində yaşayır, təpəlik ərazidə əkin sahələri də var, düzənlikdə də mal saxlanılır. Bəziləri təbiidir, sizin gözlədiyiniz kimi, çünki dağlarda balıq tutmaq olmaz başlamaq lazımdır, suda üzüm bitməz. Bəli, gətirdiyiniz ərazi təsviri bütövlükdə doğru ola bilər; təfərrüatlarda isə bəzi kənarlaşmalara dözməli olacaqsınız.

Siz O-dan yalnız yeni adından başqa çox yeni bir şey eşitməyəcəyinizi gözləmirsiniz. O, şəxsiyyətimizin qaranlıq, əlçatmaz hissəsidir; ondan bildiyimiz az şeyi yuxu işlənməsi və nevrotik simptom əmələgəlməsinin öyrənilməsi sayəsində öyrənmişik və bunun çoxu mənfi xarakter daşıyır, yalnız Mənə qarşı qütb kimi təsvir oluna bilər. Biz O-ya müqayisələrlə yaxınlaşırıq, onu xaos, qaynayan oyanmalarla dolu bir qazan adlandırırıq. Təsəvvür edirik ki, o, son nöqtədə somatik sahəyə doğru açıqdır, orada həvəs ehtiyaclarını özünə qəbul edir, bunlar onda öz psixi ifadəsini tapır, lakin hansı substratda olduğunu deyə bilmərik. Həvəslər tərəfindən o, enerji ilə dolur, amma heç bir təşkilata malik deyil, heç bir ümumi iradə yaratmır, yalnız həvəs ehtiyaclarına həzz prinsipinə riayət etməklə təminat yaratmaq səyinə malikdir. O-dakı proseslər üçün məntiqi düşüncə qanunları qüvvədə deyil, ilk növbədə ziddiyyət qanunu. Zidd təhriklər bir-birinin yanında mövcuddur, bir-birini ləğv etmədən və ya bir-birindən çıxılmadan, ən çoxu hakim iqtisadi məcburiyyət altında enerjinin axıdılması üçün kompromis formalaşmalarına birləşirlər. O-dakı heç bir şey yoxdur ki, onu inkar ilə bərabərləşdirmək mümkün olsun, həmçinin filosofların məkan və zamanın ruhi aktlarımızın zəruri formaları olduğu barədə qanunundan istisnanı təəccüblə müşahidə edirik. O-dakı zaman təsəvvürünə uyğun heç bir şey tapılmır, zaman axışının tanınması yoxdur və ən qəribəsi və fəlsəfi düşüncədə qiymətləndirilməsini gözləyən odur ki, zaman axışı ilə ruhi prosesin heç bir dəyişikliyi baş vermir. Ondan heç vaxt keçməmiş arzu təhrikləri, həmçinin sıxışdırma yolu ilə O-ya batırılmış təəssüratlar faktiki olaraq ölməzdir, onilliklər sonra özlərini elə aparırlar ki, sanki yeni baş vermişlər. Keçmiş kimi tanındıqda, dəyərdən düşdükdə və enerji yüklənməsindən məhrum olduqda, yalnız analitik iş sayəsində şüurlu olduqda belə ola bilərlər və analitik müalicənin terapevtik təsiri heç də az hissədə buna əsaslanmır.

Mən dönə-dönə o təəssüratı alıram ki, sıxışdırılmışın zaman tərəfindən dəyişməzliyi barədə hər şübhədən kənar möhkəmlənmiş bu faktdan nəzəriyyəmiz üçün çox az şey çıxarmışıq. Burada ən dərin anlayışlara bir yol açılır kimi görünür. Təəssüf ki, mən də burada irəli gedə bilmədim.

Təbii ki, O heç bir qiymətləndirmə tanımır, nə yaxşı, nə pis, nə də əxlaq. Həzz prinsipi ilə sıx bağlı olan iqtisadi və ya, istəsəniz, kəmiyyət momenti bütün prosesləri idarə edir. Axıdılma tələb edən həvəs yüklənmələri — bizcə, O-da olan hər şey budur. Hətta elə görünür ki, bu həvəs təhriklərinin enerjisi digər ruhi sahələrdəkindən fərqli bir vəziyyətdədir, daha asan hərəkət edir və axıdılmağa daha qadirdir, əks halda O üçün xarakterik olan və yüklənmişin keyfiyyətindən — Məndə biz bunu təsəvvür adlandırardıq — tamamilə asılı olmayan o yerdəyişmələr və sıxlaşdırmalar baş verməzdi. Bu şeylər haqqında daha çox anlaya bilsəydik, nə verməzdik! Yeri gəlmişkən, görürsünüz ki, biz O haqqında yalnız şüursuz olmasından başqa digər xassələr də göstərə bilirik və siz Mənin və Fövqəl-Mənin hissələrinin eyni primitiv və irrasional xarakterlərə malik olmadan şüursuz ola bilməsi imkanını dərk edirsiniz. Əsl Mənin, O-dan və Fövqəl-Məndən ayrıla bildiyi dərəcədə, xarakteristikasına ən yaxın yolla o zaman gəlirik ki, onun ruhi aparatın Q-Ş sistemi adlandırdığımız ən xarici səth hissəsi ilə münasibətinə nəzər salaq. Bu sistem xarici aləmə tərəf çevrilmişdir, ondan gələn qavrayışları çatdırır, onun fəaliyyəti zamanı şüur fenomeni onda yaranır. O, bütün aparatın hiss orqanıdır, yeri gəlmişkən, təkcə xaricdən gələn oyanmalara deyil, həm də ruhi həyatın daxilindən gələn oyanmalara qarşı həssasdır. Mənin xarici aləmin yaxınlığı və təsiri ilə modifikasiya olunmuş, qıcıqları qəbul etməyə və qıcıqlardan qorunmağa uyğunlaşdırılmış, canlı substansiyanın bir tikəsinin özünü əhatə etdiyi qabıq qatına bənzər O-nun o hissəsi olması anlayışı, demək olar ki, heç bir əsaslandırmaya ehtiyac duymur. Xarici aləm ilə münasibət Mən üçün həlledici olmuşdur, o, bu münasibəti O-da təmsil etmək vəzifəsini öz üzərinə götürmüşdür, O-nun xeyrinə, çünki O, bu həddən artıq qüdrətli xarici qüvvəyə məhəl qoymadan həvəs doyumuna kor-koranə canatmaqla məhvdən qurtula bilməzdi. Bu funksiyanın yerinə yetirilməsində Mən xarici aləmi müşahidə etməli, onun sədaqətli əksini qavrayışlarının yaddaş izlərində qeyd etməli, reallıq yoxlaması fəaliyyəti vasitəsilə xarici aləmin bu mənzərəsinə daxili oyanma mənbələrindən əlavə olunanı uzaq tutmalıdır. O-nun tapşırığı ilə Mən hərəkətliliyə giriş yollarını idarə edir, lakin ehtiyac ilə hərəkət arasına düşüncə işinin təxirə salınmasını yerləşdirmişdir, bu müddət ərzində o, təcrübənin yaddaş qalıqlarından istifadə edir. Bu yolla o, O-da proseslərin gedişini qeyri-məhdud şəkildə idarə edən həzz prinsipini taxtdan salmış və onu daha çox təhlükəsizlik və daha böyük uğur vəd edən reallıq prinsipi ilə əvəz etmişdir.

Zamanla o qədər çətin təsvir olunan əlaqə də Mənə qavrayış sistemi vasitəsilə çatdırılır; bu sistemin iş üsulunun zaman təsəvvürünə mənbə verdiyi az qala şübhəsizdir. Lakin Məni O-dan tamamilə fərqləndirən xüsusiyyət onun məzmununu sintez etməyə, ruhi proseslərini birləşdirməyə və vahidləşdirməyə olan meylidir ki, bu, O-da tamamilə yoxdur. Gələcəkdə bir dəfə ruhi həyatda həvəslərdən bəhs edəndə, ümid edirik ki, Mənin bu əsas xarakterini onun mənbəyinə qaytarmağa müvəffəq olacağıq. Yalnız o, Mənin ən yaxşı fəaliyyətlərində ehtiyac duyduğu o yüksək təşkilatlanma dərəcəsini yaradır. O, həvəs qavrayışından həvəsə hakim olmağa doğru inkişaf edir, lakin buna yalnız həvəs təmsilçisinin daha böyük bir birliyə daxil edilməsi, bir əlaqəyə qəbul olunması sayəsində nail olunur. Populyar ifadə tərzlərinə uyğunlaşsaq, deyə bilərik ki, Mən ruhi həyatda ağıl və təmkinliyi təmsil edir, O isə cilovlanmamış ehtirasları.

İndiyə qədər Mənin üstünlüklərinin və qabiliyyətlərinin sadalanması ilə təsirlənmişik; indi tərs tərəfi də xatırlamağın vaxtıdır. Mən axı yalnız O-dan bir parçadır, təhlükə törədən xarici aləmin yaxınlığı sayəsində məqsədəuyğun surətdə dəyişdirilmiş bir parça. Dinamik baxımdan o zəifdir, enerjilərini O-dan borc almışdır və biz onun O-dan daha çox enerji miqdarını hansı üsullarla – demək olar ki, hansı hiylələrlə – çəkdiyi barədə tamamilə bəsirətsiz deyilik. Belə bir yol, məsələn, saxlanılan və ya tərk edilən obyektlərlə eyniləşmədir. Obyekt yüklənmələri O-dan həvəs tələblərindən qaynaqlanır. Mən əvvəlcə onları qeydə almalıdır. Lakin obyektlə eyniləşərək, o özünü O-ya obyektin yerinə təklif edir, O-nun libidosunu özünə yönəltmək istəyir. Artıq eşitmişik ki, Mən həyat boyu keçmiş obyekt yüklənmələrinin çoxsaylı belə çöküntülərini özünə qəbul edir. Bütövlükdə Mən O-nun niyyətlərini həyata keçirməlidir, bu niyyətlərin ən yaxşı şəkildə həyata keçirilə biləcəyi şəraiti aşkar etdikdə öz vəzifəsini yerinə yetirir. Mənin O-ya münasibətini atlının öz atına münasibəti ilə müqayisə etmək olar. At hərəkət üçün enerji verir, atlının məqsədi müəyyən etmək, güclü heyvanın hərəkətini idarə etmək imtiyazı var. Lakin Mənlə O arasında çox tez-tez qeyri-ideal hal baş verir ki, atlı atı özünün getmək istədiyi yerə aparmalı olur.

Mən özünü O-dan sıxışdırma müqavimətləri vasitəsilə ayırmışdır. Lakin sıxışdırma O-ya davam etmir. Sıxışdırılmış olan qalan O ilə birləşib axır.

Bir atalar sözü eyni vaxtda iki ağaya xidmət etməkdən çəkindirir. Zavallı Mən bunu daha da çətin bilir, üç sərt ağaya xidmət edir, onların tələblərini və istəklərini bir-biri ilə uzlaşdırmağa çalışır. Bu tələblər həmişə bir-birindən ayrılır, çox vaxt uzlaşmaz görünür; Mənin öz vəzifəsində bu qədər tez-tez uğursuzluğa düçar olması təəccüblü deyil. Bu üç zülmkar ağa xarici aləm, Fövqəl-Mən və O-dur. Mənin onlara eyni vaxtda haqq vermək, daha doğrusu: onlara eyni vaxtda itaət etmək səylərini izləyəndə, bu Məni şəxsləşdirmiş, onu xüsusi bir varlıq kimi təqdim etmiş olmaqdan peşman olmaq olmaz. O özünü üç tərəfdən sıxılmış, üç cür təhlükə ilə təhdid olunmuş hiss edir və təzyiq halında bu təhlükələrə təşviş inkişaf etdirməklə cavab verir. Qavrayış sisteminin təcrübələrindən yaranması sayəsində o, xarici aləmin tələblərini təmsil etməyə təyin olunmuşdur, lakin o həm də O-nun sadiq qulu olmaq, onunla həmfikir qalmaq, özünü ona obyekt kimi təqdim etmək, libidosunu özünə cəlb etmək istəyir. O ilə reallıq arasında vasitəçilik etmək səyində o, çox vaxt O-nun şüursuz əmrlərini öz şüuröncəsi rasionalizasiyaları ilə örtməyə, O-nun reallıqla konfliktlərini gizlətməyə, diplomatik qeyri-səmimiliklə reallığa nəzər yetirilməsi təəssüratını yaratmağa məcbur olur, hətta O sərt və güzəştsiz qalmış olsa belə. Digər tərəfdən, o hər addımda sərt Fövqəl-Mən tərəfindən müşahidə olunur, Fövqəl-Mən ona davranışının müəyyən normalarını təqdim edir, O və xarici aləm tərəfindən yaranan çətinlikləri nəzərə almır və onlara əməl edilmədiyi halda onu aşağılıq və günah şüuru gərginlik hissləri ilə cəzalandırır. Beləliklə, O-dan təhrik olunan, Fövqəl-Məndən sıxılan, reallıqdan geri itələnən Mən öz iqtisadi vəzifəsini yerinə yetirmək, onda və onun üzərində təsir edən qüvvələr və təsirlər arasında harmoniyanı bərqərar etmək üçün mübarizə aparır və biz başa düşürük ki, niyə bu qədər tez-tez bu nidasını boğa bilmirik: Həyat asan deyil! Mən öz zəifliyini etiraf etməli olduqda, təşvişə düşür: xarici aləm qarşısında real təşviş, Fövqəl-Mən qarşısında vicdan təşvişi, O-dakı ehtirasların gücü qarşısında nevrotik təşviş.

Ruhi şəxsiyyətin sizin qarşınızda inkişaf etdirdiyim struktur münasibətlərini sadə bir rəsmdə təsvir etmək istərdim, onu burada təqdim edirəm (s. 110).

Burada görürsünüz, Fövqəl-Mən O-ya daxil olur; Edip kompleksinin varisi olaraq onunla sıx əlaqələrə malikdir; o, Məndən daha uzaqda, qavrayış sistemindən aralı yerləşir. O, xarici aləmlə yalnız Mən vasitəsilə ünsiyyət qurur, heç olmasa bu sxemdə. Şübhəsiz ki, bu gün rəsmin nə dərəcədə düzgün olduğunu söyləmək çətindir; bir nöqtədə o, şübhəsiz ki, düzgün deyil. Şüursuz O-nun tutduğu məkan Mənin və ya şüuröncəsinin məkanından müqayisə olunmaz dərəcədə böyük olmalıdır. Xahiş edirəm, bunu öz düşüncələrinizdə düzəldin.

Və indi, şübhəsiz ki, yorucu və bəlkə də heç də aydın olmayan bu izahların sonunda bir daha bir xəbərdarlıq! Şəxsiyyətin Mən, Fövqəl-Mən və O kimi ayrılması zamanı siz, əlbəttə ki, siyasi coğrafiyada süni şəkildə çəkilmiş kəskin sərhədləri nəzərdə tutmursunuz. Ruhinin özünəməxsusluğuna biz rəsmdə və ya primitiv boyakarlıqda olduğu kimi xətti konturlarla yox, daha çox müasir rəssamların əsərlərindəki kimi bir-birinə qarışan rəng sahələri ilə yaxınlaşa bilərik. Biz ayırdıqdan sonra, ayrılmış olanı yenidən bir-birinə qovuşdurmalıyıq. Belə çətin dərk edilən ruhini əyani etmək üçün ilk cəhdi çox sərt mühakimə etməyin. Çox güman ki, bu ayrılmaların formalaşması müxtəlif şəxslərdə böyük fərqlərə məruz qalır, mümkündür ki, onlar funksiya zamanı dəyişir və müvəqqəti olaraq geriyə qayıdır. Xüsusilə filogenetik baxımdan ən son və ən həssas olan, Mən ilə Fövqəl-Mənin diferensiasiyası üçün belə bir şeyin doğru olduğu görünür. Şübhəsizdir ki, eyni şey ruhi xəstəlik tərəfindən də törədilir. İnsan asanlıqla təsəvvür edə bilər ki, bəzi mistik təcrübələr ayrı-ayrı ruhi sahələr arasındakı normal münasibətləri alt-üst etməyə müvəffəq ola bilər, belə ki, məsələn, qavrayış dərin Məndə və O-dakı elə münasibətləri qavraya bilər ki, onlar ona başqa cür əlçatmaz idi. Bu yolla bütün xoşbəxtliyin gözlənildiyi son hikmətlərə yiyələnmək mümkün olub-olmayacağını arxayınlıqla şübhə altına almaq olar. Yenə də etiraf etmək istəyirik ki, psixoanalizin terapevtik səyləri özünə bənzər bir təsir nöqtəsi seçmişdir. Onun məqsədi axı Məni gücləndirmək, onu Fövqəl-Məndən daha müstəqil etmək, onun qavrayış sahəsini genişləndirmək və təşkilatını qurmaqdır, belə ki, o, O-dan yeni parçalar mənimsəyə bilsin. O olduğu yerdə Mən olmalıdır.

Bu, təxminən Züyderseenin qurudulması kimi mədəniyyət işidir.