XXXIII. Mühazirə. Qadınlıq

Xanımlar və cənablar! Bütün bu müddət ərzində, sizinlə danışmağa hazırlaşarkən, daxili bir çətinliklə mübarizə aparıram. Belə desək, öz lisenziyamdan əmin deyiləm. Doğrudur ki, psixoanaliz on beş illik iş dövrü ərzində dəyişmiş və zənginləşmişdir, lakin buna baxmayaraq, psixoanalizə giriş dəyişməz və əlavəsiz qala bilərdi. Daim gözümün önünə gəlir ki, bu mühazirələrin mövcud olma haqqı yoxdur. Analitiklərə çox az şey deyirəm və ümumiyyətlə heç bir yeni şey demirəm, sizə isə çox şey və başa düşmək üçün hazırlığınız olmayan, sizə aid olmayan şeylər deyirəm. Üzrxahlıqlar axtardım və hər bir ayrı mühazirəni başqa bir əsaslandırma ilə haqq qazandırmaq istədim. Birincisi, yuxu nəzəriyyəsi haqqında olan, sizi bir anda yenidən analitik atmosferin ortasına qaytarmalı və göstərməli idi ki, bizim baxışlarımız nə qədər davamlı olduğunu sübut etmişdir. İkincisində, yuxudan sözdə okkultizmə gedən yolları izləyən, məni bu gün qərəzli gözləntilərin ehtiraslı müqavimətlərə qarşı mübarizə apardığı bir iş sahəsi haqqında sərbəst bir söz demək imkanı cəlb etdi, və ümid edə bilərdim ki, psixoanaliz nümunəsində tolerantlığa tərbiyə olunmuş mühakiməniz bu ekskursiyada məni müşayiət etməkdən imtina etməyəcəkdir. Üçüncü mühazirə, şəxsiyyətin parçalanması haqqında olan, şübhəsiz ki, sizə ən ağır tələbləri irəli sürdü, məzmunu o qədər yad idi, lakin Mən psixologiyasının bu ilk başlanğıcını sizdən əsirgəyə bilməzdim və əgər on beş il əvvəl buna sahib olsaydıq, o zaman da onu qeyd etməli olardım. Nəhayət, son mühazirə, yəqin ki, yalnız böyük bir gərginlik altında izlədiyiniz, zəruri düzəlişlər, ən mühüm tapmaca suallarının yeni həll cəhdlərini gətirdi və əgər bu barədə susaydım, mənim girişim yanlış yönləndirməyə çevrilərdi. Görürsünüz, əgər insan üzr istəməyi öhdəsinə götürürsə, sonda belə çıxır ki, hər şey qaçılmaz idi, hər şey tale idi. Mən tabe oluram; sizdən xahiş edirəm, siz də tabe olun.

Bu günkü mühazirə də bir girişə daxil olmamalıdır, lakin o, sizə analitik detallı işin bir nümunəsini verə bilər və mən onun tövsiyəsi üçün iki şey deyə bilərəm. O, spekulyasiya əlavəsi olmadan, demək olar ki, yalnız müşahidə edilmiş faktları gətirir və o, elə bir mövzu ilə məşğul olur ki, başqa heç bir mövzu qədər sizin marağınıza iddia edə bilməz. Qadınlıq tapmacası haqqında insanlar bütün dövrlərdə düşünmüşlər:

«Başlar heroqlif papaqlarında, başlar türbanda və qara beretdə, parikli başlar və min başqa yazıq, tərləyən insan başları — — —»

(Heyne, Şimal dənizi.)

Siz də, kişi olduğunuz qədər, bu düşünmədən kənarda qalmamısınız; aranızdakı qadınlardan bunu gözləmirlər, onlar özləri bu tapmacadırlar. Kişi və ya qadın — başqa bir insan varlığı ilə qarşılaşdığınızda etdiyiniz ilk fərqdir və siz bu fərqi tərəddüdsüz əminliklə etməyə öyrəşmisiniz. Anatomik elm sizin əminliyinizi bir nöqtədə və ondan çox da uzağa olmayan yerdə bölür. Kişi olan kişi cinsiyyət məhsuludur, spermatozoid və onun daşıyıcısıdır, qadın olan yumurta və onu özündə saxlayan orqanizmdir. Hər iki cinsdə yalnız cinsiyyət funksiyalarına xidmət edən orqanlar təşəkkül tapmışdır, ehtimal ki, eyni əsasdan iki fərqli formalaşmaya doğru inkişaf etmişdir. Hər ikisində bundan başqa digər orqanlar, bədən formaları və toxumalar cinsiyyətin təsirini göstərir, lakin bu qeyri-sabitdir və miqyası dəyişkəndir — sözdə ikincili cinsiyyət xüsusiyyətləri. Və sonra elm sizə gözləntilərinizə zidd olan və ehtimal ki, hisslərinizi çaşdırmağa yararlı bir şey deyir. O, diqqətinizi kişi cinsiyyət aparatının hissələrinin qadının bədənində də tapıldığına yönəldir, hərçənd ki, atrofiyaya uğramış vəziyyətdə, və əks halda da eyni şey. O bu rastgəlmədə iki cinsliliyin, biseksuallığın əlamətini görür, sanki fərd kişi və ya qadın deyil, hər dəfə hər ikisidir, yalnız birindən digərindən bu qədər çox. Sonra sizdən kişi və qadın olanın ayrı-ayrı varlıqda qarışma nisbətinin tamamilə əhəmiyyətli dəyişmələrə məruz qaldığı fikri ilə tanış olmağınız tələb olunur. Lakin çox nadir hallar istisna olmaqla, bir şəxsdə yalnız bir növ cinsiyyət məhsulu — yumurta və ya toxum hüceyrələri — mövcud olduğundan, bu elementlərin həlledici əhəmiyyətindən şübhəyə düşməli və belə nəticəyə gəlməlisiniz ki, kişiliyi və ya qadınlığı təşkil edən, anatomiyanın qavraya bilmədiyi naməlum bir xarakterdir.

Bəlkə bunu psixologiya edə bilər? Biz kişi və qadını ruhi keyfiyyətlər olaraq da işlətməyə öyrəşmişik və biseksuallıq baxış nöqtəsini də ruh həyatına köçürmüşük. Beləliklə, deyirik ki, insan, istər kişi, istər qadın olsun, bu nöqtədə kişi, o nöqtədə qadın kimi davranır. Lakin tezliklə görəcəksiniz ki, bu yalnız anatomiyaya və konvensiyaya boyun əyməkdir. Siz kişi və qadın anlayışlarına yeni məzmun verə bilməzsiniz. Fərq psixoloji deyil; kişi deyəndə, adətən, «fəal»ı nəzərdə tutursunuz, qadın deyəndə isə «passiv»i. İndi doğrudur ki, belə bir əlaqə mövcuddur. Kişi cinsiyyət hüceyrəsi fəal hərəkətlidir, qadını axtarır yumurta hərəkətsizdir, passiv gözləyir. Cinsi elementar orqanizmlərin bu davranışı hətta cinsi əlaqə zamanı cinsi fərdlərin davranışı üçün nümunəvidir. Erkək cinsi birləşmə məqsədilə dişini təqib edir, ona hücum edir, onun içinə daxil olur. Amma bununla siz psixologiya üçün kişi xarakterini aqressiya momentinə endirmiş oldunuz. Bəzi heyvan siniflərində dişilərin daha güclü və aqressiv olduğunu, erkəklərin isə yalnız cinsi birləşmənin o bir aktında aktiv olduğunu nəzərə alsanız, bununla nəyəsə mahiyyətli toxunduğunuza şübhə edəcəksiniz. Məsələn, hörümçəklərdə belədir. Bizə o qədər məxsusi qadına xas görünən bala qoruma və böyütmə funksiyaları da heyvanlarda müntəzəm olaraq dişi cinsə bağlı deyil. Kifayət qədər yüksək inkişaf etmiş növlərdə müşahidə olunur ki, cinslər bala qoruma vəzifəsini bölüşürlər və ya hətta erkək bütünlüklə özünü ona həsr edir. Hətta insan cinsi həyatı sahəsində də tezliklə görürsünüz ki, kişi davranışını aktivliklə, qadın davranışını passivliklə örtmək nə qədər qeyri-kafidir. Ana hər mənada uşağa qarşı aktivdir, hətta əmizdirmə aktı barədə də eyni dərəcədə deyə bilərsiniz ki, o uşağı əmizdirir, nəinki uşağın onu əmizməsinə imkan verir. Sonra dar cinsi sahədən nə qədər uzaqlaşsanız, o «örtmə xətası» bir o qədər aydın olur. Qadınlar müxtəlif istiqamətlərdə böyük aktivlik inkişaf etdirə bilərlər, kişilər isə yüksək dərəcədə passiv itaətkarlıq inkişaf etdirməsələr, öz bənzərləri ilə birgə yaşaya bilməzlər. İndi desəniz ki, bu faktlar sadəcə olaraq sübut edir ki, kişilər də, qadınlar da psixoloji mənada biseksualdırlar, bundan belə nəticə çıxarıram ki, siz özünüzdə qərara gəlmişsiniz aktivliyi kişi ilə, passivliyi qadınla üst-üstə düşməyə qoyasınız. Amma mən sizə bundan çəkinməyi məsləhət görürəm. Mənə bu qeyri-məqsədəuyğun görünür və heç bir yeni bilik gətirmir.

Qadınlığı psixoloji olaraq passiv məqsədlərə üstünlük verməklə xarakterizə etmək barədə düşünmək olar. Bu, təbii ki, passivliklə eyni şey deyil; passiv məqsədi həyata keçirmək üçün böyük bir aktivlik parçası zəruri ola bilər. Bəlkə də bu belə baş verir ki, qadında cinsi funksiyadakı payından irəli gələrək passiv davranışa və passiv məqsəd istəklərinə üstünlük vermə müəyyən dərəcədə həyata keçir, cinsi həyatın bu nümunəviliyi məhdudlaşdıqca və ya genişləndikcə az və ya çox dərəcədə. Lakin bununla yanaşı, qadını eyni dərəcədə passiv vəziyyətlərə sıxışdıran sosial quruluşların təsirini qiymətdən salmamağa diqqət etməliyik. Bütün bunlar hələ çox aydınlaşdırılmamışdır. Qadınlıqla həvəs həyatı arasında xüsusilə sabit bir əlaqəni gözdən qaçırmaq istəmirik. Qadına konstitusional olaraq qabaqcadan yazılmış və sosial olaraq qoyulmuş aqressiyasının boğulması güclü mazoxist təhriklərin formalaşmasına kömək edir, hansı ki, onlar da içəriyə çevrilmiş dağıdıcı təmayülləri erotik olaraq bağlamağa nail olurlar. Mazoxizm, necə deyərlər, həqiqətən qadına xasdır. Lakin mazoxizmə, tez-tez olduğu kimi, kişilərdə rast gəlsəniz, bu kişilərin çox aydın qadın cizgiləri göstərdiyini söyləməkdən başqa sizə nə qalır? Artıq buna hazırsınız ki, psixologiya da qadınlıq tapmacasını həll etməyəcək. Bu aydınlaşdırma başqa yerdən gəlməlidir və canlı varlıqların iki cinsə diferensiasiyasının ümumiyyətlə necə yarandığını öyrənməmişdən əvvəl gələ bilməz. Bu barədə heç nə bilmirik, halbuki ikicinslilik orqanik həyatın elə diqqətçəkən xarakteridir ki, onunla canlı təbiət cansız təbiətdən kəskin şəkildə ayrılır. Bu arada qadın cinsiyyət orqanlarına malik olmaları ilə açıq və ya əsasən qadın kimi xarakterizə olunan həmin insan fərdlərində öyrənməli çox şey tapırıq. Psixoanalizin özünəməxsusluğuna uyğundur ki, o, qadının nə olduğunu təsvir etmək istəmir, — bu, onun üçün çətin ki həll oluna bilən bir vəzifə olardı, — əksinə, onun necə olduğunu, qadının biseksual meyilli uşaqdan necə inkişaf etdiyini araşdırır. Bu barədə son vaxtlar müəyyən şeylər öyrənmişik, bunu bir neçə dəyərli həmkarımızın analizdə bu məsələni işləməyə başlamasına borcluyuq. Bu barədə müzakirə cinslər arasındakı fərqdən xüsusi bir cazibə qazanmışdır, çünki hər dəfə bir müqayisə onların cinsinin əleyhinə nəticələnəcək kimi görünəndə, xanımlarımız belə bir şübhə ifadə edə bilirdilər ki, biz, kişi analitiklər, qadınlığa qarşı bəzi dərin kök salmış qərəzləri aradan qaldırmamışıq, bu da indi tədqiqatımızın qərəzliliyi ilə özünü göstərirdi. Biz isə biseksuallıq zəminində hər hansı nəzakətsizlikdən qaçmaqda asanlıqla nail olurduq. Sadəcə deməli idik: Bu sizə aid deyil. Siz bir istisnasınız, bu nöqtədə qadından çox kişisiniz.

Qadın cinsi inkişafının tədqiqinə iki gözlənti ilə yaxınlaşırıq: Birincisi, burada da konstitusiyanın özünü funksiyaya müqavimət göstərmədən uyğunlaşdırmayacağı. Digəri, həlledici dönüşlərin artıq yetkinlik dövründən əvvəl başlanğıcının qoyulacağı və ya tamamlanacağı. Hər ikisi tezliklə təsdiqlənir. Bundan əlavə, oğlan uşağındakı vəziyyətlə müqayisə bizə deyir ki, kiçik qızın normal qadına inkişafı daha çətin və daha mürəkkəbdir, çünki o, iki əlavə vəzifəni əhatə edir ki, kişinin inkişafında bunlara heç bir qarşılıq yoxdur. Paraleli əvvəlindən izləyək. Şübhəsiz ki, artıq oğlan və qız uşağında material fərqlidir; bunu müəyyən etmək üçün psixoanalizə ehtiyac yoxdur. Cinsiyyət orqanlarının formalaşmasındakı fərq, xatırlanmağa ehtiyac duymayacaq qədər məlum olan digər bədən fərqləri ilə müşayiət olunur. Həvəs quruluşunda da qadının sonrakı mahiyyətini duymağa imkan verən fərqlər üzə çıxır. Kiçik qız, bir qayda olaraq, daha az aqressiv, inadkar və özünə kifayət edəndir, ona göstərilməli olan nəvazişə daha çox ehtiyacı var kimi görünür, buna görə də daha asılı və daha itaətkar görünür. Onun nəcis ifrazatını idarə etməyə daha asan və daha tez öyrədilə bilməsi, çox güman ki, yalnız bu itaətkarlığın nəticəsidir; sidik və nəcis axı uşağın qayğısına qalan şəxslərə bəxş etdiyi ilk hədiyyələrdir, bunlara yiyələnmək isə uşağın həvəs həyatının boyun əydiyi ilk güzəştdir. Həmçinin təəssürat yaranır ki, balaca qız yaşıdı olan oğlandan daha ağıllı, daha canlıdır, xarici aləmə daha çox yaxınlaşır, eyni zamanda daha güclü obyekt yüklənmələri həyata keçirir. Bu inkişaf üstünlüyünün dəqiq müəyyənləşdirmələrlə təsdiqlənib-təsdiqlənmədiyini bilmirəm, hər halda qızın intellektual cəhətdən geridə qalmış adlandırıla bilməyəcəyi qətidir. Lakin bu cins fərqləri o qədər də nəzərə çarpmır, onlar fərdi variasiyalarla tarazlaşdırıla bilər. İlk növbədə güddüyümüz məqsədlər üçün biz onları laqeyd qala bilərik.

Libido inkişafının erkən mərhələlərini hər iki cins, görünür, eyni şəkildə keçir. Güman etmək olardı ki, qızda artıq sadist-anal mərhələdə aqressiyanın geridə qalması özünü göstərir, lakin bu baş vermir. Uşaq oyununun təhlili qadın analitiklərimizə göstərmişdir ki, balaca qızların aqressiv impulsları bolluğuna və şiddətinə görə heç bir arzu doğurmur. Fallik mərhələyə daxil olmaqla cinslər arasındakı fərqlər tamamilə uyğunluqların arxasında geri çəkilir. İndi etiraf etməliyik ki, balaca qız balaca kişidir. Bu mərhələ, məlum olduğu kimi, oğlanda onunla fərqlənir ki, o, öz balaca penisindən həzz verici hisslər əldə etməyi bilir və onun oyanmış vəziyyətini cinsi əlaqə haqqındakı təsəvvürləri ilə əlaqələndirir. Qız da özünün daha da balaca klitorisi ilə eyni şeyi edir. Görünür ki, qızda bütün onanist aktlar bu penis ekvivalentində baş verir, həqiqi qadın vajinası hələ hər iki cins üçün kəşf olunmamışdır. Tək-tək səslər erkən vajinal hisslərdən də xəbər verir, lakin belələrini anal və ya dəhliz hisslərindən ayırmaq asan olmasa gərək; heç bir halda onlar böyük rol oynaya bilməzlər. Biz ona sadiq qala bilərik ki, qızın fallik mərhələsində klitoris aparıcı erogen zonadır. Lakin belə də qalmamalıdır, qadınlığa dönüşlə klitoris həssaslığını və bununla da əhəmiyyətini tamamilə və ya qismən vajinaya verməlidir və bu, qadının inkişafının həll etməli olduğu iki vəzifədən biri olardı, halbuki daha xoşbəxt olan kişi cinsi yetkinlik dövründə yalnız cinsi erkən çiçəklənmə dövründə əvvəlcədən məşq etdiyini davam etdirməlidir.

Klitorisin rolu üzərinə hələ qayıdacağıq, indi qızın inkişafının yükləndiyi ikinci vəzifəyə müraciət edirik. Oğlanın ilk sevgi obyekti anadır, o, Edip kompleksinin formalaşmasında da belə qalır, əsasən də bütün həyat boyu. Həmçinin qız üçün ana — və onunla birləşən dayə, baxıcı simaları — ilk obyekt olmalıdır; ilk obyekt yüklənmələri axı böyük və sadə həyat ehtiyaclarının ödənilməsinə əsaslanaraq baş verir və uşaq baxımının şəraiti hər iki cins üçün eynidir. Edip vəziyyətində isə qız üçün sevgi obyekti ata olmuşdur və biz gözləyirik ki, inkişafın normal gedişində o, ata obyektindən son obyekt seçiminə qədər yol tapacaqdır. Deməli, qız zamanın dəyişməsi ilə erogen zonanı və obyekti dəyişməlidir, oğlan isə hər ikisini saxlayır. Onda belə bir sual yaranır: bu necə baş verir, xüsusən: qız anadan ataya bağlılığa necə gəlir, ya başqa sözlə: öz kişi fazasından onun üçün bioloji olaraq müəyyən edilmiş qadın fazasına necə keçir?

İndi ideal sadəliklə bir həll yolu olardı, əgər güman edə bilsəydik ki, müəyyən yaşdan etibarən qarşı cinsin cazibəsinin elementar təsiri özünü göstərir və kiçik qadını kişiyə doğru sürükləyir, halbuki eyni qanun oğlana anada qalmağa icazə verir. Hətta buna əlavə etmək olardı ki, uşaqlar bu zaman valideynlərin cinsi üstünlük verməsinin onlara verdiyi işarələrə uyğun gedirlər. Amma bu qədər yaxşı vəziyyətdə olmayacağıq, şairlərin bu qədər heyran olduqları, analitik olaraq daha da parçalana bilməyən o gizli qüvvəyə ciddi surətdə inana biləcəyimizi az qala bilmirik. Biz tamam başqa cür bir məlumatı zəhmətli tədqiqatlardan əldə etmişik, hansı ki, heç olmasa materialı asanlıqla tapmaq mümkün idi. Bilirsiniz ki, həqiqi ataya qədər gec dövrlərə qədər ata obyektindən, hətta nəvazişli asılılıqda qalan qadınların sayı çox böyükdür. Belə qadınlarda intensiv və uzun müddət davam edən ata bağlılığı ilə təəccüblü müəyyən etmələr etmişik. Təbii ki, biz bilirdik ki, ana bağlılığının bir ilkin mərhələsi olmuşdur, amma bilmirdik ki, o bu qədər məzmunlu ola bilər, bu qədər uzun davam edə bilər, fiksasiyalar və meyillər üçün bu qədər çox səbəb buraxa bilər. Bu müddət ərzində ata yalnız bir narahat edici rəqibdir; bəzi hallarda ana bağlılığı dördüncü ili də keçib keçir. Sonralar ata münasibətində tapdığımız demək olar ki, hər şey artıq onda mövcud idi və sonradan ataya köçürülmüşdür. Qısası, biz əminliyə gəlirik ki, insan bu preedipal ana bağlılığı fazasını qiymətləndirməsə, qadını başa düşə bilməz.

İndi bilmək istəyirik ki, qızın anaya libidinal münasibətləri hansılardır. Cavab belədir: onlar çox müxtəlifdir. Uşaq cinsiliyinin hər üç fazasından keçdikləri üçün onlar ayrı-ayrı fazaların xarakterlərini də alırlar, oral, sadist-anal və fallik istəklərlə ifadə olunurlar. Bu istəklər həm aktiv, həm də passiv təhrikləri təmsil edirlər; onları sonralar meydana çıxan cinslər fərqinə aid etsək, hansı ki, bundan mümkün qədər çəkinmək lazımdır, onları kişi və qadın adlandırmaq olar. Onlar bundan başqa tamambivalentdir, həm məhəbbətli, həm də düşmən-aqressiv təbiətlidir. Sonuncular çox vaxt yalnız təşviş təsəvvürlərinə çevrildikdən sonra üzə çıxır. Bu erkən cinsi istəklərin ifadəsini göstərmək həmişə asan deyil; ən aydın şəkildə anaya uşaq etmək istəyi ifadə olunur, ona uyğun olan, ondan uşaq doğurmaq istəyi kimi, hər ikisi fallik dövrə aid olub, kifayət qədər qəribədir, lakin analitik müşahidə ilə hər şübhədən kənar müəyyən edilmişdir. Bu tədqiqatların cazibəsi onların bizə gətirdiyi təəccüblü ayrı-ayrı tapıntılardadır. Məsələn, sonralar paranoyak xəstəliyin nüvəsini təşkil edə bilən öldürülmək və ya zəhərlənmək təşvişinin artıq bu preedipal dövrdə anaya aid edildiyini kəşf edirik. Yaxud başqa bir hal: Siz analitik tədqiqatların tarixindən mənə çox əziyyətli saatlar yaşatmış maraqlı bir epizodu xatırlayırsınız. Əsas marağın cinsi uşaqlıq yuxularının üzə çıxarılmasına yönəldiyi dövrdə demək olar ki, bütün qadın pasiyentlərim mənə atası tərəfindən yoldan çıxarıldıqlarını danışırdılar. Nəhayət, bu məlumatların yalan olduğu qənaətinə gəlməli oldum və belə anladım ki, histerik simptomlar real hadisələrdən deyil, fantaziyalardan qaynaqlanır. Yalnız sonralar atanın yoldan çıxarması haqqındakı bu fantaziyada qadında tipik Edip kompleksinin ifadəsini tanıya bildim. İndi isə qızların preedipal ön tarixində yoldan çıxarma fantaziyası yenidən tapılır, lakin yoldan çıxaran müntəzəm olaraq anadır. Burada isə fantaziya reallığın zəmininə toxunur, çünki bədən qulluğu qayğıları zamanı cinsiyyət orqanında həzz hissləri doğuran, bəlkə də ilk dəfə oyadan həqiqətən ana idi.

Gözləyirəm ki, Siz kiçik qızın anası ilə cinsi əlaqələrinin zənginliyi və gücü haqqında bu təsvirin çox şişirdildiyi şübhəsinə hazır olasınız. Axı kiçik qızları görmək imkanı var və onlarda buna bənzər bir şey hiss etmirik. Lakin bu etiraz yerinə yetmir; müşahidə etməyi bacarsaq, uşaqlarda kifayət qədər görmək olar, bundan başqa, Siz nəzərə alın ki, uşaq öz cinsi istəklərindən nə qədər azını şüuröncəsi ifadəyə gətirə və ya heç olmasa bildirə bilər. O zaman biz yalnız haqlı olaraq bu hiss dünyasının qalıqlarını və nəticələrini sonradan o şəxslərdə öyrənirik ki, onlarda bu inkişaf prosesləri xüsusilə aydın və ya hətta həddindən artıq inkişafa çatmışdır. Axı patologiya bizə həmişə xidmət göstərmişdir ki, təcrid və şişirtmə yolu ilə normalda örtülü qalmış münasibətləri aşkar edək. Və tədqiqatlarımız heç də ağır anormal insanlar üzərində aparılmadığından, hesab edirəm ki, onların nəticələrini etibarlı saymağa haqqımız var.

İndi biz marağımızı bir suala yönəldəcəyik qızın bu qüdrətli ana bağlılığının nəyə əsaslandığını aydınlaşdırmaq. Bilirik ki, bu onun adi taleyidir; o, ata bağlılığına yer açmaq üçün müəyyəndir. Burada bizə sonrakı yolu göstərən bir fakta rast gəlirik. İnkişafdakı bu addımda söhbət obyektin sadə dəyişməsindən getmir. Anadan üz döndərmə düşmənçilik əlaməti altında baş verir, ana bağlılığı nifrətə keçir. Belə bir nifrət çox nəzərəçarpan ola bilər və bütün həyat boyu davam edə bilər, sonralar diqqətlə həddindən artıq kompensasiya oluna bilər, bir qayda olaraq onun bir hissəsi aradan qaldırılır, digər hissəsi qalır. Sonrakı illərin hadisələrinin buna təbii ki, güclü təsiri olur. Lakin biz yalnız onu ataya dönüş zamanı öyrənməklə və onun motivləşdirmələrini soruşmaqla kifayətlənirik. Onda biz anaya qarşı uzun bir ittiham və şikayətlər siyahısı eşidirik ki, bunlar uşağın düşmənçilik hisslərini əsaslandırmalıdır, çox müxtəlif dəyərdə olan bu ittihamların qiymətləndirilməsini də biz tərk etməyəcəyik. Bəziləri açıq-aşkar rasionalizasiyalardır, düşmənçiliyin həqiqi mənbələrini biz tapmalıyıq. Ümid edirəm ki, bu dəfə sizi psixoanalitik tədqiqatın bütün detallarından keçirərkən buna maraq göstərəcəksiniz.

Anaya qarşı ən uzaqlara gedən ittiham budur ki, o, uşağa çox az süd vermişdir, bu da ona sevgi çatışmazlığı kimi yozulur. İndi bu ittihamın bizim ailələrdə müəyyən əsası var. Analarda çox vaxt uşaq üçün kifayət qədər qida olmur və onlar onu bir neçə ay, yarım və ya dörddə üç il əmizdirməklə kifayətlənirlər. İbtidai xalqlarda uşaqlar iki və üç yaşına qədər ana döşü ilə qidalanır. Qidalandıran dayənin siması, bir qayda olaraq, ana ilə birləşdirilir; bu baş vermədikdə, məzəmmət digər istiqamətə çevrilir ki, o, uşağı belə həvəslə qidalandıran dayəni çox tez yola salmışdır. Lakin həqiqi vəziyyət nə olmuş olsa da, uşağın məzəmmətinin ona rast gəlindiyi qədər tez-tez haqlı olması qeyri-mümkündür. Daha doğrusu, belə görünür ki, uşağın ilk qidasına olan hərisliyi ümumiyyətlə yatırıla bilməz, o, ana döşünün itkisini heç vaxt unutmur. Mən heç də təəccüblənməzdim ki, artıq yeriyə və danışa bildiyi halda hələ də ana döşünü əmməyə icazə verilən bir ibtidai insanın təhlili də eyni məzəmməti üzə çıxarardı. Döşün əlindən alınması ilə zəhərlənmə təşvişi də, ehtimal ki, bağlıdır. Zəhər insanı xəstə edən qidadır. Bəlkə də uşaq öz erkən xəstəliklərini də bu məhrumiyyətlə əlaqələndirir. Təsadüfə inanmaq üçün artıq kifayət qədər intellektual təlim lazımdır; ibtidai insan, təhsilsiz adam, şübhəsiz ki, uşaq da baş verən hər şey üçün bir səbəb göstərməyi bilir. Bəlkə də bu, ilkin olaraq animizm mənasında bir motiv idi. Əhalimizin bəzi təbəqələrində bu gün də heç kim başqa biri, ən yaxşısı həkim tərəfindən öldürülmədən ölə bilməz. Və yaxın bir şəxsin ölümünə qarşı müntəzəm nevrotik reaksiya da özünü günahlandırmaqdır ki, insan bu ölümə özü səbəb olmuşdur.

Anaya qarşı növbəti ittiham uşaq otağında növbəti uşaq peyda olduqda alovlanır. Mümkünsə, o, oral məhrumiyyətlə əlaqəni saxlayır. Ana uşağa artıq süd verə bilmirdi və ya vermək istəmirdi, çünki qidaya yeni gələn üçün ehtiyac duyurdu. İki uşaq bir-birinə o qədər yaxın olduqda ki, laktasiya ikinci hamiləlik nəticəsində zədələnir, bu ittiham həqiqətən real əsas qazanır və təəccüblüdür ki, uşaq cəmi on bir aylıq yaş fərqində belə vəziyyəti qeydə almaq üçün çox kiçik deyildir. Lakin uşaq yalnız süd qidasını deyil, həm də ana qayğısının bütün digər əlamətlərini arzuolunmaz müdaxiləçi və rəqibdən əsirgəmir. O, özünü taxtdan salınmış, məhrum edilmiş, hüquqlarında zədələnmiş hiss edir, kiçik qardaşa-bacıya qısqanc nifrət atır və vəfasız anaya qarşı kin bəsləyir ki, bu da çox tez-tez öz davranışının xoşagəlməz dəyişikliyində ifadə olunur. O, təxminən «pis» olur, qıcıqlanan, sözə baxmayan və ifrazatların idarə edilməsindəki qazanımlarını geri qaytarır. Bütün bunlar çoxdan məlumdur və öz-özünə anlaşılan kimi qəbul edilir, lakin biz bu qısqanc təhriklərin gücü, onların yapışıb qalma inadkarlığı, həmçinin onların sonrakı inkişafa təsirinin böyüklüyü haqqında nadir hallarda düzgün təsəvvürə malik oluruq. Xüsusilə də ona görə ki, bu qısqanclıq sonrakı uşaq illərində daim yeni qida alır və bütün sarsıntı hər yeni qardaş-bacı ilə təkrarlanır. Uşaq ananın sevimli övladı olaraq qalsa belə, bu vəziyyət çox dəyişmir; uşağın sevgi tələbləri hədsizdir, müstəsnalıq tələb edir, heç bir bölgüyə yol vermir.

Uşağın anaya qarşı düşmənçiliyi üçün bol mənbə onun libido fazasına görə dəyişən müxtəlif cinsi istəkləri təşkil edir ki, bunlar da çox vaxt təmin oluna bilmir. Bu məhrumiyyətlərin ən güclüsü fallik dövrdə baş verir, o zaman ana cinsiyyət orqanında həzz verən fəaliyyəti qadağan edir — çox vaxt sərt hədələr altında və narazılığın bütün əlamətləri ilə — halbuki uşağı buna özü yönəltmişdi. İnsan düşünə bilər ki, bunlar qızın anadan uzaqlaşmasını əsaslandırmaq üçün kifayət qədər motivlərdir. Onda belə bir hökm vermək olardı ki, bu ixtilaf uşaq cinsiliyinin təbiətindən, sevgi tələblərinin hədsizliyindən və cinsi istəklərin yerinə yetirilməzliyindən qaçılmaz surətdə irəli gəlir. Bəlkə də düşünürlər ki, uşağın bu ilk sevgi münasibəti məhvə məhkumdur, məhz ona görə ki, o birincidir, çünki bu erkən obyekt yüklənmələri müntəzəm olaraq yüksək dərəcədə ambivalentdir; güclü sevginin yanında həmişə güclü aqressiya meyli mövcuddur və uşaq öz obyektini nə qədər ehtirasla sevirsə, onun tərəfindən gələn məyusluqlara və məhrumiyyətlərə qarşı bir o qədər həssas olur. Nəhayət, sevgi yığılmış düşmənçiliyə məğlub olmalıdır. Yaxud da sevgi yüklənmələrinin belə ilkin ambivalentliyini rədd etmək və göstərmək olar ki, ana-uşaq münasibətinin xüsusi təbiətidir ki, eyni qaçılmazlıqla uşaq sevgisinin pozulmasına gətirib çıxarır, çünki ən yumşaq tərbiyə belə məcburiyyət tətbiq etməkdən və məhdudiyyətlər qoymaqdan başqa cür edə bilməz və onun azadlığına hər belə müdaxilə uşaqda reaksiya olaraq üsyan və aqressiya meylini oyatmalıdır. Məncə, bu imkanların müzakirəsi çox maraqlı ola bilərdi, lakin bu zaman qəflətən elə bir etiraz meydana çıxır ki, bizim marağımızı başqa istiqamətə yönəldir. Bütün bu amillər — geri çəkilmələr, sevgi məyusluqları, qısqanclıq, ardınca qadağa gələn azdırma — oğlanın anaya münasibətində də qüvvədədir və buna baxmayaraq onu ana obyektindən uzaqlaşdıra bilmir. Əgər qıza xas olan, oğlanda olmayan və ya o qədər də olmayan bir şey tapmasaq, qızda ana bağlılığının nəticəsini izah etməmiş olarıq.

Məncə, biz bu spesifik anı tapmışıq və gözlənilən yerdə, hərçənd ki, təəccüblü formada. Gözlənilən yerdə deyirəm, çünki o kastrasiya kompleksindədir. Anatomik fərq də psixi nəticələrdə özünü göstərməlidir. Lakin analizlərdən öyrənmək bir təəccüb oldu ki, qız ananı penis çatışmazlığını məsuliyyətə cəlb edir və bu haqsızlığı ona bağışlamır.

Eşidirsiniz, biz qadına da kastrasiya kompleksi aid edirik. Haqlı əsasla, lakin o, oğlandakı ilə eyni məzmuna malik ola bilməz. Oğlanda kastrasiya kompleksi ondan sonra yaranır ki, o, qadın cinsiyyət orqanına baxış vasitəsilə öyrənir ki, onun bu qədər yüksək qiymətləndirdiyi üzv mütləq bədənlə birlikdə olmamalıdır. O, sonra özünün üzvü ilə məşğul olması ilə özünə cəlb etdiyi hədələri xatırlayır, onlara inanmağa başlayır və bundan sonra kastrasiya təşvişinin təsiri altına düşür, bu təşviş onun sonrakı inkişafının ən güclü hərəkətverici qüvvəsi olur. Qızın kastrasiya kompleksi də digər cinsiyyət orqanına baxış vasitəsilə açılır. O, dərhal fərqi və — bunu etiraf etmək lazımdır — həm də onun mənasını duyur. Özünü ağır şəkildə məhrum edilmiş hiss edir, tez-tez «mən də belə bir şey istərdim» deyir və indi penis paxıllığına düşür, bu paxıllıq onun inkişafında və xarakter formalaşmasında silinməz izlər qoyur, ən əlverişli halda belə ağır psixi səy olmadan öhdəsindən gəlinməyəcəkdir. Qızın penis çatışmazlığı faktını qəbul etməsi o demək deyil ki, o, buna asanlıqla boyun əyir. Əksinə, o, hələ uzun müddət belə bir şey əldə etmək arzusunda qalır, bu mümkünlüyə inanılmaz dərəcədə uzun illər ərzində inanır və hətta realitet haqqında bilik bu arzunun yerinə yetirilməsini çoxdan əlçatmaz kimi kənara atmış olsa belə, analiz sübut edə bilər ki, o, şüursuzda qorunub saxlanılmışdır və əhəmiyyətli enerji yüklənməsi saxlamışdır. Nəhayət, həsrət çəkilən penisi əldə etmək arzusu yetkin qadını analizə sövq edən motivlərə öz töhfəsini verə bilər və onun analizdən ağıllıcasına gözləyə biləcəyi şey, məsələn, intellektual peşə icra etmək qabiliyyəti, tez-tez bu sıxışdırılmış arzunun sublimasiya olunmuş dəyişikliyi kimi tanına bilər. Penis paxıllığının əhəmiyyətindən şübhələnmək olmaz. Kişi ədalətsizliyinin bir nümunəsi olaraq belə bir iddianı dinləyin ki, paxıllıq və qısqanclıq qadınların ruh həyatında kişilərdəkindən daha böyük rol oynayır. Bu xüsusiyyətlər kişilərdə yoxdur demək deyil və ya qadınlarda onların penis paxıllığından başqa kökü yoxdur demək deyil, lakin biz qadınlardakı artıqlığı bu sonuncu təsirə aid etməyə meylliyik. Lakin bəzi analitiklərdə fallik fazada penis paxıllığının o ilk təkanının əhəmiyyətini aşağı salmaq meyli yaranmışdır. Onlar hesab edirlər ki, qadında bu mövqedən tapılan şey əsasən ikinci dərəcəli formalaşmadır ki, sonrakı konfliktlər zamanı həmin erkən infantil təhrikə geriləmə yolu ilə meydana gəlmişdir. Bu, dərinlik psixologiyasının ümumi problemidir. Bir çox patoloji — və ya sadəcə qeyri-adi — həvəs mövqelərində, məsələn, bütün cinsi perversiyalarda sual yaranır ki, nə qədəri onların gücünün erkən uşaqlıq fiksasiyalarına, nə qədərinin isə sonrakı yaşantılara və inkişaflara aid edilməli olduğunu. Burada demək olar ki, həmişə tamamlayıcı sıralar söhbət mövzusudur, necə ki, biz onları nevrozların etiologiyasını müzakirə edərkən qəbul etmişdik. Hər iki amil dəyişən həcmdə səbəb olmada pay alır; bir tərəfdəki azlıq digər tərəfdəki çoxluqla kompensasiya olunur. İnfantil olan bütün hallarda istiqamətvericidir, həlledici deyil həmişə, lakin yenə də çox vaxt. Məhz penis paxıllığı halında mən qətiyyətlə infantil momentin üstünlüyünü müdafiə etmək istəyirəm.

Onun kastrasiyasının kəşfi qızın inkişafında dönüş nöqtəsidir. Bundan üç inkişaf istiqaməti çıxır; biri cinsi ləngiməyə və ya nevroza aparır, növbəti kişilik kompleksi mənasında xarakter dəyişikliyinə, sonuncu isə nəhayət normal qadınlığa. Hər üçü haqqında kifayət qədər çox, hərçənd hamısını deyil, öyrənmişik. Birincinin əsas məzmunu budur ki, o vaxta qədər kişi kimi yaşamış kiçik qız klitorisinin oyandırılması ilə özünə həzz verməyi bilirdi və bu fəaliyyəti anaya yönəlmiş çox vaxt aktiv cinsi istəkləri ilə əlaqələndirirdi, penis paxıllığının təsiri ilə öz fallik cinsiliyinin həzzini korlayır. Özündən qat-qat yaxşı təchiz olunmuş oğlanla müqayisə nəticəsində özünə məhəbbətində incik düşərək, klitorisdə masturbator həzzdən imtina edir, anaya olan məhəbbətini rədd edir və bununla da çox vaxt cinsi səylərinin xeyli hissəsini ümumiyyətlə sıxışdırır. Anadan üz döndərmə, yəqin ki, bir anda baş vermir, çünki qız əvvəlcə öz kastrasiyasını fərdi bədbəxtlik hesab edir, yalnız tədricən onu digər qadın varlıqlara, nəhayət anaya da şamil edir. Onun məhəbbəti fallik anaya yönəlmişdi; ananın kastrasiya olunduğunu kəşf etməklə onu sevgi obyekti kimi buraxmaq mümkün olur, belə ki, uzun müddət toplanmış düşmənçilik motivləri üstünlük qazanır. Bu o deməkdir ki, penis yoxluğunun kəşfi ilə qadın qız üçün də, oğlan üçün də və sonralar bəlkə də kişi üçün də eyni dərəcədə dəyərsizləşdirilir.

Hamınız bilirsiniz ki, nevrotiklərimiz öz onanizmlərinə nə qədər üstün etioloji əhəmiyyət verirlər. Bütün şikayətlərinə görə onu günahlandırırlar və biz onları yanıldıqlarına inandırmaq üçün çox əziyyət çəkirik. Amma əslində onlara haqq verməliyik, çünki onanizm uşaqlıq cinsəlliyinin icraedici qüvvəsidir, onlar isə məhz onun yanlış inkişafından əziyyət çəkirlər. Yalnız nevrotiklər çox vaxt yetkinlik dövrünün onanizmini günahlandırırlar; əslində əhəmiyyətli olan erkən uşaqlıq onanizmini isə çox vaxt unutmuş olurlar. İstərdim ki, bir dəfə mənə imkan olsun sizə ətraflı izah edim ki, erkən onanizmin bütün faktiki təfərrüatları sonrakı nevroz və ya fərdin xarakteri üçün nə qədər əhəmiyyətli olur — aşkar edilib-edilməməsi, valideynlərin ona qarşı mübarizə aparıb-keçirməməsi, yoxsa ona yol verib-verməməsi, uşağın özünün onu boğmağa müvəffəq olub-olmaması. Bütün bunlar onun inkişafında silinməz izlər qoyub. Amma buna ehtiyacım olmadığı üçün daha çox sevinirəm; bu ağır, uzun sürən bir vəzifə olardı və sonda məni çətin vəziyyətə salardınız, çünki mütləq məndən valideyn və ya tərbiyəçi olaraq kiçik uşaqların onanizminə qarşı necə davranmaq barədə praktik məsləhətlər tələb edərdiniz. Sizə təqdim etdiyim qızların inkişafında indi bir misal eşidəcəksiniz ki, uşaq özü onanizmdən azad olmağa çalışır. Amma bu həmişə ona müvəffəq olmur. Penis paxıllığı klitorid onanizminə qarşı güclü bir impuls oyatdıqda və bu onanizm yenə də geri çəkilmək istəmədikdə, şiddətli bir azadlıq mübarizəsi başlayır; qız sanki indi vəzifədən çıxarılmış ananın rolunu özü üzərinə götürür və aşağı klitorisdən bütün narazılığını onun üzərindəki həzzə qarşı müqavimətdə ifadə edir. Hətta uzun illər sonra, onanistik fəaliyyət çoxdan boğulduqdan sonra, hələ də qorxulan bir sınağa qarşı müdafiə kimi yozmalı olduğumuz bir maraq davam edir. Bu, oxşar çətinliklər güman edilən şəxslərə qarşı rəğbətin yaranmasında özünü göstərir, nikaha motiv kimi daxil olur, hətta evlilik və ya sevgi partnyorunun seçimini müəyyən edə bilər. Erkən uşaqlıq masturbasiyasının həlli həqiqətən asan və ya əhəmiyyətsiz bir iş deyil.

Klitorid masturbasiyadan əl çəkməklə fəaliyyətin bir hissəsindən imtina edilir. İndi passivlik üstünlük təşkil edir, ataya dönüş əsasən passiv həvəs təhriklərinin köməyi ilə həyata keçirilir. Onlar görürlər ki, fallik fəallığı yoldan çıxaran belə bir inkişaf təkanı qadınlığa zəmin hazırlayır. Əgər bu zaman sıxışdırma nəticəsində çox şey itirilmirsə, bu qadınlıq normal ola bilər. Qızın ata ilə əlaqəyə girdiyi arzu, ehtimal ki, ilkin olaraq penis arzusudur — ananın ondan əsirgədiyi və indi atadan gözlədiyi penis. Lakin qadın vəziyyəti yalnız o zaman yaranır ki, penis arzusu uşaq arzusu ilə əvəz olunur, yəni uşaq köhnə simvolik ekvivalentliyə görə penis yerini tutur. Diqqətimizdən yayınmır ki, qız daha əvvəl, pozulmamış fallik mərhələdə artıq uşaq arzu etmişdi; bu, onun kuklalarla oyununun mənası idi. Lakin bu oyun əslində onun qadınlığının ifadəsi deyildi, o, passivliyin fəallıqla əvəzlənməsi məqsədi ilə anayla eyniləşməyə xidmət edirdi. O, ananı oynayırdı və kukla onun özü idi; indi o, uşaq üzərində ananın özünə etməyə adət etdiyi hər şeyi edə bilərdi. Yalnız penis arzusunun qovuşması ilə kukla uşaq atadan olan uşağa çevrilir və bundan sonra ən güclü qadın arzu hədəfinə çevrilir. Xoşbəxtlik böyükdür, əgər bu uşaq arzusu sonralar bir dəfə real şəkildə yerinə yetsə, xüsusilə də əgər uşaq çoxdan arzulanan penisi özü ilə gətirən oğlancıq olarsa. «Atadan bir uşaq» birləşməsində vurğu kifayət qədər tez-tez uşaq üzərində olur və atanı vurğusuz qoyur. Beləliklə, penisin sahibliyinə dair köhnə kişi arzusu hələ də tamamlanmış qadınlığın içindən boylanır. Lakin bəlkə də biz bu penis arzusunu daha çox mükəmməl qadın arzusu kimi tanımalıyıq.

Uşaq-penis arzusunun ataya köçürülməsi ilə qız Edip kompleksinin vəziyyətinə daxil olmuşdur. Anaya qarşı düşmənçilik, ki, artıq yeni yaradılmalı deyildi, indi böyük bir güclənmə kəsb edir, çünki o, rəqibə çevrilir, atadan qızın ondan arzu etdiyi hər şeyi alır. Qızın Edip kompleksi bizdən uzun müddət onun preedipal ana bağlılığına baxışı pərdələmişdir, halbuki bu bağlılıq çox vacibdir və çox davamlı fiksasiyalar buraxır. Qız üçün Edip vəziyyəti uzun və çətin bir inkişafın nəticəsi, bir növ müvəqqəti həll, tez tərk edilməyən bir rahatlıq mövqeyidir, xüsusən də latentlik dövrünün başlanğıcı uzaq olmadığı üçün. İndi isə Edip kompleksinin kastrasiya kompleksinə münasibətində cinslər arasında bir fərq diqqətimizi cəlb edir ki, bu, ehtimal ki, ağır nəticələrə malikdir. Oğlanın Edip kompleksi, ki, onda o, anasını arzu edir və atasını rəqib olaraq aradan qaldırmaq istəyir, təbii olaraq onun fallik cinsəlliyinin fazasından inkişaf edir. Lakin kastrasiya təhdidi onu bu mövqedən əl çəkməyə məcbur edir. Penisi itirmək təhlükəsinin təsiri altında Edip kompleksi tərk edilir, sıxışdırılır, ən normal halda köklü surətdə məhv edilir və onun mirası olaraq sərt bir Fövqəl-Mən yerinə qoyulur. Qızda baş verən isə demək olar ki, bunun əksidir. Kastrasiya kompleksi Edip kompleksini məhv etmək əvəzinə ona hazırlayır, penis paxıllığının təsiri ilə qız ana bağlılığından qovulur və Edip vəziyyətinə sanki bir limana girir. Kastrasiya təşvişinin aradan qalxması ilə oğlanı Edip kompleksini aradan qaldırmağa sövq edən əsas motiv də aradan qalxır. Qız onda qeyri-müəyyən müddət qalır, onu yalnız gec və sonra da natamam şəkildə dağıdır. Fövqəl-Mənin formalaşması bu şəraitdə əziyyət çəkməlidir, o, öz mədəni əhəmiyyətini verən gücə və müstəqilliyə çata bilmir və — feministlər bu məqamın orta qadın xarakteri üçün nəticələrinə işarə edildikdə bunu sevmirlər.

İndi geriyə qayıtmaq üçün: qadın kastrasiyasının kəşfindən sonra mümkün reaksiyaların ikincisi olaraq biz güclü kişilik kompleksinin inkişafını qeyd etdik. Bununla o nəzərdə tutulur ki, qız sanki xoşagəlməz faktı qəbul etməkdən imtina edir, inadkar üsyan içində özünün əvvəlki kişiliyini daha da şişirdir, klitorid fəaliyyətində israr edir və fallik anaya və ya ataya eyniləşməyə sığınır. Bu nəticə üçün nə həlledici ola bilər? Biz konstitusional amildən, adətən erkək üçün xarakterik olan daha böyük fəallıq dərəcəsindən başqa heç nə təsəvvür edə bilmirik. Prosesin mahiyyəti isə ondadır ki, inkişafın bu nöqtəsində qadınlığa dönüşü açan passivlik təkanından qaçılır. Bu kişilik kompleksinin ən yüksək təzahürü bizə obyekt seçiminə açıq homoseksuallıq mənasında təsir kimi görünür. Analitik təcrübə bizə öyrədir ki, qadın homoseksuallığı infantil kişiliyi nadir hallarda və ya heç vaxt düz xətt üzrə davam etdirmir. Görünür, bu da ona aiddir ki, belə qızlar da bir müddət atanı obyekt kimi götürür və Edip vəziyyətinə daxil olurlar. Lakin sonra atadan qaçılmaz olan məyusluqlar onları erkən kişilik kompleksinə geriləməyə sıxışdırır. Bu məyusluqların əhəmiyyətini çox qiymətləndirmək olmaz; onlar qadınlığa təyin olunmuş qızdan da yan keçmir, eyni nəticəni vermədən. Konstitusional amilin üstünlüyü mübahisəsiz görünür, lakin qadın homoseksuallığının inkişafındakı iki mərhələ homoseksualların praktikalarında çox gözəl əks olunur, onlar da eyni dərəcədə tez-tez və eyni dərəcədə aydın şəkildə ana və uşağı bir-biri ilə oynayırlar, necə ki kişi və qadını. Sizə danışdığım şey, belə demək mümkünsə, qadının ilkin tarixidir. Bu, son illərin qazanclarındandır, sizə analitik xırda işin nümunəsi kimi maraqlı gəlmiş ola bilər. Mövzu qadının özü olduğu üçün, bu dəfə bir neçə qadını adbaad qeyd etməyə icazə verirəm, bu tədqiqat onlara mühüm töhfələr borcludur. Dr. Rut Mak Brunsvik ilk olaraq preedipal mərhələdə fiksasiyaya qayıdan və Edip vəziyyətinə ümumiyyətlə çatmamış nevroz halını təsvir etmişdir. O, qısqanclıq paranoyası formasında idi və terapiyaya əlverişli olduğunu göstərdi. Dr. Janna Lampl-de Qrot qızın anaya qarşı o qədər inanılmaz fallik aktivliyini etibarlı müşahidələrlə müəyyən etmişdir, Dr. Helene Doyç göstərmişdir ki, homoseksual qadınların sevgi aktları ana-uşaq münasibətlərini təkrar istehsal edir.

Qadınlığın pubertatdan yetkinlik dövrünə qədər sonrakı davranışını izləmək mənim niyyətimdə deyil. Bizim anlayışlarımız da bunun üçün kifayət etməzdi. Bəzi cizgiləri sonrakı hissədə birləşdirəcəyəm. İlkin tarixə bağlanaraq, burada yalnız onu vurğulamaq istəyirəm ki, qadınlığın inkişafı kişi keçmişinin qalıq təzahürləri tərəfindən pozulmaya məruz qalır. Həmin preedipal mərhələlərin fiksasiyalarına geriləmələr çox tez-tez baş verir; bəzi həyat yollarında kişiliyin və ya qadınlığın üstünlük qazandığı dövrlərin təkrar növbələşməsi baş verir. Biz kişilərin «qadının tapmacası» adlandırdığımız şeyin bir hissəsi, bəlkə də, qadın həyatında biseksuallığın bu ifadəsindən irəli gəlir. Lakin bu tədqiqatlar zamanı başqa bir sual da yetişmiş görünür. Cinsi həyatın həvəs qüvvəsini libido adlandırmışıq. Bu cinsi həyat kişi-qadın qütblüyü tərəfindən idarə olunur; deməli, libidonun bu ziddiyyətə münasibətini nəzərdən keçirmək yaxın görünür. Əgər hər cinsiyyətə öz xüsusi libidosunun aid olduğu aşkar olunsaydı, bu təəccüblü olmazdı, belə ki, libidonun bir növü kişi cinsi həyatının, digəri isə qadın cinsi həyatının məqsədlərini güdərdi. Lakin buna bənzər heç nə yoxdur. Yalnız bir libido var ki, o, həm kişi, həm də qadın cinsi funksiyasının xidmətinə verilir. Biz ona özü cins verə bilmərik; əgər fəallıqla kişiliyin konvensional eyniləşdirilməsinə əsaslanaraq onu özünü kişi adlandırmaq istəsək, unutmamalıyıq ki, o, passiv məqsədli cəhdləri də təmsil edir. Hər halda, «qadın libidosu» ifadəsi hər hansı əsaslandırmadan məhrumdur. Onda bizim təəssüratımız belədir ki, libido qadın funksiyasının xidmətinə sıxışdırıldıqda ona daha çox zor tətbiq edilmişdir və — teleoloji danışsaq — təbiət öz tələblərini kişilik halındakı qədər diqqətlə nəzərə almır. Və bu — yenə teleoloji düşünsək — onun əsası onda ola bilər ki, bioloji məqsədin həyata keçirilməsi kişinin aqressiyasına həvalə edilmiş və qadının razılığından müəyyən dərəcədə asılı olmayan hala gətirilmişdir.

Qadının cinsi friqidliyi, tezliyi bu arxada qalmanı təsdiqləyən kimi görünən, hələ kifayət qədər anlaşılmamış bir fenomendir. Bəzən psixogen olub sonra təsirə açıq olur, digər hallarda isə konstitusional şərtliliyin, hətta anatomik amilin töhfəsinin ehtimalını yaxınlaşdırır.

Mən sizə yetkin qadınlığın analitik müşahidədə bizə rast gələn bəzi psixi xüsusiyyətlərini də göstərməyi vəd etmişdim. Bu iddialar üçün orta səviyyədən artıq həqiqət dəyəri tələb etmirik; həm də nəyin cinsi funksiyanın təsirinə, nəyin sosial tərbiyəyə aid edilməli olduğunu ayırd etmək həmişə asan deyil. Beləliklə, biz qadınlığa daha yüksək dərəcədə narsisizm aid edirik ki, bu, hələ onun obyekt seçiminə də təsir edir, belə ki, sevilmək qadın üçün sevməkdən daha güclü bir ehtiyacdır. Qadının bədən qürurunda hələ penis paxıllığının təsiri də iştirak edir, çünki o, öz cazibələrini ilkin cinsi dəyərsizliyə görə gecikmiş təzminat olaraq bir o qədər yüksək qiymətləndirməlidir. Utanma hissinə gəldikdə isə, bu, incə qadın xüsusiyyəti sayılır, lakin düşünüləndən qat-qat çox konvensionaldır; biz ona genitalın qüsurunu örtmək kimi ilkin niyyəti aid edirik. Unutmuruq ki, o, sonralar başqa funksiyaları da öz üzərinə götürmüşdür. Deyirlər ki, qadınlar mədəniyyət tarixinin kəşflərinə və ixtiralarına az töhfə vermişlər, lakin bəlkə də onlar yenə də bir texnika — hörmə və toxuculuq texnikasını ixtira etmişlər. Əgər belədirsə, onda insan bu nailiyyətin şüursuz motivini təxmin etmək istəyindən özünü saxlaya bilməz. Təbiətin özü bu təqlid üçün nümunə vermişdi, belə ki, cinsi yetkinliklə birlikdə genitalı örtən cinsi tükləri bitirmişdi. Onda hələ atılmalı olan addım lifləri bir-birinə yapışdırmaqdan ibarət idi; həmin liflər bədəndə dəridə oturmuş və yalnız bir-biri ilə dolaşmışdı. Əgər siz bu fikri fantastik hesab edirsinizsə bunu rədd etsəm və penisin olmamasının qadınlığın formalaşmasına təsirini mənə sabit fikir kimi hesablasam, təbii ki, müdafiəsizəm.

Qadının obyekt seçiminin şərtləri çox vaxt sosial münasibətlər tərəfindən tanınmaz hala gətirilir. Harada ki, o, özünü sərbəst göstərə bilir, çox vaxt qızın çevrilmək istədiyi kişinin narsisizm idealına uyğun baş verir. Əgər qız ata bağlılığında, yəni Edip kompleksində qalmışsa, o, ata tipinə görə seçim edir. Anadan ataya dönüş zamanı ambivalent hiss münasibətinin düşmənçiliyi anada qaldığı üçün, belə bir seçim xoşbəxt nikahı təmin etməli idi. Lakin çox vaxt ambivalensiya konfliktinin belə həlli ümumiyyətlə təhdid etdiyi nəticə baş verir. Geridə qalmış düşmənçilik müsbət bağlılığın ardınca gəlir və yeni obyektə keçir. Əvvəlcə atadan miras almış ər, zamanla ana mirasını da üzərinə götürür. Beləliklə, asanlıqla baş verə bilər ki, qadının həyatının ikinci yarısı ərinə qarşı mübarizə ilə dolu olsun, necə ki, daha qısa birinci yarısı anasına qarşı üsyankarlıqla dolu idi. Bu reaksiya yaşanıb başa çatdıqdan sonra, ikinci nikah asanlıqla daha çox qaneedici şəkildə formalaşa bilər. Qadının mahiyyətində sevənlərin hazır olmadığı başqa bir dəyişiklik, nikahda ilk uşaq doğulduqdan sonra baş verə bilər. Öz analığının təəssüratı altında, qadının nikaha qədər qarşı çıxdığı öz anası ilə eyniləşmə yenidən canlana bilər və bütün mövcud libidonu özünə çəkə bilər, belə ki, təkrarolunma məcburiyyəti valideynlərin bədbəxt nikahını reproduksiya edir. Penisin olmamasının köhnə momentinin hələ də öz gücünü itirmədiyi, ananın oğul və ya qız doğulmasına fərqli reaksiyasında özünü göstərir. Yalnız oğulla münasibət anaya qeyri-məhdud məmnunluq gətirir; bu, ümumiyyətlə bütün insan münasibətləri arasında ən kamil, ambivalensiyadan ən azad olanıdır. Ana oğula özünün boğmalı olduğu iddialılığı ötürə bilər, ondan öz kişilik kompleksindən ona qalmış hər şeyin məmnunluğunu gözləyə bilər. Hətta nikah da qadın ərinə də öz uşağı kimi baxmağa və ona qarşı ana rolunda çıxış etməyə müvəffəq olmadan təmin edilmiş sayılmır.

Qadının ana ilə eyniləşməsi iki qatı göstərir: preedipal qat ki, anaya mehriban bağlılığa əsaslanır və onu nümunə götürür, və sonrakı, Edip kompleksindən doğan qat ki, ananı aradan qaldırıb yerinə atanı qoymaq istəyir. Hər ikisindən gələcək üçün çox şey qalır, demək olar ki, haqlı olaraq söyləmək olar: heç biri inkişaf gedişində kifayət dərəcədə aradan qaldırılmır. Lakin mehriban preedipal bağlılıq mərhələsi qadının gələcəyi üçün həlledicidir; məhz bu mərhələdə o, sonralar cinsi funksiyadakı rolunu yerinə yetirmək və saysız-hesabsız sosial xidmətlərini göstərmək üçün həmin xassələri qazanmağa hazırlaşır. Bu eyniləşmədə o, həm də kişi üçün o cazibəni qazanır ki, bu cazibə kişinin edipal ana bağlılığını eşqə çevirir. Yalnız o məna ilə ki, sonra çox vaxt oğul özü üçün can atmış olduğu şeyi alır. İnsanda təəssürat yaranır ki, kişinin sevgisi ilə qadının sevgisi arasında psixoloji mərhələ fərqi var.

Qadına ədalət hissini az tanımaq lazım gəldiyi, şübhəsiz ki, onun ruh həyatında paxıllığın üstünlük təşkil etməsi ilə bağlıdır, çünki ədalət tələbi paxıllığın emalıdır, ondan əl çəkmək mümkün olan şərti göstərir. Biz həmçinin qadınlar haqqında deyirik ki, onların sosial maraqları zəifdir və həvəsləri sublimasiya etmək qabiliyyəti kişilərdəkindən azdır. Birincisi, görünür, bütün cinsi münasibətlərə şübhəsiz xas olan dissosial xarakterdən irəli gəlir. Aşiqlər bir-birilə kifayətlənir və hətta ailə də daha geniş birliklərə qəbul olunmağa müqavimət göstərir. Sublimasiya qabiliyyəti ən böyük fərdi tərəddüdlərə məruz qalır. Lakin analitik fəaliyyətdə daim alınan bir təəssüratı qeyd etməkdən özümü saxlaya bilmirəm. Otuz yaşlarında bir kişi gənc, daha doğrusu yetkinləşməmiş fərd kimi görünür, ondan gözləyirik ki, analizin ona açdığı inkişaf imkanlarından güclü surətdə istifadə edəcək. Lakin eyni yaş dövründə bir qadın bizi tez-tez özünün psixi sərtliyi və dəyişməzliyi ilə qorxudur. Onun libidosu qəti mövqelər tutmuşdur və onları başqaları ilə əvəz etməyə qadir görünmür. Sonrakı inkişaf yolları açılmır; sanki bütün proses artıq başa çatmışdır, bundan sonra təsirə məruz qalmayacaq, hətta sanki qadınlığa doğru çətin inkişaf şəxsiyyətin imkanlarını tükətmişdir. Biz terapevt olaraq bu vəziyyətdən şikayətlənirik, hətta nevrotik konfliktin həlli ilə əziyyətə son qoymaq bizə nəsib olsa belə.

Bu, sizə qadınlıq haqqında deyə biləcəyim hər şeydir. Əlbəttə, natamam və fraqmentardır, həm də həmişə xoş səslənmir. Lakin unutmayın ki, biz qadını yalnız onun mahiyyəti cinsi funksiyası ilə müəyyən olunduğu dərəcədə təsvir etmişik. Bu təsir, əlbəttə, çox uzağa gedir, lakin biz nəzərdə tuturuq ki, ayrı-ayrı qadın başqa cəhətdən də insan varlığı ola bilər. Əgər qadınlıq haqqında daha çox bilmək istəyirsinizsə, onda öz həyat təcrübələrinizdən soruşun, ya şairlərə müraciət edin, ya da elmin sizə daha dərin və daha yaxşı əlaqəli məlumat verə biləcəyi vaxtı gözləyin.