XXXIV. Mühazirə. Aydınlaşdırmalar, tətbiqlər, oriyentasiyalar

Xanımlar və cənablar! İcazə verin bir dəfə, belə deyək, quru tondan doymuş halda, sizin qarşınızda çox az nəzəri əhəmiyyəti olan, lakin buna baxmayaraq sizə yaxın olan şeylər haqqında danışım, o dərəcədə ki, siz psixoanalizə xoş münasibət bəsləyirsiniz? Məsələn, belə bir halı fərz edək ki, boş vaxtlarınızda almanca, ingiliscə və ya amerikanca bir roman götürürsünüz, orada bu günkü insanların və şəraitin təsvirini tapmağı gözləyirsiniz. Bir neçə səhifədən sonra psixoanaliz haqqında ilk bir ifadəyə rast gəlirsiniz, sonra tezliklə başqalarına da, hətta əlaqə bunu tələb etmirmiş kimi görünsə də. Elə fikirləşməyin ki, burada söhbət dərinlik psixologiyasının mətndəki şəxslərin və ya onların əməllərinin daha yaxşı başa düşülməsi üçün tətbiqindən gedir; doğrudur, elə daha ciddi bədii əsərlər də var ki, orada bu həqiqətən cəhd olunur. Xeyr, bunlar çox vaxt istehzalı qeydlərdir ki, romanın müəllifi bunlarla öz oxumuşluğunu və ya intellektual üstünlüyünü göstərmək istəyir. Həmişə o təəssüratı da almırsınız ki, o, haqqında danışdığı şeyi həqiqətən tanıyır. Yoxsa istirahət üçün bir dostluq cəmiyyətinə gedirsiniz; mütləq Vyanada olması lazım deyil. Qısa müddətdən sonra söhbət psixoanalizə keçir, müxtəlif adamların onun haqqında hökm verdiyini eşidirsiniz, çox vaxt sarsılmaz əminlik tonunda. Bu hökm tamamilə adi halda kiçildici olur, çox vaxt təhqir, heç olmasa yenə bir istehza olur. Əgər siz o qədər ehtiyatsız olsanız ki, mövzudan bir şey başa düşdüyünüzü büruzə verəsiniz, hamı üstünüzə hücum edir, məlumat və izahat tələb edir və qısa müddətdən sonra sizə o əminliyi verir ki, bütün bu sərt hökmlər hər hansı məlumatdan əvvəl verilmişdi, bu rəqiblərdən heç biri heç vaxt analitik bir kitab götürməmişdi, ya götürmüşdüsə, yeni bir materialla qarşılaşarkən ilk müqaviməti dəf edə bilməmişdi.

Psixoanalizə girişdən siz, bəlkə də, həmçinin gözləyirsiniz ki, analiz haqqındakı aşkar səhvləri düzəltmək üçün hansı arqumentlərdən istifadə etmək, daha yaxşı məlumat üçün hansı kitabları tövsiyə etmək, ya da hətta oxuduqlarınızdan və ya təcrübənizdən hansı nümunələri müzakirədə gətirməli olduğunuz barədə göstəriş verilsin ki, cəmiyyətin münasibəti dəyişsin. Sizdən xahiş edirəm, bunlardan heç birini etməyin. Bu faydasız olardı; ən yaxşısı odur ki, daha yaxşı bildiklərinizi bütünlüklə gizlədin. Əgər bu artıq mümkün deyilsə, onda yalnız onu deməklə kifayətlənin ki, siz, məlumatlı olduğunuz dərəcədə, hesab edirsiniz ki, psixoanaliz xüsusi bir bilik sahəsidir, başa düşülməsi və qiymətləndirilməsi çox çətindir, o, çox ciddi şeylərlə məşğul olur, ona görə də ona bir neçə zarafatla yaxınlaşmaq olmaz və cəmiyyət söhbətləri üçün daha yaxşısı başqa bir oyuncaq seçməkdir. Əlbəttə, ehtiyatsız adamlar yuxularını danışanda siz də yozum cəhdlərində iştirak etməyin və sağalmalar barədə hesabatlar vasitəsilə analiz üçün rəğbət qazanmaq vəsvəsəsinə də müqavimət göstərin.

Ancaq siz sual verə bilərsiniz ki, nə üçün bu adamlar, həm kitab yazanlar, həm də söhbət edənlər, özlərini bu qədər qeyri-düzgün aparırlar, və siz belə bir fərziyyəyə meyl edəcəksiniz ki, bu yalnız adamlarda deyil, psixoanalizdədir. Mən də belə düşünürəm; ədəbiyyatda və cəmiyyətdə sizə qarşı qərəz olaraq çıxan şey, əvvəlki bir hökmün sonrakı təsiridir, — yəni rəsmi elmin nümayəndələrinin gənc psixoanaliz haqqında verdikləri hökmün. Mən artıq bir dəfə tarixi bir təqdimatda bundan şikayət etmişəm və bir daha etməyəcəyəm, — bəlkə də həmin bir dəfə artıq çox idi, — amma həqiqətən, o vaxt psixoanalizin elmi rəqiblərinin özlərinə yol vermədikləri nə məntiq pozuntusu, nə də ədəb və zövq pozuntusu var idi. Bu, orta əsrlərdə reallaşan vəziyyətə bənzəyirdi: bir cinayətkar, ya da sadəcə siyasi rəqib həqarət dirəyinə bağlanır və rəzillərin təhqirinə verilirdi. Və siz, bəlkə də, başa düşmürsünüz ki, bizim cəmiyyətdə rəzillik nə qədər yuxarılara çatır və insanlar özlərini kütlə hissəsi və şəxsi məsuliyyətdən azad olduqlarını hiss edirlər. Həmin dövrlərin əvvəlində mən kifayət qədər tək idim, tez başa düşdüm ki, polemika aparmağın heç bir perspektivi yoxdur, həm də şikayət etmək və daha yaxşı ruhları köməyə çağırmaq mənasızdır, çünki şikayəti çatdırmaq üçün heç bir instansiya yoxdur. Beləliklə, mən başqa bir yol tutdum; psixoanalizin ilk tətbiqini edərək, kütlənin davranışını ayrı-ayrı pasiyentlərdə mübarizə aparmalı olduğum həmin müqavimətin fenomeni kimi özümə izah etdim, özüm polemikadan çəkildim və tədricən qoşulan tərəfdarlarıma da eyni istiqamətdə təsir etdim. Üsul yaxşı idi, o vaxtlar analizin düşdüyü qadağa o vaxtdan bəri ləğv edilmişdir, lakin tərk edilmiş bir inanc batil inanc kimi yaşamağa davam etdiyi, elm tərəfindən tərk edilmiş bir nəzəriyyə xalq rəyi kimi qorunub saxlanıldığı kimi, bu gün də psixoanalizin elmi dairələr tərəfindən ilkin saymamazlığı kitab yazan və ya söhbət edən qeyri-mütəxəssislərin istehzalı kiçiltməsində davam edir. Buna görə də artıq təəccüblənməyəcəksiniz.

İndi isə gözləməyin ki, analiz uğrunda mübarizənin bitdiyi və onun elm kimi tanınması, universitetdə tədris materialı kimi qəbul edilməsi ilə sona çatdığı barədə müjdə eşidəsiniz. Bundan əsla söhbət gedə bilməz, mübarizə davam edir, sadəcə daha mədəni formalarda. Yeni olan bir şey də var ki, elmi cəmiyyətdə analizlə onun əleyhdarları arasında bir növ tampon təbəqə yaranmışdır, elə adamlar, analizdə bir şeyləri qəbul edənlər, bunu həm də xoşagəlməz ehtiyatlı ifadələrlə etiraf edirlər, digər şeyləri isə kifayət qədər uca səslə elan edə bilmədikləri üçün rədd edirlər. Bu seçimdə onları nəyin müəyyən etdiyini təxmin etmək asan deyil. Bunlar şəxsi simpatiyalar kimi görünür. Biri cinsəlliyə görə narahat olur, digəri şüursuzluğa görə; xüsusilə simvolika faktı sevilmir. Psixoanalizin binasının, hələ tamamlanmamış olsa da, artıq bu gün bir bütöv təşkil etməsi, ondan hər kəsin öz istəyinə görə elementləri qopara bilməyəcəyi, bu eklektiklər üçün nəzərə alınmır. Bu yarım və ya dörddəbir tərəfdarların heç birindən onların rədd etməsinin yoxlamaya əsaslandığı təəssüratını ala bilmədim. Bəzi görkəmli kişilər də bu kateqoriyaya aiddir. Onlar, əlbəttə, onunla bəraət qazanırlar ki, onların vaxtı kimi maraqları da başqa şeylərə aiddir, yəni onların həllində belə əhəmiyyətli işlər gördükləri şeylərə. Amma o zaman onlar mühakimələrini geri saxlamalı deyildilər ki, belə qətiyyətlə tərəf tutmasınlar? Bu böyüklərdən biri ilə bir dəfə sürətli bir dönüş əldə etdim. O, dünya şöhrətli bir tənqidçi idi, zamanın mənəvi cərəyanlarını xoşməramlı anlayış və peyğəmbərcəsinə kəskin baxışla izləmişdi. Mən onu ilk dəfə səksəninci ili keçdikdən sonra tanıdım, amma o, söhbətdə hələ də cazibədar idi. Siz kimdən bəhs etdiyimi asanlıqla təxmin edəcəksiniz. Psixoanalizdən söz açan da mən deyildim. O, ən təvazökar şəkildə mənimlə ölçərək bunu etdi. «Mən sadəcə bir ədəbiyyatçıyam, dedi, amma siz bir təbiətşünas və kəşfçisiniz. Amma bir şeyi sizə deməliyəm: mən heç vaxt anama qarşı cinsi hisslər hiss etməmişəm.» «Amma bunu bilməyə ehtiyacınız yox idi ki», mənim cavabım bu oldu, «bunlar yetkin kişi üçün şüursuz proseslərdir.» «Ah, siz bunu belə nəzərdə tutursunuz», dedi o, yüngülləşərək və əlimi sıxdı. Daha bir neçə saat ən yaxşı həmrəyliklə söhbət etdik. Sonradan eşitdim ki, o, ona bəxş edilmiş qısa ömür qalığında analiz haqqında dönə-dönə xoşməramlı fikirlər söyləmiş və onun üçün yeni olan «sıxışdırma» sözünü məmnuniyyətlə işlətmişdir.

Məlum bir kəlam öyüd verir ki, insan düşmənlərindən öyrənməlidir. Etiraf edirəm ki, bu heç vaxt mənim əlimdən gəlməyib, lakin yenə də düşünürdüm ki, əgər sizinlə psixoanalizin əleyhdarlarının ona qarşı irəli sürdükləri bütün ittihamların və etirazların bir nəzərdən keçirilməsini aparsam və sonra asanlıqla aşkar edilə bilən ədalətsizliklərə və məntiqə qarşı pozuntulara işarə etsəm, bu sizin üçün ibrətamiz ola bilər. Lakin «on second thoughts» deyərək öz-özümə dedim ki, bu heç də maraqlı olmayacaq, əksinə yorucu və narahat edici olacaq və məhz bütün bu illər ərzində diqqətlə qaçındığım şey olacaq. Buna görə də məni bağışlayın ki, bu yolu davam etdirmirəm və sizi bizim sözdə elmi əleyhdarlarımızın hökmlərindən xilas edirəm. Axı, demək olar ki, həmişə söhbət yeganə bacarıq sübutu öz təbiiliyi olan şəxslərdən gedir ki, onlar bunu psixoanalizin təcrübələrindən uzaq durmaqla qoruyub saxlamışlar. Lakin bilirəm ki, belə asanlıqla siz məni başqa hallarda buraxmayacaqsınız. Mənə etiraz edəcəksiniz: Axı elə çox şəxs var ki, onlar üçün sizin son qeydiniz aid deyil. Bunlar analitik təcrübədən yayınmamışlar, xəstələri analiz etmişlər, bəlkə də özləri analiz edilmişlər, hətta bir müddət sizin əməkdaşlarınız olmuşlar və yenə də başqa baxışlara və nəzəriyyələrə gəlmişlər ki, bunların əsasında sizdən üz döndərmişlər və psixoanalizin müstəqil məktəblərini yaratmışlar. Analiz tarixində bu qədər tez-tez rast gəlinən üz döndərmə hərəkatlarının mümkünlüyü və əhəmiyyəti barədə bizə izahat verməlisiniz.

Bəli, cəhd edəcəyəm; qısa şəkildə, çünki bundan analizin anlaşılması üçün sizin gözlədiyinizdən az şey çıxır. Bilirəm, siz ilk növbədə Adlerin fərdi psixologiyasını düşünürsünüz ki, o, məsələn, Amerikada bizim psixoanalizimizin bərabərhüquqlu yan xətti kimi baxılır və müntəzəm olaraq onunla birlikdə adlandırılır. Əslində onunla çox az əlaqəsi var, lakin müəyyən tarixi şərait nəticəsində onun hesabına bir növ parazit mövcudluq sürür. Onun yaradıcısına bu qrupun əleyhdarları üçün qəbul etdiyimiz şərtlər yalnız az dərəcədə aiddir. Adın özü uyğunsuzdur, çətinliyin məhsulu kimi görünür; biz onun kütlə psixologiyasına qarşı qoyulması kimi haqlı istifadəsinə mane ola bilmərik; bizim məşğul olduğumuz şey də əsasən və ilk növbədə insan fərdinin psixologiyasıdır. Adlerin fərdi psixologiyasının obyektiv tənqidinə bu gün girməyəcəyəm, bu girişin planına daxil deyil, həm də bir dəfə cəhd etmişəm və onda nəyisə dəyişməyə az əsasım var. Lakin onun yaratdığı təəssüratı analizdən əvvəlki illərdə baş vermiş kiçik bir hadisə ilə illüstrasiya etmək istəyirəm.

Doğulduğum və üç yaşımda tərk etdiyim Mährenin kiçik şəhərinin yaxınlığında yaşıllıq içində gözəl yerləşən təvazökar bir kurort var. Gimnaziya illərində bir neçə dəfə orada tətildə olmuşdum. Təxminən iyirmi il sonra yaxın bir qohumumun xəstəliyi bu yeri yenidən görməyə səbəb oldu. Qohumuma kömək edən kurort həkimlə söhbət zamanı mən ondan — yadımdadır — qışda onun yeganə müştərilərini təşkil edən slovak kəndliləri ilə münasibətləri haqqında da soruşdum. O danışdı ki, həkimlik fəaliyyəti aşağıdakı şəkildə baş verir: qəbul saatında xəstələr onun otağına gəlir və sıraya düzülürlər. Sonra biri-birinin ardınca irəli çıxır və şikayətlərini bildirir. Onun bel ağrıları və ya mədə spazmları, ya da ayaqlarında yorğunluq və s. var. Sonra həkim onu müayinə edir və vəziyyəti aydınlaşdırdıqdan sonra ona diaqnozu uca səslə deyir, hər halda eyni diaqnozu. O mənə bu sözü tərcümə etdi, mənası təxminən «ovsunlanmış» demək idi. Mən təəccüblə soruşdum ki, kəndlilər bütün xəstələrdə eyni diaqnozun qoyulmasından heç narahat olmurlar? Xeyr, deyə o cavab verdi, onlar bundan çox razıdırlar, bu onların gözlədiyi şeydir. Sıraya qayıdan hər kəs mimika və jestlərlə digərlərinə bildirir: Bəli, bu elə adamdır ki, bu işi başa düşür. O zaman az bilirdim ki, hansı şəraitdə oxşar bir vəziyyətlə yenidən qarşılaşacağam.

Yəni kimsə homoseksualdır, ya nekrofil, qorxmuş bir histerik, təcrid olunmuş məcburiyyət nevrotiki, ya da qəzəblənmiş bir dəli — hər halda Adler istiqamətinin fərdi psixoloqu onun vəziyyətinin hərəkətverici motivi olaraq göstərəcək ki, o özünü göstərmək, aşağılıq hissini həddindən artıq kompensasiya etmək, yuxarıda qalmaq, qadın xəttindən kişi xəttinə keçmək istəyir. Gənc tələbə ikən klinikada bir histeriya halı təqdim edildikdə buna tamamilə oxşar bir şey eşitmişdik: histeriklər öz simptomlarını maraqlı görünmək, diqqəti özlərinə cəlb etmək üçün yaradırlar. Köhnə hikmətlər necə də təkrar-təkrar qayıdır! Amma bu kiçik psixologiya parçası hətta o zaman bizə histeriyanın tapmacalarını açmır kimi görünürdü, məsələn, xəstələrin öz məqsədlərinə çatmaq üçün niyə başqa vasitələrdən istifadə etmədiklərini izahsız qoyurdu. Fərdi psixoloqların bu təlimində bir şey, əlbəttə, doğru olmalıdır, bütöv üçün bir zərrəcik. Özünüqoruma həvəsi hər vəziyyətdən faydalanmağa çalışacaq, Mən də xəstəliyi öz xeyrinə çevirmək istəyəcək. Psixoanalizdə buna «ikinci dərəcəli xəstəlik qazancı» deyilir. Təbii ki, mazoxizm, şüursuz cəza ehtiyacı və özünü qorumağa zidd olan həvəs təhriklərinin mövcudluğunu düşündürən nevrotik özünəzərər yetirmə faktlarını düşündükdə, insan fərdi psixologiyanın təlim binasının üzərində qurulduğu o banal həqiqətin ümumi etibarlılığından da şübhəyə düşər. Lakin kütlə üçün belə bir təlim çox arzuolunan olmalıdır — heç bir mürəkkəbliyi qəbul etməyən, yeni, çətin anlaşılan anlayışlar gətirməyən, şüursuz haqqında heç nə bilməyən, hamının üzərində ağırlıq təşkil edən cinsəllik problemini bir zərbə ilə aradan qaldıran, yalnız həyatı rahat etmək üçün istifadə olunan hiylələrin üzə çıxarılması ilə kifayətlənən bir təlim. Çünki kütlənin özü rahatdır, izahat üçün birdən çox səbəb tələb etmir, elmə onun genişliyinə görə təşəkkür etmir, sadə həllər istəyir və problemlərin həll olunmasını istəyir. Fərdi psixologiyanın bu tələblərə nə qədər çox uyğun gəldiyini nəzərə alsaq, «Vallenşteyn»dəki bir cümləni xatırlamaqdan özünü saxlamaq olmur: «Əgər fikir bu qədər lənətə gəlmiş ağıllı olmasaydı, insan onu ürəkdən axmaq adlandırmağa meyil edərdi.»

Peşə dairələrinin tənqidi psixoanalizə qarşı nə qədər amansız olsa da, fərdi psixologiyaya ümumiyyətlə məxmər əlcəklərlə yanaşmışdır. Doğrudur, Amerikada ən nüfuzlu psixiatrlardan biri Adlerə qarşı «Enough» adlandırdığı bir məqalə dərc etmiş, orada fərdi psixoloqların «təkrarolunma məcburiyyətindən» bezdiyini qətiyyətlə ifadə etmişdir. Digərləri özlərini daha çox nəzakətli aparmışlarsa, bunda analizə qarşı müxalifətin çox rolu olmuşdur.

Psixoanalizimizdən ayrılmış digər məktəblər haqqında çox danışmağa ehtiyac duymuram. Bunun baş verdiyini nə psixoanalizin həqiqət məzmununun lehinə, nə də əleyhinə istifadə etmək olar. Çoxlarına özlərini bir yerə qoşmağı və ya tabe etməyi çətinləşdirən güclü affektiv anları və «quot capita tot sensus» kəlamının haqlı olaraq vurğuladığı daha böyük çətinliyi düşünün. Fikir ayrılıqları müəyyən həddi aşdıqda, ayrılmaq və bundan sonra müxtəlif yollar getmək ən məqsədəuyğun oldu, xüsusən də nəzəri fərq praktik fəaliyyətdə dəyişikliyə səbəb olduqda. Məsələn, fərz edin ki, bir analitik şəxsi keçmişin təsirini kiçik sayır və nevrozların yaranmasını yalnız indiki motivlərdə və gələcəyə yönəlmiş gözləntilərdə axtarır. Onda o, uşaqlıq dövrünün analizini də laqeyd qoyacaq, ümumiyyətlə başqa texnika seçəcək və uşaqlıq analizindən çıxan nəticələrin əskikliyini öz tərbiyəvi təsirini artırmaqla və müəyyən həyat məqsədlərinə birbaşa göstərişlər verməklə kompensasiya etməli olacaq. Biz digərləri onda deyəcəyik: bu, hikmət məktəbi ola bilər, amma artıq analiz deyil. Yaxud başqa biri belə bir qənaətə gəlmiş ola bilər ki, doğum zamanı yaşanan təşviş təcrübəsi bütün sonrakı nevrotik pozuntuların rüşeymini qoyur; onda ona qanuni görünə bilər ki, analizi bu tək təəssüratın təsirləri ilə məhdudlaşdırsın və üç-dörd aylıq müalicədən terapevtik uğur vəd etsin. Görürsünüz, mən diametral əks fərziyyələrdən çıxış edən iki nümunə seçmişəm. Bu «kənarlaşma hərəkatlarının» demək olar ki, ümumi xarakteri ondan ibarətdir ki, onların hər biri psixoanalizin motivlər zənginliyindən bir parçanı mənimsəyir və bu mənimsəmə əsasında müstəqilləşir — məsələn, hakimiyyət həvəsi, etik konflikt, ana, genitallıq və s. Əgər sizə elə gəlirsə ki, bu cür ayrılmalar psixoanaliz tarixində bu gün artıq digər mənəvi hərəkatlardakından daha tez-tez baş verir, onda bilmirəm, sizə haqq verim, ya yox. Əgər belədirsə, bunun üçün psixoanalizdə mövcud olan nəzəri baxışlarla terapevtik fəaliyyət arasındakı sıx əlaqələri məsul tutmaq lazımdır. Təkcə fikir ayrılıqlarına daha uzun müddət dözülərdi. Bizi, psixoanalitikləri, dözümsüzlükdə günahlandırmaq adət halını alıb. Bu çirkin xüsusiyyətin yeganə təzahürü elə fərqli düşünənlərdən ayrılmaq idi. Başqa heç nə onlara edilmədi; əksinə, onlar yağlı tərəfə düşdülər, o vaxtdan bəri əvvəlkindən daha yaxşı vəziyyətdədirlər, çünki ayrılarkən adətən bizim altında boğulduğumuz yüklərdən birindən — məsələn, uşaq cinsəlliyinin nifrətindən və ya simvolikanın gülünclüyündən — azad olurdular və indi ətraf mühit onları yarı-yarıya vicdanlı hesab edir, halbuki biz, geridə qalanlar, hələ də belə deyilik. Həm də onlar — bir diqqətəlayiq istisna olmaqla — özlərini özləri kənarlaşdırdılar. Dözümlülük adından daha hansı tələblər irəli sürürsünüz? O ki, əgər kimsə bizim tamamilə yanlış hesab etdiyimiz bir fikir söyləyibsə, biz ona deyək: «Düzünüzü deyin ki, bu etirazı bildirdiniz. Siz bizi özünü razı salma təhlükəsindən qoruyursunuz və bizə amerikalılara sübut etmək imkanı verirsiniz ki, biz həqiqətən də onların həmişə arzu etdiyi qədər «geniş düşüncəliyik». Düzdür, sizin dediklərinizin bir kəlməsinə də inanmırıq, amma bunun əhəmiyyəti yoxdur. Yəqin ki, siz də bizim qədər haqlısınız. Axı kim ümumiyyətlə bilə bilər ki, kim haqlıdır? İcazə verin, qarşıdurmağa baxmayaraq, sizin fikrinizi ədəbiyyatda təmsil edək. Ümid edirik ki, siz də nəvaziş göstərib bunun əvəzində sizin rədd etdiyiniz bizim fikirlərimizi müdafiə edəcəksiniz.» Görünür, gələcəkdə elmi fəaliyyətdə adət halını alacaq bu, əgər Eynşteyn nisbiliyindən sui-istifadə tamamilə qərar tutsa. Düzdür, hələlik biz bu həddə çatmamışıq. Biz köhnə tərzdə yalnız öz əqidələrimizi təmsil etməklə kifayətlənirik, səhv etmək təhlükəsinə məruz qalırıq, çünki bundan qorunmaq mümkün deyil, və bizə zidd olanı rədd edirik. Daha yaxşısını tapdığımıza inandıqda fikirlərimizi dəyişmək hüququndan psixoanalizdə kifayət qədər istifadə etmişik.

Psixoanalizin ilk tətbiqlərindən biri, bizim psixoanalizlə məşğul olduğumuz üçün ətrafımızdakıların bizə göstərdiyi düşmənçiliyi anlamağı bizə öyrətməsi idi. Obyektiv xarakter daşıyan digər tətbiqlər daha ümumi maraq doğura bilər. Bizim ilk niyyətimiz insan ruh həyatının pozulmalarını anlamaq idi, çünki qəribə bir təcrübə göstərmişdi ki, burada anlama və sağalma demək olar ki, üst-üstə düşür, birindən digərinə keçilə bilən bir yol mövcuddur. Uzun müddət bu həm də yeganə niyyət idi. Lakin sonra biz patoloji və sözdə normal proseslər arasındakı yaxın əlaqələri, hətta daxili eyniliyi dərk etdik, psixoanaliz dərinlik psixologiyasına çevrildi və insanların yaratdığı və ya etdiyi heç nə psixologiyanın köməyi olmadan anlaşıla bilmədiyi üçün, psixoanalizin çoxsaylı bilik sahələrinə, xüsusilə humanitar elmlərə tətbiqləri öz-özündən meydana çıxdı, özünü qəbul etdirdi və işlənməsini tələb etdi. Təəssüf ki, bu vəzifələr işin mahiyyətindən irəli gələn və bu gün də aradan qaldırılmamış maneələrlə üzləşdi. Belə bir tətbiq analitikin malik olmadığı peşə biliklərini tələb edir, halbuki bu biliklərə malik olanlar, yəni mütəxəssislər analiz haqqında heç nə bilmir və bəlkə də bilmək istəmirlər. Beləliklə, belə nəticəyə gəlindi ki, analitiklər az və ya çox kifayət qədər təchizatla, çox vaxt tələsik toplanmış şəkildə, dilettant kimi mifologiya, mədəniyyət tarixi, etnologiya, dinşünaslıq və s. kimi bilik sahələrinə müdaxilələr etmişlər. Onlara orada məskunlaşmış tədqiqatçılar ümumiyyətlə müdaxilə edənlərə olduğundan daha yaxşı rəftar etmədilər, onların metodları və nəticələri, diqqətə layiq görüldüyü dərəcədə, əvvəlcə rədd edildi. Lakin bu şərait davamlı olaraq yaxşılaşır, bütün sahələrdə psixoanalizi öz ixtisas sahələrində tətbiq etmək üçün öyrənən şəxslərin sayı artır, kolonistlər pionerləri əvəz edir. Biz burada yeni dərk edişlərin zəngin məhsulunu gözləyə bilərik. Analizin tətbiqləri həm də həmişə onun təsdiqlənməsidir. Elmi işin praktik fəaliyyətdən daha uzaq olduğu yerlərdə, qaçılmaz fikir mübarizələri də yəqin ki, daha az şiddətli olacaqdır.

Mən bunu güclü bir vəsvəsə kimi hiss edirəm ki, sizi psixoanalizin humanitar elmlərə bütün tətbiqləri ilə tanış edim. Bunlar hər bir zehni maraqları olan insan üçün bilməyə dəyər şeylərdir və bir müddət anormallıq və xəstəlik haqqında heç nə eşitməmək layiqli bir istirahət olardı. Lakin mən bundan imtina etməliyəm, bu bizi yenidən bu mühazirələrin çərçivəsindən kənara çıxarardı və açığı, mən də bu vəzifənin öhdəsindən gələ bilməzdim. Bu sahələrin bəzilərində həqiqətən özüm ilk addımı atmışam, lakin bu gün mən artıq bolluğu əhatə edə bilmirəm və başlanğıcımdan bəri əlavə olunanları öhdəsindən gəlmək üçün çox oxumalı olardım. Sizin aranızda mənim imtinamdan məyus olanlar «Imago» jurnalımıza müraciət edə bilərlər, o, analizin tibbi olmayan tətbiqləri üçün nəzərdə tutulmuşdur.

Yalnız bir mövzunu mən o qədər də asanlıqla keçə bilmərəm, nə ona görə ki, ondan xüsusilə çox başa düşürəm, nə də ona görə ki, özüm ona çox töhfə vermişəm. Tam əksinə, mən demək olar ki, heç vaxt onunla məşğul olmamışam. Lakin o qədər fövqəladə dərəcədə vacibdir, gələcək üçün o qədər ümidlərlə zəngindir ki, bəlkə də analizin məşğul olduğu hər şeyin ən vacibidir. Mən psixoanalizin pedaqogikaya, növbəti nəslin tərbiyəsinə tətbiqini nəzərdə tuturam.

Heç olmasa onu deyə bildiyimə sevinirəm ki, qızım Anna Freyd bu işi həyat vəzifəsi olaraq qarşısına qoymuş, mənim buraxdığım boşluğu bu cür əvəz etmişdir. Bu tətbiqə gətirib çıxaran yol asanlıqla nəzərdən qaçırıla bilər. Yetkin bir nevrotikin müalicəsində onun simptomlarının determinasiyasını araşdırarkən, biz müntəzəm olaraq onun erkən uşaqlığına qədər geri aparılırdıq. Sonrakı etiologiyaların biliyi nə başa düşmək üçün, nə də terapevtik təsir üçün kifayət edirdi. Beləliklə, biz uşaqlıq yaşının psixi xüsusiyyətləri ilə tanış olmağa məcbur olduq və analizdən başqa yolla öyrənilə bilməyən bir çox şeylər öyrəndik, həmçinin uşaqlıq haqqında ümumi olaraq inanılan bir çox fikirləri düzəldə bildik. Biz anladıq ki, ilk uşaqlıq illərinə (təxminən beş yaşa qədər) bir neçə səbəbə görə xüsusi əhəmiyyət verilir. Birincisi, ona görə ki, onlar cinsəlliyin erkən çiçəklənməsini ehtiva edir, bu da yetkinlik dövrünün cinsi həyatı üçün həlledici təkanlar buraxır. İkincisi, ona görə ki, bu dövrün təəssüratları yarımçıq və zəif Mənə təsadüf edir, onlara travma kimi təsir edir. Mən onların doğurduğu affekt tufanlarına yalnız sıxışdırma yolu ilə qarşı dura bilir və bu cür uşaqlıq yaşında sonrakı xəstəliklərə və funksiya pozuntularına dair bütün meyilləri qazanır. Biz anladıq ki, uşaqlığın çətinliyi ondadır ki, uşaq qısa bir müddət ərzində on minilliklər boyu uzanan bir mədəniyyət inkişafının nəticələrini mənimsəməlidir, həvəslərə hakim olmanı və sosial uyğunlaşmanı, heç olmasa hər ikisinin ilk hissələrini. Bu dəyişikliyin yalnız bir hissəsinə öz inkişafı ilə çata bilər, çoxunu ona tərbiyə zorla qəbul etdirməlidir. Uşaq bu vəzifənin öhdəsindən çox vaxt yalnız natamam gəldiyinə təəccüblənmirik. Çox uşaq bu erkən dövrlərdə nevrozlara bərabər tutula bilən vəziyyətlər keçirir, şübhəsiz ki, sonralar açıq şəkildə xəstələnənlərin hamısı. Bəzi uşaqlarda nevrotik xəstəlik yetkinlik vaxtını gözləmir, artıq uşaq vaxtı baş verir və valideynlərə və həkimlərə çətinlik yaradır.

Ya aydın nevrotik simptomlar göstərən, ya da əlverişsiz xarakter inkişafı yolunda olan belə uşaqlarda analitik terapiyanı tətbiq etməkdə heç bir tərəddüd göstərmədik. Analizin əleyhdarlarının dilə gətirdiyi, analizin uşağa zərər verəcəyi qorxusu əsassız oldu. Bu təşəbbüslərdə qazancımız o oldu ki, böyükdə sanki tarixi sənədlərdən çıxardığımızı canlı obyektdə təsdiqləyə bildik. Lakin uşaqlar üçün qazanc da çox sevindirici oldu. Məlum oldu ki, uşaq analitik terapiya üçün çox əlverişli obyektdir; uğurlar əsaslıdır və davamlıdır. Təbii ki, böyüklər üçün işlənib hazırlanmış müalicə texnikasını uşaq üçün böyük ölçüdə dəyişdirmək lazımdır. Uşaq psixoloji baxımdan böyükdən fərqli bir obyektdir, hələ Fövqəl-Mənə malik deyil, sərbəst assosiasiya metodu uzağa aparmır, transfer, real valideynlər hələ mövcud olduğu üçün, başqa rol oynayır. Böyükdə mübarizə apardığımız daxili müqavimətlər uşaqda çox vaxt xarici çətinliklərlə əvəz olunur. Valideynlər müqavimətin daşıyıcısına çevriləndə, çox vaxt analizin məqsədi və ya analizin özü təhlükə altına düşür, buna görə də çox vaxt uşağın analizini valideynlərə analitik təsirin bir hissəsi ilə birləşdirmək zəruri olur. Digər tərəfdən, uşaq analizinin böyük analizindən qaçılmaz kənarlaşmaları o halla azalır ki, pasiyentlərimizin bəziləri o qədər infantil xarakter xüsusiyyətləri saxlamışdır ki, analitik, yenə də obyektə uyğunlaşaraq, onlarda uşaq analizinin müəyyən texnikalarından istifadə etməkdən özünü saxlaya bilmir. Öz-özünə məlum oldu ki, uşaq analizi qadın analitiklərin domeninə çevrilmişdir və belə də qalacaq.

Bizim uşaqlarımızın çoxunun öz inkişaflarında nevrotik bir mərhələdən keçdiyi anlayışı özündə gigiyenik bir tələbin rüşeymini daşıyır. Sual qaldırmaq olar ki, uşaq heç bir pozğunluq əlaməti göstərməsə belə, ona analizlə kömək etmək, onun sağlamlığına qayğı tədbiri olaraq məqsədəuyğun olmazmı, necə ki, bu gün sağlam uşaqları difteriyaya yoluxub-yoluxmayacaqlarını gözləmədən difteriyaya qarşı peyvənd edirlər. Bu məsələnin müzakirəsi bu gün yalnız akademik maraq doğurur; mən özümə icazə verə bilərəm ki, onu qarşınızda izah edim; müasirlərimizin böyük kütləsinə bu layihə artıq misli görünməmiş bir küfr kimi görünərdi və valideynlərin əksəriyyətinin analizə münasibəti nəzərə alınanda hazırda onun həyata keçirilməsinə dair hər bir ümidi əldən vermək lazımdır. Sinirliliyin belə bir profilaktikası, ehtimal ki, çox təsirli olardı, həm də cəmiyyətin tamamilə başqa bir quruluşunu şərtləndirir. Psixoanalizin tərbiyəyə tətbiqi üçün əsas şüar bu gün başqa yerdə verilir. Tərbiyənin növbəti vəzifəsinin nədən ibarət olduğunu aydınlaşdıraq. Uşaq həvəsə yiyələnməyi öyrənməlidir. Ona azadlıq vermək ki, bütün impulslarına heç bir məhdudiyyət olmadan tabe olsun, qeyri-mümkündür. Bu, uşaq psixoloqları üçün çox ibrətamiz bir təcrübə olardı, lakin valideynlər bu zaman yaşaya bilməzdilər və uşaqların özləri böyük zərər görərdilər, necə ki, bu qismən dərhal, qismən də sonrakı illərdə özünü göstərərdi. Deməli, tərbiyə ləngitməli, qadağan etməli, boğmalıdır və hər zaman bunu kifayət qədər də edib. Lakin analizdən öyrəndik ki, məhz bu həvəs boğulması nevrotik xəstələnmə təhlükəsini özü ilə gətirir. Xatırlayırsınız, bunun hansı yollarla baş verdiyini ətraflı araşdırmışdıq. Deməli, tərbiyə öz yolunu icazə vermənin Skillası ilə imtinanın Xaribdası arasında axtarmalıdır. Əgər vəzifə bütövlükdə həll olunmaz deyilsə, tərbiyə üçün bir optimum tapılmalıdır ki, o, ən çox şeyə nail ola və ən az zərər verə bilsin. Söhbət nə qədər qadağan etməyə icazə verildiyini, hansı vaxtlarda və hansı vasitələrlə bunun edilməli olduğunu qərarlaşdırmaqdan gedəcək. Və bundan sonra həm də nəzərə almaq lazımdır ki, tərbiyəvi təsirin obyektləri çox müxtəlif konstitusional meyllər gətirirlər, belə ki, tərbiyəçinin eyni cür hərəkəti bütün uşaqlar üçün eyni dərəcədə yaxşı ola bilməz. Növbəti mülahizə göstərir ki, tərbiyə indiyədək öz vəzifəsini çox pis yerinə yetirmiş və uşaqlara böyük zərər vurmuşdur. Əgər o, optimalı tapsa və öz vəzifəsini ideal şəkildə həll etsə, onda xəstəliyin etiologiyasındakı bir amili, təsadüfi uşaqlıq travmalarının təsirini silib yox edə biləcəyinə ümid edə bilər. Digərini, itaətsiz həvəs konstitusiyasının gücünü heç bir halda aradan qaldıra bilməz. İndi tərbiyəçinin qarşısına qoyulan çətin vəzifələri — uşağın konstitusional özünəməxsusluğunu tanımaq, kiçik əlamətlərdən onun hələ yetişməmiş ruh həyatında nə baş verdiyini təxmin etmək, ona sevginin düzgün ölçüsünü ayırmaq və eyni zamanda təsirli bir nüfuz parçasını qoruyub saxlamaq — düşündükdə, adam özünə deyir ki, tərbiyəçi peşəsi üçün yeganə məqsədəuyğun hazırlıq hərtərəfli psixoanalitik təlimdir. Ən yaxşısı odur ki, o, özü analiz edilmiş olsun, çünki öz şəxsiyyəti üzərində təcrübə olmadan analizi özünə mənimsətmək mümkün deyil. Müəllimlərin və tərbiyəçilərin analizi uşaqların özlərinin analizindən daha təsirli profilaktik tədbir kimi görünür, həm də onun həyata keçirilməsinə daha az çətinliklər mane olur.

Yalnız qeyd olaraq uşaq tərbiyəsinin analiz vasitəsilə dolayı yolla dəstəklənməsini xatırlamaq lazımdır ki, bu, zamanla daha böyük təsir qazana bilər. Özləri analiz keçirmiş və ona çox borclu olan valideynlər ki, o cümlədən öz tərbiyələrindəki səhvləri dərk etmələri, övladlarına daha yaxşı anlayışla yanaşacaq və onlara özlərinə əsirgənilməyən bir çox şeyləri əsirgəyəcəklər. Analitiklərin tərbiyəyə təsir göstərmək cəhdləri ilə paralel olaraq, baxımsızlığın və cinayətkarlığın yaranması və qarşısının alınması haqqında başqa tədqiqatlar da aparılır. Burada da mən sizə yalnız qapını açıram və arxasındakı otaqları göstərirəm, amma sizi içəri aparmıram. Bilirəm ki, əgər sizin marağınız psixoanalizə sadiq qalarsa, bu şeylər haqqında çoxlu yeni və dəyərli şeylər eşidə biləcəksiniz. Lakin müəyyən bir baxış bucağını xatırlamadan tərbiyə mövzusunu tərk etmək istəmirəm. Deyilmişdir — və şübhəsiz ki, haqlı olaraq — ki, hər bir tərbiyə bir tərəfə yönəlmişdir, uşağın mövcud ictimai quruluşa uyğunlaşmasına can atır, bu quruluşun özlüyündə nə qədər dəyərli və ya nə qədər davamlı olmasından asılı olmayaraq. Əgər insan hazırkı ictimai qurumlarımızın nöqsanlarına əmindirsə, psixoanalitik yönümlü tərbiyəni hələ də onların xidmətinə verməyi əsaslandıra bilməz. Ona başqa, daha yüksək bir məqsəd qoymaq lazımdır ki, o, hökm sürən ictimai tələblərdən azad olmuş olsun. Lakin məncə, bu arqument burada yerində deyil. Bu tələb analizin funksional səlahiyyətindən kənara çıxır. Pnevmoniyanın müalicəsinə çağırılan həkim də xəstənin yaxşı adam, intihar edən və ya cinayətkar olması, onun həyatda qalmağa layiq olub-olmaması və bunun ona arzuolunan olub-olmaması ilə məşğul olmamalıdır. Tərbiyəyə qoyulmaq istənən bu digər məqsəd də tərəfə yönəlmiş olacaq və analitikin işi tərəflər arasında qərar vermək deyil. Mən tamamilə nəzərdən qaçırmıram ki, psixoanaliz mövcud ictimai quruluşla uzlaşmayan niyyətləri etiraf edərsə, ona tərbiyəyə hər hansı təsir göstərmək hüququ verilməyəcək. Psixoanalitik tərbiyə şagirdini üsyankar kimi formalaşdırmağı qarşısına məqsəd qoyarsa, dəvət olunmamış bir məsuliyyət üzərinə götürür. O, şagirdini mümkün qədər sağlam və iş qabiliyyətli buraxdıqda öz üzərinə düşəni etmiş olur. Onun özündə kifayət qədər inqilabi məqamlar var ki, onun tərbiyə etdiyi şəxsin sonrakı həyatda gerilik və boğulma tərəfinə keçməyəcəyinə əminlik yaratsın. Mən hətta hesab edirəm ki, inqilabi uşaqlar heç bir baxımdan arzuolunan deyil.

Xanımlar və cənablar! Sizə psixoanalizin terapiya olaraq bir neçə sözünü demək niyyətindəyəm. Bunun nəzəri tərəfini artıq 15 il əvvəl müzakirə etmişəm və bu gün də başqa cür ifadə edə bilmərəm; bu aradan keçən zamanın təcrübəsi də indi öz sözünü deməlidir. Bilirsiniz ki, psixoanaliz terapiya olaraq yaranmışdır, ondan çox uzaqlara boy atmışdır, lakin öz ana torpağından əl çəkməmişdir və dərinləşməsi və daha da inkişafı üçün hələ də xəstələrlə ünsiyyətə bağlıdır. Nəzəriyyələrimizi inkişaf etdirdiyimiz toplanmış təəssüratlar başqa yolla əldə edilə bilməz. Terapevt olaraq yaşadığımız uğursuzluqlar bizi daim yeni vəzifələr qarşısında qoyur, real həyatın tələbləri işimizdə də imtina edə bilmədiyimiz spekulyasiyanın həddindən artıq uzanmasına qarşı təsirli bir müdafiədir. Psixoanaliz xəstələrə hansı vasitələrlə kömək edir, əgər kömək edirsə, və hansı yollarla, bunu artıq vaxtilə müzakirə etmişik; bu gün isə soruşmaq istəyirik ki, o nə qədər bacarır.

Bəlkə bilirsiniz, mən heç vaxt terapevtik həvəskar olmamışam; bu mühazirəni təriflər üçün sui-istifadə etmək təhlükəsi yoxdur. Mən çox deməkdənsə az deməyi üstün tuturam. Hələ yeganə psixoanalitik olduğum vaxtlarda, guya mənim işimə rəğbət bəsləyən şəxslərdən belə eşidirdim: Bütün bunlar çox gözəl və ağıllıdır, amma mənə analizlə sağaltdığınız bir hal göstərin. Bu, zaman keçdikcə bir-birini əvəz edən, narahat edici yeniliyi kənara itələmək funksiyasını yerinə yetirən çoxsaylı formullardan biri idi. Bu gün o da bir çox başqaları kimi köhnəlmişdir, — sağalmış xəstələrin minnətdarlıq məktubları dəstəsi analitikin qovluğunda tapılır. Bununla yanaşı, analogiya dayanmır. Psixoanaliz həqiqətən də başqaları kimi bir terapiyadır. Onun da öz qələbələri, öz məğlubiyyətləri, öz çətinlikləri, məhdudiyyətləri, göstərişləri var. Müəyyən bir vaxtda analizə qarşı ittiham belə idi ki, onu terapiya olaraq ciddi qəbul etmək olmaz, çünki o, uğurlarının statistikasını açıqlamağa cürət etmir. O vaxtdan bəri doktor Maks Eytinqonun Berlində təsis etdiyi psixoanalitik institut öz ilk onilliyi haqqında hesabat dərc etmişdir. Sağaltma uğurları nə öyünməyə əsas verir, nə də utanmağa. Lakin bu cür statistikalar heç də ibrətverici deyil, işlənmiş material o qədər heterogendir ki, yalnız çox böyük rəqəmlər bir şey ifadə edə bilərdi. İnsan öz fərdi təcrübələrindən soruşsa daha yaxşı edər. Burada demək istərdim ki, mən inanmıram ki, bizim müalicə uğurlarımız Lurdun uğurları ilə yarışa bilər. Müqəddəs bakirənin möcüzələrinə inanan insanlar şüursuzun varlığına inananlardan qat-qat çoxdur. Dünyəvi rəqabətə müraciət etsək, psixoanalitik terapiyanı psixoterapiyanın digər üsulları ilə birlikdə qoymalıyıq. Nevrotik halların orqanik fiziki müalicəsindən bu gün bəhs etməyə demək olar ki, ehtiyac yoxdur. Psixoterapevtik üsul olaraq analiz bu tibbi ixtisas sahəsinin digər üsullarına zidd deyil; o, onları dəyərdən salmır, onları istisna etmir. Nəzəriyyədə bu, çox yaxşı uyğun gələrdi ki, özünü psixoterapevt adlandırmaq istəyən həkim analizi bütün digər müalicə üsulları ilə yanaşı, işin özünəməxsusluğundan və xarici şəraitin əlverişli və ya əlverişsiz olmasından asılı olaraq xəstələrində tətbiq etsin. Reallıqda isə texnika həkim fəaliyyətinin ixtisaslaşmasını məcburi edir. Beləliklə, cərrahiyyə və ortopediya da bir-birindən ayrılmalı oldu. Psixoanalitik fəaliyyət çətindir və tələbkardır, onu oxuyarkən taxıb gəzintiyə çıxanda çıxardığın eynək kimi rahat idarə etmək olmaz. Bir qayda olaraq, həkim ya bütünlüklə psixoanalizin təsiri altına düşür, ya da heç düşmür. Bəzən analizdən də istifadə edən psixoterapevtlər, mənim bildiyimə görə, etibarlı analitik zəmində dayanmırlar; onlar bütün analizi qəbul etməmiş, əksinə onu sulandırmış, bəlkə də «zəhərsizləşdirmişlər»; onları analitiklər sırasına aid etmək olmaz. Məncə, bu təəssüf doğurur; lakin bir analitikin həkim fəaliyyətində ixtisasın digər üsulları ilə məhdudlaşan bir psixoterapevtlə əməkdaşlığı tamamilə məqsədəuyğun olardı.

Psixoterapiyanın digər üsulları ilə müqayisədə psixoanaliz hər bir şübhədən kənar ən güclü üsuldur. Bu, həm də tamamilə haqlı və ədalətlidir, o, həm də ən zəhmətli və ən çox vaxt aparan üsuldur, yüngül hallarda ondan istifadə olunmaz; onunla uyğun hallarda analizdən əvvəlki dövrlərdə ümid etməyə cəsarət etmədiyimiz pozuntuları aradan qaldırmaq, dəyişikliklər yaratmaq mümkündür. Lakin onun da çox hiss olunan sərhədləri var. Bəzi ardıcıllarımın terapevtik iddialılığı bu maneələri aradan qaldırmaq üçün ən böyük səy göstərmişdir ki, bütün nevrotik pozuntular psixoanaliz vasitəsilə sağaldıla bilsin. Onlar analitik işi qısaldılmış müddətə sıxışdırmağa, transferi elə gücləndirməyə çalışmışlar ki, o, bütün müqavimətlərdən üstün olsun, sağalmanı zorla əldə etmək üçün təsir etmənin digər növlərini onunla birləşdirmişlər. Bu səylər, şübhəsiz ki, təqdirəlayiqdir, lakin məncə, onlar boşunadır. Onlar həm də təhlükə gətirir ki, insanın özü analizdən kənara sıxışdırılır və sonsuz eksperimentləşməyə düşür. Hər nevrotik halı sağaltmaq gözləntisi mənə həmin sadə inancdan irəli gələn şübhəli bir şey kimi görünür ki, nevrozlar tamamilə artıq bir şeydir, onların ümumiyyətlə mövcud olmağa heç bir haqqı yoxdur. Əslində onlar ağır, konstitusional olaraq fiksə edilmiş təsirlərdir, nadir hallarda bir neçə partlayışla məhdudlaşır, çox vaxt uzun həyat dövrləri boyu və ya bütün həyat boyu davam edir. Analitik təcrübə göstərir ki, tarixi xəstəlik səbəblərini və təsadüfi köməkçi amilləri ələ keçirdikdə onlara geniş şəkildə təsir etmək mümkündür, bu bizi terapevtik praktikada konstitusional amili laqeyd etməyə vadar etmişdir; axı biz ona heç bir şey edə bilmərik; nəzəriyyədə isə onu həmişə yadda saxlamalıyıq. Psixozların analitik terapiya üçün tamamilə əlçatmaz olması, onların nevrozlarla yaxın qohumluğu nəzərə alınarsa, sonuncular barədə iddialarımızı məhdudlaşdırmalıdır. Psixoanalizin terapevtik təsirliliyi bir sıra əhəmiyyətli və çətinliklə mübahisə edilə bilən amillərlə məhdudlaşır. Uşaqda, ən böyük uğurlar gözlənilə biləcəyi yerdə, bunlar valideyn vəziyyətinin xarici çətinlikləridir ki, lakin bunlar da uşaqlığa aiddir. Yetkində isə bunlar ilk növbədə iki amildir: psixi donuqluğun ölçüsü və xəstəlik forması, onun daha dərin təyinatları ilə birlikdə örtdüyü hər şeylə. Birinci amil çox vaxt haqsız olaraq nəzərdən qaçırılır. Ruhi həyatın plastikliyi və köhnə vəziyyətlərin təzələnmə imkanı nə qədər böyük olsa da, hər şeyi yenidən canlandırmaq mümkün deyil. Bəzi dəyişikliklər son görünür, keçmiş proseslərdən sonra çapıq əmələ gəlməsinə uyğun gəlir. Başqa vaxtlar insan ruh həyatının ümumi donması təəssüratını alır; başqa yollara asanlıqla yönəldilə biləcək psixi proseslər köhnə yollardan ayrılmağa qadir görünmür. Amma bəlkə də bu, əvvəlki ilə eyni şeydir, sadəcə başqa cür görünür. Çox vaxt insan hiss edir ki, terapiyada dəyişikliyi həyata keçirmək üçün lazımi həvəs qüvvəsi çatmır. Müəyyən bir asılılıq, müəyyən bir həvəs komponenti bizim səfərbər edə biləcəyimiz əks qüvvələrlə müqayisədə çox güclüdür. Ümumiyyətlə, psixozlarda belədir. Biz onları o qədər başa düşürük ki, rıçaqların harada qoyulacağını yaxşı bilirik, amma onlar yükü hərəkət etdirə bilməzlər. Burada hətta gələcək ümidi də bağlanır ki, hormonların təsiri haqqında bilik — bilirsiniz ki, bu nədir — bizə xəstəliklərin kəmiyyət amilləri ilə uğurla mübarizə aparmaq üçün vasitələr verəcək, amma bu gün biz bundan çox uzağıq. Anlayıram ki, bütün bu münasibətlərdə qeyri-müəyyənlik analiz texnikasını və xüsusilə transferi təkmilləşdirmək üçün daimi bir təkan verir. Xüsusilə analizdə yeni başlayan, uğursuzluq halında, işin xüsusiyyətlərini, yoxsa terapevtik metodun özünün bacarıqsız idarə edilməsini günahlandırmalı olduğunu bilməyəcək. Amma artıq dedim, inanmıram ki, bu istiqamətdə səylərlə çox şeyə nail olmaq mümkündür.

Analitik uğurların digər məhdudlaşdırılması xəstəliyin forması ilə verilir. Artıq bilirsiniz ki, analitik terapiyanın tətbiq sahəsi transfer nevrozları, fobiyalar, histeriyalar, məcburiyyət nevrozları, bundan başqa xarakterin anomaliyaları ki, bu cür xəstəliklərin yerinə inkişaf etmişdir. Fərqli olan hər şey, narsisistik, psixotik hallar, az və ya çox dərəcədə yararsızdır. İndi belə halların diqqətlə kənarlaşdırılması yolu ilə özünü uğursuzluqlardan qorumaq tamamilə qanunauyğun olardı. Analizin statistikası bu ehtiyatlılıq sayəsində böyük bir yaxşılaşma əldə edərdi. Bəli, amma bunun bir ilişmə yeri var. Bizim diaqnozlarımız çox vaxt yalnız sonradan qoyulur, onlar Şotlandiya kralının cadugər sınağı kimidir ki, bu barədə Viktor Hüqoda oxumuşam. Bu kral cadugəri tanımaq üçün yanılmaz bir üsula sahib olduğunu iddia edirdi. O, cadugəri qaynar su qazanında bişirdirdi, sonra şorbanı dadırdı. Bundan sonra deyə bilərdi: bu cadugər idi, ya yox, bu cadugər deyildi. Bizdə də buna bənzərdir, yalnız fərq budur ki, zərər çəkənlər bizik. Müalicəyə gələn pasiyenti, yaxud eyni şəkildə təhsilə gələn namizədi bir neçə həftə və ya ay ərzində analitik şəkildə öyrənməmişdən əvvəl onu qiymətləndirə bilmirik. Biz həqiqətən də kisədəki pişiyi alırıq. Pasiyent qeyri-müəyyən, ümumi şikayətlər gətirmişdi ki, bunlar etibarlı diaqnoza imkan vermirdi. Bu sınaq müddətindən sonra məlum ola bilər ki, bu yararsız bir haldır. Biz onda namizədi yola salırıq, sonra pasiyentdə bir müddət daha cəhd edirik ki, görək onu daha əlverişli işıqda görə bilmirikmi. Pasiyent bizdən uğursuzluqlarımızın siyahısını böyütməklə qisas alır, rədd edilmiş namizəd isə, əgər paranoiddirsə, təxminən özü psixoanalitik kitablar yazmaqla. Görürsünüz, ehtiyatlılığımız bizə heç bir fayda vermədi.

Bu ətraflı izahatların sizin marağınızın hüdudlarından kənara çıxdığını güman edirəm. Amma mənim üçün daha da acınacaqlı olardı ki, siz belə düşünəsiniz ki, mənim niyyətim psixoanalizə terapiya kimi bəslədiyiniz hörməti azaltmaqdır. Bəlkə də mən həqiqətən də işə bacarıqsız başlamışam; çünki mən bunun əksini, yəni analizin terapevtik məhdudiyyətlərini onların qaçılmazlığına işarə etməklə bəraət qazandırmaq istəyirdim. Eyni niyyətlə başqa bir məqama, analitik müalicənin qeyri-mütənasib dərəcədə uzun vaxt tələb etməsi ittihamına müraciət edirəm. Buna cavab olaraq demək lazımdır ki, psixi dəyişikliklər yalnız yavaş-yavaş baş verir; əgər onlar tez, qəflətən meydana çıxırsa, bu pis əlamətdir. Doğrudur, daha ağır nevrozun müalicəsi asanlıqla bir neçə ilə uzana bilər, lakin uğur qazanıldığı halda özünüzə sual verin: xəstəlik nə qədər davam etmişdi? Yəqin ki, hər müalicə ili üçün on il, yəni xəstəlik, müalicə olunmamış xəstələrdə tez-tez gördüyümüz kimi, heç vaxt bitməzdi. Bəzi hallarda bizim illər sonra analizi yenidən başlatmağa əsasımız olur; həyat yeni səbəblərə qarşı yeni xəstəlik reaksiyaları inkişaf etdirmişdi, bu arada xəstəmiz sağlam olmuşdu. Birinci analiz sadəcə olaraq onun bütün patoloji meyillərini üzə çıxarmamışdı və uğur əldə edildikdən sonra analizin dayandırılması təbii idi. Elə ağır zərər çəkmiş insanlar da var ki, onları bütün həyatları boyu analitik himayə altında saxlayır və vaxtaşırı yenidən analizə götürürlər, lakin bu şəxslər başqa cür ümumiyyətlə mövcud ola bilməzdilər və sevinmək lazımdır ki, onları bu hissə-hissə və təkrarlanan müalicə ilə ayaqda saxlamaq mümkündür. Xarakter pozuntularının analizi də uzun müalicə müddətləri tələb edir, lakin o, tez-tez uğurlu olur, və siz bu vəzifəni heç olmasa başlamağa imkan verən başqa bir terapiya tanıyırsınızmı? Terapevtik iddialılıq bu məlumatlarla qane olunmamış hiss edə bilər, lakin biz vərəm və lupus nümunəsindən öyrənmişik ki, uğur yalnız terapiya xəstəliyin xarakterinə uyğunlaşdırıldıqda əldə edilə bilər.

Mən sizə dedim ki, psixoanaliz bir terapiya olaraq başladı, lakin mən onu sizin marağınıza terapiya olaraq deyil, həqiqət məzmununa görə, insana ən yaxın olan şey, onun öz mahiyyəti haqqında bizə verdiyi açıqlamalara görə və onun müxtəlif fəaliyyətləri arasında üzə çıxardığı əlaqələrə görə tövsiyə etmək istəyirdim. Terapiya olaraq o, çoxlarından biridir, təbii ki, bənzərləri arasında birincidir. Əgər onun terapevtik dəyəri olmasaydı, o, xəstələr üzərində tapılmaz və otuz ildən çox müddət ərzində inkişaf etdirilməzdi.