Əlavə 1. Koka təsirinin öyrənilməsinə töhfə (1885)

Dr. Ziqm. Freyd, Vyanada k. k. Ümumi Xəstəxananın ordinatoru

Dr. Heytlerin nəşr etdiyi «Centralblatt für Therapie»nin iyul sayında koka bitkisi və onun alkaloidi kokain haqqında bir tədqiqat dərc etmişdim ¹; həmin tədqiqat ədəbiyyatdakı məlumatların yoxlanmasına və şəxsi təcrübələrimə əsaslanaraq uzun müddət diqqətdən kənarda qalmış bu vasitəni həkimlərin diqqətinə tövsiyə edirdi. Deyə bilərəm ki, bu təşəbbüsün nəticəsi gözlənilmədən tez və tam oldu. Dr. L. Köniqşteyn mənim xahişimlə kokainin gözün xəstəlik hallarında ağrıkəsici və ifrazatı azaldıcı təsirini yoxlamağı öz üzərinə götürdüyü vaxt, bu xəstəxanadakı həmkarım Dr. Karl Koller mənim şəxsi təşəbbüsümdən asılı olmayaraq, selikli qişaların həssaslığını küteltdiyi çoxdan məlum olan kokain vasitəsilə ² buynuz qişanın və konyunktivanın tam anesteziyasını və analgeziyasını yaratmaq kimi uğurlu bir fikrə gəlmiş, sonra isə heyvanlar üzərində təcrübələr və insanlar üzərində əməliyyatlarla bu yerli anesteziyanın yüksək praktik dəyərini sübut etmişdir. Kollerin bu barədə Haydelberqdə keçirilən builki göz həkimləri qurultayına göndərdiyi məlumatdan sonra kokain yerli anestetik kimi ümumi qəbul qazanmışdır.

Kokain üzərində tədqiqatlarımı davam etdirərək indi bu alkaloidin əhval-ruhiyyənin, bədən və zehni iş qabiliyyətinin və dözümlülüyün yüksəlməsindən ibarət olan heyrətamiz ümumi təsirini obyektiv əlamətlərlə ifadə etməyə və eyni zamanda ölçməklə izləməyə çalışdım. Bu işə məni həm də koka təsirinin subyektiv simptomlarının müxtəlif şəxslərdə çox müxtəlif təzahür etməsi faktı sövq etdi. Bəziləri mənim özümdə təsvir etdiyim eyforiyadan da daha parlaq bir eyforiya bildirdiyi halda, başqaları kokaindən sonra özlərini narahat, çaşqın, açıq-aşkar toksik təsir altında hiss edirlər. Görünür, kokainin təsirini ilk dəfə (1862) yoxlamaq imkanı olan Şroff senior da bu sonunculara aid idi və bu təsadüfi, şəxsi meyillilik alkaloidin uzun illər diqqətdən kənarda qalmasında müəyyən qədər günahkar olmuşdur. Buna görə də obyektiv yoxlama üsulundan gözləyirdim ki, o mənə koka təsirinin daha böyük bir yeknəsəqliyini aşkar edəcək.

Koka təsirini ölçülə bilən kəmiyyətlərin dəyişməsi vasitəsilə — bəlkə də müxtəlif istiqamətlərdə — səciyyələndirmək üçün vasitə kimi müəyyən bir əzələ qrupunun motor gücünün yoxlanmasını və psixi reaksiya vaxtının yoxlanmasını seçdim. Birinci yoxlama dinamometr vasitəsilə aparılır; bu, yaylı metal qövsdür, onun sıxılması əqrəbi dərəcə bölgüsü boyunca elə sürüşdürür ki, təzyiq kəsildikdən sonra əqrəb yerində qalır. İxtiyarımda belə iki alət var idi: biri daha ağır idi, onu iki əllə sıxmaq mümkün olduğu üçün daha nəzərəçarpan nəticələr verirdi, lakin böyük güc sərfi və tez yorulma kimi çatışmazlığı var idi; digəri isə bir əllə sıxmaq üçün Dr. V. Byurkun konstruksiyası üzrə hazırlanmış daha yüngül dinamometr idi. Dinamometrlərin göstəricilərinə tezliklə etibar etdim, çünki gördüm ki, təzyiqin nəticələri, xüsusən onların maksimumları sıxanın iradəsindən böyük dərəcədə asılı deyil, təzyiqin tətbiq üsulu isə yalnız az və əhəmiyyətsiz dəyişikliklərə yol verir. Psixi reaksiya vaxtının yoxlanması Exnerin neyramöbimetri ilə aparıldı; bu alət mahiyyətcə saniyədə 100 dəfə rəqs etməyə köklənmiş metal yaydan ibarətdir və müayinə olunan şəxs sıxılmış yay azad edilərkən yaranan səsi eşidən kimi onun titrəyişini kəsir. Səsin eşidilməsindən yayın qaldırılmasına qədər keçən vaxt reaksiya vaxtıdır və yayın yazdığı rəqslərin sayı ilə birbaşa saniyənin yüzdə birləri ilə verilir. Bu kiçik aparatın quruluşunun təfərrüatları və belə təcrübələrdə lazım olan ehtiyat tədbirləri barədə Exnerin «Experimentelle Untersuchung der einfachsten psychischen Prozesse» əsərinə istinad edirəm ³. Dr. Hertsiq bu bir qədər zəhmətli təcrübələri mənimlə birlikdə aparmaq lütfkarlığını göstərdi.

Bu iki sıra yoxlamanı mən dəfələrlə öz üzərimdə apardım, daha doğrusu, apartdırdım. Bilirəm ki, insanın öz üzərində apardığı belə təcrübələrin əlverişsiz cəhəti var: onları aparan şəxs eyni məsələdə ikiqat etibar iddia etmiş olur; lakin bunu xarici səbəblərdən etməli oldum, həm də ona görə ki, ixtiyarımda olan fərdlərdən heç biri kokainə qarşı bu qədər bərabər reaksiya göstərmirdi. Bununla belə, tədqiqatın nəticələri digər şəxslərin, əsasən həmkarlarımın üzərində apardığım yoxlamalarla da təsdiqləndi.

Dinamometr yoxlamasının nəticəsi bu oldu ki, 0,05—0,10 q kokain mur. qolların motor gücünü nəzərəçarpacaq dərəcədə artırır; təsirin maksimumu məndə təxminən 10—15 dəqiqədən sonra koka eyforiyası ilə eyni vaxtda başlayır və bir qədər azalmış ölçüdə bir neçə saat davam edir. Bəzi təcrübələri daha ətraflı bildirirəm:

I. 9 noyabr 1884-cü il təcrübəsi. Hər iki əl üçün dinamometr; təzyiqlər funtla göstərilmişdir. Yorğunluğun təsirini öyrənmək üçün hər təcrübədə üç dəfə ard-arda tez sıxılmışdır.

Göründüyü kimi, motor gücünü yuxarıdakı cədvəlin istər orta, istərsə də maksimal rəqəmlərinə görə qiymətləndirək, kokain onun çox əhəmiyyətli artımına səbəb olmuşdu və bu artım təxminən beş saat davam etmişdi. Təcrübə günü ümumi vəziyyətim pis, motor gücüm isə zəif idi.

Başqa bir təcrübə motor gücünün daha yüksək başlanğıc rəqəmlərində koka təsirini göstərə bilər.

II. 10 noyabr 1884-cü il təcrübəsi. Həmin dinamometr.

Belə təcrübələri bir neçə həftə davam etdirdikcə iki fakt diqqətimi cəlb etməli oldu: birincisi, bir əzələ qrupunun motor gücünü göstərən rəqəmlər gün ərzində qanunauyğun bir tərəddüd nümayiş etdirir; ikincisi, həmin rəqəmlər müxtəlif günlərdə xeyli fərqli mütləq qiymətlərə çatır. Bunlar koka təsirinin özü ilə o qədər də əlaqəsi olmayan, lakin bəlkə də bir neçə qeydə layiq olacaq qədər maraqlı şeylərdir.

Məndə motor gücünün gündəlik tərəddüdünün gedişinə aşağıdakı cədvəl şahidlik etsin.

27 və 28 noyabr 1884-cü il təcrübələri. Təzyiqlər kiloqramla; Byurkun dinamometri; rəqəmlər sağ əllə üç dəfə sıxarkən alınan maksimumlara uyğundur.

Bu və bütün digər müşahidələrdən aydın olur ki, motor gücü səhərlər ən aşağıdır — sanki onun natamam oyanması baş verir —, sonra sürətlə artır və hələ günortadan əvvəl gün boyu qaldığı bir yüksəkliyə çatır, axşam isə yavaş, lakin dayanmadan enir, ancaq səhərki minimuma qədər yox. Gərgin iş ağır yorğunluğa gətirib çıxarmadığı müddətcə, mənə elə gəldi ki, motor iş qabiliyyətini daha çox artırır. Yemək vaxtlarının və ya onların buraxılmasının hər hansı təsirini görə bilmədim. Təbii ki, motor gücünün gündəlik tərəddüdünü temperaturun gündəlik əyrisi ilə müqayisə etmək fikri ağla gəlir.

Bu müşahidələri başa vurduqdan sonra Dr. Maks Buxun motor gücünün gündəlik tərəddüdlərindən bəhs edən ilkin məlumatı ⁴ diqqətimi çəkdi. Buxun göstəriciləri mənimkilərdən yalnız onunla fərqlənir ki, o, günortadan sonrakı maksimumdan sonra axşam ikinci, daha aşağı maksimuma qədər enmə müşahidə edir və gecə düşüşü yalnız bundan sonra başlayır. Nəticələrimiz arasındakı cüzi fərqə həyat tərzimizin müxtəlifliyinin, yoxsa Buxun daha kiçik vahidlərə (¼ kq) bölünmüş alətlə tədqiqat aparmasının səbəb olduğu sualını açıq qoya bilərəm. Bux həm də Povarninin bir dissertasiyasını ⁵ xatırladır ki, orada əsas fakt — səhərlər gücün minimumda olması — artıq vurğulanmışdır.

İkinci diqqətəlayiq fakt kimi qeyd etmişdim ki, motor gücü müxtəlif günlərdə müxtəlif qiymətlərə çatır, belə ki, onun gündəlik tərəddüdü daha yüksək və ya daha aşağı səviyyədə baş verir. Məsələn, elə günlər qeydə almışam ki, onlarda 28 kq minimumla başlamış və 35 kq-dan yüksək maksimuma çata bilməmişəm. Gündəlik maksimumla minimum arasındakı ən böyük fərq məndə 6 kq olmuşdur, müxtəlif günlərdəki uyğun rəqəmlər arasındakı ən böyük fərq isə cəmi 4 kq.

Mənim üçün tamamilə şübhəsiz oldu ki, sonuncu dəfə xatırlanan, günün vaxtından asılı olmayan motor gücü dəyişkənliyi ümumi vəziyyətin ifadəsidir; bu vəziyyətin ümumi hiss və əhval-ruhiyyə kimi subyektiv təzahürü isə, məlum olduğu kimi, motor iş qabiliyyəti ilə bağlı bir element ehtiva edir. Koka təsirinin özünü isə birbaşa təsir — məsələn, motor sinir maddəsinə və ya əzələlərə — kimi deyil, daha yaxşı ümumi vəziyyətin yaranması ilə meydana gələn dolayı təsir kimi görmək istərdim. Bu fikrin xeyrinə iki məqam danışır: birincisi, motor gücünün ən nəzərəçarpan artımı koka qəbulundan elə tez sonra baş verir ki, bu vaxt koka eyforiyası artıq inkişaf etmiş olur, lakin kokainin hamısı hələ çətin ki, qan dövranına sorulmuş olsun; ikincisi, kokain pis vəziyyətdə və motor gücü azalmış halda təsir göstərdikdə motor gücünün artımı daha əhəmiyyətli olur. Bu zaman kokainin təsiri altında əldə edilən rəqəmlər yenə də normal vəziyyətdəki maksimumu ötüb keçir.

Canlıda müəyyən edilə bilən bədən sabitlərinin bir fərdin vəziyyətini səciyyələndirmək üçün dəyəri nəzərə alındıqda, üstünlük təbii ki, temperatur kimi əhəmiyyətli fərdi dəyişkənlik göstərməyən kəmiyyətlərə məxsus olacaq. Müəyyən bir ayrıca insanın müxtəlif vəziyyətlərini səciyyələndirmək üçün isə seçilmiş bir əzələ qrupunun motor gücündən imtina etmək olmaz.

Kokainin reaksiya vaxtına təsiri üzərində aparılan təcrübələr oxşar, lakin ümumilikdə daha az aydın nəticə vermişdir. Bir neçə dəfə müşahidə etdim ki, reaksiya vaxtlarım kokain vəziyyətində koka qəbulundan əvvəlkinə nisbətən daha qısa və daha bərabər olur, lakin başqa vaxtlarda şən və iş qabiliyyətli əhval-ruhiyyədə olduğum zaman da psixi reaksiyanın eyni dərəcədə əlverişli göstəricilərini alırdım. Deməli, reaksiya vaxtının dəyişməsi koka ilə yaradılan eyforiyaya aiddir; əzələ gücünün artmasını da ona aid etmişdim.

I. 26 noyabr 1884-cü il təcrübəsi:

II. 4 dekabr 1884-cü il təcrübəsi, ən yaxşı rifah halında, kokainsiz: