Əlavə 2. Kokainin ümumi təsiri haqqında (1885)

Dr. Ziqm. Freydin 5 mart 1885-ci ildə Psixiatriya cəmiyyətində oxuduğu məruzə

Keçən yay kokainin fizioloji təsirinin və terapevtik tətbiqinin öyrənilməsi ilə məşğul olmuşam və indi sizin qarşınızda məruzə etmək üçün yazılmışam, çünki düşünürəm ki, bu mövzunun bəzi məqamları psixiatrlar cəmiyyətinin də marağını oyada bilər. Bu zaman kokainin xarici tətbiqini — Kollerin oftalmologiyaya belə uğurla gətirdiyi və praktik tibbin başqa sahələrində də faydalı nəticələr verən tətbiqini — tamamilə kənarda qoyuram. Bizi yalnız kokainin daxilə qəbul zamanı təsiri maraqlandırır.

İspanların Cənubi Amerika ölkələrini fəth etməsi ilə məlum oldu ki, koka bitkisinin yarpaqları oradakı yerli əhaliyə ləzzət vasitəsi kimi xidmət edir və ən etibarlı məlumat verənlərin dediyinə görə, koka istifadəsinin təsiri heyrətamiz bir iş qabiliyyətindən ibarətdir. Buna görə də Novara ekspedisiyası Avropaya müəyyən miqdarda koka yarpağı gətirdikdə və Völerin Göttingendəki şagirdi Niman onlardan yeni bir alkaloid — kokain əldə etdikdə Avropada böyük ümidlər bəslənməsi başa düşüləndir. O vaxtdan bəri kokanın hindulara təsirinə bənzər bir nəticə əldə etmək üçün həm bu maddə ilə, həm də yarpaqların özü ilə çoxsaylı təcrübələr aparılmışdır, lakin bu səylərin ümumi nəticəsi böyük bir məyusluq və koka ölkələrindən gələn həmin xəbərlərin etibarlılığına şübhə ilə yanaşmaq meyli oldu. Bu uğursuzluğun ehtimal olunan səbəbləri üzərində burada dayanmayacağam; hər halda, o dövrdən — 60 və 70 il əvvəldən — də kokainin iş qabiliyyətini artırdığına şahidlik edən bəzi məlumatlar mövcuddur. 1883-cü ilin qışında doktor v. Aşenbrandt bildirmişdi ki, yorucu yürüşlər, isti və s. kimi taqətdən salan təsirlər nəticəsində əldən düşmüş Bavariya əsgərləri çox az miqdarda Cocainum muriaticum aldıqdan sonra özlərinə gəlmişlər. Mənim xidmətim bəlkə də yalnız bu məlumata inanmağımdadır. Həmin məlumat mənim üçün koka təsirini öz üzərimdə və başqaları üzərində öyrənməyə səbəb oldu.

Kokainin daxilə qəbul zamanı təsirini belə təsvir edə bilərəm: əgər yenicə təsir göstərən dozanı (0,05—0,10 q) ən yaxşı rifah halında qəbul edib ardınca özümüzə heç bir xüsusi gərginlik yükləməsək, çətin ki, hər hansı nəzərəçarpan effekt hiss edək. Lakin kokainin xlorid turşusu duzunun bu dozasını yorğunluq və ya aclıq nəticəsində ümumi vəziyyət aşağı düşdüyü vaxt qəbul etdikdə vəziyyət başqa cür olur. Onda qısa müddətdən (10—20 dəqiqə) sonra insan özünü zehni və bədən gümrahlığının tam zirvəsinə qalxmış hiss edir, eyforiya halında olur və bu eyforiya hər cür dəyişmə hissinin olmaması ilə spirtli içki qəbulundan sonrakı eyforiyadan fərqlənir. Koka qəbulunun bu effekti nə qədər heyrətləndirici olsa da, bu vəziyyəti sağlamlığın normal eyforiyasından fərqləndirə biləcək əlamətlərin olmaması onun lazımınca qiymətləndirilməməsinə səbəb olur. İndiki vəziyyətlə koka qəbulundan əvvəlki vəziyyət arasındakı ziddiyyət unudulan kimi, insan yad bir agentin təsiri altında olduğuna çətinliklə inanır, halbuki 4—5 saat ərzində çox köklü şəkildə dəyişmiş olur. Çünki koka təsiri davam etdikcə zehni və fiziki işi daha böyük dözümlə görmək olur, adətən təkidlə özünü göstərən dincəlmə, qida və yuxu ehtiyacları isə sanki silinib gedir. Kokaindən sonrakı ilk saatlarda hətta yuxuya getmək mümkün olmur. Alkaloidin bu təsiri göstərilən müddətdən sonra tədricən zəifləyir və ardınca heç bir depressiya gəlmir.

«Ueber Coca» adlı məqaləmdə («Centralblatt für die gesammte Therapie», nəşr edən Heytler, iyul 1884; ayrıca çap Morits Perlesdə, 1885) haqlı yorğunluğun, aclıq hissinin və s. aradan qalxmasına dair bir neçə nümunə göstərmişdim; bunları əsasən mənim xahişimlə kokain qəbul edən həmkarlarımda müşahidə etmişdim. O vaxtdan bəri bir çox oxşar təcrübə topladım; məsələn, bir yazıçı həftələrlə ədəbi yaradıcılığa qadir olmadığı halda, 0,1 q kokain mur. qəbulundan sonra 14 saat ara vermədən işləyə bildi. Lakin kokainin təsirliliyində fərdi meyilliliyin böyük, bəlkə də başqa alkaloidlərdəkindən daha böyük rol oynadığı diqqətimdən yayına bilməzdi. Koka qəbulundan sonrakı subyektiv təzahürlər müxtəlif şəxslərdə müxtəlif olur: yalnız az adam mənim kimi dəyişmə hissi olmadan təmiz eyforiya göstərir; başqaları eyni miqdarda kokaindən sonra artıq yüngül intoksikasiya əlamətləri — hərəkət etmə təkanı və çoxdanışanlıq — hiss edir, digərlərində isə koka təsirinin subyektiv simptomları tamamilə olmur. Bunun əksinə, iş qabiliyyətinin artması koka təsirinin daha sabit simptomu oldu və mən səyimi bu sonuncunu obyektiv şəkildə göstərməyə yönəltdim — məsələn, fiziki və psixi iş qabiliyyətinə aid olan, canlıda asanlıqla müəyyən edilə bilən kəmiyyətlərin dəyişməsi vasitəsilə. Bunun üçün müəyyən bir hərəkətdə sərf olunan gücün dinamometr ilə yoxlanmasını və psixi reaksiya vaxtının Exnerin neyramöbimetri ilə müəyyən edilməsini seçdim. Dinamometr, məlum olduğu kimi, yaylı metal qövsdür; onun sıxılması əqrəbi dərəcə qövsü boyunca sürüşdürür və bu qövsdə sıxılmanın həmin həddi üçün lazım olan gücü funt və ya kilo ilə oxumaq olur. Belə bir alət düzgün dərəcələnibsə, işlədilməsi üçün çox böyük gərginlik tələb etmirsə və ona təzyiq göstərilərkən yalnız ətraflarımızı gündəlik istifadədə tez-tez etdiyimiz, yəni hərəkət forması sanki sinir sistemimizdə hazır olan bir hərəkət icra olunursa, yararlıdır. Mənim tətbiq etdiyim təsir qol uzadılmış halda bir və ya iki əllə sıxmaq idi və tezliklə əmin oldum ki, bu alətlə sabit və ya sabit şəkildə dəyişən rəqəmlər almaq çox asandır. Yoxlamalarımın nəticəsi çox diqqətçəkən oldu. 0,4 q kokain mur. bir əlin göstərdiyi gücü 2—3 kilo, iki əlinkini isə 3—4 kilo artırır; bu təsir bir neçə dəqiqədən sonra, təxminən koka eyforiyası ilə eyni vaxtda, başlayır və eyni müddətdə tədricən zəifləyir. Belə dinamometrik ölçmələr zamanı M. Buxun aşkar etdiyi faktı təsdiq edə bildim: əzələ gücü də temperatur kimi müntəzəm gündəlik tərəddüd nümayiş etdirir. Motor iş qabiliyyətinin minimumu səhər oyandıqdan sonra olur; o, günortaya qədər sürətlə artır, günortadan sonra maksimuma çatır və axşama doğru yavaş-yavaş enir. Maksimumla minimum arasındakı fərq məndə 4 kilo idi.

Əzələ gücünün ikinci bir tərəddüdü də diqqətimi çəkdi; bu tərəddüd günün vaxtından asılı deyil və onda ifadə olunur ki, bəzi günlərdə daha aşağı minimumdan başlanır və yalnız daha aşağı maksimuma çatılır, belə ki, gündəlik tərəddüd daha aşağı səviyyədə baş verir. Əzələ gücünün bu azalmasının daha düşkün ümumi vəziyyətlə əlaqəsi hər dəfə mənim üçün tamamilə aydın idi və bu, məni belə bir fikrə gəlməyə vadar etdi ki, kokainin təsiri motor aparatlara təsir vasitəsilə deyil, mərkəzi iş hazırlığının yüksəlməsi vasitəsilə meydana gəlir. Kokainin təsiri barədə bunu da nəzərə almaq lazımdır ki, o, kokaini motor gücünün daha aşağı rəqəmlərində qəbul etdikdə, ən yaxşı rifah halında və əzələ gücünün maksimumunda təcrübə apardıqda olduğundan daha nəzərəçarpan olur. Psixi reaksiya vaxtının müəyyən edilməsi də dinamometrik yoxlamalarla eyni nəticəyə gətirdi. Psixi reaksiya vaxtı dedikdə, məlum olduğu kimi, duyğu təəssüratının təsiri ilə ona cavab olaraq əvvəlcədən razılaşdırılmış motor reaksiyanın icrası arasında keçən vaxt başa düşülür. Exnerin kiçik aparatında bu vaxt saniyənin yüzdə birləri ilə verilir: yayın hisə verilmiş lövhə üzərində, müayinə olunan şəxsin reaksiyası onu dayandırana qədər qeyd edə bildiyi rəqslərin sayı ilə. Rəqs edən yay azad olarkən yaranan səs cavab verilən duyğu qıcığı rolunu oynayır. Məlum oldu ki, mənim reaksiya vaxtlarım, əvvəllər qeyri-bərabər və uzanmış olduqda, kokainin təsiri ilə daha qısa və daha bərabər olurdu. Bunun əksinə, başqa vaxtlarda ən yaxşı rifah halında kokainsiz təcrübə apardıqda da reaksiyanın eyni dərəcədə əlverişli göstəricilərini alırdım. Deməli, burada da kokain təsirinin kokainin yaratdığı eyforiya ilə əlaqəsi aydın idi.

İndi isə bilavasitə psixiatriya marağı doğuran iki məqama keçirəm. Psixiatriya həddindən artıq oyanmış sinir fəaliyyətini azaldan vasitələrlə zəngindir, lakin sinir sisteminin azalmış fəaliyyətini yüksəldə biləcək vasitələr baxımından kasıbdır. Buna görə də yuxarıda təsvir olunan kokain təsirini sinir sisteminin üzvi zədələnmə olmadan zəiflik və depressiya halları kimi izah etdiyimiz xəstəlik formalarında istifadə etmək fikri ağla gəlir. Həqiqətən də kokain tanındığı vaxtdan histeriyaya, hipoxondriyaya və s. qarşı tətbiq edilmişdir və onunla əldə edilən sağalma haqqında ayrı-ayrı məlumatlar da az deyil. Geniş və sistemli şəkildə kokaini yalnız Morselli və Bukkola melanxolik xəstələrdə tətbiq etmiş və yüngül yaxşılaşma əldə etdiklərini bildirmişlər. Ümumilikdə demək lazımdır ki, kokainin psixiatriya praktikasında yararlılığı hələ sübut edilməlidir və hazırda əlçatmaz qiymətdə olan bu dərman ucuzlaşan kimi diqqətli yoxlamaya layiq görünür.

Kokainin psixiatr üçün başqa bir faydası barədə daha qətiyyətlə danışmaq olar. İlk dəfə Amerikada müəyyən edilmişdir ki, kokain ayırma müalicələri zamanı morfin abstinensiyasının təhlükəli təzahürlərini yumşaltmağa və morfin həvəsini boğmağa qadirdir. «Detroit Therapeutic Gazette» son illərdə kokainin köməyi ilə aparılmış morfin və opiumdan ayırmalar haqqında bütöv bir sıra məlumatlar dərc etmişdir; onlardan, məsələn, bunu vurğulamaq lazımdır ki, morfin həvəsi yenidən meydana çıxdıqca təsirli kokain dozası qəbul etmək tapşırılmış xəstələr ayırma zamanı daimi həkim nəzarətinə ehtiyac duymurdular. Mən özüm burada kokainin köməyi ilə bir — həm də birdəfəlik — morfindən ayırmanı müşahidə etmək imkanı əldə etdim və gördüm ki, əvvəlki ayırma zamanı ən ağır kollaps halları keçirmiş həmin şəxs indi kokainin köməyi ilə iş qabiliyyətini saxladı və yataqda qalmadı; ona abstinensiyanı yalnız üşütmə, ishal və vaxtaşırı geri qayıdan morfin ehtiyacı xatırladırdı. Gündə təxminən 0,40 q kokain sərf olunurdu və 20 gündən sonra morfin abstinensiyası aradan qaldırıldı. Bu zaman kokaya vərdiş yaranmadı, əksinə, kokain qəbuluna qarşı artan bir ikrah açıq-aşkar idi. Kokainin təsiri haqqında topladığım təcrübələrə əsasən, oxşar ayırma müalicələrində kokaini bir dozada 0,03—0,05 q olmaqla dərialtı inyeksiyalarda verməyi və dozaların artırılmasından çəkinməməyi heç tərəddüd etmədən tövsiyə edərdim. Bir neçə dəfə onu da gördüm ki, kokain böyük morfin dozasından sonra yaranan dözümsüzlük təzahürlərini, sanki morfinə qarşı xüsusi əks-təsirə malikmiş kimi, sürətlə aradan qaldırırdı. Pankovdakı Rixter bu yaxınlarda (bax Neurologisches Centralblatt, 1 yanvar 1885) kokainin morfinistlər üçün dəyəri barədə mənim təcrübələrimi təsdiq etmişdir. Yaxşı bilirəm ki, ayrı-ayrı ayırma müalicələrində kokain heç bir xeyir verməmiş kimi görünüb və alkaloidə qarşı fərdi reaksiyanın müxtəlifliyinin burada da özünü göstərəcəyinə hazıram. Nəhayət, onu da qeyd etməyi lazım bilirəm ki, Amerika həkimləri alkoqoliklərdə içki düşkünlüyünün sağaldılmasından və ya ona əlverişli təsirdən də xəbər verirlər.