Afaziyaların dərk edilməsinə dair (1891)

Tənqidi bir tədqiqat

Vyana Universitetində sinir xəstəlikləri üzrə privatdosent Dr. Ziqm. Freyd

Cənab Dr. Yozef Breyerə dostluq ehtiramı ilə həsr olunur.

I.

Əgər mən öz yeni müşahidələrimə malik olmadan, alman və xarici neyropatologiyanın ən görkəmli nümayəndələrinin — Vernike, Kussmaul, Lixtheym və Qraşey, Hughlings Cekson, Bastian və Ross, Şarko və başqalarının — qüvvələrini yönəltdikləri bir mövzunu işləməyə cəhd edirəmsə, onda ən yaxşısı odur ki, dərhal problemin müzakirəsində irəliləyişə başlamağı ümid etdiyim azsaylı məqamları göstərim. Beləliklə, mən göstərməyə çalışacağam ki, afaziya təlimində, adları çəkilən tədqiqatçıların birgə fəaliyyəti nəticəsində formalaşdığı şəkildə, iki fərziyyə vardır ki, onları başqaları ilə əvəz etmək daha yaxşı olar, ya da ən azı onların bu digər fərziyyələr qarşısında heç bir həlledici üstünlüyü yoxdur. Bu fərziyyələrdən birincisi ondan ibarətdir ki, mərkəzlərin dağılması nəticəsində yaranan afaziya ilə keçirici yolların dağılması nəticəsində yaranan afaziya bir-birindən fərqləndirilir; bu fərziyyə afaziya haqqında yazmış demək olar ki, bütün müəlliflərdə rast gəlinir. İkinci fərziyyə nitq funksiyaları üçün qəbul edilmiş ayrı-ayrı mərkəzlərin qarşılıqlı münasibətinə aiddir və əsasən Vernikedə və Vernikenin düşüncə gedişatını qəbul edib daha da inkişaf etdirmiş tədqiqatçılarda rast gəlinir. Hər iki hipotez Vernikenin afaziya təliminin mühüm tərkib hissələri kimi daxil olduğundan, mən onlara qarşı etirazlarımı bu təlimin tənqidi formasında irəli sürəcəyəm. Bundan başqa, onlar bütün yeni neyropatologiyanı dərindən əhatə edən o ideya ilə — mən sinir sisteminin funksiyalarının onun anatomik olaraq müəyyən edilə bilən bölgələri ilə məhdudlaşdırılmasını, yəni «lokalizasiya»nı nəzərdə tuturam — sıx əlaqədə olduqlarından, mən afaziyaların dərk edilməsi üçün ümumiyyətlə topik məqamın əhəmiyyətini nəzərdən keçirməli olacağam.

Beləliklə, mən beyin bilikləri tarixinin şərəfli bir dövrünə müraciət edirəm. 1861-ci ildə Broka¹ Parisin Societe anatomique cəmiyyətinə o iki yarılma nəticəsini bildirdi ki, onlardan belə nəticə çıxarmağa haqqı var idi: sol üçüncü (ya da Sylvius şırımından saymağa başlasaq, birinci) frontal qırışın lezyonu artikulyasiya olunmuş nitqin tam itkisini və ya ən yüksək dərəcədə məhdudlaşmasını — intellektin və digər nitq funksiyalarının digər cəhətdən toxunulmazlığı şəraitində — nəticələndirir. Məhdudlaşdırma: sağ əllilərdə, sonradan əlavə edildi; Brokanın kəşfinə qarşı etirazın heç vaxt tamamilə susmaması öz haqlı əsasını onda tapırdı ki, çox vaxt Brokanın söylədiyi cümlənin tərsini də qəbul etməyə meyl edilirdi və artikulyasiya olunmuş nitqin itkisi və ya zədələnməsi halında sol üçüncü frontal qırışda lezyon olduğu qənaətinə gəlinirdi. On üç il sonra Vernike² o kiçik əsərini — «Der aphasische Symptomencomplex, Breslau 1874» — nəşr etdi və bununla öz adına — demək olar ki, ölməz bir xidmət bağladı. O, həmin əsərdə Broka afaziyasının əksini təşkil edən başqa bir nitq pozğunluğu növünü təsvir etdi: artikulyasiya olunmuş nitqdən istifadə qabiliyyəti qorunub saxlanılmaqla sözləri anlamanın itkisini, və bu funksiya itkisini özünün aşkar etdiyi sol birinci temporal qırışdakı lezyonla izah etdi. Vernikenin bu kəşfinə klinikanın göstərdiyi nitq qabiliyyətinin müxtəlif dissosiasiyasını mərkəzi orqanda eyni sayda ayrı-ayrı lezyonlara aid etmək ümidi bağlanmalı idi. Vernike bu vəzifənin həllinə yalnız ilk addımları atdı; lakin patoloji nitq pozğunluğunu lokalizasiya olunmuş beyin xəstəliyi ilə izah etməkdən fiziologiyaya aid nitq prosesinin dərk edilməsinə yol tapdı ki, bu da ona — qısaca desək — serebral refleks kimi göründü. Eşitmə sinirinin yolu ilə nitq səsləri temporal payda bir yerə, nitqin sensor mərkəzinə çatır; oradan oyanma frontal paydakı Broka yerinə, artikulyasiya olunmuş danışığa impulsu periferiyaya göndərən motor mərkəzə ötürülür.

Vernike söz səslərinin mərkəzdə necə saxlanıldığı barədə indi tamamilə müəyyən bir təsəvvür formalaşdırdı ki, bu da bütün lokalizasiya təlimi üçün prinsipial əhəmiyyət daşıyır.

Psixi funksiyaların nə dərəcədə lokalizasiya edilə biləcəyi sualına o belə cavab verir: bu, yalnız ən elementar funksiyalar üçün icazə verilir. Görmə qavrayışı optikusun mərkəzi ucuna, eşitmə qavrayışı isə akustikusun beyin qabığındakı yayılma sahəsinə aid edilə bilər. Bundan kənara çıxan hər şey — müxtəlif təsəvvürlərin bir anlayışa və s. birləşdirilməsi — müxtəlif qabıq yerlərini bir-biri ilə birləşdirən assosiasiya sistemlərinin fəaliyyətidir, yəni artıq qabığın hər hansı bir yerinə lokalizasiya edilə bilməz. Lakin beyin qabığına çatan duyğu oyanmaları orada davamlı təəssüratlar buraxır; Vernike bunların hər birinin ayrı-ayrı bir hüceyrədə saxlanıldığını qəbul edir. «Meynertin təxmininə görə 600 milyon qabıq hüceyrəsinə malik beyin qabığı, xarici aləmin verdiyi saysız-hesabsız duyğu təəssüratlarının bir-birinin ardınca maneəsiz yığıla biləcəyi kifayət qədər sayda saxlanc yeri təqdim edir. Keçmiş oyanmaların bu qalıqları ilə — biz onları xatirə obrazları adlandırmaq istəyirik — beyin qabığı məskunlaşmışdır».

Deməli, nitq səslərinin bu cür xatirə obrazları birinci temporal qırışdakı sensor mərkəzin hüceyrələrində qapalı vəziyyətdə yerləşir, Broka mərkəzi isə nitq hərəkətlərinin xatirə obrazlarını, yəni «nitq hərəkəti təsəvvürlərini» saxlayır. Sensor mərkəzin məhvi səs obrazlarının itkisinə və bununla da nitqi anlamaq qabiliyyətsizliyinə səbəb olur — sensor afaziya, söz karlığı; motor mərkəzin məhvi nitq hərəkəti obrazlarını əlindən alır və beləliklə nitq səslərinin yaradılması üçün motor beyin sinir nüvələrini innervasiya etmək qeyri-mümkünlüyünü doğurur — motor afaziya. Bundan başqa, nitqin motor və sensor mərkəzləri bir-biri ilə assosiasiya yolu ilə bağlıdır; Vernike anatomik tədqiqatın nəticələrinə və klinik müşahidələrə əsaslanaraq bu yolu insula bölgəsinə yerləşdirir. Vernikenin bu assosiasiyanın yalnız ağ liflər vasitəsilə, yoxsa insulanın boz maddəsinin vasitəçiliyi ilə də baş verdiyini nəzərdə tutduğunu tam aydınlıqla çıxarmaq mümkün deyil. O deyir ki, Sylvius şırımını əhatə edən birinci əsas qırışın bütün sahəsindən Fibrae propriae çıxır və bunlar insula qabığında sona çatır; belə ki insula «bütün birinci əsas qırışın bütün sahələrindən radial şəkildə ona şüalanan lifləri özündə toplayan böyük bir xaçlı hörümçəyə bənzəyir; bununla da, bütün mərkəzi orqanda başqa heç bir yerdə olmadığı kimi, hər hansı funksiyalar üçün həqiqi bir mərkəz təəssüratı yaranır». Lakin heç bir halda insula qabığına Vernike tərəfindən beyin qabığının başqa yerlərində lokalizasiya edilmiş «söz səs obrazı» və «söz hərəkəti obrazı»nın assosiasiyasından başqa bir fəaliyyət aid edilmir: adətən yalnız ağ lif kütlələrinə aid edilən bir fəaliyyət. Bu assosiasiya yolunun məhvi də nitq pozğunluğuna səbəb olur; sözləri anlama və söz artikulyasiyası qorunub saxlanılmaqla parafaziya, yəni sözlərin qarışdırılması və onların tətbiqində qeyri-müəyyənlik yaranır. Vernike bu nitq pozğunluğu növünü «keçirici afaziya» kimi digər iki «mərkəzi afaziya»nın qarşısına qoyur. (Fig. 1.)

[Fig. 1]

Nitq prosesinin beyinə yazılmış ikinci sxemini Vernikenin əsərlərindən götürürəm ki, onun hansı məqamda daha da işlənməyə çağırdığını aydınlaşdırım. (Fig. 2.)

[Fig. 2]

Fig. 3 in Vernike, Der aphasische Symptomencomplex. F — frontal, O — oksipital, T — sxematik təsvir edilmiş beynin temporal ucu. C — mərkəzi şırım, S — fossa Sylvii ətrafındakı birinci əsas qırış qövsü, a — akustikusun mərkəzi ucu, a₁ — onun oblongataya daxil olduğu yer, b — səs çıxarmağa aid hərəkət təsəvvürlərinin yeri, b₁ — mərkəzdənqaçan nitq yolunun oblongatadan çıxışı.

Vernikenin sxemi, əslində, nitq aparatını beynin qalan fəaliyyəti ilə əlaqədən kənarda, yalnız deyiləni təkrarlama fəaliyyətində nəzərə alındığı şəkildə təsvir edir. Spontan nitq qabiliyyəti üçün zəruri olan nitq mərkəzlərinin digər əlaqələri nəzərə alınarsa, mərkəzi nitq aparatının daha mürəkkəb təsviri ortaya çıxmalıdır; bu təsvir isə məhdud yerlərdəki lezyonların qəbul edilməsi yolu ilə daha çox sayda nitq pozğunluğunu izah etmək imkanı vəd edir. Lixtheym³ 1884-cü ildə Vernikenin fikir gedişatını ardıcıl surətdə inkişaf etdirərək bu addımı atdı və burada özümün daxil etdiyim nitq aparatının sxeminə gəlib çıxdı. (Fig. 3.) Bu sxemdə M motor nitq mərkəzini (Brokanın yerini), 1 onun məhv edilməsi ilə şərtlənən motor afaziyanı; A akustik nitq mərkəzini (Vernikenin yerini), 2 onun məhv edilməsi ilə şərtlənən sensor afaziyanı bildirir. 3, 4, 5, 6 və 7 keçirici afaziyalara uyğun gəlir; 3 Vernikenin müəyyən etdiyi insulanın keçirici afaziyasıdır. B nöqtəsi sxemdə A və M ilə eyni dəyərə malik deyil, çünki onlar beyin qabığının anatomik olaraq göstərilə bilən sahələrinə uyğun gəlir; o, daha çox nitq aparatının fəaliyyətə gətirilə biləcəyi saysız-hesabsız qabıq yerlərinin yalnız sxematik təmsil olunmasını verməlidir. Bu nöqtənin lezyonu nəticəsində nitq pozğunluğundan da söhbət gedə bilməz.

Lixtheym öz sxemindən irəli gələn yeddi nitq pozğunluğu formasını nüvə afaziyaları (1, 2), periferik keçirici afaziyalar (5, 7) və mərkəzi keçirici afaziyalar (3, 4, 6) kimi fərqləndirdi. Vernike⁴ bu nomenklaturanı sonralar başqası ilə əvəz etdi; o da qüsursuz deyildi, lakin ümumi qəbul olunma üstünlüyünə malik idi. Əgər biz sonuncuya əməl ediriksə, Lixtheymin yeddi nitq pozğunluğu formasını aşağıdakı kimi adlandırmalı və xarakterizə etməliyik:

1. Kortikal motor afaziya. Sözləri anlama qorunub saxlanılır, lakin söz ehtiyatı ləğv edilmiş və ya bir neçə sözlə məhdudlaşdırılmışdır. Spontan nitq və təkrarlama eyni dərəcədə qeyri-mümkündür. Bu forma qədimdən məlum olan Broka afaziyası ilə üst-üstə düşür.

5. Subkortikal motor afaziya. Bu, əvvəlkindən yalnız bir nöqtədə (yazma qabiliyyətinin qorunub saxlanılması), həmçinin iddia edilən başqa bir — sonralar qeyd ediləcək — xüsusiyyətlə fərqlənir.

4. Transkortikal motor afaziya. Bu formada spontan danışmaq mümkün deyil, lakin eşidiləni təkrarlamaq qabiliyyəti qorunub saxlanılır və nitqin motor payının qəribə dissosiasiyasını verir.

2. Kortikal sensor afaziya. Xəstə ona deyiləni başa düşmür, onu təkrarlaya da bilmir, lakin spontan olaraq məhdudiyyətsiz söz ehtiyatı ilə danışır. Onun spontan nitqinin yenə də toxunulmaz olmadığı, əksinə «parafaziya» göstərdiyi, sonralar qiymətləndirilməli olan geniş əhatəli əhəmiyyətə malik bir faktdır (Vernike afaziyası).

7. Subkortikal sensor afaziya. Bu, əvvəlkindən danışarkən parafaziyanın olmaması ilə fərqlənir.

6. Transkortikal sensor afaziya. Bu forma nitq qabiliyyətinin ən gözlənilməz ayrılmasını təqdim edir; bu isə Lixtheymin sxemindən zəruri olaraq çıxarıla bilər. Xəstə spontan olaraq parafazik danışır, təkrarlamağa qadirdir, lakin ona deyiləni və özünün təkrarladığını başa düşmür.

3. Vernikenin keçirici afaziyası. Bu, digər cəhətdən neqativ xarakterlərlə yanaşı parafaziya ilə seçilir.

[Fig. 4]

Fig. 2 in Lixtheym, On Aphasia p. 437. Burada O vizual, M motor, A akustik, E yazı mərkəzini bildirir. Səh. 443-də Lixtheym E-ni M və E əvəzinə A və O ilə birbaşa əlaqədə göstərən başqa bir sxem verir.

Buraya Lixtheymin başqa bir sxemini də əlavə edirəm; burada müəllif vizual və yazı mərkəzinin, həmçinin onların əlaqələrinin qəbul edilməsi yolu ilə afaziyaya aid yazı dili pozğunluqlarını əhatə etməyə çalışır. (Fig. 4.) Lakin bu vəzifəni Lixtheymin verdiyi nümunəyə uyğun olaraq tamamilə yalnız Vernike sonrakı bir işində (Die neueren Arbeiten über Aphasie, Fortschritte der Medicin 1885-dən 1886-ya qədər) yerinə yetirdi.

Lixtheymin afaziyaya dair təsəvvürünün gördüyü böyük rəğbətin haqsız olduğunu heç kəs iddia etməz, əgər bilinsə ki, Lixtheym öz sxemindən irəli gələn nitq qabiliyyətinin dissosiasiyasının bütün formalarını həqiqətən müşahidə edilmiş hallarla — hətta az sayda olsa da — təsdiqləmişdir. Lixtheymin sxemi deduktiv yolla meydana gəlmişdi, o, heyrətamiz və o vaxta qədər müşahidə edilməmiş nitq dissosiasiyası formalarına gətirib çıxarırdı və əgər sonradan bu qurulmuş formaları müşahidə yolu ilə təsdiqləmək mümkün olmuşdusa, bu, Lixtheymin ilkin şərtlərinin haqlılığı üçün tam etibarlı sınaq kimi görünməli idi. Buna qarşı həm də ittiham sayılmaz ki, Lixtheymin sxeminin Vernikenin sxemi kimi başa düşülməməli olduğu vurğulanır. Sonuncunu, belə demək mümkünsə, beyinə yazmaq olar, onun tərkibindəki mərkəzlərin və yolların yerləşməsi anatomik cəhətdən təsdiqlənmişdir; Lixtheymin sxemi isə anatomik bilikləri hələ də çatışmayan yeni yollar əlavə edir. Buna görə, məsələn, göstərmək mümkün deyil ki, Lixtheymin mərkəzləri və yolları təsvir edildiyi kimi bir-birindən ayrı yerləşirmi, yoxsa bir mərkəzin «daxili» və «xarici» keçirici yolu uzun bir məsafədə üst-üstə düşür, bu isə nitq funksiyasının fiziologiyası üçün tamamilə əhəmiyyətsiz, qabıqdakı nitq sahəsinin patologiyası üçün isə çox əhəmiyyətli olmalı idi. Əgər Lixtheymin təsviri yeni anatomik tapıntılara əsaslansaydı, onda əlavə etiraz mümkün olmazdı və sonradan gətiriləcək qeydlərin əksəriyyəti artıq lazımsız olardı.

Bir qədər daha ağır çəkiyə malikdir ki, həqiqətən rast gəlinən nitq pozuntularının Lixtheymin sxeminə daxil edilməsi zamanı müntəzəm olaraq çətinliklər yaranır, çünki adətən ayrı-ayrı nitq funksiyaları müxtəlif dərəcədə zədələnmiş tapılır, halbuki biri tamamilə ləğv edilmiş, digəri isə zədələnməmiş olmalı idi. Bundan başqa, sxemdəki tək bir kəsilmədən izah edilə bilməyən nitq pozuntularını birləşmiş lezyonlara aid etmək asanlığı, izah cəhdlərində özbaşınalığa geniş meydan verir. Lakin bunlar hər bir sxemləşdirməyə az-çox xas olan qüsurlar olsa da, Lixtheymin sxeminə xüsusi olaraq başqa bir tələb qoymaq olar ki, o, həqiqətən də bu tələbi ödəmir görünür; yəni o, təbiətinə görə tamlıq iddiasını qaldırmalı, müşahidə edilən hər bir nitq pozuntusu formasının yerləşdirilməsini mümkün etmək istəməlidir. Artıq Lixtheymə tez-tez rast gəlinən bir hal məlum idi ki, onun izahını öz sxemindən verə bilmirdi: motor afaziyanın yazı korluğu (aleksiya) ilə birləşməsi, bu isə iki kəsilmənin təsadüfi birləşməsi ilə izah edilə bilməyəcək qədər tez-tez rast gəlinir. Lixtheym bu simptom kompleksini aydınlaşdırmaq üçün belə bir fərziyyə irəli sürdü ki, burada bütün nitq funksiyalarının tamamilə itirilməsi halları söhbət gedir, bu hallarda ən asanlıqla geri qayıdan pozuntu, yəni söz karlığı artıq aradan qalxmışdır, belə ki, bu mərhələdə yalnız digər əsas pozuntular: motor afaziya və yazı korluğu qalır. Lakin bu izah uyğun görünmür, çünki Kahler⁵ sonralar tez keçib gedən afaziya halı barədə məlumat vermişdir ki, bu halda xəstə sağaldıqdan sonra təsdiq etmişdir ki, o, danışa bilməmiş, yalnız «mələmiş», oxuya bilməmiş, çünki hərflər ona «yayılmış» kimi görünmüşdür, lakin ona deyilən hər şeyi başa düşmüşdür. Bu və buna bənzər təcrübələr ən ayıq düşüncəli alman nevroloqlarından biri olan Eyzenloru⁶ ona gətirib çıxarmış ola bilər ki, Lixtheymin afaziya sxeminə yalnız «əsasən didaktik» dəyər versin.

II.

Klinikada müşahidə olunan nitq pozuntularının, ümumiyyətlə anatomik əsasa malik olduqları dərəcədə, nitq mərkəzlərinin kəsilməsindən və ya nitq assosiasiya yollarının məhv olmasından irəli gəldiyi, buna görə də mərkəzi afaziyanı keçirici afaziyadan ayırmaq hüququna malik olduğumuz fikri Vernikedən bəri bütün müəlliflər tərəfindən açıq və ya sükutla qəbul edilmişdir. Bu fərqi onun əsaslılığı baxımından daha dəqiq yoxlamağa dəyər, çünki o, yuxarıda Vernikeyə uyğun olaraq müzakirə edildiyi kimi, beyin qabığında mərkəzlərin rolu və psixi funksiyaların lokalizasiyası haqqında prinsipial olaraq bu qədər mühüm təsəvvürlə bağlıdır.

«Nitq mərkəzi» ilə sadəcə birləşdirici yoldan (ağ liflər dəstəsindən ibarət olan) ibarət fərqi aydın dərk edən şəxs gözləməlidir ki, bir mərkəzin məhv olması nəticəsində keçiriciliyin kəsilməsindən qat-qat ağır funksiya pozuntusu yaranmalıdır. Bu gözlənti Vernikenin təsvirindən təsdiqlənir kimi görünür. Vernikenin Şəkil 1-də a b yolunun kəsilməsi nəticəsində yaranan keçirici afaziyası yalnız danışarkən sözlərin qarışdırılması ilə xarakterizə olunur; söz ehtiyatı üzərində sərəncam və sözləri anlama qorunub saxlanılır. Deməli, bu, həqiqətən də nitq mərkəzləri a və b-nin məhv olması nəticəsində yaranan motor və sensor afaziyadan qat-qat yüngül xəstəlik mənzərəsi yaradır.

Lakin Vernikenin keçirici afaziyası ilə bağlı xüsusi bir məsələ var. Ona aid edilən funksiya pozuntusunu Vernikenin sxemindən çıxarmaq mümkün deyil. Vernike göstərir ki, a — b yolunun kəsilməsi zamanı parafaziya yaranır; lakin soruşsaq ki, bu yol kəsilməsinin gözlənilən nəticəsi nə olmalıdır, cavab belədir: a — b yolu ilə danışma öyrənilmişdir ki, bu da qəbul edilmiş söz səsinin reproduksiyasından ibarətdir; bu yolun vəzifəsi təkrarlamadır; onun kəsilməsinin nəticəsi belə olmalıdır ki, spontan nitq və sözləri anlama qorunub saxlanılmaqla təkrarlama qeyri-mümkün olmuşdur. Lakin hər kəs qəbul edəcək ki, nitq qabiliyyətinin belə bir dissosiasiyası heç vaxt müşahidə edilməmişdir və heç vaxt müşahidəyə gəlmə ehtimalı yoxdur. Təkrarlama qabiliyyəti heç vaxt itmir, əgər danışma və anlama qorunub saxlanılıbsa; o, yalnız 1. ümumiyyətlə danışmaq mümkün olmadıqda, yaxud 2. söz eşitməsi pozulduqda çatışmır. Mənə yalnız bir tək hal məlumdur ki, bu halda spontan nitq təkrarlama qabiliyyəti ilə müşayiət olunmur. Belə ki, motor afaziyalı xəstələr var ki, onlar təsadüfən bir qarğış və ya adətən onların «nitq qalıqları» arasında olmayan mürəkkəb bir söz deyə bilirlər (Hughlings Cekson⁷). Belə xəstələrdən tələb edilsə ki, indicə spontan deyilən sözü təkrarlasınlar, onlar bunu bacarmırlar. Lakin burada tamamilə başqa bir hal var; xəstələr nitq ehtiyatlarının bu birdəfəlik zənginləşməsini spontan olaraq təkrarlamağı da bacarmırlar. Sonralar şübhəsiz faktdan — təkrarlamanın təcrid olunmuş ləğvi olmadığından, təkrarlamanın (sözləri anlama toxunulmaz olduqda) spontan nitq mümkün olduqda həmişə uğurlu olduğundan — çox mühüm bir nəticə çıxaracağıq, yəni ki, danışılan yol təkrarlanan yolla eynidir.

Deməli, belə nəticə çıxarmağa haqqımız var ki, Vernikenin keçirici afaziyası mövcud deyil, çünki öz xarakterik əlamətlərinə malik olmalı olan bir nitq pozuntusu forması tapıla bilmir. Vernike bu nitq pozuntusunu insulyar bölgəyə aid edirdi; deməli, insulanın xəstələnməsi başqa bir nitq pozuntusu forması yaratmalıdır. Doğrudan da, Bastianın⁸ afaziya haqqında möhtəşəm təsvirində insulanın xəstələnməsinin tipik motor afaziyaya səbəb olması barədə əminliklə irəli sürülən bir göstərişə rast gəlirəm. Bütün müzakirələrimiz üçün böyük əhəmiyyət kəsb edəcək insula afaziyası məsələsi, təəssüf ki, bu günə qədər mövcud olan təcrübələrlə aydınlaşdırılmamışdır. Meynert,⁹ de Boyer,¹⁰ Vernikenin¹¹ özü və başqaları insulanın nitq bölgəsinə aid olduğunu israrla müdafiə edirlər, halbuki Şarkonun tələbələri (Bernard¹²) insulanın belə bir əlaqəsindən heç nə bilmək istəmirlər. Nauninin¹³ 1887-ci ildə apardığı təsnifatdan bu məsələ üçün heç bir həlledici nəticə çıxmamışdır. İnsulanın xəstələnməsinin yalnız anatomik qonşuluq üzündən deyil, nitq pozuntusu yaratması ehtimalı üstünlük təşkil etsə də, bu nitq pozuntusunun müəyyən bir formasının olub-olmadığını və hansı formaya malik olduğunu heç bir şəkildə müəyyən etmək mümkün deyil.¹⁴

Parafaziya (söz qarışdırması) simptomunun hansı əhəmiyyət kəsb edə biləcəyini və Vernikenin onu a ilə b arasındakı kəsilmə üçün xarakterik saymağa necə gəlib çıxdığını sonrakı müzakirəyə saxlayırıq. Bu yerdə yalnız onu qeyd edək ki, xəstələrdə müşahidə olunan parafaziya sağlam adamın yorğunluq, diqqətin bölünməsi, maneə törədən affektlərin təsiri zamanı özündə müşahidə edə biləcəyi söz qarışdırması və söz təhrifindən heç nə ilə fərqlənmir; məsələn, mühazirəçilərimiz də bunun sayəsində bizə dinləməyi tez-tez əziyyətli edirlər. Parafaziyanı ən geniş mənada saf funksional simptom, nitq assosiasiya aparatının daha az dəqiq iş qabiliyyətinin əlaməti kimi qəbul etmək ağıla yatındır. Bu, onun ən incə şəkildə orqanik ocaq simptomu kimi çıxış edə bilməsini istisna etmir. Lakin xidməti böyük olan bir müəllif, Allen Starr,¹⁵ parafaziyanın anatomik əsaslarını araşdırmaq zəhmətini çəkmişdir. O, belə nəticəyə gəlir ki, parafaziya çox müxtəlif bölgələrdəki lezyonlar tərəfindən yaradıla bilər. Onun özü parafaziyalı və parafaziyasız sensor afaziya halları arasında sabit patoloji fərq tapmağı bacarmamışdır.

Belə bir etiraz irəli sürmək olar ki, Vernikenin keçirici afaziyasına dair yuxarıdakı tənqid əsassızdır, çünki o, bir imkanı nəzərə almamışdır. Həmin afaziyada deyiləni təkrarlama qabiliyyətsizliyinin baş verməsi lazım deyil, çünki eşidilən söz birbaşa motor mərkəzə b ötürülə bilmədikdə, «anlama» yolu ilə dolayı yolla təkrarlanır. Birləşdirici yol ABM (şəkil 3) təkrarlamanın adətən baş verdiyi kəsilmiş AM yolunun yerinə keçərdi. Əgər bu dolayı yol həqiqətən keçilə bilənsə, keçirici afaziyanı belə bir vəziyyət kimi xarakterizə etmək lazım gələrdi: sözləri anlama və spontan nitq qorunub saxlanılır, anlaşılan sözlərin təkrarlanması da qorunub saxlanılır, anlaşılmayan sözlərin, məsələn, yad dilin təkrarlanması isə ləğv olunur. Bu simptom kompleksi də hələ müşahidə edilməmişdir, doğrudur, hələ axtarılmamışdır da. Mümkündür ki, o, təsadüfən reallaşmış tapılsın.

Bu çıxış yolunun yol verilən olduğunu qəbul etməklə, lakin nitq mərkəzlərinin və onların assosiasiya yollarının ən ciddi şəkildə ayrılmasına bağlanmalı olan ikinci bir gözləntiyə gəlirik. Bir mərkəzin məhv olması təbii olaraq funksiyanın əvəzolunmaz itkisini yaradır; lakin əgər yalnız bir keçirici yol kəsilmişsə, sağlam mərkəzi qorunub saxlanılmış keçirici yollar vasitəsilə dolayı yolla oyatmaq və onun xatirə obrazlarını yenə də funksiyaya xidmət etdirmək mümkün olmalıdır. Nitq pozğunluqlarının bu cür fərqli kompensasiyasının özünü göstərə biləcəyi bir hal axtarsaq, qarşımıza ilk növbədə müzakirəsi afaziyanın bütövlükdə dərk edilməsi üçün ən yüksək əhəmiyyət kəsb edən bir nümunə çıxır.

Sözləri anlamanın itirilməsi (söz karlığı) halları var ki, bunlarda spontan nitq pozulmur. Bu hallar nadirdir, lakin rast gəlinir və iddia etmək olar ki, əgər Vernikenin sensor afaziyaya dair ilk nümunələri bu cür olsaydı, afaziya təlimi başqa bir inkişaf yolu tutmuş olardı. Lakin belə olmamışdır; Vernikenin sensor afaziya halları, sonralar müşahidə edilənlərin əksəriyyəti kimi, nitq ifadəsində də pozulma göstərirdi ki, biz bunu hələlik sensor afaziyanın kəşfçisi ilə birlikdə parafaziya adlandırmaq istəyirik. Belə bir nitq pozğunluğu təbii ki, Vernikenin sxemindən izah olunmurdu, çünki bu sxemə görə söz hərəkəti obrazları toxunulmazdır, anlayışlardan onlara aparan yollar da toxunulmazdır; deməli, danışıldıqda düzgün danışılmaması üçün heç bir səbəb görmək mümkün deyil. Beləliklə, Vernike təmiz sensor afaziyada parafaziyanı izah etmək üçün sxemdən görünməyən funksional bir momentə arxalanmağa məcbur olmuşdu. O, xatırladırdı ki, a—b¹⁶ yolu danışığın öyrənildiyi yoldur. Sonralar birbaşa anlayışdan danışılır, lakin a—b yolu nitq üçün hələ də müəyyən əhəmiyyətini saxlayır; o, hər dəfə spontan nitq zamanı birlikdə innervasiya olunur və bununla hərəkət təsəvvürlərinin gedişinə daimi düzəliş edir. a—b-nin bu yan innervasiyasının aradan qalxması parafaziyaya səbəb olur.

Vernikenin bu çətin məqam barədə təsəvvürləri, mənə elə gəlir ki, heç də aydın deyil, hətta ardıcıl da deyil. Çünki bir yer sonra o (pag. 23 l. c.) hesab edir ki, a—b yolunun sadəcə mövcudluğu, onun innervasiyası nəzərdə tutulmadan belə, düzgün hərəkət təsəvvürünün seçilməsini təmin etmək üçün kifayətdir. Bu yolun sadəcə mövcudluğunun, hətta birlikdə innervasiya olunmadıqda belə, danışıq zamanı motor prosesə bu qədər güclü təsir göstərə bilməsinin necə baş verdiyini, yaxud danışıq zamanı kollateral innervasiya aldıqda bunun necə təzahür edə biləcəyini, b mərkəzinin artikulyasiya impulsunu yalnız a mərkəzindən oyanma gəldikdən sonra göndərib-göndərmədiyini, yoxsa daha əvvəl danışmağa başlayıb səhvlər etdiyini və bunları söz səsi mərkəzindən gələn oyanma vasitəsilə düzəltdiyini — bütün bunlar barədə Vernikenin təsvirinə görə heç bir aydın və ziddiyyətsiz təsəvvür yarada bilmirəm. Lixtheym Vernikenin bu izah cəhdindəki çatışmazlığı yəqin ki, hiss etmişdi, çünki o, parafaziyadan qaçınma şərtini daha kəskin qoyur. Bunun üçün söz səsi obrazlarının toxunulmaz olması kifayət etmir, onlar həm də a—b yolu vasitəsilə söz hərəkəti obrazları ilə əlaqəyə girməlidir. Bir addım da irəli getsəydi, Lixtheym belə bir fərziyyəyə gələrdi ki, ümumiyyətlə yalnız səs obrazları və AM yolu üzərindən danışılır. Çünki A-nın A—M yolu üzərindəki təsiri açıq-aydın faydasızdır, əgər o, M-dən artıq danışıldıqdan sonra gəlirsə; deməli, bu oyanma M-ə çatmayana qədər danışılmır və əgər artıq fərziyyəni — danışmaq üçün M-ə anlayışdan xüsusi bir oyanmanın da lazım olduğu fərziyyəsini — buraxsaq, bütün çətinliklər qənaətbəxş şəkildə həll olunur.

Amma bu necə olursa olsun, biz ona qayıtmaq istəyirik ki, sensor afaziyada (A-nın məhvi) spontan nitq Vernike və Lixtheymə görə parafazik olur, çünki düzəlişi həyata keçirən səs obrazları A-da məhv olmuşdur. İndi gözləmək lazımdır ki, klinik fərq ortaya çıxsın, əgər bu qədər mühüm səs obrazları məhv olmayıb, sadəcə onları M ilə birləşdirən yol kəsilibsə. Belə bir fərqdə biz sübut görməliyik ki, mərkəz və keçirici yollar həqiqətən müxtəlif məna daşıyır, təsəvvürlər yalnız birincidə və ikincidə də deyil, mövcuddur. Qorunub saxlanılan səs obrazları nitqə təsirini «anlayış mərkəzləri» üzərindən dolayı yolla göstərəcəkdir, necə ki, biz bundan əvvəl təkrarlamanın mümkünlüyünü izah etdik. İndi mərkəzin qorunduğu, lakin keçirici yolun kəsildiyi hal Vernikenin keçirici afaziyasında mövcuddur, biz bura yenidən qayıdırıq və göstərir ki, belə bir dolayı yol seçilmir. A—M-in kəsilməsi A-nın özünün məhvi ilə eyni nəticəyə gətirib çıxarır, yəni spontan nitqdə parafaziya.

Vernikenin keçirici afaziyasının özü isə bununla yenidən davamlı olmadığını göstərir. Çünki fərz etsək ki, a — b (A — M) yolunun kəsilməsi innervasiyanın dolayı yolu ilə kompensasiya edilə bilməz, bu hal təkrarlama qabiliyyətsizliyi verməli idi; əgər bu dolayı yola icazə versək, o zaman bu, hətta parafaziya belə verməməli idi.

Lixtheymin müəyyən etdiyi digər keçirici afaziyaların, həmçinin oxuma və yazmanın qeyri-mərkəzi pozulmalarının nəzərdən keçirilməsi də belə bir nəticəyə gətirir: sözdə mərkəzin məhvi yalnız bir neçə yolun eyni vaxtda kəsilməsi ilə xarakterizə olunur və hər bir belə fərziyyə bir neçə keçirici yolun lezyonu fərziyyəsi ilə əvəz edilə bilər, bu zaman psixi funksiyaların mərkəzlərdə xüsusi lokalizasiyasına diqqət yetirilməsi də əskik olmaz.

Danışıq mərkəzlərinə aid edilən xüsusi psixi dəyərin nitq pozğunluqlarının klinikasında nə isə ilə özünü büruzə verməli olduğu tələbi ilə özümü kifayət qədər təcrid olunmuş bildiyimdən, de Vattevilin¹⁷ kiçik, lakin məzmunca zəngin bir məqaləsində çox oxşar bir fikir gedişi irəli sürdüyünü qeyd etməyi özümdən keçirmək istəmirəm. «Biz belə bir təsəvvür yaratmışıq, — deyir bu müəllif, — ki, bu mərkəzlər müxtəlif motor və sensor xatirə obrazlarının saxlandığı saxlanc yerləridir. Digər tərəfdən, ruhi fəaliyyətin fizioloji substratını bu və ya digər beyin hissəsinin funksiyasında axtarmamalıyıq; onu beyin boyu geniş yayılmış proseslərin nəticəsi kimi başa düşməliyik. Bu iki ön şərtdən belə nəticə çıxarmaq olar ki, simptomatologiyası başqa cəhətdən əhəmiyyətli fərqlər göstərməyən lezyonlar öz psixi mənası baxımından çox fərqli davranmalıdır. Motor afaziyanın iki halını götürək: biri Broka mərkəzinin özünün məhvi ilə, digəri ondan çıxan mərkəzdənqaçan dəstənin kəsilməsi ilə şərtlənmişdir. Birinci halda xəstə söz hərəkəti obrazları üzərində sərəncam vermə qabiliyyətini itirmişdir, ikinci halda isə bu qorunub saxlanılmışdır. İndi afaziyanın intellektə təsiri o qədər tez-tez müzakirə edilmiş və hər iki tərəfdə yaxşı müşahidələrə baxmayaraq o qədər ziddiyyətli nəticələrə gəlinmişdir. Bu zahiri ziddiyyətin həlli bizim toxunduğumuz münasibətdə olmaya bilərmi? Deməli, belə fərz etmək haqlı görünür ki, nitqin mərkəzi lezyonu zamanı xəstə intellektual zərər də görmüş olmalıdır, keçirici yolların lezyonu zamanı isə bu belə olmaya bilər.»

İnanmıram ki, kimsə de Vattevilin işarə etdiyi yoxlama növünü həyata keçirmək zəhmətinə qatlanmış olsun; məndə yalnız belə bir təəssürat var ki, gözlənilən əlaqə — daha güclü intellektual zərərin «mərkəzi» afaziya ilə keçirici afaziyadan fərqli olaraq bağlı olması — ortaya çıxmır.

III.

Nitq pozğunluqlarının klinik görünüşündə hansı münasibətlərin nitq mərkəzlərinin iddia edilən psixi mənasını təsdiqlədiyini aşkara çıxarmağa çalışarkən və bu məqsədlə Vernikenin keçirici afaziyasını tənqidi işıqlandırmaya məruz qoyarkən, biz əsasən lokalizasiyaya dayanan bir sxemin doğruluğuna dair şübhələr doğurmalı olan faktlarla qarşılaşdıq. Vernike-Lixtheym sxemini belə adlandırmaq haqsızlıq olmaz; lakin xatırlatmaq lazımdır ki, hər iki müəllif bundan başqa nitq pozğunluqlarının izahına funksional amilləri də çəkinmədən cəlb edirlər. Müşahidə olunan nitq pozğunluqlarını yalnız destruktiv lezyonların müxtəlif lokalizasiyası ilə izah etmək istəyən bir təsvir, bir-birindən asılı olmayaraq fəaliyyət göstərən və lezyonlar vasitəsilə eyni asanlıqla fəaliyyətdən çıxarıla bilən bir sıra mərkəzlər və keçirici yollarla məhdudlaşmalı olardı. Eşitdiyimiz kimi, Vernike və Lixtheym motor mərkəz M-in funksiyasını yalnız onun anatomik bütövlüyünə deyil, həm də onun sensor mərkəz A ilə əlaqəsinin qorunub saxlanmasına bağlamaqdan çəkinə bilməmişlər. Hətta Lixtheym heyrətamiz bir kəşf etmişdir ki, onun təsdiqi lokalizasiya amilinin mənasını daha da dərinə endirərdi. O, özünə belə bir sual vermişdir: motor afaziyalı şəxslər tələffüz edə bilmədikləri sözləri səsləndirmək olan sözdə «daxili nitq» üzərində sərəncam verə bilirlərmi? Buna görə o, məsələn, xəstədən tələb olunan söz hecalardan ibarət olduqca dəfələrlə əl sıxmasını istəmiş və tapmışdır ki, xəstələr bu yolla sözü bildiklərini sübut etmək qabiliyyətində deyillər. Aydındır ki, belə bir fakt nitq prosesi haqqında təsəvvürlərimizə ən dərin təsir göstərmədən qala bilməzdi, çünki A mərkəzi sağlamdır, onun qalan beyin qabığı ilə əlaqələri zədəsizdir, lezyon yalnız nitq aparatının sensor hissəsindən çox uzaqda, söz hərəkəti təsəvvürlərinin mərkəzi olan M-də mövcuddur, buna baxmayaraq xəstə üçüncü frontal qırışda məhdud lezyonun mövcudluğu səbəbindən temporal payda olan söz səslərini özünün digər beyin fəaliyyətindən (məsələn, optik qavrayışlardan) oyada bilmir.

Təəssüf ki, nitq pozğunluqlarının yeni nəzəriyyəsinin təməl daşını təşkil etməli olan bu fakt hələ də təsdiqlənməmişdir. Əvvəlcə Lixtheymin onu sübut etmək istədiyi üsula qarşı bir etiraz yönəltmək olar. O, söz səsləri üzərində sərəncamı xəstələrin axtarılan sözlərin heca sayını göstərə bilmələri ilə yoxlamışdı; lakin güman etmək olar ki, bu xəstələr həmin heca sayını yalnız səsin motor nitq yoluna transferi yolu ilə tapmağa öyrəşmişdilər; deməli, yoxlama vasitəsi yararsız olardı, çünki o, motor afaziyada məhv olmuş yolun qorunub saxlanmasını birbaşa şərtləndirir. Veysmanın¹⁸ Lixtheymin sınağının düzgünlüyünə qarşı irəli sürdüyü etiraz, fikrimcə, mənim etirazımla üst-üstə düşür. Lakin məsələnin başqa bir şübhəsi də var. Lixtheym bildirir ki, o, öz sınağını şübhəsiz motor (kortikal) afaziya hallarında (M-in məhvi) tətbiq edə bilməmişdi, çünki son vaxtlar bu cür təmiz hallar onun sərəncamında olmamışdı. O, yalnız transkortikal motor afaziya adlanan bir halı təqdim edir ki, burada həmin sınaq mənfi nəticə vermişdi, halbuki burada hətta M mərkəzi deyil, yalnız onun MB əlaqələri məhv edilmiş hesab olunurdu. Lakin mən sonralar göstərəcəyəm ki, transkortikal motor afaziya adlanan bu hallar başqa bir anlayış tələb edir ki, səs obrazlarının bilinməməsi bu anlayışla daha yaxşı uzlaşır. Beləliklə, mənə elə gəlir ki, motor afaziyada səs obrazları üzərində sərəncamın qorunub saxlanıldığı, yoxsa ləğv edildiyi məsələsi hələ də tamamilə həll olunmamış qalır. Lakin mən bu məsələdə dəqiq biliyə malik olmadan afaziya nəzəriyyəsi qurmaq istəməzdim.

İndi isə M mərkəzinin funksional müstəqilliyini inkar etməli olduğumuz digər iki arqumentə qayıdaq. 1. Əgər M mərkəzinin B ilə (spontan nitq yolu) A ilə əlaqədən (təkrarlama və düzgün danışığı mümkün edən yol) fərqli olan bir əlaqəsi mövcud olsaydı, onda spontan nitqin uyğun pozuntuları olmadan təkrarlama pozuntularına rast gəlməli olardıq. Biz ətraflı şəkildə izah etdik ki, bu belə deyil. Buna görə də belə nəticəyə gəlirik ki, bu iki yol üst-üstə düşür. 2. Eşitdik ki, A mərkəzində və ya AM yolunda lezyon Vernike və Lixtheymi izah üçün funksional amilləri cəlb etməyə məcbur edən bir nitq pozuntusu yaradır, lakin bununla da sensor afaziyada nitq pozuntusunun baş verməsi kimi əsas faktı qənaətbəxş şəkildə aydınlaşdıra bilməmişlər. Bu çətinlik də aradan qalxır, əgər yalnız AM yolunun mövcud olduğunu və spontan nitqin yalnız səs obrazları vasitəsilə baş verdiyini qəbul etsək. Bu fərziyyə bir o qədər də yaxındır ki, AM yolu şübhəsiz uşağın danışmağı öyrəndiyi ilk yol olmuşdur. Vernike hərçənd güman edir ki, danışıq bu yolda kifayət qədər məşq edildikdən sonra səs obrazlarını yan keçən başqa bir daha birbaşa yol formalaşır, lakin bir yol üçün qazanılmış məşqin məşq edilmiş yolu tərk edib yeni bir yol tutmağa necə gətirib çıxaracağını anlamaq mümkün deyil. Kussmaul¹⁹ da daxil olmaqla demək olar ki, bütün əvvəlki müəlliflər spontan nitqin təkrarlama ilə eyni yolla, səs obrazları vasitəsilə baş verdiyini israrla müdafiə etmişlər və yeni müəlliflərdən Qraşey²⁰ bu fərziyyəyə qayıtmışdır. Mən də Lixtheymin başqa cəhətdən bu qədər şəffaf olan təsvirində bu müəllifin Kussmaula qarşı birbaşa motor nitq yolu barədə öz iddiasını müdafiə etdiyi izahatı heç vaxt başa düşə bilməmişəm.

Əgər spontan nitq yolunu sensor A mərkəzindən keçirsək, təbii ki, sensor lezyon zamanı nitq pozğunluğu bizim üçün xüsusi maraq kəsb edir. Həqiqətən də elə təəssürat yaranır ki, Vernike və Lixtheym ona «parafaziya» adı verməklə tam dəyər verməmişlər. Parafaziya dedikdə elə bir nitq pozğunluğunu başa düşməliyik ki, burada uyğun söz daha az uyğun bir sözlə əvəz olunur, lakin bu söz həmişə düzgün sözlə müəyyən əlaqə saxlayır. Bu əlaqələri filoloq Delbrükün²¹ izahatlarına əsaslanaraq təxminən belə təsvir edə bilərik: danışanın mənaca oxşar və ya tez-tez assosiasiya yolu ilə bir-biri ilə bağlanmış sözləri bir-birinin yerinə qoyması parafaziyaya aiddir, məsələn, «Bleistift» (karandaş) əvəzinə «Schreibfeder» (qələm), «Berlin» əvəzinə «Potsdam» işlətməsi. Həmçinin oxşar səsli sözləri qarışdırması — «Mutter» (ana) əvəzinə «Butter» (kərə yağı), «Pamphlet» (pamflet) əvəzinə «Campher» (kamfora) —, nəhayət, artikulyasiyada səhvlər etməsi (literal parafaziya) ki, burada ayrı-ayrı hərflər başqaları ilə əvəz olunur. Bu müxtəlif parafaziya növlərində nitq aparatının hansı yerində bu bacarıqsızlığın başladığına dair fərq qoymaq istəyi yaranır. Bundan başqa, iki söz niyyətinin bir eybəcər quruluşa birləşməsi də parafazik adlandırılmalıdır — «Mutter» və ya «Vater» (ata) əvəzinə «Vutter» —, və belə bir razılığa gəlinmişdir ki, müəyyən bir ismin mümkün qədər qeyri-müəyyən bir sözlə («Dings» (filan şey), «machine» (maşın), «chose» (şey)) və ya bir fellə əvəz olunduğu həmin təsvirlər də parafaziyaya aid edilsin. Lakin sensor afaziyanın nitq pozğunluğu bu parafazik xüsusiyyətlərdən qat-qat uzağa gedir. Elə hallar var ki, sensor afaziyalılar ümumiyyətlə başa düşülən bir söz danışmır, tükənməz ardıcıllıqla mənasız hecaları bir-birinə düzürlər (Kauderwelsch, ingilis müəlliflərinin jargonafaziyası²²); başqa hallarda, Vernikenin özünün halında olduğu kimi, heç olmasa hər hansı daha dar mənalı söz formalaşdırmalarının yoxsulluğu, nitqin hissəciklər, nidalar və digər köməkçi elementlərlə həddindən artıq zənginliyi, bir dəfə tələffüz etməyə müvəffəq olduğu isim və fellərin tez-tez təkrarlanması diqqətəlayiqdir. Vernikenin xəstəsi, məsələn, artıq «əhəmiyyətli irəliləyişlər göstərdiyi» bir vaxtda, ona bir şey hədiyyə edildikdə belə deyirdi: «Da lasse ich mir viel viel Mal alles Mögliche, was Sie nur haben gesehen. Ich danke halt viel liebes Mal, dass Sie mir das Alles gesagt. Na, da danke ich vielmal, dass Sie sind so gut gewesen, dass Sie sind so gütig gewesen.» Yadımdadır ki, mən özüm Vyana Ümumi Xəstəxanasında sensor afaziya halı — xanım E., o bizə «ensefalitik qarışıqlıq» kimi təqdim edilmişdi — görmüşəm ki, onun nitqi də eyni xüsusiyyətləri nümayiş etdirirdi: bütün daha dəqiq təyin olunmuş nitq hissələrinin — isimlərin, sifət və fellərin — yoxsulluğu, bütün indifferent nitq hissələrinin bolluğu və bir dəfə tələffüz etməyə müvəffəq olduğu həmin sözlərin təkrarlanması. Vernike sensor afaziyanın nitq pozğunluğunu «parafaziya ilə birlikdə söz ehtiyatının qorunub saxlanması» ilə xarakterizə etməyə çalışmışdır. Məncə, onu «bol nitq impulsları zamanı söz yoxsulluğu» kimi adlandırmaq daha düzgündür.

Lakin Lixtheymin sxemində spontan nitq üçün BM yolunu silsək, Lixtheymin elə bu yolun kəsilməsi ilə bu qədər sərbəst izah etdiyi «transkortikal motor afaziya» adlanan halları necə izah edəcəyik? Xatırlayırıq ki, bu hallar ona xas bir xüsusiyyət göstərir: spontan nitq tamamilə qeyri-mümkündür, halbuki deyiləni təkrarlama, ucadan oxumaq (yəni yazı obrazına görə danışmaq) və s. maneəsiz davam edir.

İndi isə xoşbəxtlikdən bu halları başqa yolla başa düşmək imkanındayıq. Heybner²³ bu yaxınlarda afaziyaya dair bir müşahidə dərc etdirmişdir ki, böyük əhəmiyyətinə görə ona bir neçə dəfə yenidən müraciət etməli olacağıq. Bu xəstə spontan nitq qabiliyyətini itirmiş, lakin deyiləni təkrarlamaq və ucadan oxumaq qabiliyyətini saxlamışdı; deməli, o, tipik transkortikal motor afaziya nümayiş etdirirdi. Bundan başqa, o, sözləri anlama qabiliyyətini də itirmişdi və özünün oxuduğunu, yazdığını və ya təkrarladığını da başa düşmürdü — bu pozuntular Lixtheymin transkortikal sensor afaziyası ilə üst-üstə düşür. Deməli, onun halını Lixtheymin sxemində sadə bir lezyonla izah etmək mümkün deyildi, lakin iki lezyonun — yəni BM və BA yollarındakı lezyonların — bir araya gəlməsi ilə izah etmək mümkün idi. Bu xəstənin cəsədinin yarılması sensor sahədə, hər halda, son dərəcə maraqlı yerləşmədə beyin qabığının yumşalması aşkar etdi; bu, Vernikenin yerini, birinci temporal qırışığı əhatə edirdi və yuxarıdan, arxadan və aşağıdan qalan qabıqdan ayırırdı; bundan başqa, üçüncü frontal qırışığın bir qırış kənarında təxminən mərci dənəsi böyüklüyündə səthi bir çökəklik vardı. (Şəkil 5.)

Beləliklə, əvvəlcə Lixtheymin sxemi təsdiqlənmiş kimi görünürdü, lakin daha yaxından düşündükdə Heybnerə haqq vermək lazımdır ki, motor sahədəki lezyon «nitqin güclü və dərin pozuntusunu» ona aid etmək üçün çox məhdud və əhəmiyyətsizdir. Üstəlik, o, qabığın özündə yerləşir, kortikal adlandırılmalıdır və heç bir mənada transkortikal deyil; əgər o pozuntu törətsəydi, həmin pozuntular təkrarlamada danışıqda olduğu qədər özünü göstərərdi. Deməli, müşahidə olunan nitq pozuntusunu izah etmək üçün sensor sahədəki əhəmiyyətli lezyondan başqa heç nə qalmır və biz bu haldan görürük ki, sensor mərkəzlərin digər qabıq əlaqələrindən ayrılması, yəni transkortikal sensor lezyon da spontan nitqin ləğvinə səbəb olur, yəni BM yolu BA yolu ilə üst-üstə düşür, ya da yalnız səs obrazları vasitəsilə danışılır.

[Şəkil 5]

Heybnerin halında cəsədin yarılması nəticəsi.

Xatırlayırıq ki, Lixtheym subkortikal motor afaziya halında heca sınağı vasitəsilə müəyyən etmişdi ki, xəstə sözlərin səs obrazlarını öz düşüncə fəaliyyətindən oyada bilmirdi. Əgər Heybnerin halından Lixtheymin halına dair nəticə çıxara bilsək — ki, o, hər halda nitq funksiyalarının daha az zədələnməsini təmsil edir —, onda bu halda da lezyon sensor sahədə yerləşmiş olardı və sınağın mənfi nəticəsi burada əmin bir motor lezyon halında malik olacağı əhəmiyyəti itirərdi.

Bununla belə, bir qərarı tək bir hala əsaslandırmaq hər halda etibarsızdır, xüsusən də bu hal motor sahədə kiçik bir lezyon nümayiş etdirir. Buna görə də mən cəsədin yarılması nəticələri olan transkortikal motor afaziya adlanan bir neçə başqa hal tapmağa çalışdım və bununla mənim üçün gözlənilməz olan aşağıdakı nəticəyə gəldim. Təkrarlama qorunub saxlanılarkən spontan nitq qabiliyyətsizliyi mütləq sensor sahədə lokalizasiyaya dəlalət etmir. Transkortikal motor afaziya üçün xarakterik olan bu simptom xəstəliyin yalnız motor bölgədə yerləşməsi halında da rast gəlinir; lakin yalnız bir halda lezyonu həqiqətən «transkortikal» adlandırmaq mümkün idi. Bu halda (Magnan²⁴) söhbət dura materin daxili səthində oturan, yuxarıdan sol yarımkürəyə paz kimi daxil olan və ucu üçüncü frontal qırışığa və insulanın yuxarı kənarının ön üçdə birinə qədər çatan bir şişdən gedirdi. Xəstə özü haqqında məlumat vermək qabiliyyətindən məhrum idi, yalnız ayrı-ayrı sözlər və mənasız hecalar danışırdı, lakin eşitdiyi sözləri yaxşı təkrarlaya bilirdi.

Cəsədin yarılması nəticəsi ilə birlikdə tapdığım digər iki halda lezyon motor qabığın özündə yerləşirdi, daha doğrusu, o, bu sözün o mənasında «transkortikal» idi ki, bu sözü afaziya təlimində istifadə üçün bu qədər yararsız edir. Bir halda o, motor mərkəzin üzərində bir qanaxmadan, digərində isə sonuncunun içində ilişib qalmış bir sümük qırığından ibarət idi. Hər iki hal Hammond²⁵-a aiddir və onun tərəfindən aşağıdakı kimi bildirilir:

I. 1857-ci ilin yayında Hammond Qayalı dağlarda bir dəstə əsgər və fəhlə ilə birlikdə olduğu zaman fəhlələrdən biri — bir meksikalı — digərindən dəyənəklə sol gicgahına elə bir zərbə aldı ki, huşunu itirərək yerə yıxıldı. Yaralı özünə gəldikdə söz yaddaşını tamamilə itirmişdi, lakin artikulyasiya qabiliyyətini heç də itirməmişdi. Öz-özünə heç danışa bilmirdi, lakin ona sözlər deyildikdə, bir dəfəyə çoxlu söz tapşırılmamaq şərti ilə, artikulyasiyada heç bir səhv etmədən onları təkrarlayırdı. Məsələn, Hammond ona: «Como sientes ahora?» (İndi özünü necə hiss edirsən?) — deyə soruşduqda, o: «Como sien, sien, sien» — deyə təkrarlayır və sonra göz yaşlarına boğulurdu. Xəstə növbəti gün öldü; «sol ön payın lateral arxa kənarına aid yarım dollar böyüklüyündə ekximoz, bundan başqa sağ arteria meningea medianın cırılması» aşkar edildi.

Ola bilsin ki, kimsə Hammondun bu haldakı tədqiqinin o qədər də hərtərəfli olmadığını güman edəcək, çünki o, müşahidəyə əlavə edir: «O vaxt sol ön payın zədələnməsinə xüsusi əhəmiyyət vermirdim; yalnız 1861-ci ildə Paris Akademiyasındakı müzakirədən sonra bu haldakı amnestik afaziyanın həmin zədələnmədən qaynaqlandığına əmin oldum.»

II hal. 1868/69-cu ilin qışında Hammond bir kişi görür ki, o, bir neçə ay əvvəl daş karxanasında işləyərkən bir maşından başının sol tərəfinə zərbə almışdı. Xəstə çox zəkalı görünürdü, ona deyilən hər şeyi başa düşürdü, özü danışmaq üçün ən ümidsiz səylər göstərirdi, lakin «bəli» və «xeyr»dən başqa heç bir söz çıxara bilmirdi. Hammond ondan soruşdu: «Prussiyada doğulmusunuz?» — «Xeyr.» «Bavariyada?» — «Xeyr.» — «Avstriyada?» — «Xeyr.» — «İsveçrədə?» — «Bəli, bəli, bəli, İsveçrə, İsveçrə.» Bu zaman gülür və əlini hər tərəfə hərəkət etdirirdi. — Hammond güman etdi ki, həmin qəzada kəllənin daxili qapağında sınıq baş vermiş və bir sümük qırığı üçüncü frontal qırışa təzyiq edir. O, trepanasiya tövsiyə etdi; bu da həyata keçirildi və diaqnozunu tam həcmdə təsdiqlədi. Xəstə narkozdan oyanan kimi nitqi bərpa olundu.²⁶

Deməli, görürük ki, burada Lixtheymin transkortikal motor afaziyası BM yolunun kəsilməsi ilə ən kiçik bir əlaqəsi olmayan lezyonlar nəticəsində meydana gəlir.

Bu halları daha yaxından nəzərdən keçirdikdə isə qarşımızda başqa bir mühüm aspekt açılır ki, bu da başqa nitq pozğunluqları üçün nəzərə alına bilər. Hamıya məlumdur ki, motor afaziya halların böyük əksəriyyətində yumşalma əsasında baş verir. İndi isə, şübhəsiz ki, diqqətəlayiq bir təsadüfdür ki, yuxarıda qeyd etdiyim sözdə transkortikal motor afaziya halları, Heybnerin sensor lezyon aşkar edən halı istisna olmaqla, tamamilə başqa xarakterli lezyonlara gedib çıxır. Lixtheymin nümunə halı özü travmatik xarakter daşıyır, Hammondun iki halı da belədir. Magnanın halında isə söhbət bir şişdən gedirdi.²⁷

İndi bilirik ki, xəstəliyi ümumiyyətlə simptomlarla büruzə verən beyin hissələri bizə həmişə yalnız lokal simptomlar verir; bu halda proses diaqnozunu halın yan şərtlərindən və ya xəstəliyin gedişatından təxmin etmək bizə qalır. Nitq aparatı isə simptomatik ifadə üsullarının elə zənginliyinə malikdir ki, yalnız ondan gözləyə bilərik ki, o, təkcə lokalizasiyanı deyil, həm də lezyonun təbiətini funksiya pozuntusunun xarakteri ilə büruzə verəcək. Bəlkə də bir gün afaziyaları qanaxmadan yumşalma ilə klinik olaraq ayırmaq və bir sıra nitq pozuntularını nitq aparatındakı xüsusi proseslər üçün xarakterik kimi tanımaq bizə nəsib olacaq.

Sözdə transkortikal motor afaziya üçün hər halda sübut edilmiş hesab etmək lazımdır ki, onun mövcudluğu spontan nitq üçün BM yolu fərziyyəsinin lehinə heç nə sübut etmir. Nitq pozğunluğunun bu forması ya sensibel nitq sahələrinin lezyonlarından, ya da motor sahənin elə xüsusi xəstəlik hallarından irəli gəlir ki, bunlar vasitəsilə motor nitq mərkəzi normala nisbətən aşağı salınmış funksional vəziyyətə düşür.²⁸

Çarlton Bastian²⁹, Lixtheymin sözdə transkortikal motor afaziyası üçün bizimlə eyni izahatı verərək, bir mərkəzin azalmış oyanma qabiliyyətinin üç vəziyyətini fərqləndirir. Ən yüngül aşağı düşmə onda özünü göstərir ki, bu mərkəz artıq «ixtiyari» təhrikə reaksiya vermir, lakin hələ də başqa bir mərkəzdən assosiasiya yolu ilə təhrikə və birbaşa sensibel qıcığa reaksiya verir. Daha güclü funksional zədələnmədə o, yalnız birbaşa sensibel qıcığa reaksiya verir, nəhayət ən dərin səviyyədə bu da sıradan çıxır. Transkortikal motor afaziya üçün deməli belə güman etmək lazımdır ki, motor mərkəzi hələ birbaşa sensibel oyanma ilə fəaliyyətə gətirilə bilər, halbuki «ixtiyari» təhrik artıq bunu bacarmır; bu motor mərkəzi həmişə akustik sensorla assosiasiya vasitəsilə təhrik edildiyindən, oyanma qabiliyyətinin dəyişməsinin səbəbi sensor mərkəzdə də, motorun özündə də ola bilər.

İndi görürük ki, klinik müşahidə olunan nitq pozğunluğu formasını lokallaşmış keçirici yolun kəsilməsi ilə deyil, funksional vəziyyətin dəyişməsi haqqında fərziyyə ilə izah etmək nöqtəsinə gəlmişik. Bu addım afaziyanın bütövlükdə dərk edilməsi üçün o qədər mühüm olduğundan, əminliyimizi bir daha təkrar edək: biz lokalizasiya izahından əl çəkməyə məcbur olmuşduq, çünki cəsəd açılışı nəticələri (Heybner, Hammond) buna zidd idi. Ch. Bastian ilə birlikdə qəbul etdiyimiz fərziyyə bizə o faktın təbii ifadəsi kimi görünür ki, təkrarlama hər dəfə spontan nitqdən daha uzun müddət qorunub saxlanılır. Sonralar elə faktlarla tanış olacağıq ki, onlar bizə həm də sübut edəcək: bir mərkəzin assosiativ fəaliyyəti sözdə «spontan» fəaliyyətdən daha az asanlıqla itir. Bastianın fərziyyəsi ilk baxışda doğrudan da bir qədər qəribə görünür; o, məhdud lezyonlar və onların təsirləri ilə məşğul olan düşüncə gedişinə qarşı birdən-birə ortaya çıxan bir şey kimi dayanır. Bir mərkəzdə oyanmanın aşağı salınması, ilk baxışda belə düşünmək olar ki, izahı üçün heç bir lezyona ehtiyac duymur, o bizə saf «funksional» vəziyyət kimi görünür. Bu doğrudur və transkortikal motor afaziya kimi elə oxşar vəziyyətlər ola bilər ki, onlar yalnız funksional zədələnmə nəticəsində, orqanik lezyon olmadan meydana gəlmişdir. Lakin «orqanik lezyon» ilə «funksiya pozulması» arasındakı münasibəti daha aydın başa düşdükdə, görmək lazımdır ki, bir sıra orqanik lezyonlar özlərini funksiya pozulmalarından başqa cür göstərə bilməz və təcrübə göstərir ki, bu lezyonlar həqiqətən də başqa heç nə etmir. Onilliklər boyu klinikanın bizə təqdim etdiyi pozulmaları funksiyaların lokalizasiyası bilikləri üçün istifadə etmək səyi ilə idarə olunaraq, biz orqanik lezyondan tələb etməyə öyrəşmişik ki, o, sinir sisteminin elementlərinin bir hissəsini tamamilə məhv etsin, digərlərini isə tamamilə zədəsiz buraxsın, çünki yalnız bu halda o, bizim məqsədlərimiz üçün yararlı olur. Yalnız az sayda lezyon bu şərtləri ödəyir. Əksəriyyəti isə birbaşa dağıdıcı deyil və daha çox sayda elementi öz pozucu təsir dairəsinə cəlb edir.

Bundan başqa, natamam dağıdıcı lezyonun tutduğu aparata münasibətini nəzərdən keçirmək lazımdır. Burada reallıqda da rast gəlinən iki hal düşünülə bilər. Ya aparat lezyon nəticəsində ayrı-ayrı hissələrində şikəst görünür, halbuki onun qorunub saxlanmış hissələri dəyişməz şəkildə fəaliyyət göstərir, ya da o, bütöv kimi lezyona həmrəy reaksiya verir, ayrı-ayrı hissələrin itkisini göstərmir, əksinə, öz funksiyasında zəifləmiş olduğunu ortaya qoyur; natamam dağıdıcı lezyona funksiya pozuntusu ilə cavab verir ki, bu da qeyri-maddi zədələnmə nəticəsində də meydana gələ bilərdi. Məsələn, yuxarı ətraf üçün mərkəzi aparat bizə hər iki reaksiya tərzini göstərir. Əgər ön mərkəzi qırışda kiçik bir orqanik lezyon yerləşirsə, onun təsiri təcrid olunmuş iflicdə, məsələn, baş barmaq əzələlərinin iflicində ola bilər. Lakin daha çox rast gəlinən odur ki, təsir bütün qolun orta dərəcəli parezi kimi təzahür edir. Nitq aparatı isə bütün hissələrində dağıdıcı olmayan lezyonlara qarşı ikinci növ reaksiya göstərir, belə bir lezyona həmrəy (heç olmasa qismən həmrəy) surətdə funksional pozuntu ilə cavab verir. Məsələn, heç vaxt olmur ki, motor mərkəzdə kiçik bir lezyon nəticəsində yüz söz itirilsin və onların xarakteri yalnız lezyonun yerindən asılı olsun. Hər dəfə göstərmək olar ki, qismən itki bu mərkəzin ümumi funksional zəifləməsinin ifadəsidir. — Yeri gəlmişkən, nitq mərkəzlərinin bu cür davranması öz-özünə aydın deyil və sonralar bizə bu mərkəzlərin quruluşu haqqında tam müəyyən bir təsəvvür əldə etməyə kömək edəcək.

Motor afaziya haqqındakı bu müzakirəni bitirməzdən əvvəl elə iki məqamı xatırlamalıyam ki, onlar burada ən münasib şəkildə həllini tapır. Əgər transkortikal motor afaziya norma ilə tam oyanmazlıq arasında yerləşən bir halın simptomudursa, o zaman gözləmək lazımdır ki, bu simptom motor afaziyada yaxşılaşma baş verdikdə ortaya çıxsın, yəni motor afaziyalı xəstələr yenidən spontan danışmağa başlamazdan əvvəl təkrarlamağı daha erkən və daha yaxşı öyrənsinlər. Hesab edirəm ki, Oglenin³⁰ bir halı bu xarakteri göstərir; başqa cür desək, gözləntim üçün çoxsaylı təsdiqlər toplamaq imkanım olmadı. Deməliyəm ki, müşahidəçilərin diqqəti bu məqama yönəlməmişdir.

Bundan başqa, elə bir etirazı nəzərə almalıyam ki, şübhəsiz, hər bir oxucu onu artıq öz-özünə etmişdir. Əgər spontan nitq BAM yolu ilə səs obrazları üzərindən baş verirsə, o zaman hər bir sensor afaziya spontan nitqin itkisini, yalnız onun pozğunluğunu deyil, özü ilə gətirməli idi. Necə izah etməli ki, sensor afaziyada hələ də kifayət qədər zəngin, hətta düzgün olmasa da, danışılır?

Çətinliyi yalnız qəbul edə bilərəm və başqa bir çətinliyə işarə etməklə cavab verirəm. Elə logoplegiya halları var ki, nitqin anlaşılması və nitq ifadəsi eyni vaxtda ləğv olunur və belə hallarda sensor afaziyada spontan nitqin itirilməsi tələbimizin yerinə yetdiyini görə bilərdik. Lakin onlar motor və sensor sahələrə eyni vaxtda toxunan çoxsaylı və ya geniş lezyonlara əsaslanır. Bu hallar klinik olaraq tamamilə xüsusi bir gedişat alır. Belə ki, sensor pozğunluq yaxşılaşır və sonrakı mərhələdə xəstə saf motor afaziya mənzərəsi verir. Həmçinin ola bilər ki, bir xəstəlik halı əvvəldən motor afaziya kimi ortaya çıxsın, halbuki cəsəd müayinəsində aşkar edilir ki, yalnız Brokanın yeri deyil, nitq bölgəsinin qalan böyük bir hissəsi, o cümlədən Vernikenin yeri də məhv olmuşdur. Kahler³¹ bu nadir olmayan hallardan birini bildirmiş və digərlərini də toplamışdır. Deməli, əminliklə bilirik ki, sensor mərkəz A məhv olduqda söz karlığı olmur, heç olmasa daimi söz karlığı olmur, halbuki hər bir söz karlığı bu mərkəzin lezyonuna aid edilməlidir. Bu ziddiyyətin necə həll olunacağını hələlik deyə bilmərəm; yalnız təxmin edirəm ki, bunun aydınlaşdırılması əvvəl qoyulan sualın — sensor afaziyanın niyə həmişə nitqin tam itkisi ilə müşayiət olunmadığının — cavabını da özü ilə gətirəcəkdir. Nitq mərkəzləri nəzəriyyəsi baxımından demək lazımdır ki, A mərkəzinin hüdudları bizə hələ kifayət qədər etibarlı şəkildə məlum deyil.

Yeri gəlmişkən, sensor afaziya heç bir nitq pozğunluğu olmadan, az parafazik, yüksək dərəcəli nitq yoxsulluğu ilə və nitqin tamamilə eybəcərləşməsi ilə, anlaşılmaz qarışıqlığa qədər rast gəlinir. Allen Starrın³² fikrincə, motor nitq funksiyasının bu cür müxtəlif dərəcəli pozulmalarını həssas bölgədə lezyonun müxtəlif lokalizasiyası ilə izah etmək mümkün olmamalıdır. Bəlkə də sonralar irəli sürüləcək bəzi qeydlər bu çətinliyin aydınlaşdırılmasına bir qədər kömək edəcəkdir.

IV.

Lixtheymin nitq pozğunluqlarının lokalizasiya izahını bu qədər ardıcıl həyata keçirən həmin əsəri ilə təxminən eyni vaxtda Qraşeyin³³ bir mühazirəsi məlum oldu; ona tezliklə afaziyanın anlaşılması üçün əsas əhəmiyyət aid edildi, hərçənd o vaxtdan bəri çoxları bu şəkildə yaradılmış əsaslar üzərində davam etmədi. Qraşeyin xəstəlik halı bir tək nöqtədən başqa heç bir xüsusiyyət göstərmirdi; söhbət pilləkəndən yıxılması nəticəsində kəllə sınığı almış, sağ qulağında demək olar tam kar olan, iybilmə və dadbilmə qabiliyyətini itirmiş, sağ gözü ilə yalnız əl hərəkətlərini seçə bilən, solda % görmə itiliyi və konsentrik daralmış görmə sahəsi olan 27 yaşlı kişidən gedirdi. Facialis və Hypoglossus, həmçinin sağ tərəfin bütün bədən əzələləri paretik idi. Bundan başqa xəstə nitq pozğunluğu göstərirdi ki, bu da xəsarətdən dərhal sonra söz karlığı kimi özünü büruzə verirdi. Qraşey onu müşahidəsinə götürdüyü vaxt onun nitq qabiliyyəti çox bərpa olunmuşdu və yalnız adi pozğunluq qalıqlarından bəzilərini göstərirdi. Xəstə ardıcıl danışa bilirdi, bütün neytral nitq hissələrini çətinlik çəkmədən işlədirdi, bəzi felləri və sifətləri də, danışıq axınında burada-burda bir isim də tapırdı, lakin onların çoxunda dayanıb təsvirlərlə («filan şey») köməklik edirdi. Xəstələnməsindən əvvəl tanıdığı hər bir obyekti tanıyırdı, lakin heç vaxt onun adını tapa bilmirdi. Sözləri anlaması sağlam idi.

Danışıq axınında isimləri işlətmək və tanınmış əşyaları adlarla işarələmək qabiliyyətsizliyi, deyildiyi kimi, qədim müəlliflərin ataktik afaziyadan ayırdıqları sözdə amnestik afaziyanın ən adi simptomlarından biridir.³⁴

Bu amnestik afaziyanın yol kəsilməsi ilə səciyyələndirilə bilən nitq pozğunluğu növlərinə münasibəti dərk edilməyə həmişə çətinlik törətmişdir. Bu, təbii ki, başa düşüləndir, çünki bir təsnifat psixoloji, digəri isə anatomik baxış bucağına əsaslanırdı.

Lixtheym amneziyaları digər nitq pozğunluğu formaları ilə eyni səviyyəyə qoymağı yolverilməz hesab edirdi; onun fikrincə, amneziya onun təsvir etdiyi tiplərin və onların geriləmə hallarının tez-tez rast gəlinən müşayiətçi əlamətidir, lakin ocaq simptomu deyildir və daha diffuz patoloji proseslərdə, beyində ümumi qan dövranı pozuntusunda və ya beyin fəaliyyətinin senil geriləməsinin əlaməti kimi özünü göstərir.

[Fig. 6]

Qraşeyin xəstəsinin funksiya pozuntusunu izah etdiyi sxem. Bu sxemdə: A — səs obrazları üçün mərkəz; B — obyekt obrazları üçün mərkəz; C — simvollar, yəni yazılmış və ya çap olunmuş hərflər, sözlər və rəqəmlər üçün mərkəz; D — nitqin hərəkət təsəvvürləri üçün mərkəz; F — fonasiya və artikulyasiya sinirlərinin nüvələri; G — yazının hərəkət təsəvvürləri üçün mərkəz; H — yazarkən fəaliyyət göstərən motor sinirlərin nüvələri.

Bütöv bir nitq pozğunluğu sinfində başqa bir hal üçün yeganə həlledici sayılmış lokalizasiya baxışlarını kənara qoymaq tələbi ilk baxışda heç də inandırıcı görünmür. Qraşey isə öz amnestik afaziya halının xüsusiyyətlərini burada verilmiş sxemin köməyilə təhlil etməyi qarşısına məqsəd qoydu (Şəkil 6) və belə nəticəyə gəldi ki, bu hal o zaman izah oluna bilər ki, səs obrazlarından obyekt obrazlarına gedən yolun açıq, səs obrazlarına gedən yolun isə kəsildiyi qəbul edilsin. O zaman xəstə ona deyilən sözü göstərilən obyektə düzgün aid etməyə qadir olardı, lakin göstərilən obyekt üçün səs obrazını tapmağa qadir olmazdı.

Onun xidməti bundan ibarət idi ki, o, bu izah cəhdini yenidən bu sözlərlə rədd etdi: «Bu yolla nəhayət hər bir simptom izah edilə bilərdi .... buna görə də mən keçiricilik qabiliyyətli birləşdirici yolların ixtiyari qoşulub ayrılması ilə kifayətlənmədim, əksinə xəstəni daha ətraflı tədqiq etdim və tapdım ki, zahirən normal olan mərkəzlər .... funksiyalarında əhəmiyyətli dərəcədə pozulmuşdur»

Belə ki, onun xəstəsi Qraşeyin ifadə etdiyi kimi, «obyekt obrazlarını, səs obrazlarını və simvolları» uzun müddət saxla bilmək qabiliyyətsizliyinin nəzərəçarpan əlamətini göstərirdi. Ona yaxşı tanıdığı bir əşya göstərilsə və bir an sonra ondan göstərilən əşyaya toxunmaq tələb edilsəydi, o, bu arada əşyanın hansı olduğunu unutmuşdu; ona bir söz deyilsə, diqqətini başqa bir sözlə yayındırsaydılar və sonra ondan əvvəlki sözü təkrarlamağı tələb etsəydilər, o, hər dəfə onu unutmuşdu və yaddaşında yalnız sonuncu söz qalırdı və s. Buna görə də o, ardıcıl və nəzərəçarpan fasilələrlə yaranan «obyekt obrazlarını, səs obrazlarını, toxunma obrazlarını və simvolları» bir bütövə birləşdirmək və bütöv kimi qavramaq qabiliyyətində deyildi. Ona tanıdığı bir obyektin şəklini ortasında bir yarıq kəsilmiş kağız vərəqi ilə örtsəydilər və yarığı elə sürüşdürsəydilər ki, şəkil yalnız ardıcıl görünsün, o, bu şəkildə əldə edilən hissə təəssüratlarından şəkli birləşdirə bilməzdi; kağız vərəqini götürsəydilər, o, şəkli bütöv kimi görür və dərhal tanıyırdı. Yazılmış və ya çap olunmuş bir sözü eyni şəkildə örtsəydilər ki, onun hərfləri yalnız tək-tək və ardıcıl görünsün, o, bütün hərfləri ardıcıl tələffüz edirdi, əks istiqamətdə oxuya bilirdi, lakin obyekt obrazlarından sözü heç vaxt oxuya bilmirdi, çünki sonuncu hərfdə bütün əvvəlkiləri unutmuşdu.

Qraşey xəstəsinin nitq pozğunluğunu bu ümumi qavrayış zədələnməsindən izah edirdi və bunun üçün lokalizasiya olunmuş lezyon qəbul etməyə ehtiyac duymurdu. O izah edirdi ki, obyekt göz tərəfindən işığın ani təsiri zamanı da qavranıla bilər; səs obrazı isə qavranılması üçün daha uzun vaxt tələb edir, çünki qulağımız üçün o, yaranan, ardıcıl surətdə meydana gələn bir obyektdir. Obyekt təəssüratının müddəti 0,06 saniyəyə düşərsə, bu hələ də bütöv kimi qavranıla bilər, halbuki ona aid səs obrazı həmin vaxt ərzində yalnız ilk hərfi ilə qavranıla bilər. Lakin obyekt obrazı ilə səs obrazı bir-birinə hissə-hissə uyğun gəlmir; məsələn, «Pferd» (at) sözündən «P» səsi Pferd obyektinin heç bir hissəsinə uyğun gəlmir; səs obrazı obyektə münasibət qazana bilməsi üçün əvvəlcə tamamlanmalıdır. «Deməli, bir obyekt obrazından bir səs obrazı doğurulacaqsa, obyekt obrazı tamamlanmış olmalı və səs obrazının ayrı-ayrı hissələri ardıcıl surətdə meydana gələnə qədər davam etməlidir. Tamamlanmış Pferd obyekt obrazının müddəti 0,06 saniyə dəyərinə düşərsə, bu obyekt obrazından ən çoxu səs obrazının tək bir hissəsi, bir hərfi doğurula bilər.» — «Əksinə, bir səs obrazından bir obyekt obrazı doğurulacaqsa, yenə də yaranan səs obrazının heç bir hissəsi obyekt obrazının heç bir hissəsini oyandıra bilməz, çünki bu obrazların hissələri bir-birinə uyğun gəlmir. Səs obrazı daha çox tamamlanmış olmalı və obyekt obrazı meydana gələnə qədər davam etməlidir.» Lakin obyekt obrazı meydana gəlməsi üçün yalnız bir ana ehtiyac duyduğundan, səs obrazının qısaldılmış müddəti zamanı da baş tutur.

«Deməli görünür,» — deyə Qraşey yekunlaşdırır, — «eyni bir pozulma nəticəsində obyekt obrazlarından səs obrazlarına keçid pozulur, səs obrazlarından obyekt obrazlarına keçid isə pozulmur.» Biz buna əlavə edirik: hər hansı bir yolda və ya mərkəzdə lezyon fərziyyəsi olmadan.

Qraşeyin xəstəsi başqa bir xüsusiyyəti ilə də seçilirdi. Çatışmayan adları yazmaqla tapa bilirdi, əgər bu zaman obyekti gözdən qaçırmamaq imkanı olsaydı. Obyektə baxır, sonra adın ilk hərfini yazır, onu oxuyur və daim tələffüz edirdi, sonra yenidən obyektə baxır, ikinci hərfi yazır, tapılmış hərflərin ikisini də tələffüz edir və bu qaydada son hərfi və bununla da axtarılan adı tapana qədər davam edirdi. Bu özünəməxsus üsul, ayrı-ayrı təəssüratların qısa müddəti ilə kifayət qədər izah olunurdu, əgər nəzərə alınsaydı ki, tapılmış hərfin yazılması və oxunması keçici təəssüratı sabitləşdirmək üçün vasitə idi. Qraşey bu müşahidədən haqlı olaraq belə nəticə çıxara bilərdi ki, səs obrazları, yazı obrazları və oxu obrazları bir-birinə hissə-hissə uyğun gəlir və bunların assosiasiyası beləliklə, ayrı-ayrı hiss təəssüratlarının müddəti xeyli azaldıqda belə, hələ də söz tapmağa gətirib çıxara bilər.

Beləliklə, sübut olunmuş görünürdü ki, afaziyanın elə halları var ki, onlarda lokalizasiya olunmuş lezyona əl atmaq lazım deyil; bu hallar öz xüsusiyyətlərini nitq aparatının fizioloji sabitinin dəyişməsindən izah edir. «Qraşey afaziyası» Vernike-Lixtheym tərəfindən təsvir olunmuş, lezyonların lokalizasiyasına əsaslanan afaziyalarla kəskin şəkildə qarşı-qarşıya qoyula bilirdi və belə bir ümid var idi ki, «amnestik afaziyanın» başqa formalarını duyğu təəssüratlarının müddətinin qısalmasından başqa digər funksional amillərin aşkara çıxarılması yolu ilə izah etmək mümkün olacaq. Lakin Vernike³⁵ özü iti bir tənqidlə Qraşey təhlilinin bu prinsipial əhəmiyyətini məhv etdi. O, diqqəti ona yönəldir ki, səs obrazı hərflərdən ibarət kimi eşidilmir. Səs bütöv bir şeydir; onun hərf səslərinə parçalanması yalnız sonralar həyatda yazı dili ilə razılaşma məqsədilə baş verir. Vernikenin nəzərindən o da yayınmadı ki, Qraşeyin təsəvvürü başqa bir ciddi etiraza məruz qalırdı. Əgər xəstə sözün səsini hərf səslərindən qurmağa məcbur idisə, onun eşitməsi oxumasından yaxşı ola bilməzdi; o, yazmaqla sabitləşdirmədən bir sözü belə anlamağa qadir olmamalı idi. Vernike bu etirazı belə ifadə edirdi: «Elə bir xəstə ki, ona müxtəlif obyektlər və ya hərflər ardıcıl göstərildikdə, hər dəfə ikincinin üzərində birincini unudur, sərbəst oxuya bilir, ona deyilən hər şeyi anlayır, diktə ilə sözlər yaza bilir. Bir sözü, bir cümləni anlamaq üçün bir neçə hərfin səsi, cümlələrdə isə bir çox sözlərin səsi xəstənin yaddaşında o qədər saxlanmalıdır ki, cümlənin mənası anlaşılan şəkildə ifadə olunsun. Deməli, burada səs obrazları optik obyekt obrazlarından qat-qat uzun müddətə malikdir və yaddaş pozulması müəyyən mənada lokalizasiya olunmuşdur, belə ki, o, əsasən optik sahəyə təsir etmişdir» (s. 470).

Biz qeyd edirik ki, Vernike Qraşeyin halını lokalizasiya olunmuş (yəni qeyri-bərabər) funksiya pozulmasından başqa cür izah etməyi bacarmır. Lakin biz qəbul edə bilmərik ki, bu pozulmanın optik sahəyə köçürülməsi Qraşey müşahidəsinin xüsusiyyətini kifayət qədər aydınlaşdırır. Məsələn, xatırlayırıq ki, Qraşey öz halı üçün səs obrazlarının da qeyri-adi qısa müddətini birbaşa sübut etmişdi. Bundan başqa, əgər səs obrazlarının müddəti həlledici şəkildə azalmamışdısa, xəstənin tapılmış hərfi yazmaq və oxumaqla sabitləşdirməyə nə üçün ehtiyac duyduğu anlaşılmazdı; o, obyekt təəssüratını kifayət qədər tez-tez yenilədikdə, başqa kömək olmadan bütöv səs obrazına çata bilməli idi.

Qraşeyin halı başqa bir izah tələb edir və ümid edirəm ki, indi gətiriləcək izah mübahisəsiz olacaqdır. Duyğu təəssüratlarının müddətində ümumi azalma həqiqətən də söhbət mövzusu olan nitq pozğunluğuna gətirib çıxara bilməz. Riger³⁶ tamamilə oxşar yaddaş pozulması olan (həmçinin travma nəticəsində) bir xəstəni ən dəqiq şəkildə tədqiq etmiş və onun nitq pozğunluğuna da lazımi diqqət yetirmişdir. Bu xəstə danışıq axınında isimləri və sifətləri tapmaqda çətinlik çəkirdi və görülən obyektin adını demək üçün daim təşviqə ehtiyac duyurdu. Lakin axtardığı sözü həmişə tapırdı, yalnız uzun fasilədən sonra; bu fasilə isə sözü hərfləyərək axtarmaq üçün istifadə olunmurdu, əksinə söz birdən partlayırdı (s. 69). Qraşeyin halını izah etmək üçün ümumi yaddaş zəifliyi ilə yanaşı lokalizasiya olunmuş pozuntunu da qəbul etməliyik və onu səs obrazları mərkəzinə yerləşdirməliyik. Onda Bastianın azalmış oyanmanın ikinci mərhələsi kimi göstərdiyi hal mövcuddur: mərkəz normal («iradi») təhrikə artıq tabe olmur, lakin assosiasiya və həssas təhrikə hələ də qadir qalır. Qraşeyin halında səs obrazları mərkəzi artıq obyekt assosiasiyalarından birbaşa oyana bilmir, lakin oyanmanın səs obrazı ilə assosiasiya olunmuş oxu obrazına ötürülməsinə hələ də icazə verir. Görülən obyektdən çıxan oyanmanın təsir etdiyi anda ondan birinci hissə (hərf) tanına bilər, bu gedişatın təkrarlanması ilə isə qalanları; beləliklə bir yerə toplanmış oxu obrazının hərfləri sonra səs obrazını oyadır ki, bu da obyekt assosiasiyalarından oyadıla bilməzdi.

Mənim izahım xüsusi bir dəstək tapır: Qraşeyin xəstəsi əvvəlcə söz karı idi, yəni Qraşeyin təsvir etdiyi nitq pozğunluqlarını izah etmək üçün mənim daha cüzi bir lezyona məruz qaldığını fərz etdiyim eyni yerdə kobud bir lezyona malik idi. Təbii ki, bundan əlavə fərz edirəm ki, bu lezyona qarşı nitq aparatının akustik hissəsi solidar şəkildə reaksiya verirdi; bunu transkortikal motor afaziyanı müzakirə edərkən izah etmişəm.

Yeri gəlmişkən, Qraşeyinki kimi hallar əvvəllər də məlum idi. Gravesin³⁷ müşahidəsini bildirdiyi bir xəstə bir insultdan sonra isimlər və xüsusi adlar üçün yaddaşını itirmişdi, lakin onların ilk hərflərini tam əminliklə xatırlayırdı. O, ən çox işlənən isimlərin əlifba sırası ilə düzülmüş siyahısını hazırlamağı məqsədəuyğun hesab etmişdi; onu daim özü ilə gəzdirir və onun köməyi ilə danışırdı. Bir sözə ehtiyacı olduqda, baş hərfin altına baxır, axtarılan sözü açıq-aydın oxu obrazına görə tanıyır və gözlərini oxu obrazına dikmiş saxladığı müddətdə onu tələffüz edə bilirdi. Kitab bağlanan kimi sözü yenidən unudurdu. Aydındır ki, bu xəstə də çatışmayan sözlərə oxu obrazı vasitəsilə assosiasiya yolu ilə sahib olurdu.

Bir mərkəzin fəaliyyətinin onunla assosiasiyada olan digər mərkəzin fəaliyyəti ilə dəstəklənməsi zərurəti — belə ki, nitq fəaliyyəti baş verə bilsin — nitq pozğunluqlarının patologiyasında heç də nadir hallarda müşahidə edilməmişdir. Ən çox bu, vizual mərkəz (hərf obrazlarının yeri) üçün baş verir; buna görə də belə hallarda oxumaq qeyri-mümkün olur, əgər ayrı-ayrı hərflər yazılmır və ya havada cızılmırsa. Vestfal ilk dəfə yalnız «yazaraq oxuyan» bir afaziyalının belə müşahidəsini bildirmişdir; mənim tərcümə etdiyim Şarkonun yeni mühazirələrində³⁸ eyni hiylədən istifadə edən başqa bir söz korunun ətraflı xəstəlik tarixçəsi vardır. Nitq pozğunluqlarının patologiyası bununla sadəcə olaraq nitq funksiyalarının öyrənilməsi zamanı normal halda mövcud olmuş bir vəziyyəti təkrarlayır. Hələ sərbəst oxumağı bacarmadığımız müddətdə hamımız oxu obrazları haqqında bilikləri onların bütün digər assosiasiyalarını oyatmaqla təmin etməyə çalışırdıq; eyni şəkildə yazmağı öyrənərkən oxu obrazının yanında səs təsəvvürünü və motor innervasiya hissini də qıcıqlandırırdıq. Fərq yalnız ondadır ki, öyrənərkən mərkəzlərin müxtəlif vaxtlarda öz funksiyalarını qəbul etmiş mövcud rütbə nizamına bağlıyıq (əvvəlcə sensor-akustik, sonra motor, daha sonra vizual və nəhayət qrafik), patoloji hallarda isə köməyə ən çox elə o mərkəz cəlb edilir ki, o, ən fəaliyyət qabiliyyətli olaraq qalmışdır. Graves və Qraşey hallarının özünəməxsusluğunu yalnız onda axtarmaq olar ki, burada məhz səs obrazları mərkəzi digər mərkəzlər tərəfindən dəstəyə ehtiyac duyur, halbuki onlar öz fəaliyyətlərində adətən ondan asılıdırlar.

Qraşeyin tədqiqi ilk vaxtlar ona amnestik afaziyanın lokalizasiya istisna edilməklə izahı kimi aid edilən əhəmiyyəti saxlamasa da, çoxsaylı yan tapıntılar sayəsində yenə də davamlı dəyər iddia edə bilər. O, ilk növbədə nitq mərkəzlərinin bir-biri ilə həqiqi münasibətinə, onların səs obrazları mərkəzindən asılılığına yenidən toxunmuş, bizə ilk dəfə nitq prosesi zamanı assosiasiyaların mürəkkəb və istiqamətcə dəfələrlə qırılmış gedişi haqqında təsəvvür vermiş, nəhayət, heç vaxt hərfləyərək oxumaqdan başqa cür oxunmadığını sübut etməklə oxu pozuntularının qiymətləndirilməsi üçün düzgün baxış bucağını sarsılmaz şəkildə müəyyən etmişdir. Sonuncu baxımdan bəlkə də bir məhdudiyyət irəli sürmək lazımdır. Ehtimal ki, müəyyən oxu növlərində (xüsusən müəyyən sözlər üçün) bütöv sözün obyekt obrazı da onun tanınmasına töhfə verir. Bununla izah etmək olar ki, bütün hərflərə kor olan şəxslər yenə də öz adlarını və ya onlara çox tanış olan bir sözü çapda (bir şəhərin, müalicə müəssisəsinin adı və s.) oxuya bilirlər və Leybenin³⁹ bir xəstəsi üzərində uzun müddət nəticəsiz əlləşdiyi bir sözü, söz ondan alındıqdan sonra, yəni hərfləmə üçün əsas qalmadıqdan sonra tələffüz etmişdir. Güman etmək lazımdır ki, bu arada çap və ya yazı sözünün obyekt obrazı onun yaddaşına kifayət qədər dərin həkk olunmuşdu (Leybenin izahı).

Biz nitq pozuntularının elə anlayışından çıxış etdik ki, o, afaziyanın bir formalarını tamamilə yolların və mərkəzlərin məhdud lezyonlarının effektləri ilə izah etmək istəyirdi, digər afaziya sırasını isə yalnız nitq aparatındakı funksional dəyişikliklərə aid edirdi. Transkortikal motor afaziya nümunəsində göstərdik ki, bunun üçün lokalizasiya izahı yolverilməzdir, əksinə, burada da funksiya dəyişikliyi haqqında fərziyyələrə girmək lazımdır. Qraşey halının tənqidindən isə belə nəticə çıxardıq ki, amnestik afaziyaları lokalizə edilmiş lezyon fərziyyəsindən başqa cür izah etmək mümkün deyil. Bir-birinə zidd olan bu iki fərziyyə arasında bir bənd tapdıq: nitq aparatının mərkəzləri birbaşa dağıdıcı olmayan lezyonlara qarşı funksiya dəyişikliyi ilə, belə deyək, həmrəy reaksiya verirlər; və bizə məlum olan belə funksiya dəyişiklikləri kimi Bastianın oyanmazlığın üç pilləsini qəbul etdik: bir mərkəz 1. ümumiyyətlə artıq fəaliyyət göstərmir, 2. yalnız həssas qıcığa cavab verir, 3. hələ də digər mərkəzlə assosiasiyada fəaliyyət qabiliyyətlidir. İndi hər hansı bir nitq pozuntusu halında yolun kəsilməsinin nəticələrini funksional vəziyyətin modifikasiyası ilə yanaşı tapmağa hazır olduğumuzdan, qarşımızda nitq pozuntusunun bir simptomunu bu səbəblərdən hansına aid etməli olduğumuzu göstərmək vəzifəsi durur. Bundan başqa, bizim vəzifəmiz nitq pozuntularının bizim irəli sürdüyümüz etirazlara məruz qalmayan başqa bir anlayışını həyata keçirmək olardı.

V.

Yuxarıdakı bölmələrin birində eşitdik ki, Vernikenin nitq prosesi nəzəriyyəsinin əsasında beyin qabığındakı «mərkəzlərin» roluna dair tamamilə müəyyən bir fərziyyə qoyulmuşdur və nitq pozuntularının klinikası belə bir fərziyyədən çıxarıla biləcək müəyyən gözləntiləri doğrultmur. Bu, bizi həmin nəzəriyyənin özünü daha yaxından nəzərdən keçirməyə vadar etməlidir.

Vernikeyə görə təsəvvür etməliyik ki, böyük beyin qabığında müəyyən (həqiqətən də daha dəqiq sərhədləndirilməsi mümkün olmayan) yerlər vardır (məsələn, Broka yeri, Vernike yeri), onların sinir hüceyrələrində nitq funksiyasının işlədiyi təsəvvürlər bu və ya digər şəkildə mövcuddur. Bu təsəvvürlər görmə və eşitmə sinirləri yolu ilə çatmış təəssüratların qalıqlarıdır və ya nitq hərəkətləri zamanı innervasiya hissi və ya yerinə yetirilmiş hərəkətin qavrayışı kimi meydana gəlmişdir. Mənbələrindən birindən gəlməsindən asılı olaraq, onlar beyin qabığında bir yerdə yerləşir; belə ki, bir yer bütün «söz səs obrazlarını», digəri bütün «söz hərəkəti obrazlarını» və s. ehtiva edir. Bu ayrı-ayrı qabıq mərkəzlərinin əlaqəsini ağ lif kütlələri (assosiasiya dəstələri) təmin edir və mərkəzlər arasında beyin qabığının «tutulmamış sahəsi», Meynertin ifadəsi ilə «funksional boşluqlar» yerləşir.⁴⁰

Sonuncu təyinatla biz Vernikenin fikir gedişini tərk etdik və onu Meynertin təlimlərindən bir detal ilə tamamladıq. Vernike — afaziya nəzəriyyəsinin Meynertin daha geniş təlimlərinin yalnız bir tətbiqi olduğunu hər fürsətdə qeyd etməyi unutmayan Vernike — məhz nitq mərkəzləri barəsində əvvəlcə bir qədər fərqli baxışa üstünlük verirdi. Afazik simptom kompleksi haqqında əsərində ona hələ də Sylvi şırımı ətrafındakı bütün birinci qırış nitq mərkəzi sayılırdı; beyin xəstəlikləri dərsliyində isə nitq mərkəzləri birinci alın qırışının və birinci gicgah qırışının hissələri kimi təsvir edilmişdir. (Fig. 7.)

Bu yerdə Meynertin beyin quruluşu və beyin fəaliyyəti haqqında təlimini bir neçə cümlə ilə nəzərdən keçirməyi məqsədəuyğun hesab edirəm. Onun təsviri, eləcə də ona qarşı irəli sürüləcək etirazlar yalnız qısa və eskiz xarakterli olacaq və mövzunun yüksək əhəmiyyətinə uyğun gələ bilməyəcək. Lakin başqa cür qiymətləndirmə bu işin çərçivəsini xeyli aşardı, halbuki bu iş yalnız nitq pozğunluqlarının dərk edilməsindən bəhs etməlidir. Nitq pozğunluqları böyük beyin fəaliyyətinin daha ümumi dərk edilməsindən asılı olmadan qala bilmədiyi üçün, böyük beyinin ümumiyyətlə mənası məsələsinə heç olmasa toxunmağı özümə vacib sayıram.

Meynertin beyin quruluşu haqqındakı təlimi «kortiko-sentrik» adına layiqdir. Meynert özünəməxsus, anatomik münasibətləri geniş şərh etmə tərzində bildirir ki, beyin qabığı yerləşməsinin xarici xarakteri sayəsində bütün hiss təəssüratlarını əhatə etməyə, qəbul etməyə yararlı olur.⁴¹ O, həmçinin onu birləşmiş protoplazmatik bir varlığa bənzədir ki, bu varlıq bədənini, tərkib hissələrini özünə mənimsətmək istədiyi bir bədəni, bir boşluğa çevrilərək örtür.⁴² Bütün qalan beyin böyük beyin qabığının əlavəsi və köməkçi orqanı kimi, bütün bədən isə onun hiss tellərinin və tutma qollarının bir zirehi kimi görünür; bu tellər və qollar ona dünya mənzərəsini özünə qəbul etmək və ona təsir etmək şərtlərini verir.

[Fig. 7]

Vernikeyə görə, Lehrbuch der Gehirnkrankheiten, Bd. I, p. 206. Fig. XX. Kortikal nitq mexanizminin sxemi. F alın ucu, O ənsə, T sol yarımkürənin gicgah ucu, FS Fissura Sylvii. c mərkəzi şırım, g ön oksipital şırım, i interparietal şırım, k ön oksipital şırım, o parieto-oksipital şırım, e paralel şırım, 7—127 birinci üçüncü alın qırışı, X X keçid qırışları, x sensor nitq mərkəzi, y motor nitq mərkəzi, xy hər iki mərkəz arasında assosiasiya yolu, ax akustikus yolu, ym nitq əzələlərinə yol.

Beyin qabığına isə beynin bütün lif sistemləri aparır və ya ondan çıxır; bütün boz kütlələr bu lif kütlələrinin böyük beyinə doğru yolunda kəsilmələridir. Onurğa beyni böyük beyin qabığından ikiqat mənşə yolu ilə törəyir; bunu beyin ayağı bölgəsindəki en kəsiyi aşkara çıxarır. Beyin ayağının sözdə ayağı beyin qabığının hərəkət impulslarını periferiyaya ötürən yolları, həmçinin hiss təəssüratlarının beyin qabığına qəbulunu vasitəçilik edən yolları ehtiva edir. O, bu yolla bədənin bir proyeksiyasını təqdim edir, o qədər ki, sonuncu birbaşa beyin qabığından asılılıq altındadır.⁴³ Beyin ayağının sözdə papağı isə beyin qabığına onurğa beynində və beyin gövdəsində refleks əlaqələri barədə biliyi və bununla da öz hərəkət impulsları üçün ilk təhriki gətirir. Beyin gövdəsinin boz kütlələri ya, dördtəpəlik və görmə qabarı kimi, onurğa beyni telləri və böyük hiss səthləri ilə eyni vaxtda əlaqəsi sayəsində papaq vasitəsilə beyin qabığı ilə bağlı olan həmin reflektor aparatın tərkib hissələridir, ya da (mərcəkşəkilli nüvə-zolaqlı cisim) beyin ayağı ayağının qanqlionları kimi birbaşa böyük beyin yolunu kəsirlər. Xüsusilə bədən əzələlərini beyin qabığının təsiri altına salan motor yol qabıqdan periferiyaya doğru üç hissədə (proyeksiya sisteminin halqaları) uzanır; bunlar iki boz düyünlə (mərcəkşəkilli nüvə-quyruqlu nüvə və ön buynuzların boz maddəsi) ayrılır. Körpüdə o, bundan başqa körpü nüvələrinin boz maddəsi və «sapanşəkilli» lif dəstələri vasitəsilə kiçik beyinlə əlaqə tapır; kiçik beyin isə Meynertin beyin planında bir qədər kənarda qalmışdır.

Bəs, bu cür yollarla periferiya ilə bağlanan beyin qabığında bədənin əksi necə formalaşır? Meynert bu əksi «proyeksiya» adlandırır və onun bəzi qeydləri belə nəticə çıxarmağa imkan verir ki, o, həqiqətən də beyin qabığında bədənin proyeksiyasını, yəni nöqtə-nöqtə əksini qəbul edir. Bu mənada, məsələn, beyin qabığının gözün retinası ilə tez-tez müqayisəsi bunu göstərir; retina bir son orqandır ki, onun sinir maddəsi bir neçə müəllif tərəfindən «irəli çıxarılmış bir parça beyin qabığı boz maddəsi» adlandırılmışdır, halbuki morfoloji olaraq o, onurğa beyninin boz maddəsinin bir parçasına uyğun gəlməli idi. Sözün əsl mənasında proyeksiyanın başa düşülməsinə bundan başqa bəzi qeydlər də əlverişli görünür, məsələn: «Doğrudan da, ən yüksək ehtimalsızlıq odur ki, müxtəlif əzələ kütlələrini və dəri səthlərini, vəziləri və daxili orqanları təmsil edən beyin ayağının hər bir ayrı dəstəsi .... bütün qabıq səthində proyeksiya ilə təmsil olunmaq üçün o qədər yayılsın,»⁴⁴ ya da: «Beyin ayağından keçən bir en kəsiyi sanki bütün orqanizmi əhatə edir; o yalnız iy bilməz və kor olardı.»⁴⁵ Lakin Meynert təliminin digər inkişafı belə bir fərziyyəyə o qədər ziddir ki, mən onu burada onun özününkü kimi mübarizə etməyə cəsarət etmək istəməzdim. Buna qarşı, Munk və Meynert zəminində dayanan digər tədqiqatçıların böyük beyin qabığında bədənin tam və topoqrafik oxşar əksi ideyasını az-çox aydın təmsil etdiyini fərz etsək, demək olar ki, yanılmarıq.

İndi diqqəti ona yönəltmək istəyirəm ki, beyin anatomiyasının son dövr qazanımları Meynertin beyin quruluşu haqqında təsəvvürünü əsaslı cəhətdən düzəltmiş və bununla da onun beyin qabığına aid etdiyi rolu şübhə altına almışdır. Bu düzəlişlər məhz beyin qabığından bədən əzələlərinə gedən ən mühüm və ən yaxşı tanınan yolun gedişinə bağlanır. Əvvəlcə, zolaqlı cismin motor yolu kəsən bir qanqlion kimi təsəvvürü aradan qalxmışdır. Klinisistlər, başda Şarko olmaqla, göstərmişlər ki, onun lezyonu motor qabiliyyətə təsirini yalnız sözdə daxili kapsul ilə qonşuluğuna borcludur, halbuki daxili kapsula təsir etməyən qanqlion lezyonları da iflic yarada bilmir. Sonra Vernike⁴⁶ sübut etmişdir ki, beyin ayağının bu sözdə qanqlionu beyin qabığı ilə hər hansı geniş əlaqədən məhrumdur. Beləliklə, birinci ara halqa Meynertin proyeksiya yolunun gedişindən qoparılmışdır. Qeyri-bərabər vaxtlarda miyelin qınının əmələ gəlməsinin öyrənilməsi bu təsəvvürü təsdiqləmiş və Meynertin beyin quruluşu haqqında təsəvvürünə yeni bir boşluq gətirmişdir. Flexsiq sübut edə bilmişdir ki, motor yol böyük beyin qabığından əzələlərə həqiqətən qabıq boz maddəsindən daxili kapsuldan keçərək beyin ayağına fasiləsiz gedir və körpüdə beyinciklə heç bir əlaqəyə girmir. Piramida yolu bizim üçün indi ön buynuz boz maddəsi ilə böyük beyin qabığı boz maddəsi arasında birbaşa əlaqə sayılır; Meynertin iddia etdiyi beyincikin motor yola toxunması beləliklə əl çəkmişdir. Böyük subkortikal kütlələrdən yalnız thalamus opticus böyük beyin qabığına aiddir, o da böyük beyin paylarının anadangəlmə defekti zamanı zəifləyir; halbuki zolaqlı cisim böyük beyin defekti zamanı toxunulmaz qalır, lakin anadangəlmə beyincik zəifləməsi zamanı atrofiyaya uğrayır.⁴⁷ Beyin maddəsinin güclü bir parçası: zolaqlı cisim — körpü — beyincik, beləliklə böyük beyinə qarşı tanınmamış funksiyalı orqan kimi dayanır, böyük beyinlə geniş əlaqədən məhrum deyil, lakin inkişaf tarixi və funksional baxımdan ondan kifayət qədər asılı deyil. Meynertin beyin ayağının iki mərtəbəsi haqqında izahı beləliklə artıq davamlı deyil, hər halda indiyə qədər başqası ilə əvəz olunmamışdır. Əgər onurğa beyninin ikiqat mənşəyindən söhbət gedəcəksə, bununla yalnız böyük beyin-thalamus mənşəyi və zolaqlı cisim-beyincik mənşəyi nəzərdə tutula bilər. Bütün beyin quruluşu iki mərkəzi aparatda zirvələnmə nümayiş etdirir, bunlardan böyük beyin qabığı daha gənc olanı təmsil edir, halbuki ön beyin qanqlionunun daha qədimi funksiyasının bir hissəsini saxlamış görünür. Meynertin təliminin digər mühüm tərkib hissəsi, ikiqat həssas yolun, birbaşa və reflektor yolun qəbulu da təsdiqdən məhrum olmalı görünür. İndiyə qədərki təcrübələrimiz bizə öyrədir ki, heç bir lif dəstəsi onurğa beyni boz maddəsi və ya ona bənzər formasiyalarla əlaqəyə girmədən digər beyin hissələrinə çatmır və reflektor yollar hər yerdə bilavasitə həssas yollardan ayrılır.

Böyük beyin qabığının hökmran mövqeyi bununla sarsılmış görünürsə və əvvəllər subkortikal sayılan bəzi prosesləri beyin qabığının özünə köçürmək zərurəti yaranırsa, bundan sonra cavablandırılmalı olan sual ortaya çıxır: bədən böyük beyin qabığında hansı şəkildə təsvir olunur? Hesab edirəm ki, göstərilə bilər ki, bədənin beyin qabığına proyeksiyası haqqında sözün əsl mənasında qəbul — bununla tam və topoqrafik baxımdan bənzər təsvir nəzərdə tutulacaqsa — rədd edilə bilər.

Burada mən Henlenin bu mövzunun baxılmasında hələ qiymətləndirdiyi bir nöqteyi-nəzərdən çıxış edirəm: boz kütlələr vasitəsilə lif azalması nöqteyi-nəzərindən. Belə ki, onurğa beyninə daxil olan liflərin cəmini daha yüksək beyin hissələri ilə əlaqə üçün onurğa beynini tərk edən ağ dəstələrin cəmi ilə müqayisə etdikdə məlum olur ki, sonuncu cəm birincinin yalnız bir hissəsini təşkil edir. Stillingin saymasına görə bir halda sinir köklərinin 807.738 lifinə yuxarı boyun onurğa beyninin bir en kəsiyində yalnız 365.814 lif uyğun gəlirdi. Deməli, onurğa beyninin bədənlə münasibətləri daha yüksək boz kütlələrin münasibətlərindən başqa cürdür. Yalnız onurğa beynində (həmçinin ona bənzər boz maddələrdə) bədən periferiyasının boşluqsuz proyeksiyası üçün şərtlər mövcuddur; hər periferik innervasiya vahidinə onurğa beynində bir parça boz maddə, ən son halda tək bir mərkəzi element uyğun gələ bilər. Proyeksiya edən liflərin onurğa beyni boz maddəsi vasitəsilə azalması nəticəsində hər daha yüksək boz maddədən bir element artıq bir periferik vahidə deyil, onlardan bir neçəsinə uyğun gəlməlidir. Bu böyük beyin qabığına da aiddir və buna görə də bu iki cür mərkəzi təsviri müxtəlif adlarla fərqləndirmək məqsədəuyğundur. Onurğa beyni boz maddəsindəki təsvirə proyeksiya deyilirsə, böyük beyin qabığındakı təsvirə reprezentasiya demək və bədən periferiyasının beyin qabığında parça-parça deyil, daha az detallı ayrılmada seçilmiş liflərlə təmsil olunduğunu söyləmək bəlkə də yerinə düşər.

İndiyə qədər bu qədər sadə olan bu düşüncə gedişi aşağıdakı qeydlər vasitəsilə daha bir işlənmə və başqa istiqamət alır:

Ən yuxarı boyun onurğa beyni en kəsiyinin lifləri tamamilə beyin qabığı ilə əlaqə üçün nəzərdə tutulmamışdır. Onların az olmayan bir hissəsi (qısa yollar) hələ Oblongatanın sinir nüvələri arasındakı boşluq boz maddəsinin sonuna qədər tükənəcək, digər bir hissəsi beyinciyə çatır. Biz yalnız piramida yolu haqqında qətiyyətlə deyə bilərik ki, o, boyun onurğa beynində mövcud olduğu eyni gücdə qabıq boz maddəsinə çatır və bu yol, şübhəsiz ki, bədən əzələlərindən ön köklər vasitəsilə onurğa beyninə gəlmiş liflərin çox əhəmiyyətli dərəcədə azalmış davamıdır. Lakin digər tərəfdən proyeksiya edən liflərin azalması sonuncu mülahizədən göründüyü qədər böyük deyil, çünki məsələn, arxa dəstələrin lifləri üçün — ki onlar bu kimi şübhəsiz böyük beyin qabığına çatmır — sonuncu ilgək liflərini qəbul edir; onlar arxa dəstək nüvələrində, Oblongatanın və thalamusun boz kütlələrində çoxsaylı kəsilmələrdən sonra nəhayət böyük beyində arxa dəstələri təmsil edir. İlgək liflənməsinin arxa dəstələri lif sayına görə çatıb-çatmadığı məlum deyil; ehtimal ki, onlardan xeyli geri qalır. Bundan başqa, böyük beyin beyincikdən liflər alır; bunlarda onurğa beyninin beyincik mənşələri üçün ekvivalent görülə bilər. Beləliklə, bütün bunlara baxmayaraq hələ də şübhəli qalır ki, böyük beyin qabığına nəhayət periferiyadan — dolayı yollarla olsa da — onurğa beynində proyeksiya üçün lazım olduğu qədər və ya daha çox lif çatmır.

Lakin burada Meynertin təsvirində kifayət qədər aydın görünməyən başqa bir məqam da nəzərə alınmalıdır. Lif gedişində əsasən qabıq əlaqəsi faktını önə çıxaran Meynert üçün bir lif və ya lif kütləsi nə qədər çox boz maddədən keçsə də, hələ də eyni qalır. Onun ifadə tərzi: «Lif boz maddədən keçir» bunu göstərir. Bu, təbii ki, elə bir görünüş yaradır ki, sanki lif qabığa qədər uzun yolunda çoxsaylı əlaqə imkanlarına girməkdən başqa heç nə dəyişməmişdir.

Biz bu baxışı artıq saxlaya bilmərik. Fərdi inkişaf gedişində mielin qılıflarının əmələ gəlməsinin bir boz maddədən digərinə hissə-hissə necə baş verdiyini, bir gətirici yol üçün bir boz maddədən üç və ya daha çox aparıcı yolun necə çıxdığını gördükdə, beynin ayrı-ayrı orqanları kimi lif dəstələri deyil, məhz boz maddələr görünür. Bizə məlum olan həssas (mərkəzəqaçan) bir yolu izləyib onun əsas xarakteri kimi boz maddələrdə mümkün qədər tez-tez kəsilməsini və onlar vasitəsilə yenidən budaqlanmasını tanıdıqda,⁴⁸ belə bir fikri qəbul etməliyik ki, bir lif böyük beyin qabığına doğru yolda hər dəfə boz maddədən yenidən çıxdıqdan sonra öz funksional mənasını dəyişmişdir. Bizim üçün aydınlaşmış nümunələrdən birini götürək: N. opticus-un bir lifi retinal təəssüratı ön dördtəpəliyə qədər aparır; orada müvəqqəti bir son tapır,⁴⁹ və onun yerinə qanqlionun maddəsindən başqa bir lif oksipital qabığa gedir. Lakin dördtəpəliyin maddəsində retinal təəssüratın bir göz əzələsi hərəkəti duyğusu ilə əlaqəsi baş vermişdir; indi son dərəcə ehtimallıdır ki, dördtəpəlik ilə arxa baş qabığı arasındakı yeni lif artıq retinal təəssüratı deyil, bir və ya bir neçə belə təəssüratın hərəkət duyğuları ilə əlaqəsini aparır. Dəri və əzələ həssaslığının keçirici sistemləri üçün liflərin bu məna dəyişməsi daha da mürəkkəb olmalıdır; burada aparılan oyanmanın yeni məzmununa hansı elementlərin qoşulduğu barədə hələ heç bir təsəvvürümüz yoxdur.

Biz yalnız o qədər görürük ki, boz maddələrdən keçdikdən sonra beyin qabığına çatan liflər hələ də bədən periferiyası ilə bir əlaqə saxlasa da, artıq onun topik baxımdan oxşar mənzərəsini verə bilməzlər. Onlar bədən periferiyasını — burada bizi məşğul edən mövzudan bir nümunə götürsək — bir şeirin əlifbanı ehtiva etdiyi kimi, başqa məqsədlərə xidmət edən bir yenidən düzülüşdə, ayrı-ayrı topik elementlərin müxtəlif əlaqələrində ehtiva edirlər; bu zaman onlardan bəziləri bir neçə dəfə, digərləri isə heç təmsil olunmaya bilər. Spinal proyeksiyadan böyük beyin qabığına qədər baş verən bu yenidən düzülüşü tək-tək izləmək mümkün olsaydı, çox güman ki, onun prinsipinin sırf funksional olduğunu və topik məqamların yalnız funksiyanın tələbləri ilə üst-üstə düşdüyü dərəcədə saxlandığını aşkar edərdik. Beyin qabığında bu yenidən düzülüşün topoqrafik cəhətdən tam bir proyeksiya vermək üçün yenidən geri çevrildiyinə dair heç bir dəlil olmadığından, güman edə bilərik ki, bədən periferiyası yuxarı beyin hissələrində, eləcə də beyin qabığında, ümumiyyətlə artıq topik deyil, yalnız funksiyaya uyğun olaraq ehtiva olunur. Heyvan təcrübəsi bu faktı, əlbəttə, ört-basdır etməlidir, çünki o, topik əlaqədən başqa bir şey verə bilmir. Lakin inanıram ki, beyin qabığında M. extensor pollucis longus-un, M. rectus internus oculi-nin və ya müəyyən bir dəri sahəsinin həssaslığının mərkəzini ciddi şəkildə axtaran kimsə həm bu beyin hissəsinin funksiyasını, həm də bu funksiyanın önə sürdüyü şərtlərin mürəkkəbliyini düzgün qiymətləndə bilmir.⁵⁰

Bu kənara çıxışdan sonra afaziyanın dərk edilməsinə qayıdırıq və xatırlayırıq ki, Meynert təlimləri zəminində belə bir fərziyyə yaranmışdır ki, nitq aparatı ayrı-ayrı qabıq mərkəzlərindən ibarətdir, onların hüceyrələrində söz təsəvvürləri vardır, bu mərkəzlər funksiyasız keçid sahələri ilə ayrılır və ağ liflər (assosiasiya dəstələri) vasitəsilə bir-birinə bağlanır. İndi ilk növbədə sual vermək olar ki, təsəvvürləri hüceyrələrə bağlayan bu cür fərziyyə ümumiyyətlə düzgün və yol veriləndirmi. İnanıram ki, yox.

Əvvəlki tibbi dövrlərin psixologiyanın dil işlədilişinin ayırd etdiyi bütöv ruhi qabiliyyətləri beynin müəyyən sahələrində lokallaşdırmağa meylinə qarşı, Vernikenin yalnız ən sadə psixi elementlərin, ayrı-ayrı duyğu təsəvvürlərinin lokallaşdırıla biləcəyini, o da təəssüratı qəbul etmiş periferik sinirin mərkəzi sonluğunda lokallaşdırılmalı olduğunu bəyan etməsi böyük irəliləyiş kimi görünməli idi. Lakin mahiyyət etibarilə, mürəkkəb bir anlayışı, bütöv bir ruhi fəaliyyəti, yoxsa bir psixi elementi lokallaşdırmağa cəhd etməyimizdən asılı olmayaraq, eyni prinsipial səhvi etmirikmi? Bütün gedişi boyu yalnız fizioloji bir quruluş olan və fizioloji dəyişikliklərə məruz qalmış bir sinir lifini sonu ilə psixikaya batırmaq və bu sonu bir təsəvvür və ya bir xatirə obrazı ilə təchiz etmək əsaslıdırmı? Əgər «irade», «intellekt» və buna bənzərlər fizioloji aləmdə çox mürəkkəb münasibətlərə uyğun gələn psixoloji süni sözlər kimi tanınırsa, «sadə duyğu təsəvvürü» haqqında onun belə bir süni sözdən başqa bir şey olduğunu daha böyük əminliklə bilirikmi?

Sinir sistemindəki fizioloji proseslərin zənciri, çox güman ki, psixi proseslərlə səbəbiyyət münasibətində deyildir. Psixi proseslər başlayan kimi fizioloji proseslər dayanmır — bu, psixikanın fiziki ilə qarışdırılması olardı. 57 — əksinə, fizioloji zəncir davam edir, yalnız müəyyən bir andan etibarən onun hər bir halqasına (və ya ayrı-ayrı halqalarına) bir psixi fenomen uyğun gəlir. Beləliklə, psixi olan fiziolojinin paralel prosesidir («a dependent concomitant»).

Yaxşı bilirəm ki, burada fikirlərini mübahisə etdiyim şəxslərdən tələb edə bilmərəm ki, onlar elmi baxış tərzinin bu sıçrayışını və dəyişməsini düşünmədən həyata keçirmişlər. Onlar açıq-aydın başqa bir şey nəzərdə tutmurlar ki, duyğu qıcığı zamanı sinir lifinin — fiziolojiyaya aid olan — modifikasiyası mərkəzi sinir hüceyrəsində başqa bir modifikasiya yaradır və bu da «təsəvvür»ün fizioloji korrelyatı olur. Təsəvvür haqqında fizioloji cəhətdən hələ heç xarakterizə olunmamış, bilinməyən modifikasiyalardan qat-qat çox şey bildikləri üçün elliptik ifadədən istifadə edirlər: sinir hüceyrəsində bir təsəvvür lokallaşmışdır. Lakin bu təmsiletmə dərhal bir-biri ilə heç bir oxşarlığı olmaya bilən iki şeyin qarışdırılmasına gətirib çıxarır. Psixologiyada sadə təsəvvür bizim üçün elementar bir şeydir ki, onu digər təsəvvürlərlə əlaqələrindən kəskin şəkildə ayırd edə bilirik. Beləliklə, belə bir fərziyyəyə gəlirik ki, onun fizioloji korrelyatı da, yəni oyanmış, mərkəzdə sonlanan sinir lifindən çıxan modifikasiya da sadə bir şeydir və bir nöqtədə lokallaşdırıla bilər. Belə bir köçürmə, əlbəttə, tamamilə əsassızdır; bu modifikasiyanın xassələri özlüyündə və psixoloji qarşılığından asılı olmayaraq müəyyən edilməlidir.⁵¹

Bəs sadə təsəvvürün və ya onun üçün təkrarən meydana gələn təsəvvürün fizioloji korrelyatı nədir? Aydındır ki, heç bir sakit vəziyyət deyil, bir proses xarakteri daşıyan bir şeydir. Bu proses lokalizasiyaya yol verir, beyin qabığının xüsusi bir yerindən başlayır və oradan bütün beyin qabığına və ya xüsusi yollar boyunca yayılır. Bu proses başa çatdıqdan sonra onun təsir etdiyi beyin qabığında bir modifikasiya, xatirə imkanı qoyub gedir. Bu modifikasiyanın da psixi bir şeyə uyğun gəlib-gəlmədiyi tamamilə şübhəlidir; şüurumuz psixi tərəfdən «gizli xatirə obrazı» adını doğruldacaq heç bir şey göstərmir. Lakin qabığın eyni vəziyyəti hər dəfə yenidən oyandıqda, psixi olan xatirə obrazı kimi yenidən meydana gəlir. Biz, doğrudur, heyvani substansiyanın bu qədər müxtəlif modifikasiyaları keçirməyi və bir-birindən ayırmağı necə bacardığı barədə ən kiçik bir təsəvvürə belə malik deyilik. Lakin bunu bacardığını spermatozoidlərin nümunəsi sübut edir; onlarda bu cür modifikasiyaların ən müxtəlif və ən təfərrüatlıları inkişaf üçün hazır vəziyyətdə durur.

İndi duyğunun fizioloji korrelyatında «duyğu»nun payını «assosiasiya»nın payından ayırmaq mümkündürmü? Aydındır ki, yox. «Duyğu» və «assosiasiya» eyni prosesə müxtəlif baxışları ifadə edən iki addır. Lakin bilirik ki, hər iki ad vahid və bölünməz bir prosesdən abstraksiya edilmişdir. Duyğunu dərhal assosiasiyalaşdırmadan duya bilmərik; bu ikisini anlayışca nə qədər kəskin ayırsaq da, əslində onlar vahid bir gedişata bağlıdır ki, bu da bir qabıq nöqtəsindən başlayaraq bütün qabığa yayılır. Deməli, fizioloji korrelyatın lokalizasiyası təsəvvür və assosiasiya üçün eynidir; təsəvvürün lokalizasiyası isə onun korrelyatının lokalizasiyasından başqa bir şey ifadə etmədiyindən, təsəvvürü beyin qabığının bir nöqtəsinə, assosiasiyanı isə başqasına yerləşdirməyi rədd etməliyik. Əksinə, hər ikisi bir nöqtədən çıxır və heç bir nöqtədə durğun qalmır.

Təsəvvür etmə və təsəvvürlərin assosiasiyası üçün ayrı lokalizasiyanın bu şəkildə rədd edilməsi ilə dilin mərkəzləri ilə keçirici yolları arasında fərq qoymaq üçün əsas motivi itiririk. Dil funksiyasına xidmət edən hər bir qabıq nöqtəsində oxşar funksional prosesləri güman etmək lazım gələcək və qabıqda yerləşən təsəvvürlərin assosiasiyası həvalə edilmiş ağ lif kütlələrini cəlb etməyə ehtiyacımız yoxdur. Biz hətta bir kəsim tapıntısına malikik ki, bu, bizə təsəvvürlərin assosiasiyasının qabığın özündə yerləşən yollar vasitəsilə baş verdiyini göstərir. Yenə də Heybnerin həmin işini nəzərdə tuturam; ondan artıq mühüm bir nəticə çıxarmışıq (bax s. 25).

Heybnerin xəstəsi Lixtheymin transkortikal sensor afaziya adlandırdığı və sensor nitq mərkəzindən anlayış assosiasiyalarına gedən yolların kəsilməsindən törətdiyi nitq pozğunluğu formasını göstərirdi. Deməli, bəhs olunan nitq pozğunluqları nəzəriyyəsinə görə, sensor mərkəzin altındakı ağ maddədə bir xəstəlik gözlənilməli idi. Bunun əvəzinə, səthi qabıq yumşalması aşkar edildi ki, bu da başqa cəhətdən (həm də funksiyasına görə) salamat qalmış sensor mərkəzi nitq sahəsinin özündən kənarda qalan qabıq bağlantılarının çoxundan ayırdı. Heybner bu tapıntının əhəmiyyətini vurğulamağı unutmur və Pik⁵² ondan bizimlə eyni nəticəni çıxarır ki, nitqin assosiasiya yolları qabığın özündən keçir. Bundan başqa, qabığın altından keçən assosiasiya dəstələrinin də həmin funksiyaya kömək edə bilməsini inkar etməyə ehtiyacımız yoxdur.

Dil aparatı haqqında təsəvvürümüz əsaslı bir dəyişikliyə məruz qalacaq, əgər Meynert-Vernike təliminin üçüncü müddəasını, yəni funksiya yerinə yetirən dil mərkəzlərinin «funksiyasız boşluqlar»la ayrıldığını da nəzərə alsaq. Belə bir müddəa ilk baxışda patoloji anatomiyanın bilavasitə nəticəsi kimi şübhədən kənar görünür. Lakin kəsim tapıntılarının qiymətləndirilməsindən ayrı-ayrı mərkəzlərin necə çıxarıldığına diqqət yetirdikdə, patoloji anatomiyanın bu məsələni həll etməyə qadir olmadığını görürük. Məsələn, Nauninin 71 dil pozuntusu halında lezyonun yayılmasını qeyd etdiyi cədvələ bir nəzər salaq. Lezyonların ən sıx üst-üstə düşdüyü yerlərdə biz dilin mərkəzlərini güman edirik. Bunlar tərifinə görə elə yerlərdir ki, onların qorunub saxlanması dil funksiyasının icrası üçün əvəzolunmazdır; lakin bundan başqa, eyni dərəcədə dil funksiyasına xidmət edən, lakin məhvi dil funksiyası tərəfindən daha asan dözülən başqa qabıq yerləri də ola bilər. Əgər belə qabıq yerləri varsa, biz onları Naunin cədvəlinin öyrənilməsi ilə aşkar edə bilməyəcəyik. Ola bilər ki, başqa yerlərdəki lezyon nəticəsində dil pozuntusu yalnız belə lezyonların dil mərkəzlərinə göstərdiyi uzaq təsirdən irəli gəlir; lakin o da mümkündür ki, cədvəldə daha seyrək tutulan yerlər də «dil mərkəzləri»dir, sadəcə əvəzolunmaz və ya sabit deyil.

Elə isə gəlin daha çox müəlliflərin dil mərkəzləri arasında və yanında yerləşən funksiyasız qabıq sahəsinə hansı funksiyanı aid etdiyi məsələsinə müraciət edək.

Meynert bu barədə açıq danışır (Psychiatrie, s. 140):

«Buradan təbii olaraq belə çıxır ki, beyin qabığının xatirə obrazları ilə tutulmasının fizioloji gedişində qabıq hüceyrələrinin yüklənməsinin getdikcə genişlənməsi baş verir; uşağın təsəvvür dairəsinin sonrakı inkişafı da xatirə obrazlarının çoxalması hesabına məhz buna əsaslanır. Çox ehtimal ki, bütün intellektual fəaliyyətlərin əsası olan yaddaşa da qabıq hüceyrələri tərəfindən qəbul həddi qoyulmuşdur.» Sonuncu cümləni o mənada təfsir etmək olar ki, təkcə uşaqlıq inkişafı deyil, sonrakı biliklərin əldə edilməsi də (məsələn, yeni bir dilin öyrənilməsi) qabıqda o vaxta qədər yüklənməmiş sahənin tutulmasına əsaslanır — təxminən bir şəhərin halqa divarlarından kənarda yerləşmələr hesabına böyüməsi kimi.

Əvvəlki bir qeyddə Meynert mərkəzlərə qonşu olan, lakin tutulmamış sahələrə eksperimental və ya başqa yolla mərkəzlər məhv edildikdə onların funksiyasını yenidən qəbul etmək funksiyasını aid etmişdi; bu görüş Munkin təcrübələrinə əsaslanır, o tədqiqatçının fərziyyələri isə tamamilə Meynert təlimlərinin zəminində kök salmışdır. Deməli, biz indi öyrəndik ki, beyin qabığında «funksiyasız boşluqlar» fərziyyəsi hansı məqsədlə irəli sürülmüşdür və nitq pozğunluqlarının anlaşılması üçün onun yararlılığını yoxlamağa keçə bilərik.

Burada görürük ki, bu fərziyyə əsasında gözlənilənin tam əksi baş verir. Nitq funksiyası yeni qazanmaların ən parlaq nümunələrini göstərir. Artıq oxumağı və yazmağı öyrənmək ilkin nitq fəaliyyətinə nisbətən belə bir qazanmadır və bu yeni qazanma həqiqətən də lezyonun yeni lokalizasiyaları ilə zədələnə bilər, çünki burada yeni duyğu elementləri (optik və xeyromotor) iştirak edir. Nitq funksiyasının bütün digər yeni qazanmaları — istər bir neçə xarici dili anlamağı və danışmağı öyrənim, istər ilk öyrəndiyim hərf əlifbasından başqa yunan və ibrani əlifbalarını mənimsəyim, istər kursiv yazımdan başqa stenoqrafiya və digər yazıları tətbiq edim — bütün bu fəaliyyətlər (və onlar üçün sərf ediləcək xatirə obrazları sayca ilkin dilinkindən qat-qat çox ola bilər) açıq-aydın ilk öyrənilmiş dilin mərkəzləri kimi tanıdığımız həmin yerlərdə lokalizasiya olunur. Belə ki, heç vaxt baş vermir ki, üzvi lezyon nəticəsində ana dilində elə bir pozğunluq yaransın ki, sonradan qazanılmış bir dil ondan yayınsın. Əgər fransızca da anlayan bir almanın fransız söz səsləri almanca olanlardan başqa yerdə lokalizasiya olunsaydı, elə bir vaxt gəlməli idi ki, yumşalma ocağı nəticəsində alman artıq almanca deyil, lakin hələ də fransızca anlayaydı. Həmişə bunun əksi baş verir və bu, bütün nitq funksiyaları üçün belədir. Müvafiq halları (təəssüf ki, əhəmiyyətlərinə nisbətən kifayət qədər çox olmayan) nəzərdən keçirdikdə, çoxdilli bir şəxsdə nitq pozğunluğu hadisəsini şərtləndirən yalnız iki elementi tapıram: 1. Qazanma yaşının təsiri, 2. Məşqin təsiri. Adətən hər iki amil eyni istiqamətdə təsir edir; onlar bir-birinə zidd olduqda isə, diqqətəlayiq haldır ki, daha əvvəl qazanılmış nitq qabiliyyəti daha yaxşı məşq edilmişini belə üstələyə bilər. Lakin heç vaxt elə bir nisbət tapılmır ki, fərqli lokalizasiya ilə izah oluna bilsin və göstərilən iki funksional amillə izah oluna bilməsin. Aydındır ki, iş belədir: nitq fəaliyyətimizin işlədiyi nitq assosiasiyaları bir superassosiasiyaya qadirdir; bu prosesi biz o vaxt aydın dərk edirik ki, yeni assosiasiyaları hələ çətinliklə yerinə yetiririk və superassosiasiya olunmuş, lezyon harada yerləşirsə yerləşsin, ilkin assosiasiya olunmuşdan daha tez zədələnir.

Nitq aparatının nadir, lakin intensiv baş verən modifikasiyasının — təsəvvürlərin lokalizasiyasına dair bütün baxış bucaqlarına tamamilə zidd olaraq — zədələnmədən sonra da necə qala bilməsi, bəlkə də, Hughlings Ceksondan götürdüyüm aşağıdakı nümunədən daha qəti şəkildə heç bir misaldan aydın görünmür. Bu tədqiqatçı — yuxarıdakı qeydlərin demək olar hamısında nitq pozğunluqlarının lokalizasiya nəzəriyyəsinə etiraz etmək üçün onun baxışlarına qayıtmışam — motor afaziyalıların «bəli» və «xeyr»dən başqa, başqa halda yüksək səviyyəli bir nitq göstəricisinə uyğun gələcək bir nitq qalığına sahib olduqları o qədər də nadir olmayan hala toxunur. Bu nitq qalığı çox vaxt güclü bir qarğışdan (Sacre nom de dieu, Goddam və s. — fransız və ingilis söyüşləri) ibarət olur və Hughlings Cekson izah edir ki, belə bir qarğış sağlamlıqda da intellektual nitqə deyil, emosional nitqə aid olmuşdur. Digər hallarda isə bu nitq qalığı qarğış deyil, dar mənalı bir söz və ya bir ifadədir və insan haqlı olaraq təəccüblənə bilər ki, məhz bu hüceyrələr və ya bu xatirə obrazları ümumi dağıntıdan necə xilas olmuşdur. Lakin bu halların bəziləri çox inandırıcı bir izaha imkan verir. Məsələn, yalnız «I want protection» (təxminən: köməyə çağırıram) deyə bilən bir kişi afaziyasını başına bir zərbə aldıqdan sonra huşunu itirərək yıxıldığı bir davada əldə etmişdi. Digərinin qəribə nitq qalığı «List complete» (siyahı tamamlandı) idi; bu, xəstəliyə tutulduğu zaman gərgin işlə bir kataloqu tamamlamış bir katibə idi. Bu cür nümunələr belə bir fərziyyəni ağıla gətirir ki, bu nitq qalıqları nitq aparatının xəstəliyindən əvvəl, bəlkə də artıq onun öncəgörülməsi içində yaratdığı son sözlərdir. Bu son modifikasiyanın qalmasını onun intensivliyi ilə izah etmək istərdim, əgər bu, böyük bir daxili oyanma anında baş veribsə. Xatırlayıram ki, iki dəfə özümü həyat təhlükəsində hesab etmişəm və hər ikisində bunu dərk etmə tamamilə qəflətən baş vermişdi. Hər iki halda öz-özümə düşündüm: «İndi sənin işin bitdi», və daxili nitqim başqa vaxtlar yalnız tamamilə qeyri-aydın səs obrazları və çətin ki, daha intensiv dodaq hissləri ilə baş verərkən, təhlükə anında bu sözləri sanki qulağıma qışqırırmışlar kimi eşitdim və eyni zamanda onları yellənən bir kağız üzərində çap olunmuş kimi gördüm.

Beləliklə, biz o fərziyyələri rədd edirik ki, nitq aparatı funksiyasız qabıq bölgələri ilə ayrılmış ayrı-ayrı mərkəzlərdən ibarətdir, həmçinin ki, mərkəz adlandırılacaq müəyyən qabıq yerlərində nitqə xidmət edən təsəvvürlər (xatirə obrazları) yığılıb qalır, onların assosiasiyası isə yalnız qabığın altındakı ağ lif kütlələri vasitəsilə təmin olunur. Onda bizə yalnız bu baxışı ifadə etmək qalır ki, qabığın nitq sahəsi bitişik bir qabıq bölgəsidir və onun daxilində nitq funksiyalarının əsaslandığı assosiasiyalar və ötürmələr anlayışa daha da yaxınlaşdırıla bilməyən bir mürəkkəblikdə baş verir.

Bəs belə bir fərziyyə əsasında patologiyanın bizə açdığı nitq mərkəzlərinin, hər şeydən əvvəl Brokanın və Vernikenin yerinin mövcudluğunu necə izah edirik? Burada sol yarımkürənin qabarıq səthinə bir nəzər salmaq aydınlıq gətirə bilər. Nitqin sözdə mərkəzləri elə yerləşmə nisbətləri göstərir ki, bunlar bir izaha ehtiyac duyur və bizim baxışlarımız əsasında həmin izahı tapa da bilər. Onlar bir-birindən xeyli aralı yerləşir; Naunini izləsək, birinci temporal qırışın arxa hissəsində, üçüncü alın qırışının arxa hissəsində, aşağı təpə paycığında, gyrus angularis arxa baş payına keçdiyi yerdə; yazı hərəkətləri üçün dördüncü mərkəzin yeri kifayət qədər təmin edilmiş görünmür (orta alın qırışının arxa hissəsi?). Bundan başqa, onlar elə yerləşir ki, aralarında böyük bir qabıq sahəsini — ki, bunun lezyonu, ehtimal ki, həmişə nitq pozğunluğu ilə bağlıdır — əhatə edirlər (insulanı və onu örtən qırış hissələrini), və afaziyada tapılmış lezyonların toplusuna görə onların hüdudlarını dəqiq müəyyən etmək mümkün olmasa da, demək olar ki, onlar bizim fərz etdiyimiz nitq sahəsinin ən kənar bölgələrini təşkil edir, nitq pozğunluğu mərkəzlərdən içəriyə doğru (yarımkürə qövsünün mərkəzinə tərəf) baş verir, halbuki onlardan bayıra doğru başqa mənalı hissələr yerləşir. «Mərkəzlər» beləliklə nitq sahəsinin küncləri kimi görünürsə, bundan başqa, bu mərkəzlərin bayır tərəfdən hansı başqa sahələrə toxunduğu da nəzərə alınmalıdır. Brokanın yeri bulbar sinirləri üçün motor mərkəzlərin bilavasitə qonşuluğunda yerləşir; Vernikenin yeri akustikus sonluğunu ehtiva edən sahədə yerləşir, bunun dəqiq yeri məlum deyil, və vizual mərkəz arxa baş payının nervus opticusun sonluğunu axtardığımız yerlərinə toxunur. Mərkəzlər nəzəriyyəsinə görə mənasız olan belə bir düzülüş bizim üçün aşağıdakı kimi izah olunur:

Optik, akustik və motor (yaxud kinestetik) elementlərin daxil olduğu nitqin assosiasiya sahəsi elə buna görə də bu hiss sinirlərinin qabıq sahələri ilə aidiyyəti motor son sahələri arasında yayılır. İndi təsəvvür edək ki, bu assosiasiya sahəsində bir lezyon yerdəyişə bilər; o zaman (eyni genişlikdə) qabıq sahələrindən birinə nə qədər yaxınlaşarsa, yəni nitq bölgəsində nə qədər periferik yerləşərsə, bir o qədər çox təsir göstərəcəkdir. Əgər o, bu qabıq sahələrindən birinə bilavasitə toxunarsa, nitqin assosiasiya sahəsinə onun axınlarından birini kəsəcək, nitq mexanizmində optik, akustik element və s. çatışmayacaq, çünki bu xarakterli hər bir assosiasiya oyanması aidiyyəti qabıq sahəsindən çıxmışdır. Lezyonu assosiasiya sahəsinin daha içərisinə doğru yerdəyişsək, onun təsiri qeyri-müəyyən olacaq; heç bir halda o, bir növün bütün assosiasiya imkanlarını məhv edə bilməyəcək. Bu yolla nitq sahəsinin optikusun, akustikusun və motor beyin sinirlərinin qabıq sahələrinə toxunan hissələri patologiyanın göstərdiyi və onların nitq mərkəzləri kimi müəyyən edilməsinə gətirib çıxaran əhəmiyyəti qazanır. Lakin bu əhəmiyyət yalnız patologiya üçün keçərlidir, nitq aparatının fiziologiyası üçün deyil, çünki iddia etmək olmaz ki, onlarda nitq sahəsinin lezyonu daha yaxşı tolere edilən hissələrindəkindən başqa yaxud daha əhəmiyyətli proseslər baş verir. Bu baxış birbaşa təsəvvür prosesini assosiasiya prosesindən ayırmaqdan və hər iki prosesi müxtəlif yerlərdə lokalizasiya etməkdən imtina etməkdən irəli gəlir.

Vernike bu baxışlara müəyyən qədər yaxınlaşmışdır; o, bu mövzu haqqında son fikirlərində oxumaq üçün optik qabıq sonluğu daxilində, yazmaq üçün isə sözdə motor qol bölgəsi daxilində xüsusi mərkəzlərin qəbul edilməsinin haqlılığına şübhə etmişdir (1. c. p. 477). Lakin onun şübhələri prinsipial xarakter daşımır, çünki onlar yalnız anatomik dəyişikliyə — nitq üçün vacib olan optik və xeyromotor xatirə obrazlarının eyni təbiətli digərlərinin içərisində səpələnmiş yerləşməsinə gətirib çıxarır. Heybner isə təqdim etdiyi işi qiymətləndirmək nəticəsində bizim nitq barədə baxdığımıza bənzər bir şübhə sualına gəlib çatmışdır: «Yoxsa əslində ruhi korluq, karlıq, iflic üçün heç bir qabıq sahəsi yoxdur? Bəlkə də bu halların simptomu yalnız ona görə yaranır ki, adı çəkilən funksiyalara bilavasitə xidmət edən qabıq sahələri qonşu yumşalma ocaqları tərəfindən qalan beyin qabığından təcrid edilir?»

Mərkəzlər haqqındakı anlayışımızın dəyərinə qarşı yönələ biləcək iki şübhəni daha aradan qaldırmalıyıq.

1. Əgər nitq sahəsinin bilavasitə bir qabıq sahəsinə (görmə sinirinin, eşitmə sinirinin, əlin, dilin və s.) söykənən hissəsinin məhvi nitq funksiyası üçün təsvir olunan nəticələri yalnız ona görə doğurursa ki, bununla optik, akustik və digər assosiasiya oyanmaları ilə əlaqə kəsilir, onda həmin son sahələrin özlərinin məhvi də nitq üçün eyni nəticəni verməli idi. Lakin bu, bütün belə lezyonların lokal simptomlarını bizə nitq pozğunluğu olmadan göstərən təcrübələrimizə birbaşa zidd olardı. Bu birinci etiraz asanlıqla aradan qalxır, əgər nəzərə alsaq ki, bütün digər son sahələr iki tərəfli mövcuddur, nitqin assosiasiya sahəsi isə yalnız bir yarımkürədə təşkil olunmuşdur. Məsələn, bir optik qabıq sahəsinin məhvi vizual oyanmaların nitq üçün istifadəsini (oxumağı) pozmayacaq, çünki nitq sahəsi bu halda digər tərəfin optik qabıq sahəsi ilə (bu dəfə çarpaz ağ liflər vasitəsilə) qurulmuş əlaqəsini saxlayır. Lakin lezyon optik qabıq sahəsinin sərhədinə yaxınlaşarsa, aleksiya baş verir, çünki təkcə eyni tərəfli deyil, həm də çarpaz optik qabıq sahəsi ilə əlaqə kəsilmiş ola bilər. Deməli, biz fərziyyəyə əlavə etməliyik ki, mərkəzlər görünüşü həm də ona görə yaranır ki, digər yarımkürənin qabıq sahələrindən gələn çarpaz əlaqələr elə həmin yerlərə, yəni nitq sahəsinin periferiyasına qoşulur, harada ki, eyni tərəfli qabıq sahəsi ilə əlaqə də baş verir. Bu inandırıcıdır, çünki nitq assosiasiyasının fəaliyyəti üçün optik, akustik və digər oyanmaların ikiqat mövcudluğu heç bir fizioloji əhəmiyyət daşımır.

Bu, yeri gəlmişkən, yeni bir fərziyyə deyil, mərkəz nəzəriyyəsindən götürülmüş bir fərziyyədir ki, nitq bölgəsinin hər iki tərəfin qabıq sahələri ilə belə əlaqələri mövcuddur. Bu çarpaz assosiasiyanın anatomik şəraiti isə hələ də müəyyən edilməmişdir və bilinsəydi, görünən mərkəzlərin yerləşməsində və genişliyindəki bəzi xüsusiyyətləri, eləcə də nitq pozğunluqlarının bəzi fərdi təzahürlərini izah edə bilərdi.

2. Sual vermək olar: nitq qabiliyyəti üçün xüsusi mərkəzləri inkar etməyin nə dəyəri var, əgər biz yenə də görmə sinirinin, eşitmə sinirinin və motor nitq orqanlarının qabıq sahələrindən, yəni mərkəzlərindən danışmağa məcburuq? Buna cavab vermək olar ki, oxşar mülahizələri qabığın digər sözdə motor və duyğu mərkəzləri üçün də təkrarlamaq lazım gələrdi, lakin digər funksiyalar üçün qabıq sahələrini, hətta daha yaxşı sərhədlənmiş olanları da, inkar etmək olmaz, çünki bunlar duyğu sinirinin yaxud piramida yolunun uyğun hissəsinin müəyyən beyin qabığı bölgələrində sona çatmasının anatomik faktı ilə xarakterizə oluna bilər. Nitqin assosiasiya sahəsi isə bədənin periferiyası ilə bu birbaşa əlaqələrdən məhrumdur, onun şübhəsiz özünün həssas, və çox güman ki, xüsusi motor «proyeksiya yolları» da yoxdur.⁵³

VI.

Mərkəzi nitq aparatının quruluşu haqqında təsəvvürümüz belədir: bu, sol yarımkürədə nervus opticus, acusticus və hərəki beyin və ətraflar sinirlərinin son stansiyaları arasındakı sahəni tutan, deməli, çox güman ki, Vernikenin ilk işində ona aid etmək istədiyi həcmə malik olan bitişik bir qabıq sahəsidir: Sylvi yarığı ətrafındakı ilk qırışın sahəsi. Biz nitq prosesinin psixi elementlərini bu sahənin müəyyən yerlərində lokalizasiya etməkdən imtina etdik, bu sahə daxilində adi nitq fəaliyyətindən kənarda qalan və yeni nitq bilikləri qazanılması üçün sərbəst saxlanılan regionların mövcud olması ehtimalını rədd etdik; nəhayət, patologiyanın bizə nitq mərkəzlərini, həqiqətən də, qeyri-müəyyən sərhədlərlə tanıtdırması faktını sərhədləyici son sahələrin və sağ yarımkürədən şüa kimi daxil olan birləşdirici yolların anatomik vəziyyət xüsusiyyətlərinə bağladıq. Beləliklə, nitq mərkəzləri bizim üçün qabıq yerlərinə çevrildi ki, onlar xüsusi patoloji-anatomik, lakin xüsusi fizioloji əhəmiyyət tələb edə bilməzlər; biz «mərkəz» və ya kortikal afaziyaların keçirici afaziyalardan fərqləndirilməsini rədd etmək və demək hüququnu qazandıq ki, bütün afaziyalar assosiasiya, deməli, keçiriciliyin kəsilməsi əsasında yaranır. Bir «mərkəzin» məhv edilməsi və ya lezyonu nəticəsində yaranan afaziya bizim üçün həmin mərkəz adlanan düyün nöqtələrində birləşən assosiasiya yollarının lezyonu nəticəsində yaranan afaziyadan nə çox, nə də azdır.

Biz həmçinin iddia etdik ki, hər bir afaziya bilavasitə beyin qabığının özündəki pozğunluğa (birbaşa və ya uzaq təsir nəticəsində yaranan) aid edilməlidir; bu o deməkdir ki, nitq sahəsinin bədən periferiyasına qədər uzanan özünəməxsus gətirici və aparıcı yolları yoxdur. Bu iddianın sübutu ondan ibarətdir ki, anartriyanı tərifə görə digər nitq pozğunluqlarından ayırsaq, periferiyaya qədər subkortikal lezyonlar nitq pozğunluğu yarada bilməz. Heç vaxt müşahidə edilməmişdir ki, bir insan akustikus gövdəsində, oblongatada, arxa dördtəpəlik cütündə və ya daxili kapsulda lezyon nəticəsində başqa cür kar olmadan söz karı olsun, yaxud optikus gövdəsinin, aralıq beyinin və s.-nin qismən lezyonu onu oxu koru etsin. Doğrudur, Lixtheym subkortikal söz karlığını, subkortikal motor afaziyanı fərqləndirir, Vernike isə subkortikal aleksiya və aqrafiyaları qəbul edir. Bu nitq pozğunluğu formalarını onlar qabığın özündə uzanan assosiasiya dəstələrindən ayırmağa ehtiyac duymadığımız subkortikal assosiasiya dəstələrinin lezyonlarından deyil, radial, yəni gətirici və aparıcı nitq yollarının lezyonlarından törədirlər. Beləliklə, qarşımızda bu subkortikal nitq pozğunluqlarının təhlilinə daha yaxından yanaşmaq vəzifəsi durur.

Subkortikal sensor afaziyanın xarakteristikasını Lixtheymin sxemindən, nitq üçün xüsusi eşitmə yolu ccÄ (Şəkil 3) tanıyan sxemdən asanlıqla çıxarmaq olar. Xəstə yeni gələn söz səslərini qəbul etmək iqtidarında olmazdı, lakin səs obrazlarına malik olardı və bütün nitq funksiyalarını tamamilə düzgün yerinə yetirərdi. Lixtheym həqiqətən də bu cür bir hal aşkar etmişdir; onun ilk xəstəlik mərhələləri tam aydın olmasa da, son vəziyyəti aA-nın kəsilməsindən yaranan mənzərəyə tamamilə uyğun gəlirdi. Etiraf edirəm ki, «səs obrazları»nın nitqdən istifadə üçün daşıdığı əhəmiyyəti nəzərə alaraq, bu subkortikal sensor afaziyaya aA gətirici eşitmə yolunun qəbulundan imtina edən başqa bir izah vermək mənə son dərəcə çətin olmuşdur. Artıq bu Lixtheym halını digər nitq elementlərinin səs obrazlarından fərdi asılısızlığı ilə izah etmək niyyətində idim, çünki Lixtheymin xəstəsi yüksək təhsilli bir qəzet yazıçısı idi. Lakin burada haqlı olaraq yalnız bir yayınma vasitəsi görülə bilərdi.

Buna görə də ədəbiyyatda oxşar hallar axtardım. Vernike Lixtheymin işini müzakirə edərkən bildirir ki, o, tamamilə analoji bir müşahidə aparmış və bunu öz klinikasından davamlı hesabatlarda çatdıracaqdır. Lakin mən bu məlumatı ədəbiyyatda tapa bilməmək kimi bir uğursuzluğa düçar oldum.⁵⁴ Bunun əvəzində Jirodonun⁵⁵ bir halına rast gəldim ki, bu, heç olmasa Lixtheymin halı ilə böyük oxşarlıq göstərir. Xəstə (Bouquinet) dilində tamamilə pozulmamışdı və eyni zamanda yüksək dərəcədə söz karı idi, kar olmadan (hərçənd sonuncu məqamın müəyyən edilməsi bir qədər arzuolunan vəziyyətdə qalır). O, heç olmasa «söz ağır eşidən» idi. Ona ünvanlanan sualları başa düşürdü, lakin yalnız onları bir neçə dəfə qarşısında təkrar etdikdən sonra, və çox vaxt o zaman da yox. Bir dəfə sualı başa düşüb cavablandırdıqdan sonra, bütün sonrakı cavablar bir dəfə təhrik olunmuş fikir gedişatını davam etdirirdi, sonradan verilən sualları nəzərə almadan. İki hal arasındakı fərq daha da azalır, əgər nəzərə alsaq ki, Lixtheymin xəstəsi adi söz karlarından fərqli davranış göstərirdi. O, ona ünvanlanan sualları başa düşmək üçün heç bir səy göstərmirdi, ümumiyyətlə cavab vermirdi və diqqətini eşitdiyinə heç yönəltmək istəmirdi. Bəlkə də xəstə bu qəsdən davranışı ilə tam söz karlığı görünüşünü qazanmışdı, halbuki əks halda məlum olardı ki, onun dil anlayışı Bouquinetin ki kimi təkrar təkidli tələblərlə zorla əldə edilə bilərdi. Söz karları əks halda başa düşmədikləri dili eşidirlər, nəyisə başa düşdüklərini zənn edirlər və adətən bu fərziyyədən irəli gələn uyğunsuz bir cavab verirlər.

Jirodonun xəstəsi nəhayət seksiyaya gəldi və onun nitq pozğunluğunun səbəbi birinci və ikinci temporal qırışığın lezyonu olduğu aşkar edildi, necə ki bu, adi sensor afaziyanın səbəbi kimi o qədər tez-tez tapılmışdır. Jirodonun məlumatına əlavə edilmiş rəsmə bir nəzər salan heç kəs güman edə bilməz ki, bu lezyon adi sensor afaziyanın ağır nitq pozğunluğu ilə formasından başqa bir şey törətmiş olsun. Lakin burada başqa bir şey də nəzərə alınmalıdır. Jirodonun işindəki lezyon yenə də qeyri-adi bir şeydir, bir şişdir (qliosarkoma). Bununla biz transkortikal motor afaziyanı müzakirə edərkən söylədiyimiz bir ehtimalı xatırlayırıq ki, nitq aparatı yəqin ki, yalnız lokal əlamətlər vermir, həm də xəstəlik prosesinin xüsusi təbiətini öz funksional simptomatikasının dəyişməsi ilə büruzə verə bilər. Beləliklə, görürük ki, Jirodonun işi subkortikal gətirici ccA yolunun mövcudluğu lehinə heç nə sübut etmir. Seksiyanın aşkar etdiyi şiş ağ maddədən bayıra doğru böyüməmişdi ki, erkən mərhələdə yalnız subkortikal lezyon versin. O, əksinə, beyin qişaları ilə bitişmişdi və yumşalmış ağ maddədən asanlıqla ayrıla bilirdi. Buna görə də subkortikal sensor afaziya üçün güman edə bilərəm ki, o, subkortikal ccA yolunun lezyonuna deyil, kortikal sensor afaziya üçün məsul sayılan həmin sahənin xəstələnməsinə əsaslanır. Belə xəstələnmiş yerdə güman etməli olduğum xüsusi funksional vəziyyət üçün isə tam aydınlıq verə bilmirəm.⁵⁶

Adlerin işinin Lixtheymin (və Vernikenin) işi ilə müqayisəsi indi sözdə subkortikal sensor afaziyanın şərtlərinə daha yaxşı baxış qazanmağa imkan verir. Burada aydınlaşdırıcı təsir göstərən xüsusilə iki məqam var: 1. Lixtheym xəstəsinin «yüngül dərəcədə kar» adlandırılmalı ola biləcəyi ehtimalını qeyd edir; onun eşitmə qabiliyyəti haqqında məlumatlar isə başqa cür tam deyil. Vernikenin xəstəsində yüksək tonlar üçün defekt mövcud idi; Adlerin xəstəsində isə eşitmə qabiliyyətinin şübhəsiz azalması vardı ki, bu da müəllifə görə çox güman ki, səskeçirmə aparatındakı pozğunluqla şərtlənmişdi. Buradan belə bir ehtimal çıxır ki, — sonralar qeyd ediləcək Arno işlərində olduğu kimi — periferik və ya mərkəzi şərtlənmiş adi karlıq xəstəlik mənzərəsinə təsirsiz qalmamışdır. 2. Daha həlledici olan aşağıdakı, çətin ki təsadüfən yaranmış uyğunluqdur. Hər iki iş (Lixtheym və Adler; Vernikenin qısa məlumatı bu barədə susur) subkortikal sensor afaziya mənzərəsini yalnız beyin xəstəliyinin təkrarən baş verən tutmalarından sonra vermişdir ki, bunlardan heç olmasa biri nitq funksiyasına xidmət etməyən sağ yarımkürəyə aid idi; çünki Lixtheymin xəstəsində sol tərəfli facial parez, Adlerinkində isə sol tərəfli hemiplegiya müşahidə olunurdu. Adler bu təsadüfü də vurğulayır, təbii ki, onun təmiz söz karlığının izahı üçün əhəmiyyətini dərk etmədən. Lakin mən güman etmək hüququnu özümdə saxlayıram ki, subkortikal sensor afaziya Lixtheym sxeminə görə olmalı olduğu kimi sadə bir yol kəsilməsi ilə deyil, eşitmə sahəsinin natamam ikitərəfli lezyonları ilə, bəlkə də periferik eşitmə pozğunluqlarının təsiri altında (Arnoda olduğu kimi) yaranır və hesab edirəm ki, zahirən bu qədər sadə olan nitq pozğunluğu mənzərəsi üçün bu ilkin şərtlər komplikasiyası sensor afaziyalara dair Lixtheymin anlayışından çox mənim anlayışıma uyğun gəlir.

Subkortikal motor afaziya barədə daha qısa danışa bilərik. Lixtheym onu digər cəhətdən kortikal motor afaziya kimi davranışla yanaşı, qorunub saxlanmış yazma qabiliyyəti ilə xarakterizə edir. Yazı dilinin pozğunluqlarını daha ətraflı təhlilə tabe etdirmiş Vernike isə bu fərqləndirici əlamətin özünü aradan qaldırır. Onun üçün subkortikal motor afaziya onunla səciyyələnir ki, xəstələr «hecaların sayını göstərə biləcəklər». Bu Lixtheym sınağının hansı mübahisələrə məruz qaldığını eşitdik. Dejerinenin bəzi müşahidələri⁵⁷ o vaxtdan bəri subkortikal motor afaziyanın diaqnozu üçün Lixtheymin heca sınağının əhəmiyyətini təsdiqləmişdir; yalnız onu ki, biz bu işləri eyni haqla anartriyaya, afaziyaya deyil, aid edə bilərdik.

Yaxşı müşahidə edilmiş bir neçə iş, ən son Eyzenlorun bir işi,⁵⁸ belə düşünməyə əsas verir ki, Broka sahəsinin altındakı lezyon literal parafaziya kimi adlandırıla bilən və anartriyaya keçidi təmsil edən bir nitq pozğunluğu yaradır. Deməli, yalnız nitq aparatının motor hissəsi üçün periferiyaya xüsusi bir yol qəbul edilməlidir.

Nitqin motor qabıq sahəsinə xüsusi bir aparıcı dəstə əlavə etsək, yenə də qeyd edək ki, onun lezyonu nə qədər dərin olsa, bir o qədər çox anartriyaya yaxınlaşan hadisələr törədir. Afaziya buna görə də yenə də bir qabıq hadisəsi olaraq qalır.

Beləliklə, nitq aparatı haqqında anlayışımıza onu da əlavə edək ki, lezyonu anartriya ilə büruzə verən yoldan başqa, onun xüsusi gətirici və ya aparıcı yolları yoxdur. Sözdə subkortikal oxu və yazı pozğunluqlarından sonra qısaca bəhs edəcəyik.

İndi görək ki, nitq aparatının belə bir quruluşu əsasında nitq pozğunluqlarının izahı üçün hansı fərziyyələrə ehtiyacımız var; başqa sözlə, nitq pozğunluqlarının öyrənilməsi bu aparatın funksiyası üçün bizə nə öyrədir. Bununla biz mövzunun psixoloji və anatomik tərəfini mümkün qədər bir-birindən ayırmaq istəyirik.

Psixologiya üçün nitq funksiyasının vahidi «söz»dür — akustik, vizual və estetik olmayan elementlərdən tərkib olduğu aşkar edilən mürəkkəb bir təsəvvürdür. Bu tərkib haqqında bilikləri patologiyaya borcluyuq; patologiya bizə göstərir ki, nitq aparatındakı orqanik lezyonlarda nitq bu tərkibə görə parçalanmaya məruz qalır. Beləliklə, biz buna hazır oluruq ki, söz təsəvvürünün bu elementlərindən birinin aradan düşməsi xəstəliyin lokalizasiyasını çıxarmağa imkan verən ən əsas əlamət kimi özünü göstərəcəkdir. Adətən söz təsəvvürünün dörd tərkib hissəsi göstərilir: «səs obrazı», «vizual hərf obrazı», «nitq hərəkəti obrazı» və «yazı hərəkəti obrazı». Lakin bu tərkib daha mürəkkəb görünür, əgər ayrı-ayrı nitq fəaliyyətlərində ehtimal olunan assosiasiya prosesinə nəzər salınsa:

1. Danışmağı ona görə öyrənirik ki, «söz səs obrazını» «söz innervasiyası hissi» ilə assosiasiya edirik. Danışdıqdan sonra «nitq hərəkəti təsəvvürünə» (nitq orqanlarından gələn sentripetal duyğular) sahib oluruq; beləliklə, «söz» bizim üçün motor baxımdan ikiqat təyin olunmuş olur. İki təyinedici elementdən birincisi — söz innervasiyası təsəvvürü — psixoloji baxımdan ən az dəyərə malik görünür; hətta onun psixi an kimi mövcudluğunu ümumiyyətlə şübhə altına almaq olar. Bundan başqa, danışdıqdan sonra deyilən sözün «səs obrazını» alırıq. Dilimizi daha da inkişaf etdirmədiyimiz müddətdə bu ikinci səs obrazının birincisinə yalnız assosiasiya olunması kifayətdir; onunla eyni olması lazım deyil. Bu mərhələdə (uşaq dil inkişafı mərhələsində) özümüz yaratdığımız dildən istifadə edirik; bu zaman özümüzü motor afaziyalılar kimi aparırıq, çünki müxtəlif yad söz səslərini özümüzün yaratdığımız tək bir səslə assosiasiya edirik.

2. Başqalarının dilini ona görə öyrənirik ki, özümüzün yaratdığımız səs obrazını nitq innervasiyasına səbəb olan səsə mümkün qədər bənzətməyə çalışırıq. Beləliklə, «təkrarlamağı» öyrənirik. «Ardıcıl danışarkən» sözləri bir-birinə sıralayırıq; bu zaman növbəti sözün innervasiyasını əvvəlki sözün səs obrazı və ya nitq hərəkəti təsəvvürü (yaxud hər ikisi) gələnə qədər gözləyirik. Danışığımızın əminliyi beləliklə həddindən artıq təyin olunmuş görünür və təyinedici anlardan birinin və ya digərinin düşməsini asanlıqla daşıya bilər. Lakin ikinci səs obrazı və nitq hərəkəti obrazı vasitəsilə düzəlişin bu düşməsindən parafaziyanın — fizioloji və patoloji — bəzi xüsusiyyətləri izah olunur.

3. Hərfləməyi ona görə öyrənirik ki, hərflərin vizual obrazlarını yeni səs obrazları ilə bağlayırıq; bunlar isə bizə artıq tanış olan söz səslərini xatırlatmalıdır. Hərfi bildirən səs obrazını dərhal təkrarlayırıq; beləliklə, hərf bizim üçün yenidən üst-üstə düşən iki səs obrazı və bir-birinə uyğun gələn iki motor təsəvvürü ilə təyin olunmuş görünür.

4. Oxumağı ona görə öyrənirik ki, ayrı-ayrı hərfləri tələffüz edərkən əldə etdiyimiz söz innervasiyası və söz hərəkəti təsəvvürlərinin ardıcıllığını müəyyən qaydalara görə birləşdiririk; beləliklə, yeni motor söz təsəvvürləri yaranır. Sonuncular tələffüz olunan kimi, bu yeni söz təsəvvürlərinin səs obrazına görə aşkar edirik ki, beləliklə əldə etdiyimiz hər iki söz hərəkəti və söz səs obrazları çoxdan tanışdır və danışıq zamanı istifadə olunanlarla eynidir. İndi biz hərfləmə yolu ilə əldə edilmiş bu nitq obrazlarına ilkin söz səslərinə aid olan mənanı assosiasiya edirik. İndi biz anlayaraq oxuyuruq. Əgər biz ilkin olaraq yazı dili deyil, dialekt danışmışıqsa, onda hərfləmə zamanı əldə edilmiş söz hərəkəti obrazlarını və səs obrazlarını köhnələrə superassosiasiya etməliyik və beləliklə yeni dil öyrənməliyik; bu da dialekt və yazı dilinin oxşarlığı ilə asanlaşdırılır.

Oxumağı öyrənmənin bu təsvirindən görünür ki, bu, çox mürəkkəb bir prosesdir və ona assosiasiya istiqamətinin təkrarən irəli-geri hərəkəti uyğun gəlməlidir. Bundan başqa, insan ona hazırlanır ki, afaziyada oxuma pozuntuları çox müxtəlif şəkildə baş verməlidir. Oxuyarkən vizual elementin lezyonu üçün həlledici yalnız hərf oxumağındakı pozuntu olacaqdır. Hərflərin sözə birləşdirilməsi nitq yoluna keçid zamanı baş verir, deməli, motor afaziyada ləğv olunacaqdır. Oxunanın anlaşılması yalnız tələffüz olunan sözlərin verdiyi səs obrazları vasitəsilə və ya danışarkən yaranan söz hərəkəti obrazları vasitəsilə baş verir. Beləliklə, bu, yalnız motor deyil, həm də akustik lezyonda məhv olan bir funksiya kimi, həmçinin oxumanın icrasından asılı olmayan bir funksiya kimi təsdiqlənir. Özünü müşahidə hər kəsə göstərir ki, oxumanın bir neçə növü var və bunlardan biri və ya digəri oxunanın anlaşılmasından imtina edir. Düzəlişləri oxuyarkən, bu zaman hərflərin və digər yazı işarələrinin vizual obrazlarına xüsusi diqqət yetirmək niyyətində oluram, oxunanın mənası məndən o qədər yayınır ki, nümunənin üslub düzəlişləri üçün xüsusi bir başdan-oxumağa ehtiyac duyuram. Məni maraqlandıran bir kitabı, məsələn, bir romanı oxuyuramsa, bunun əvəzində bütün çap səhvlərini gözdən qaçırıram və baş verə bilər ki, içində hərəkət edən şəxslərin adlarından yaddaşımda yalnız qarışıq bir cizgi, təxminən onların uzun və ya qısa olduğu, həmçinin nəzərəçarpan bir hərfin, bir x və ya z hərfinin olduğu xatirəsi qalır. Uca səslə oxumalı oluramsa, bu zaman sözlərimin səs obrazlarına və onların intervallarına xüsusi diqqət yetirməli oluram, yenidən məna ilə az maraqlanmaq təhlükəsində oluram və yorğun düşən kimi elə oxuyuram ki, hərçənd digəri hələ də anlaya bilir, amma mən özüm artıq nə oxuduğumu bilmirəm. Bunlar bölünmüş diqqət fenomenləridir və məhz burada nəzərə alınır, çünki oxunanın anlaşılması yalnız bu qədər uzun bir dolama yolla baş verir. Oxuma prosesinin özü çətinlik təqdim edərsə, belə anlaşılmanın artıq söhbət mövzusu olmadığı oxumağı öyrənərkən davranışımızla analogiya vasitəsilə aydın olur və biz belə anlaşılmanın düşməsini yol kəsilməsinin əlaməti hesab etməkdən çəkinməliyik. Uca səslə oxuma heç bir başqa proses üçün deyil, səssiz oxuma üçün saxlanmalıdır, yalnız o, diqqəti oxuma prosesinin sensor hissəsindən yayındırmağa kömək edir.

5. Yazmağı ona görə öyrənirik ki, hərflərin vizual obrazlarını əlin innervasiya obrazları vasitəsilə reproduksiya edirik, ta ki eyni və ya bənzər vizual obrazlar yaranana qədər. Adətən yazı obrazları oxu obrazlarına yalnız bənzəyir və superassosiasiya olunur, çünki biz çap yazısını oxuyur, əl yazısını yazırıq öyrənirik. Yazma nisbətən sadə və oxuma qədər asanlıqla pozula bilməyən bir proses kimi təsdiqlənir.

6. Güman etmək lazımdır ki, ayrı-ayrı nitq funksiyalarını sonralar da onları öyrəndiyimiz eyni assosiasiya yolları ilə icra edirik. Bu zaman qısaldılmalar və əvəzləmələr baş verə bilər, lakin onların hansı təbiətdə olduğunu söyləmək həmişə asan deyil. Onların əhəmiyyəti həm də bu qeyd ilə azalır ki, nitq aparatının orqanik lezyonu hallarında o, ehtimal ki, bütövlükdə müəyyən dərəcədə zədələnmiş olacaq və ilkin, təmin edilmiş və daha ətraflı assosiasiya üsullarına qayıtmağa məcbur olacaqdır. Oxuma üçün təcrübəli şəxslərdə şübhəsiz «vizual söz obrazının» təsiri özünü göstərir, beləliklə, ayrı-ayrı sözlər (xüsusi adlar) hərfləmədən yan keçməklə də oxuna bilər.

Deməli, söz göstərilən obrazlardan ibarət mürəkkəb bir təsəvvürdür və ya başqa sözlə, sözə vizual, akustik və kinestetik mənşəli göstərilən elementlərin bir-biri ilə girdiyi qarışıq bir assosiasiya prosesi uyğun gəlir.

[Fig. 8]

Söz təsəvvürünün psixoloji sxemi.

Söz təsəvvürü qapalı bir təsəvvür kompleksi kimi, obyekt təsəvvürü isə açıq bir təsəvvür kimi görünür. Söz təsəvvürü bütün tərkib hissələrindən deyil, yalnız səs obrazı tərəfdən obyekt təsəvvürü ilə bağlıdır. Obyekt assosiasiyaları arasında vizual olanlar obyekti sözün səs obrazının sözü təmsil etdiyinə bənzər şəkildə təmsil edir. Söz səs obrazının vizual olanlardan başqa digər obyekt assosiasiyaları ilə əlaqələri çəkilməmişdir.

Söz isə öz mənasını «obyekt təsəvvürü» ilə bağlanmaqla qazanır — heç olmasa baxışımızı isimlərlə məhdudlaşdırsaq. Obyekt təsəvvürünün özü də yenə ən müxtəlif vizual, akustik, toxunma, kinestetik və başqa təsəvvürlərdən ibarət assosiasiya kompleksidir. Fəlsəfədən götürürük ki, obyekt təsəvvürü bundan başqa heç nə ehtiva etmir; bir «şey» görünüşü — onun müxtəlif «xassələri» üçün həmin duyğu təəssüratlarının danışdığı görünüş — yalnız ona görə meydana gəlir ki, bir cisimdən aldığımız duyğu təəssüratlarını sadalayarkən həmin assosiasiya zəncirinə hələ çoxlu sayda yeni təəssüratların mümkünlüyünü də əlavə edirik (J. S. Mill).⁵⁹ Deməli, obyekt təsəvvürü bizə nə tamamlanmış, nə də az qala tamamlana bilən bir şey kimi görünür; söz təsəvvürü isə bizə tamamlanmış, hərçənd genişlənməyə qadir bir şey kimi görünür. Nitq pozğunluqlarının patologiyası əsasında indi irəli sürməli olduğumuz iddia bundan ibarətdir ki, söz təsəvvürü öz həssas ucu ilə (səs obrazları vasitəsilə) obyekt təsəvvürünə bağlanmışdır. Beləliklə, biz iki sinif nitq pozğunluğu qəbul etməyə gəlirik: 1. Birinci dərəcəli afaziya, verbal afaziya — burada yalnız söz təsəvvürünün ayrı-ayrı elementləri arasındakı assosiasiyalar pozulmuşdur; və 2. İkinci dərəcəli afaziya, asimbolik afaziya — burada söz və obyekt təsəvvürünün assosiasiyası pozulmuşdur.

Mən «asimvoliya» adlandırmasını Finkelnburgdan⁶⁰ bəri işlədilən mənadan başqa mənada işlədirəm, çünki mənə elə gəlir ki, sözlə obyekt təsəvvürü arasındakı münasibət «simvolik» adına obyektlə obyekt təsəvvürü arasındakı münasibətdən daha çox layiqdir. Finkelnburgun asimvoliya adı altında birləşdirdiyi cisimləri tanıma pozuntularını isə «aqnoziya» adlandırmağı təklif etmək istərdim. İndi mümkündür ki, yalnız ikitərəfli və yayılmış qabıq lezyonları zamanı meydana gələ bilən aqnostik pozuntular nitqin pozulmasını da özü ilə gətirsin, çünki spontan nitqə bütün təhriklər obyekt assosiasiyaları sahəsindən gəlir. Belə nitq pozğunluqlarını mən üçüncü dərəcəli afaziyalar və ya aqnostik afaziyalar adlandırardım. Klinika həqiqətən də bizə bu dərk edilməni tələb edən bir neçə hal tanıtdı.

Bu aqnostik afaziyalardan birincisi Fargesin⁶¹ bir halıdır; bu hal zəif müşahidə edilmiş və «Aphasie chez une tactile» adlandırılması ilə də mümkün qədər uyğunsuz şəkildə şərh olunmuşdur. Lakin ümid edirəm ki, faktik vəziyyətin tanınması üçün kifayət edəcək qədər aydınlaşdıra biləcəyəm.

Söhbət serebral səbəbdən kor olmuş, deməli, ehtimal ki, ikitərəfli qabıq ocaqları olan bir xəstə qadından gedirdi. O, müraciətlərə reaksiya vermirdi və onunla əlaqə saxlamaq istədikdə durmadan, ən səbirsiz tonla təkrar edirdi: «Je ne veux pas, je ne peux pas!» (İstəmirəm, bacarmıram!) Həkimi səsinə görə də tanımırdı. Lakin həkim onun nəbzini tutan kimi, yəni ona toxunma təsəvvürü verdikdə, o, həkimi tanıyır, adını düzgün deyir, onunla nitq pozğunluğu olmadan söhbət edirdi və s., həkim onun əlini buraxana və bununla da onu yenidən özü üçün əlçatmaz edənə qədər. Bir cisimdən ona toxunma təsəvvürü (iy, dad təsəvvürü) verdikdə də eyni şey baş verirdi. Bu təsəvvür onda olduğu müddətdə tələb olunan sözlər də onun sərəncamında olur və özünü məqsədəuyğun aparırdı; bu təsəvvür ondan alınan kimi, o, səbirsizliyinin monoton bəyanını təkrar edir, ya da bir-biri ilə əlaqəsiz hecalar deyir və sözləri anlamaq üçün əlçatmaz olurdu. Deməli, bu xəstədə tamamilə salamat bir nitq aparatı var idi; o, yalnız sağ qalmış obyekt assosiasiyalarından təhrik olunana qədər bu aparatdan istifadə edə bilmirdi.

İkinci belə müşahidə C. S. Freyndi⁶² optik afaziya kateqoriyasını yaratmağa vadar etdi. Freyndin xəstəsi spontan nitqdə və cisimləri adlandırmaqda akustik sahənin lezyonu nəticəsində yaranan sensor afaziyadakı kimi çətinliklər göstərirdi. Məsələn, bir «şamı» «eynək» adlandırırdı; yenidən baxanda deyirdi: «Es ist halt so zum Aufsetzen, ein Cylinder» (bu, qoymaq üçündür, bir silindr), sonra: «Es ist doch halt mal ein Stearinlicht» (bu ki bir stearin şamıdır). Lakin gözləri yumulu halda cismi onun əlinə verəndə tez düzgün adı tapırdı. Deməli, nitq aparatı salamat idi; o, yalnız optik obyekt assosiasiyaları tərəfindən səhv reaksiya verirdi, toxunma obyekt assosiasiyalarından oyanma aldıqda isə düzgün işləyirdi. Freyndin halında obyekt assosiasiyalarındakı pozuntunun təsiri, yeri gəlmişkən, Fargesin halındakı qədər uzağa getmir. Freyndin xəstəsi tədricən pisləşdi, sonralar tamamilə söz karı oldu və cəsədin açılmasında yalnız görmə sahəsinə deyil, nitq sahəsinə də aid lezyonlar aşkar edildi.

Obyekt təsəvvürlərinin optik elementlərindəki pozuntuların nitq funksiyasına belə təsir göstərə bilməsi faktı ondan izah olunur ki, görüntü obrazları obyekt təsəvvürlərimizin ən görkəmli və ən mühüm tərkib hissələridir. Əgər bir insanda düşünmə işi əsasən bu optik obrazların köməyi ilə baş verirsə — bunun üçün Şarkoya görə fərdi formalaşma həlledicidir —, optik qabıq sahəsindəki ikitərəfli lezyonlar nitq funksiyalarının da pozuntularına səbəb olmalıdır ki, bunlar lokalizasiya ilə izah edilə biləndən xeyli kənara çıxır. Farges öz müşahidəsini daha böyük haqla «Aphasie chez une visuelle» (bir vizualda afaziya) adlandıra bilərdi.

Bu aqnostik afaziya halları nitq aparatının orqanik lezyonu olmadan funksional uzaq təsirə əsaslandığı halda, verbal və simvolik afaziya hallarında nitq aparatının özünün lezyonu ifadə olunmalıdır. İndi biz bu nitq pozuntularının izahında nəzərə alınan həm funksional, həm də topik məqamları mümkün qədər ayırmağa çalışacağıq.

Dəqiq anatomik vəziyyət münasibətlərindən abstraksiya edən və yalnız nitq assosiasiyalarının ayrı-ayrı elementlərinin münasibətlərini təsvir etməli olan bir sxem tərtib edirik (Fig. 9). Həmin sxemdə dairələr vasitəsilə dilin sözdə mərkəzlərini deyil, aralarında nitq assosiasiyalarının keçdiyi qabıq sahələrini təsvir edirik. Onlara bilavasitə bitişik nitq sahəsinin hissələri digər yarımkürə ilə (əldə, nitq əzələlərində və optik sinirdə çəkilmiş) çarpaz əlaqələr sayəsində nitq mərkəzləri mənasını qazanır. Bundan belə nəticə çıxır ki, verbal afaziyada lezyonun lokalizasiyasını ifadə edən üç nitq pozuntusu mövcuddur. Əgər lezyon nitq sahəsinin qabıq sahələrinə qonşu olan, dilin mərkəzləri kimi tanınan hissələrində yerləşirsə, o zaman onun nəticəsi belə olacaq: 1. nitq yoluna ötürmə, 2. əlin yazı yoluna ötürmə, 3. hərflərin tanınması qeyri-mümkündür, beləliklə sadə motor afaziya, aqrafiya, hərf aleksiyası yaranır. Lezyon nitq sahəsinə nə qədər mərkəzə doğru irəliləyirsə, onun təsiri bir o qədər az dərəcədə nitq assosiasiyalarından elementlərdən birinin çıxarılması kimi özünü göstərəcək və nitq pozuntusunun təzahürü bir o qədər çox nitq aparatı üçün lezyonun yerindən asılı olmayaraq təyinedici olan funksional amillərdən asılı olacaq. Deməli, verbal afaziyada yalnız assosiasiya elementlərindən ayrı-ayrılarının çıxmasını lokalizasiya ilə əlaqələndirə və bununla izah edə bilərik. Diaqnozun etibarlılığını artıracaq ki, lezyon nitq sahəsinə daha dərinə getməsə də, onu əhatə edən qabıq sahələrinə daha uzağa yayılsın, yəni motor afaziya hemiplegiya ilə, aleksiya hemianopsiya ilə müşayiət olunsun.

[Fig. 9]

Nitq assosiasiyası sahəsinin anatomik sxemi.

Nitq mərkəzləri görünüşünün izahı üçün. Akustikusun, Opticusun, qolun və nitq əzələlərinin qabıq sahələri dairələrlə sxematikləşdirilmişdir; onlardan nitq sahəsinin daxilinə gələn assosiasiya yolları şüa dəstələri ilə təsvir edilmişdir. Sonuncular öz mənbələrindən kəsilmiş dəstələrlə kəsişdiyi yerdə müvafiq assosiasiya elementi üçün bir «mərkəz» meydana gəlir. Akustikus sahəsi üçün ikitərəfli əlaqələr çəkilməmişdir — həm fiquru çaşdırmamaq üçün, həm də məhz eşitmə sahəsi ilə akustik nitq mərkəzi arasındakı münasibət barədə mövcud olan aydınlıqsızlıq üzündən. — Opticus sahəsi ilə əlaqələri həm də məkan baxımından iki dəstəyə ayırmağa imkan verir ki, oxuma assosiasiyası üçün göz hərəkətlərinin xüsusi şəkildə cəlb edildiyi nəzərə alınsın.

Asimvolik nitq pozğunluğu ayrı-ayrı hallarda təmiz şəkildə, yayılmamış və assosiasiya istiqamətinə perpendikulyar gedən lezyonun nəticəsi kimi mövcud ola bilər. Heybnerin halında belədir: o, nitq sahəsinin öz assosiasiyalarından demək olar ki, ideal ayrılmasını nitq sahəsinin düyünü olan akustik regionun ətrafında dolanan yumşalma ocağı ilə göstərir. Ağırlaşmasız (bütün söz assosiasiyalarının qorunması ilə) asimvolik nitq pozğunluğu bəlkə də bütün nitq aparatının yalnız funksional vəziyyəti nəticəsində də meydana çıxa bilər, çünki bir çox şeylər göstərir ki, söz və obyekt təsəvvürünün əlaqəsi nitq fəaliyyətinin ən tükənən hissəsidir, müəyyən mənada onun zəif nöqtəsidir. Pik, məsələn, maraqlı bir işində epileptik tutmalardan sonra müvəqqəti söz karlığına diqqət yetirmişdir⁶³. Onun müşahidə etdiyi xəstə tutmadan sağalma zamanı asimvolik nitq pozğunluğu göstərirdi. O, əvvəllər deyiləni başa düşməzdən əvvəl təkrarlamağa qadir idi.

Exolaliya təzahürü, yəni sualların təkrarlanması, tamamilə asimvolik pozğunluğa aid görünür. Bu halların bəzilərində, məsələn, Skvortsovun⁶⁴ (Obs. x) və Fränkelin⁶⁵ (Balletdə) hallarında exolaliya eşidilənin obyekt assosiasiyaları ilə çətinləşmiş əlaqəsini söz səslərini gücləndirməklə əldə etmək vasitəsi kimi təzahür edir. Bu xəstələr sualı bilavasitə başa düşmürdülər, lakin onu təkrarladıqdan sonra başa düşür və cavab verə bilirdilər. Biz bu yerdə Ch. Bastianın müəyyən etdiyini də xatırlayacağıq ki, funksiyasında zədələnmiş nitq mərkəzi əvvəlcə «ixtiyari» təhrikə əsasən işləmək qabiliyyətini itirir, halbuki hələ də həssas qıcığa və digər nitq mərkəzləri ilə assosiasiyada fəaliyyət qabiliyyətini saxlaya bilər. Lakin nitq mərkəzlərinin hər «ixtiyari» təhriki akustik təsəvvürlər sahəsindən keçir və onların obyekt assosiasiyalarından təhrik edilməsindən ibarətdir.

Beləliklə, görürük ki, sözdə transkortikal sensor afaziyanın meydana çıxması lezyona əsaslana bilər, lakin hər halda funksional olaraq da asanlaşdırılmışdır. Hər iki amil burada eyni istiqamətdə təsir edir.

Təmiz asimvoliyadan daha tez-tez dilin akustik elementi lezyonu nəticəsində qarışıq asimvolik-verbal afaziya baş verir. Bütün digər verbal assosiasiyalar səs obrazına bağlandığından, nitq sahəsinin akustikus sahəsinin yaxınlığında hər hansı kifayət qədər geniş lezyonu hər ikisini nəticələndirəcək: həm söz assosiasiyalarının bir-biri arasında kəsilməsini, həm də söz assosiasiyasının obyekt assosiasiyaları ilə pozulmasını. Beləliklə meydana çıxan mənzərə Vernikenin sensor afaziyasıdır ki, bu da oxu anlayışında, danışmada və təkrarlamada pozuntuları öz içinə alır. Söhbət gedən sahə, ehtimal ki, o qədər böyükdür ki, kiçik lezyonlarda bəzən verbal, bəzən asimvolik pozğunluq daha təmiz şəkildə təzahür edir. Akustik nitq sahəsinin müxtəlif yollarının daxil olduğu yerlərin dəqiq anatomik bilikləri, təbii ki, daha dəqiq lokalizasiyanın bütün məqsədləri üçün əvəzedilməz olardı. Hazırda belə bir bilik mövcud deyil.

Yalnız belə güman etməliyik ki, simvol assosiasiyası üçün ən mühüm assosiasiya istiqaməti optik qabıq sahəsinə doğru olandır, çünki obyekt assosiasiyaları arasında optik xatirə obrazları adətən əsas rolu oynayır. Bu assosiasiyalar qeyri-mümkün olduqda, nitq sahəsi hələ də qalan qabıqdan, yəni taktil, qustativ və digər assosiasiyalardan impulslar ala bilər, ümumiyyətlə hələ də danışmağa təhrik oluna bilər. Bununla izah edirik ki, spontan nitq nə qədər ifadəli asimvolik-verbal afaziyada olsa da ləğv olunmur, lakin dar mənalı nitq hissələrinin yoxsullaşması xarakteri göstərir. Bunlar (isimlər, sifətlər) əsasən optik təhrik əsasında deyilirdi. Digər obyekt assosiasiyalarından, ehtimal ki, akustik sahənin başqa yerlərində baş verən təhrik əsasında nitq sahəsi məhz şikəst bir nitq hasil edir, ya da özündə mümkün olan, daha dar obyekt assosiasiyasına ehtiyac duymayan bütün təhrikləri, məsələn hissəcikləri, hecaları (Kauderwelsch), motor nitq yoluna ötürür.

Yada salırıq ki, optikusun (həqiqətən də çox geniş yayılmış) qabıq sonluğu ilə akustikusun sonluğu arasında yalnız söz və obyekt təsəvvürünü birləşdirən assosiasiya yolları deyil, həm də vizual hərf obrazlarının anlaşılmasına imkan verən yol keçir. Beləliklə, müəyyən lokalizasiyada anatomik qonşuluq səbəbindən oxu pozğunluğu ilə yanaşı asimvolik nitq pozğunluğunun da meydana çıxması mümkündür və klinika göstərir ki, aleksiyanın asimvoliyanın böyük və ya kiçik dərəcələri ilə bu cür kombinasiyası həqiqətən də birinci əsas qırışın parietal kənarının xəstələnməsində müşahidə olunur. Lakin iki simptomun bir araya gəlməsi, deyildiyi kimi, zəruri deyil. Bu regionun lezyonları başqa halda yalnız təmiz verbal pozğunluq kimi aleksiya doğurur; əgər əlavə olaraq asimvoliya da meydana çıxmalıdırsa, optik qabıq sahəsinin iki tərəfli lezyonları mövcud olmalıdır. Akustik nitq sahəsinin yaxınlığında asimvoliya artıq birtərəfli lezyon nəticəsində meydana çıxır («nitq mərkəzinin» hər iki yarımkürədən optik şüalanmalarla əlaqəsi səbəbindən). Beləliklə, asimvoliyanın söz karlığı ilə kombinasiyası asimvoliyanın aleksiya ilə kombinasiyasından daha asan meydana çıxır; birincisi akustik qabıq sahəsinin yaxınlığında yalnız birtərəfli lezyon tələb edir, ikincisi isə iki tərəfli lezyon tələb edir, lakin bu halda sonuncudan uzaqda yerləşə bilər.⁶⁶

C. S. Freynd baxılan bu birləşmiş nitq pozğunluğunu optik afaziya kimi təsvir etmişdir, lakin, mənə elə gəlir ki, burada aqnozik afaziyanın payını asimvolik afaziyanın payından ayırmamışdır.⁶⁷

Göründüyü kimi, lezyonun topik amilinin nitq pozğunluqlarının simptomatologiyasına təsirini bu qədər izləyə bilərik. Əsasən müəyyən etdik ki, bu təsir iki şərt yerinə yetirildikdə özünü göstərir: 1. Lezyon bizim mənasında nitq mərkəzlərindən birində (nitq assosiasiya sahəsinin ekstremal regionlarında) yerləşdikdə və 2. onu tamamilə funksiyasız hala saldıqda. Lezyonun nəticəsi o zaman nitq assosiasiyalarını birlikdə təşkil edən elementlərdən birinin itməsi kimi özünü göstərir. Bütün digər hallarda topik amillə yanaşı funksional münasibətlər də özünü göstərəcək və biz o zaman göstərilən iki şərtdən hansının yerinə yetirilmədiyini ayırd etməliyik. Lezyon nitq aparatının düyünlərindən birində yerləşsə də, onu dağıtmasa, nitq assosiasiyasının bu elementi lezyona bütöv olaraq öz funksiya şərtlərinin dəyişməsi ilə reaksiya verəcək. O zaman Bastianın modifikasiyaları qüvvəyə minir. Lezyon isə mərkəzdə yerləşdikdə, dağıdıcı təsirə malik olsa belə, indi sadalamağa çalışdığım və ümumiyyətlə assosiasiya aparatının ümumi xassəsindən irəli gələn funksiya aşağı salmalarından başqa bir şey edə bilməyəcək. Bu halda lezyonun yayılması onunla məhdudlaşır ki, o, heç bir tərəfdən mərkəzə toxunmamalıdır.

Patoloji şəraitdə nitq aparatının funksiyasının qiymətləndirilməsi üçün Hughlings Ceksonun müddəasını önə çəkirik: bütün bu reaksiya üsulları yüksək təşkil olunmuş aparatın funksional geriləməsi (Dis-involution) hallarıdır və beləliklə, onun funksional inkişafındakı əvvəlki vəziyyətlərə uyğun gəlir. Deməli, bütün şəraitlərdə gec inkişaf etmiş, daha yüksək səviyyədə duran assosiasiya quruluşu itəcək, erkən qazanılmış, daha sadə olan isə qalacaqdır.

Bu nöqteyi-nəzərdən afaziyanın çoxsaylı hadisələri izah olunur. 1. İlk növbədə, nitq aparatının hər hansı xəstəliyi nəticəsində ana dilinin qorunub saxlanması ilə yanaşı, superassosiasiyalar kimi yeni dil mənimsəmələrinin itirilməsi. Bundan başqa, motor afaziyada nitq qalıqlarının xarakteri; bu zaman xəstənin sərəncamında çox vaxt yalnız «Ja» və «Nein» (bəli və xeyr) və danışmağın başlanğıcından istifadə olunan digər sözlər qalır.

2. Digər bir iddia belə ola bilər ki, ən çox məşq edilmiş assosiasiyalar dağılmaya ən çox müqavimət göstərir. Bura aqrafiyalıların hələ də ən çox öz adlarını yaza bilmələri, həmçinin bir çox yazı bilməyənlərin yalnız öz adlarını yaza bilmələri aiddir. (Motor afaziyada isə öz adının qorunub saxlanması baş vermir və gözlənilməməlidir də, çünki biz öz adımızı çox nadir hallarda tələffüz edirik.) Bu müddəa əsasında peşənin təsiri çox nəzərəçarpan şəkildə özünü göstərə bilər; məsələn, mən Hammonddan asimvolik-afazik olmuş bir gəmi kapitanının bütün əşyaları gəmi obyektlərinin adı ilə adlandırmalı olduğu müşahidəsini götürürəm. Bu müddəaya uyğun olaraq, bütöv nitq funksiyaları da lezyonlarda az-çox müqavimətli olacaqdır. Mən Marcénin⁶⁸ vəkilinin halını, onun afaziyasında eşitməyə görə yazmanın xüsusilə az zədələndiyini, müəlliflə birlikdə bu bacarıqların məlumat toplama zamanı məşq edilməsi ilə əlaqələndirməyə meylliyəm. Afaziyanın bəzi simptomlarının yüksək təhsilli adamlarda az dil qabiliyyətli olanlardan fərqli çıxması gözləniləndir və ayrı-ayrılıqda izlənilməlidir.

3. İntensiv assosiasiya olunanın nadir bir nitq prosesinin nəticəsi kimi lezyondan uzun ömürlü bir qüvvə qazanmasını yuxarıda Hughlings Ceksona görə son sözlər olan nitq qalıqlarını xatırladarkən qeyd etdim.

4. Bundan başqa, diqqətəlayiqdir ki, sıralara assosiasiya olunmuş söz təsəvvürləri ayrı-ayrı olanlardan daha yaxşı qorunur və sözlər assosiasiyaları nə qədər genişdirsə, bir o qədər asan qorunub saxlanır. Birinci, məsələn, ədədlər sırası, həftə günlərinin, ayların sırası və s. üçün keçərlidir. Qraşeyin xəstəsi tələb olunan ədədi birbaşa deyə bilmirdi, o, əvvəldən saymaqla, tələb olunan ədədə çatana qədər özünə kömək edirdi. Bəzən bütöv assosiasiya sırası deyilə bilər, lakin onun ayrı-ayrı üzvü deyilə bilməz, bunun üçün Kussmaul və b. kifayət qədər nümunə gətirirlər. Hətta elə hallar olur ki, ayrılıqda bir söz çıxara bilməyən şəxslər bir mahnının bütöv mətnini oxuya bilirlər.

5. Asimvoliya nəticəsində nitq pozğunluğunda aydın görünür ki, ən dar məna daşıyan sözlər, yəni yalnız azsaylı və müəyyən obyekt assosiasiyalarından tapıla bilən sözlər ən çox itir. — Xüsusi adlar hələ fizioloji amneziyada ən çox unudulur, asimvoliyada isə ilk növbədə isimlər, sonra sifətlər və fellər zərər çəkir.⁶⁹

6. Uzun assosiasiya proseslərində yorğunluğun təsirləri, hiss təəssüratlarının müddətinin aşağı salınması, dəyişkən və qeyri-sabit diqqət — bunlar nitq pozğunluğunun formalaşmasında tez-tez çox nəzərəçarpan şəkildə nəzərə alınan amillərdir, lakin xüsusi sübutlara ehtiyac duymurlar.

Burada toplanmış amillərin əksəriyyəti assosiasiya üzərində qurulmuş aparatın ümumi xassələrindən irəli gəlir və patoloji şəraitdə digər beyin sahələrinin fəaliyyəti üçün də oxşar şəkildə keçərlidir. Bəlkə də nitq sahəsindəki quruluşların geriləməsinə ən nəzərəçarpan qarşılıq, baş travmasından sonra bəzən müşahidə olunan bütöv yaddaşın, yəni müəyyən əvvəlki dövrə qədər bütün tək-tək assosiasiyaların itirilməsidir.

Biz artıq bir neçə dəfə Ch. Bastianın nitq mərkəzləri üçün müəyyən etdiyi azalmış funksiya qabiliyyətinin üç pilləsini müzakirə etmişik. Nitq mərkəzlərini fizioloji mənada nəzərdən qaçırsaq da, həmin pillələri qəbul edə bilərik: belə ki, nitq aparatının optik, akustik və kinestetik tərkib hissəsi bu və ya digər şəraitdə hələ də işləkdir. Bununla yanaşı, nəzərdə saxlamaq istəyirik ki, Bastianın modifikasiyaları əsasən tamamilə dağıdıcı xarakter daşımayan lezyonlara, məhz bizim mərkəzlərə aid qüvvədə olacaqdır. Çünki lezyon bir mənşəli bütün nitq elementlərinə toxunmursa — bu, onların toplanma nöqtələrində yerləşdiyi halda baş verir — sağlam qalmış sinir toxumasının funksiyası zədələnmiş toxumanın funksiyasını əvəz edəcək və onun zədələnməsini örtəcəkdir. Belə bir iddianın arxasında, təbii ki, belə bir baxış durur ki, ayrı-ayrı sinir lifi və sinir hüceyrəsi tək bir nitq assosiasiyası fəaliyyəti üçün istifadə olunmur, əksinə burada daha mürəkkəb bir münasibət hökm sürür.

Bastianın modifikasiyaları müəyyən mənada həm də dis-involusiya, funksional geriləmə dərəcələrini təmsil edir. Lakin mən bunları nitq assosiasiyası fəaliyyətinin hər bir elementi üçün ayrıca müzakirəyə cəlb etməyi məqsədəuyğun hesab edirəm.

1. Akustik element üç fərqli oyanma növü əsasında işləyən yeganə elementdir. Bastianın «ixtiyari» adlandırdığı oyanma obyekt assosiasiyalarından, daha dəqiq desək, bütün digər beyin qabığı fəaliyyətindən gələn oyanmadan ibarətdir. Bu, eşitdiyimiz kimi, akustik mərkəzin zədələnməsi zamanı ən asanlıqla sıradan çıxan oyanmadır və nəticədə qismən asimvolik pozğunluq yaranır. Sonuncunun təzahürü spontan nitqin və obyektlərin ixtiyari adlandırılmasının pozulmasından, ən yüngül hallarda isə dar mənalı və az assosiasiya genişliyi olan sözlərin tapılmasında çətinlikdən ibarətdir.

Akustik elementin assosiativ fəaliyyəti bütün nitq funksiyasının mərkəzində durur. Vizual elementlə assosiasiya qabiliyyətinin qorunması zamanı ixtiyari sıradan çıxma halını Qraşeyin və Gravesin nümunəsi illüstrasiya edir. Akustik elementin artıq assosiasiya yerinə yetirmədiyi, lakin hələ də bilavasitə qıcıqlandırmada işlədiyi hallara dair nümunələr tapa bilmirəm; belə bir vəziyyət, ehtimal ki, tam fəaliyyətsizliklə üst-üstə düşür, çünki akustik mərkəzin işi assosiasiyada, periferiyaya gedən yola ötürmədə deyil. Əksinə, elə hal baş verə bilər ki, akustik element periferik qıcıqlandırma əsasında hələ də verbal assosiasiyalar yarada bilsin, lakin artıq simvol assosiasiyasını yarada bilməsin. Bu pozuntu yenə də asimvoliya (Lixtheymin transkortikal sensor afaziyası) ilə özünü büruzə verərdi. Bundan belə nəticə çıxarmağa meylliyik ki, nitq pozuntusunun sonuncu forması həm akustik mərkəzin özündəki lezyonla, həm də akustik mərkəzlə optik təəssürat sahəsi arasındakı uzaq lezyonla yarana bilər. Birinci halda o, funksional, ikinci halda topik əsaslı olardı.

Söz karlığı kimi özünü göstərən akustik elementlərin oyanmazlığı, yəqin ki, hər dəfə topik simptom kimi izah edilməlidir. İstisna, yalnız Arnoda⁷⁰ qeyd olunduğunu tapdığım və söz ağır eşitməsi adlandırmaq istədiyim kifayət qədər qaranlıq hallara aid görünür. Onların anlayışı belə bir nöqtədən çıxmalıdır ki, onlar hər dəfə adi və ikitərəfli ağır eşitmənin əhəmiyyətli dərəcəsini nümayiş etdirirlər. Bu xəstələr tamamilə düzgün danışırlar, lakin deyilənlərin xüsusilə yavaş və aydın artikulyasiyası zamanı yalnız çətinliklə başa düşürlər. Onda onlar boşluqsuz və şübhəsiz sözləri anlama nümayiş etdirdikləri üçün akustik nitq sahəsində mərkəzi lezyon fərziyyəsindən imtina etmək lazımdır. Bu xəstələrin davranışındakı adi ağır eşidənlərdən fərqi yalnız ondan ibarətdir ki, sonuncular eşitmə ilə eyni vaxtda başa düşürlər, yəni assosiasiya edirlər, halbuki birincilərdə sözləri anlama yalnız periferik qıcıq müəyyən hədd dəyərlərini keçdikdən sonra başlayır.

Periferik oyanma zamanı sözləri anlamanı, ehtimal ki, akustik elementlərdən obyekt assosiasiyalarına sadəcə ötürmə kimi təsəvvür etməməliyik; əksinə, bir nitqi anlayaraq dinləyərkən akustik elementlərdən eyni vaxtda verbal assosiasiya fəaliyyəti də oyanır ki, biz eşitdiyimizi daxilən müəyyən dərəcədə təkrarlayırıq və sonra anlayışı eyni vaxtda öz nitq innervasiya hisslərimizə əsaslandırırıq. Dinləyərkən diqqətin daha yüksək dərəcəsi eşidilənin motor nitq yoluna daha əhəmiyyətli ötürülməsi ilə müşayiət olunacaqdır. Təsəvvür etmək olar ki, exolaliya o zaman baş verir ki, obyekt assosiasiyalarına aparan assosiasiya keçiriciliyinə bir maneə çıxır, o zaman bütün oyanma daha güclü, yəni ucadan təkrarlama şəklində təzahür edir.

2. Vizual element obyekt assosiasiyaları ilə birbaşa əlaqədə deyildir (bizim yazı işarələrimiz başqa xalqlarınkı kimi anlayışların deyil, səslərin birbaşa simvollarıdır); buna görə də onda ixtiyari qıcıqlandırmanın nəzərə alınması aradan düşür. O, əsasən periferik qıcıqlandırma ilə fəaliyyətə keçir; yalnız assosiativ qaydada işə salındığı hal isə spontan yazı zamanı ortaya çıxır. Vizual nitq elementinin zədələnməsinin ifadəsi kimi yalnız hərflərin tanınmaması nəzərdən keçirilə bilər, çünki «oxuma» daha mürəkkəb bir funksiyadır və çox müxtəlif lezyonlar zamanı zədələnə bilər. Burada elə qeyri-adi hal baş verir ki, element artıq periferik qıcıqlandırma üçün yararlı deyildir, assosiativ istifadə isə hələ də mümkündür. Belə hallar var ki, hərf obrazları tanınmır, lakin yaxşı yazılır. Vernike belə halları subkortikal aleksiya adlandırır və onları lokalizasiya baxımından, lezyonun topik amilləri ilə izah edir. O, digər söz anlayışının (C) sağlam qaldığı oxuma pozğunluqlarının üç növünü fərqləndirir (Şək. 10). 1. Kortikal aleksiya: oxumaq və yazmaq qabiliyyətinin itirilməsi ilə xarakterizə olunur. 2. Subkortikal aleksiya: oxumaq qabiliyyəti itirilir; nümunəyə görə yazma istisna olmaqla, heç bir pozğunluq olmadan yazma. 3. Transkortikal aleksiya: çap və yazılı materialı mexaniki surətdə köçürmək qabiliyyəti qorunub saxlanılmaqla, oxumaq və yazmaq qabiliyyətinin itirilməsi.

Hərf oxumasının pozğunluqları üçün sxemə qarşı etiraz sadədir. Əgər subkortikal aleksiyada kəsilmə a-ya aparan periferik yolda yerləşirsə, onda təqdim olunan hərfdən qabığa heç bir təəssürat gəlmir, o görünmür və buna görə də təqlid edilə bilməz. Bu, yalnız o halda mümkün olardı ki, hər belə hərf iki yolla görünsün: onlardan biri onu adi vizual obyekt kimi, digəri isə nitq simvolu kimi qavrasın. Sözdə subkortikal söz karlığında bu etiraz irəli sürülə bilməzdi, çünki eşidilməyən söz də təkrarlanmır. Lakin tanınmayan hərf təqlid edilə bildiyi üçün onun a-dan əvvəlki lezyon nəticəsində tanınmadığı fərziyyəsi istisna olunur; söhbət qavrayışdakı pozğunluqdan deyil, assosiasiyadakı pozğunluqdan gedir. Vernike, doğrudur, öz izah cəhdinin xilası üçün «surətini köçürmə»ni «üzərindən çəkmə»dən fərqləndirir. Lakin mən hesab edirəm ki, hər iki motor fəaliyyət üçün a-dan əvvəlki kəsilmə maneə təşkil edir — əgər həqiqətən belə qəbul etməsək ki, hərf obrazı beyinə iki cür periferik yolla gəlir: adi obyekt kimi və nitq üçün obyekt kimi.⁷¹

[Fig. 10]

Fig. 10. Vernikenin oxuma pozğunluqları sxemi (Die neueren Arbeiten über Aphasie, Fortschritte der Medicin, 1886, p. 464), a optik yazı obrazı, ß yazı hərəkətlərinin motor mərkəzi, c = a + b söz anlayışı.

Kopyalama üzərindən çəkmədən ya yalnız dərəcə etibarilə fərqlənir — nümunənin anlaşılmasının gətirdiyi daha böyük asanlıq sayəsində; əks halda bu, eyni hərəkətdir və eyni yolda baş verir. Hər birimiz anlaşılmaz işarələrin üzərindən çəkmək üçün yüksək dərəcədə diqqət tələb edəcəyik ki, bu da afaziyalılarda ümumiyyətlə çətin başa gələcəkdir. Ya da kopyalama hərflərin çap obrazlarının yazı obrazlarına çevrilməsindən ibarətdir. Bu, çap və kursiv yazını oxumağımızla, lakin çap yazısını yazmağı öyrənməməyimizlə izah olunur və oxunanın anlaşılmasından asılı olmadan özünü göstərir. Bernardın kiçik bir pasiyenti (Obs. V) kopyalayarkən bu çevrilməni həyata keçirməkdəki asanlığı və əminliyi ilə diqqəti cəlb edirdi, halbuki kopyaladığını ən azı oxuya bilmirdi.

Mən subkortikal aleksiyanın izahını başqa yerdə axtarmaq lazım olduğunu düşünürəm. Biz yazarkən də, danışarkən də həmin əzələlərin yerinə yetirdiyi hərəkətlərdən kinestetik duyğular alırıq. Lakin əlin kinestetik duyğuları nitq əzələlərininkindən daha aydın və daha güclüdür — istər bu duyğulara başqa funksiyalar üçün də böyük dəyər verməyə adət etdiyimizə görə, istər onlar hələ də vizual təəssüratlarla bağlı olduğuna görə. Çünki biz özümüzü yazarkən görürük, danışarkən isə görmürük. Buna görə də biz birbaşa səs obrazlarından kinestetik duyğuların köməyi ilə yazmağa və bu zaman vizual elementi yan keçməyə qadirik.

Subkortikal aleksiyada belə güman etməliyik ki, söhbət nitq sahəsində ekstremal lezyondan gedir, çünki o, hemianopsiya ilə bu qədər tez-tez birlikdə rast gəlinir. Deməli, aparatın bütün motor hissəsi bu halda sağlam ola bilər və yazma səs obrazlarından bilavasitə yolla mümkün ola bilər. Subkortikal aleksiyanın bu hallarından bəzilərində, əvvəllər qeyd edildiyi kimi, yazaraq oxunur; akustik elementlə bilavasitə assosiasiyaya qadir olmayan hərf obrazları köçürmə zamanı oyanan kinestetik duyğular vasitəsilə bu assosiasiyaya və beləliklə, anlamağa gətirilir.

Qarışıq afaziyada yazı və oxuma pozğunluqlarından nümunələr gətirən demək olar ki, bütün müəlliflər bildirirlər ki, bu zaman yazı pozğunluğu oxuma pozğunluğu ilə deyil, daha çox motor nitq pozğunluğu ilə eyni addımda gedir. Əgər təcrübəli şəxslərdə yazı hərf obrazlarından asılı olmadan formalaşmasaydı, bu qeyri-mümkün olardı. Mən hesab edirəm ki, özünü müşahidə də göstərir ki, insan xarici sözlər, xüsusi adlar və yalnız oxuyaraq öyrəndiyi sözlər istisna olmaqla, spontan yazarkən vizual elementə söykənmir.⁷²

Hərfləri tanımaqdakı pozğunluq təbii olaraq oxumaq qabiliyyətsizliyini də gətirir. Əksinə, hərfləri tanımaq qabiliyyəti qorunduğu halda oxuma pozğunluğu mövcud ola bilər, həm də çox müxtəlif lezyonlar və hallar nəticəsində, necə ki, oxuma aktındakı dolaşıq assosiasiya prosesləri haqqında əvvəlki qeydlərdən asanlıqla aydın olur. Oxuma pozğunluğu yalnız vizual funksiyanın yüngül tükənmə qabiliyyətinin nəticəsi ola bilər, bu zaman motor afaziya və ya akustik assosiasiya pozğunluğu mövcud olmadan (məsələn, Bernardda Berthollenin bir halı; Berlinin⁷³ sözdə disleksiyası). Bu halı ona görə tanımaq olar ki, oxuma qabiliyyətsizliyindən əvvəl qısa müddətə uğur qazanan bir hərfləmə cəhdi gəlir və onu bu mənada izah etmək olar ki, zədələnmiş vizual element hər halda daha sadə işin — vizual obrazları bir dəfə akustik və ya kinestetik elementlə assosiasiya etməyin — öhdəsindən gəlir, lakin bu işlərin çoxsaylı təkrarına və düzgün ardıcıllığına — oxumağa gətirib çıxarmaq üçün bunlar müəyyən sürətlə baş verməlidir — cavab verə bilmir. Bu, daha mürəkkəb işin itirilməsi, daha sadənin isə qorunması halıdır.

Oxuma pozğunluğu eyni dərəcədə motor, başqa hallarda isə akustik nitq elementinin zədələnməsinin nəticəsi ola bilər, bu zaman təbii ki, onun diaqnostik əhəmiyyəti aradan qalxır. Mən hesab edirəm ki, ümumiyyətlə iddia etmək olar ki, motor afaziya həm oxu anlayışını, həm də sözdə mexaniki oxumanı ləğv edir, çünki oxu anlayışı yalnız oyanmanın vizual elementlərdən motor elementlərə keçməsindən sonra, sonuncuların akustik elementlərlə assosiasiyası vasitəsilə başa gəlir. Akustik lezyonda isə, eləcə də asimvoliyada təmiz mexaniki oxuma qoruna bilər. Bundan başqa, oxuma pozğunluqlarının izahı — mən onların təfərrüatına girmək niyyətində deyiləm — bəzi çətinliklər yaradır ki, bunları nə yalnız topik məqamlarla, nə də məlum funksiya dəyişikliklərinin qəbulu ilə həll etmək olar. Mürəkkəb hallarda funksiyanın bəzən bu, bəzən o hissələri qorunub qalır, ehtimal ki, müəyyən istiqamətdə assosiasiyaya xidmət edən elementlərdən burada və ya orada daha çox sayda elementin iş qabiliyyətli qalmasından asılı olaraq.

3. Motor element (innervasiya və hərəkət obrazı) bizim baxışımız üçün daha az çətinlik yaradır. Güman edirik ki, onun üçün iradi və assosiativ təhrik çox vaxt üst-üstə düşür, çünki spontan nitqdə səs obrazları vasitəsilə danışılır. Sözdə periferik təhrik də bir assosiasiyadır, çünki o ya (deyiləni təkrarlayarkən) akustik elementdən, ya da (ucadan oxuyarkən) vizual elementdən irəli gəlir. Elə hal baş verir ki, sonuncu təhrik uğurlu olur, birincisi isə uğursuz qalır və əksinə. Sözdə transkortikal motor afaziyada biz o halı tanıdıq ki, motor element periferik-assosiativ təhrikə hələ də qadir idi, iradi-assosiativ təhrikə isə uğursuz olurdu.

Bundan başqa, nitq pozğunluğunun ən qədim və ən yaxşı tanınan formasının — motor afaziyanın — dərk edilməsi gözlənildiyindən daha çox çətinlik yaradır. Artıq o qeyri-müəyyənliyi qeyd etmişik ki, motor afaziyada simvolik assosiasiya fəaliyyəti (səs obrazlarının iradi oyanması) həqiqətən zədələnməmiş qalırmı. Bunun əksinin təsdiqlənməsi göstərərdi ki, motor elementin aradan çıxarılması akustik elementin funksiyasına eyni zəiflədici təsir göstərir — necə ki, biz bunu əks təsirdə çoxdan tanıyırıq. Bundan əlavə, hərf korluğu ilə motor afaziya halları izahsız qalır; bunları təsadüfi üst-üstə düşməyə aid etmək olmaz.⁷⁴ Nəhayət, o fakt qaneedici izah gözləyir ki, tam motor nitq itkisi halları bu qədər tez-tez rast gəlinir, nitq ehtiyatının yarıya, üçdə birə məhdudlaşması halları isə demək olar ki, heç rast gəlinmir. Sonuncu növ hallar daha dəqiq təhlildə həmişə sensor afaziyalar kimi üzə çıxır. Görünür ki, lezyon motor nitq fəaliyyətini pozmağa yararlı olduqda, onu çox vaxt tamamilə (məlum kasıb nitq qalıqları istisna olmaqla) məhv edir.

Burada sanki parez yox, sadəcə iflic var. Həm də motor afaziyanın əksər hallarının yaxşılaşmaya qadir olmaması diqqətəlayiqdir. Bu, digər hallarda nitqin qəflətən və tam bərpası ilə kəskin təzad təşkil edir. Xəstəliyə tutulduqdan sonra ilk günlərdə nitqsizliyin heç bir diaqnostik əhəmiyyət daşımadığı öz-özünə aydındır. Belə nitqsizlik lezyonun harada yerləşməsindən asılı olmayaraq baş verə bilər və o vaxta qədər bütün vasitələri ilə işləməyə öyrəşmiş aparatın sarsıntısı ilə izah olunur.

4. Xeyromotor element üçün oxşar müzakirəyə girmək fikrində deyiləm. Bunun üçün vacib olan bəzi qeydlər vizual nitq fəaliyyətinin müzakirəsi zamanı irəli sürülmüşdür.

Lakin mən afaziya təliminə daxil edilməsini Şarkoya⁷⁵ borclu olduğumuz maraqlı və mühüm bir nöqteyi-nəzəri qiymətləndirməliyəm, çünki onun qəbulu bizi izah cəhdlərimizi daha da böyük həcmdə məhdudlaşdırmağa məcbur edərdi. Biz belə bir fərziyyədən çıxış etmişik ki, nitq funksiyasının elementləri arasında hərtərəfli assosiasiya imkanına baxmayaraq, funksional fəaliyyət zamanı müəyyən assosiasiya istiqamətləri üstünlük təşkil edir; belə ki, nitq pozuntularının patologiyası bütün mümkün assosiasiyalarla deyil, nitq elementləri arasındakı müəyyən sayda assosiasiyalarla hesablaşmalıdır. Bundan başqa, biz belə güman etmişik ki, bunlar nitq bacarıqlarının öyrənilməsi zamanı nəzərə alınan həmin assosiasiya istiqamətləridir. Şarkonun anlayışına görə, ayrı-ayrı assosiasiya istiqamətlərinin belə ümumi qüvvədə olan seçilməsi mövcud deyil; nitq elementləri arasındakı bütün əlaqələr əvvəlcə bərabər funksional hüquqa malik görünür və bu və ya digər nitq elementini digərləri üçün birləşdirici, düyün nöqtəsi etmək fərdi məşqə və ya fərdi təşkilata buraxılmışdır. Buna görə də biri əsasən və ya yalnız kinestetik duyğu elementlərinin köməyi ilə danışır, yazır, oxuyur, digəri isə eyni məqsəd üçün vizual elementlərdən istifadə edirdi və sair. Nitq assosiasiyası fəaliyyətinin akustik elementlərin iştirakından davamlı asılılığı aradan qalxardı.

Belə bir əlaqənin mövcudluğu şərti ilə eyni lezyonlarda nitq pozğunluqlarının necə fərqli şəkillənəcəyini asanlıqla görmək olar. «Motor danışan» adam akustik və vizual elementlərin zədələnməsini demək olar ki, hiss olunmayan təsirlə keçirə bilərdi; motor elementinin zədələnməsi isə onu təkcə motor deyil, demək olar ki, bütün nitq bacarıqlarından məhrum edərdi. «Vizual» danışan vizual elementin lezyonu nəticəsində təkcə hərf koru olmazdı, o, bütün nitq aparatından artıq istifadə edə bilməzdi və ya yalnız ən yoxsul şəkildə istifadə edə bilərdi. Əgər afaziyanın diaqnostikası əvvəlcə ayrı-ayrı elementin fərdi üstünlük təşkil etməsi barədə biliyə əmin olmadan funksiya itkisindən lezyonun yerinə və həcminə dair nəticə çıxarmaq istəsəydi, ən kobud səhvlərə düşərdi. Bu bilik isə ən nadir hallarda əldə edilə bilərdi.

Hələ heç kim Şarkonun qeyd olunan baxış bucağını tamamilə rədd etmək istəməmişdir. Lakin onun nitq pozğunluqları təlimi üçün əhəmiyyətinin nə qədər geniş ola biləcəyi hələ də müəyyən deyildir. Məsələn, Ştriker⁷⁶ tərəfindən danışarkən motor elementinin görkəmli dəyəri üçün irəli sürülmüş ifrat tələbləri Ch. Bastian belə bir qeydlə rədd etmişdir: o, əvvəlcə ona elə bir halın göstərilməsini gözləyir ki, bir insan Broka sahəsinin məhv edilməsindən sonra söz karı olmuşdur. Mən hesab edirəm ki, nitq pozğunluqlarının patologiyası indiyədək Şarkonun ehtimalına funksiya itkisinin kobud təzahürü üçün böyük əhəmiyyət vermək üçün heç bir əsas tapmamışdır. Həm də o imkanı istisna etmək olmaz ki, nitq assosiasiyasının bu və ya digər elementinə belə vərdiş halına gəlmiş üstünlük verilməsi nitq aparatı bütün vasitələrinə malik olduğu müddətdə mövcuddur, lakin xəstəlik hallarında, assosiasiya fəaliyyətinin ümumi zəifləməsi zamanı ilkin olaraq məşq edilmiş assosiasiya istiqamətlərinin əhəmiyyəti yenidən üzə çıxır. Şübhəsiz ki, Şarkonun ideyasını tamamilə unutmaq və nitq pozğunluqlarının izahında sxematik sərtliyə aldanmaq haqsızlıq olardı. «Different amounts of nervous arrangements in differents positions are destroyed with different rapidity in different persons» — deyir Hughlings Cekson.

İndi bu əsərdə qət etdiyimiz yola nəzər sala bilərik: biz Brokanın kəşfindən çıxış etdik; o, ilk dəfə nitq pozğunluğunun müəyyən bir formasını — motor afaziyanı (o bunu afemiya adlandırırdı) — müəyyən bir beyin qabığı sahəsinin lezyonuna bağlamışdır. Vernike bu işi afaziyanın ikinci forması üçün təkrarladıqda, müxtəlif nitq pozğunluqlarını lezyonun müxtəlif lokalizasiyaları ilə izah etmək yolu açılmış oldu. Vernike bütün ciddiliyi ilə nitqin mərkəzlərini və keçirici yollarını fərqləndirdi, mərkəzləri xatirə obrazlarının saxlanc yerləri kimi xarakterizə etdi və əvvəl qeyd olunan iki əsas formanın yanında keçirici afaziya müəyyən etdi. Sonra Lixtheym nitq mərkəzlərinin beyin qabığının qalan hissəsi ilə ehtimal olunan əlaqələrini nəzərə alaraq keçirici afaziyaların sayını artırdı və nitq pozğunluğu formalarının daha böyük müxtəlifliyini subkortikal və transkortikal afaziyalar kimi izah etməyə çalışdı. Beləliklə, nitq pozğunluqlarının anlaşılması üçün açar kimi mərkəzi afaziyaların və keçirici afaziyaların qarşıdurması verilmiş oldu. Digər tərəfdən, Qraşey amneziyaların izahında lokalizasiya ilə izah zəminini tamamilə tərk etdi və iti bir təhlildə nitq pozğunluqlarının bir sinfini nitq aparatındakı funksional sabitin dəyişməsinə qaytardı. Bununla nitq pozğunluqları iki sinfə ayrıldı: lokalizə edilmiş lezyon nəticəsində yaranan afaziyalar və heç bir yerdə lokalizə edilməyən funksional dəyişmə nəticəsində yaranan amneziyalar.

Biz dil pozğunluqlarının izahı üçün lokalizasiyanın həqiqətən bu qədər şey verə bilib-vermədiyini yoxlamaq niyyətindən çıxış etdik; bu məsələyə isə nitqin mərkəzlərini və keçirici yollarını, həmçinin onlara uyğun nitq pozğunluqlarını fərqləndirməyə haqqımız olub-olmadığı sualı daxil idi. Əvvəlcə Vernikenin keçirici afaziyasını təhlil etdik və gördük ki, Vernikenin öz sxeminə görə də o, Vernikenin ona aid etdiyi xarakterlərdən başqa xarakterlər daşımalı idi — həqiqətdə isə, çox güman ki, heç vaxt reallaşdığını görməyəcəyimiz xarakterlər. Sonra Lixtheymin keçirici afaziyasına, sözdə transkortikal motor afaziyaya yönəldik və bir neçə kəsik müayinəsinin nəticələrinə əsaslanaraq göstərdik ki, o, keçirici yolda deyil, mərkəzlərin (motor və ya sensor) özünün lezyonunda əsaslanır; hətta Lixtheymin bu formanı izah etdiyi yolun lezyonu ilə əlaqələndirdiyi yol, çox güman ki, ümumiyyətlə mövcud deyil. İşin gedişində daha başqa subkortikal və transkortikal afaziyaları da nəzərdən keçirdik və hər dəfə gördük ki, onlarda söhbət beyin qabığının özünün lezyonlarından gedir. Yalnız transkortikal sensor afaziyaya «asimvoliya» adı altında xüsusi lokalizasiya tanımalı olduq. Heybnerin bir halı bizim baxışlarımıza doğrudan da əvəzolunmaz dayaq oldu. Lakin biz bunun izahına ehtiyac duyurduq ki, eyni yerdə yerləşən lezyonlar (yalnız beyin qabığının özünde yerləşən) niyə bu qədər fərqli klinik mənzərələr yaradır; və bunu belə bir fərziyyədə axtardıq ki, sözdə nitq mərkəzləri natamam dağıdıcı lezyonlara bütöv kimi, funksiya dəyişikliyi ilə reaksiya verir. Bu funksiya dəyişikliyinin növlərini Ch. Bastiandan götürdük; o, mərkəzin üç patoloji vəziyyətini tanıyır: 1. ixtiyari təhrikə qarşı oyanmazlığı, halbuki assosiativ yolla və həssas qıcığa qarşı oyanma qabiliyyəti saxlanılır; 2. həssas qıcıqdan başqa heç bir yolla oyanmazlığı; 3. tam oyanmazlığı.

Sözdə keçirici afaziyaların izahına bu yolla funksional amilləri cəlb edərkən, Qraşeyin bir amneziya halının izahını yalnız funksiya dəyişikliyi ilə bacardığını inkar etməli olduq. Burada da lezyonun topik amilini göstərdik və Qraşeyin halını Bastianın modifikasiyalarından birinin köməyi ilə izah etdik.

Beləliklə, mərkəz və keçirici afaziyasının fərqləndirilməsini, həmçinin afaziyalarla amneziyaların ayrılmasını rədd etmiş olduq. İndi qarşımızda nitq aparatının quruluşu haqqında başqa bir təsəvvür əldə etmək və onun pozğunluqlarında topik və funksional amillərin hansı şəkildə özünü göstərdiyini müəyyən etmək vəzifəsi dururdu.

Beləliklə, Meynertin beyin quruluşu və təsəvvürlərin qabıqda lokalizasiyası haqqında təliminə kritik bir kənara çıxışdan sonra biz ardıcıl olaraq o fərziyyələri rədd etdik ki, nitq funksiyasının işlədiyi xatirə obrazlarını onların assosiasiya edildiyi prosesdən başqa yerə yerləşdirmək olar, ki, assosiasiya subkortikal ağ dəstələr tərəfindən təmin edilir, və ki, ayrılmış nitq mərkəzləri yeni qazanmalarla yüklənməyi gözləyən funksiyasız bir sahə ilə ayrılır. Nitq aparatının quruluşu haqqında təsəvvürümüzə o müşahidə kömək etdi ki, sözdə nitq mərkəzləri xaricə (kənara doğru) nitq funksiyası üçün əhəmiyyətli olan digər qabıq mərkəzlərinə söykənir, halbuki içəriyə (nüvəyə doğru) onlar lokalizasiya ilə tutulmamış bir sahəni əhatə edir, bu sahə də çox güman ki, nitq sahəsidir. Beləliklə, nitq aparatı bizə sol yarımkürədə eşitmə və görmə sinirlərinin qabıq sonluqları, motor nitq və qol lifləri arasında bitişik bir qabıq sahəsi parçası kimi aşkar oldu. Bu qabıq sahələrinə söykənən nitq sahəsinin hissələri — zəruri olaraq qeyri-müəyyən sərhədlər daxilində — patoloji anatomiya mənasında, funksiya mənasında deyil, nitq mərkəzləri əhəmiyyəti qazanır, çünki onların lezyonu nitq assosiasiyasının elementlərindən birini digərləri ilə əlaqədən kənarlaşdırır, nitq sahəsində mərkəzi yerləşən lezyon isə bunu artıq bacarmır. Biz o fərziyyəni əlavə etdik ki, bu nitq sahəsi böyük beyin komissurasından gələn ağ liflər vasitəsilə sağ yarımkürənin son sahələri ilə də əlaqədədir, və ki, bu əlaqələr də eyni şəkildə nitq sahəsinin ən periferik hissələrinə (nitq mərkəzlərinə!) şüa verir. Bu nitq sahəsi daxilində biz yalnız keçirici afaziyaları — assosiasiyanın kəsilməsi nəticəsində yaranan afaziyaları tanıdıq, və heç bir subkortikal lezyona afaziya yaratma qabiliyyəti vermədik, çünki nitq sahəsinin periferiyaya yalnız özünə məxsus bir yolu var, daxili kapsulanın dizindən keçən dəstə, və onun lezyonu anartriya ilə özünü büruzə verir.

Sonra bu aparata lezyonların təsirini nəzərdən keçirərkən gördük ki, lezyonlar üç cür afaziya yarada bilər: 1. sırf verbal, 2. asimvolik və 3. aqnostik afaziya. Sonuncunun aşkar edilməsi nəzəriyyəmizin zəruri tələbi idi. Bu nəzəriyyəyə görə, nitq assosiasiyasına toxunmuş elementlərdən biri üçün sağ və sol qabıq sahəsinin eyni vaxtda məhv olması, həmin element üçün birtərəfli düyün nöqtəsinin məhv olması ilə eyni nəticəni verməli idi.

Psixoloji baxımdan biz sözü elə bir təsəvvür kompleksi kimi tanıdıq ki, o, həssas ucunda (səs obrazından başlayaraq) obyekt təsəvvürləri kompleksi ilə bağlıdır. Verbal afaziyanı söz kompleksi daxilində pozğunluq, asimvolik afaziyanı onun obyekt assosiasiyalarından ayrılması, aqnostik afaziyanı isə nitq aparatının sırf funksional pozğunluğu kimi göstərdik.

Nəhayət, belə qurulmuş nitq aparatına lezyonların təsiri üçün bizə aşağıdakılar halledici kimi aydın oldu: söhbət ondan gedir ki, lezyon tam, yoxsa natamam dağıdıcıdır və onun nitq sahəsinin daxilində, yoxsa periferiyasında yerləşdiyindən. Əgər o, nitq sahəsinin periferiyasında yerləşirsə (yəni sözdə nitq mərkəzlərindən birində), o, topik təsir göstərir; tam, yoxsa yalnız natamam dağıdıcı olmasından asılı olaraq, ya nitq assosiasiyasının elementlərindən birinin sadəcə kəsilməsini verir, ya da bu elementi Bastianın modifikasiyaları ilə təsvir edildiyi kimi dəyişmiş funksiya vəziyyətinə salır. Əgər lezyon nitq sahəsində mərkəzi yerləşirsə, bütün nitq aparatı onun assosiasiya mexanizmi kimi təbiətindən irəli gələn funksiya pozuntularına məruz qalır və biz onların sadalanmasına cəhd etdik.

Yaxşı bilirəm ki, yuxarıdakı izahatlar oxucuda qaneedici təəssürat buraxa bilməzdi. Mən nitq pozuntularının rahat və cəlbedici nəzəriyyəsini sarsmağa çalışdım və əgər buna nail olmuşamsa, həll edilmiş yerə yalnız daha az aydın və daha az tam olanı gətirə bildim. Yalnız ümid edirəm ki, müdafiə etdiyim dərk həqiqi münasibətlərə daha yaxşı uyğun gəlir və həqiqətən mövcud olan çətinlikləri daha yaxşı işıqlandırır. Elmi bir mövzunun sonrakı işıqlandırılması da məhz belə aydın şəkildə göstərilmiş problemlərə bağlanır. Fikrimin özəyini bir daha bir neçə qısa cümlə ilə ifadə etmək istərdim: afaziya haqqında əvvəlki müəlliflər, böyük beyin qabığında yalnız bir yerdən nitq pozuntusu ilə xüsusi əlaqə olduğunu bilənlər, biliklərinin bu natamamlığı səbəbindən nitq pozuntularının müxtəlifliyinin izahını nitq aparatının funksional xüsusiyyətlərində axtarmağa məcbur olmuşdular. Vernike öz adını daşıyan yerin sensor afaziya ilə əlaqəsini kəşf etdikdən sonra bu müxtəlifliyi tamamilə lokalizasiya münasibətlərindən anlamaq ümidi yaranmalı idi. İndi bizə elə gəlir ki, burada lokalizasiya momentinin afaziya üçün əhəmiyyəti həddindən artıq qiymətləndirilmişdir və biz yenidən nitq aparatının funksiya şərtləri ilə məşğul olsaq, haqlı hərəkət etmiş olarıq.