Əlavə I. A. Villaretin «Handwörterbuch der gesamten Medizin» lüğəti üçün məqalələr (1888)

«Abducens»

Abducens, Nervus [ab-ducere]; (fr. moteur oculaire externe, [nerf] abducteur, m; ing. abducent nerve, sixth pair; it. abducente, m; sesto pajo).

N. abducens alman sayına görə beyin sinirləri sırasında altıncı sinirdir (bax: Beyin sinirləri); o, IV mədəciyin boz dibində orta xəttin (rhaphe) yanında yerləşən hüceyrə sütunundan başlayır və körpünün (pons) arxa kənarında çıxır. O, yalnız motor sinirdir və almanı gözün xarici bucağına yönəldən xarici düz göz əzələsini (rectus externus) innervasiya edir. N. abducensin xəstəlikləri M. rectus externusun hərəkət pozğunluğu ilə özünü göstərir. M. rectus externusun iflici bunlardan tanınır: 1. müvafiq göz orta xətdən kənara doğru hərəkət etdirilə bilmir (tam iflicdə), yaxud xarici bucağa tamamilə yönəldilmir, yaxud kənara qısa səyrici hərəkətlərlə gedir (parezdə); 2. paralel duran ikiləşmiş təsvirlər yaranır ki, fiksasiya olunan əşya kənara (iflic tərəfinə) nə qədər çox aparılırsa, onlar bir-birindən bir o qədər çox uzaqlaşır. Bu ikiləşmiş təsvirlər eyniadlıdır, yəni sağ təsvir sağ gözə aiddir; 3. baş şaquli ox ətrafında iflic tərəfinə döndərilmiş vəziyyətdə saxlanılır. (Müq. Göz əzələlərinin iflici və Strabizm.) Xarici göz əzələsinin qıcolması çox nadirdir; daxili düz göz əzələsi — antaqonist kimi təsir edən əzələ — iflic olduqda kontraktura yaranır. N. abducensin xəstəlik törədən səbəbdən zədələndiyi yerin diaqnozu üçün aşağıdakı qeydlər xidmət edə bilər. N. abducensin (müvafiq olaraq M. rectus externusun) kortikal iflici məlum deyil. Nüvə iflicinin (uzunsov beyindəki abducens nüvəsinin xəstəliyinin) çox diqqətçəkən bir əlaməti vardır: bu zaman nəinki bir gözün kənara hərəkəti qeyri-mümkün olur, hətta hər iki gözün eyni vaxtda işlədilməsində digər gözün içəriyə hərəkəti də mümkün olmur. Deməli, sağ abducens nüvəsi xəstələndikdə nüvə affeksiyası gözlərin sağa doğru bütün yan dönüşünün aradan qalxmasına səbəb olur. Bu zaman sol göz təkbaşına işlədikdə və ya konvergensiya zamanı çox yaxşı sağa (içəriyə) gətirilə bilər. Belə hərəkət pozğunluğu assosiasiyalı iflic adlanır. Hər iki tərəfin abducens nüvələri bir-birinə yaxın olduğu üçün proses (qansızma ocağı, şiş) çox vaxt o biri tərəfə keçir və beləliklə, gözlərin hər iki yan dönüşünün iflicini yaradır. Ən çox N. abducensin periferik hissəsindən gələn ifliclərə rast gəlinir. Bunları kəllədaxili (bazal) və kəlləxarici (orbital) ifliclərə bölmək olar. Ayırd etmək eyni vaxtda mövcud olan başqa simptomlar sayəsində mümkün olur. Xəstəliyin səbəbi körpüdə yerləşirsə, eyni tərəfli abducens iflici ilə yanaşı çarpaz ətraf iflici meydana çıxır; o, siniri dura mater daxilindən keçdiyi yerdə zədələyirsə, əksər hallarda başqa beyin sinirlərinin affeksiyaları aşkar edilir. (Əksərən periferik) abducens iflicinin səbəbləri çox müxtəlifdir. Birinci yerdə (bütün göz əzələsi ifliclərində olduğu kimi) bunlar durur: sifilis, tabes, soyuqdəymə və meningit. Qrefeyə görə, bütün göz əzələsi ifliclərinin yarısı sifilisdən — nüvə xəstəliyi, kəllə əsasında periostit və ya orbitada qumma əmələ gəlməsi yolu ilə — asılıdır. Sifilis aşkar edilmədikdə ilk növbədə tabes nəzərə alınır. Bu xəstəlikdə abducens iflicləri çox vaxt başlanğıc simptomlar kimi meydana çıxır; onlar tez-tez öz-özünə keçib gedir; lakin bir müddətdən sonra onurğa beyni simptomları gəlir. Buna görə də soyuqdəymədən yaranan abducens iflicləri ehtimalına ehtiyatla yanaşmaq, onları yalnız «soyuqdəymə» sübut edilə bildikdə qəbul etmək lazımdır. Uşaqlarda görünüşcə tam sağlamlıq fonunda baş verən abducens iflicləri əksər hallarda bazal meningitin xəbərçisi kimi qiymətləndirilməlidir. Aşkar meningitdə birtərəfli və ya ikitərəfli abducens iflici tez-tez müşahidə olunur, xroniki paximeningitdə də eləcə. Abducens iflicinin başqa səbəbləri bunlardır: difterit, kəllə əsasında travmatik qansızma, orbitada iltihab, çox vaxt çox uzaqda yerləşən beyin şişinin təzyiqi, diabet; çox nadir hallarda: qurğuşun intoksikasiyası. M. rectus externusun anadangəlmə olmaması da müşahidə edilmişdir. Abducens iflicinin proqnozu və terapiyası səbəbdən asılıdır. Deməli, proqnoz ümumiyyətlə sifilisdə və soyuqdəymədə əlverişli, tabesdə əlverişsizdir, baxmayaraq ki, göz əzələsi ifliclərində sağalma nəticələrinin çox böyük hissəsi tabetik ifliclərin öz-özünə keçib getməsinə aid edilməlidir. Konyunktivanın həssaslığını kokainləşdirmə ilə aradan qaldırdıqda xəstə əzələyə elektrikin birbaşa tətbiqi mümkündür.

«Accessorius»

Accessorius [accedere, ad-cedere-dən]; (fr. nerf accessoire, ou de Willis, nerf spinal; ing. the recurrent Nerve; it. accessorio di Willis; Nervus recurrens Willisii), əlavə sinir.

Anatomlar N. accessorius adı ilə elə bir sinir gövdəsini adlandırırlar ki, o, beyin sinirləri sırasında on birinci olaraq vagusla birlikdə Foramen jugulare-dən çıxır, lakin əslində yalnız qısa bir məsafədə belə gövdə kimi mövcud olur, daha doğrusu, həm mərkəzə, həm də periferiyaya doğru iki tamamilə müxtəlif hissəyə ayrılır. Bu hissələrdən yuxarısı oblongatadan bilavasitə vagusun arxasında bir sıra kök lifləri ilə başlayır və kəllə boşluğundan kənarda yenidən ayrılaraq N. vagusa qoşulur (Accessorius vagi, bax: Vagus). Aşağı hissə boyun onurğa beynindən gəlir və şaquli yuxarı qalxan bir sap əmələ gətirir; bu sap 5. və ya 6. boyun sinirindən başlayaraq özünə köndələn kök lifləri qəbul edir, böyük ənsə dəliyindən kəllə boşluğuna daxil olur və sonra yuxarı hissə ilə birləşərək ümumi accessorius gövdəsini əmələ gətirir (Accessorius spinalis). A. spinalis həm kök gedişində, həm də periferik yayılmasında ən yuxarı boyun sinirləri ilə çoxsaylı əlaqələrə girir. O, saf və ya əsasən motor sinirdir və son şaxələri ilə M. sternocleidomastoideus və M. trapezius-u (cucullaris) innervasiya edir. Accessorius vagi-nin yeri ən yaxşı N. vagusun təsvirindədir, çünki o, həmin sinirin tərkib hissəsi kimi qiymətləndirilməlidir. N. accessorius spinalisin affeksiyaları sternocleidomastoideus və cucullaris əzələlərində hərəkət pozğunluğu ilə özünü göstərir. M. sternocleidomastoideus başı əks tərəfə döndərir və bu zaman başı elə əyir ki, çənə qalxır, qulaq isə eyni tərəfin körpücük sümüyünə yaxınlaşır. Əzələnin klonik qıcolmasında baş təkanvari hərəkətlə təsvir olunan vəziyyətə gətirilir; belə səyrimələr dəqiqədə təxminən 20—30 dəfə təkrarlanır. Əzələnin tonik qıcolmasında baş həmin vəziyyətdə donub qalır; bundan başqa, əzələ bərk bir zolaq kimi qabarır; vəziyyəti dəyişmək cəhdləri ağrılı olur (Caput obstipum spasticum). Bir sternocleidomastoideus iflic olduqda baş əks tərəfdəki əzələnin kontrakturasında olduğu kimi eyni vəziyyətdə durur, yəni xəstə tərəfə döndərilmiş, sağlam tərəfə əyilmiş olur; lakin anomaliya adətən daha az ifadə olunur. Stclm.-in iflici onunla tanınır ki, başın sağlam tərəfə iradi dönməsi çətinləşir və ya aradan qalxır, halbuki passiv şəkildə onu asanlıqla yerinə yetirmək olur (Caput obstipum paralyticum). Bir əzələnin iflici ilə digərinin kontrakturası bir-biri ilə birləşə də bilər. Hər iki əzələ eyni vaxtda işlədikdə çənəni aşağı çəkir; bu hərəkət (baş tərpətmə) hər iki əzələ sinxron qıcolmaya tutulduqda da baş verir; eyni vaxtda olmayan ikitərəfli qıcolmada baş növbə ilə hər iki tərəfə döndərilir. Hər iki Stclm.-in iflici başın duruşunu dəyişmir, lakin onun yana fırlanmasını qeyri-mümkün edir və ya məhdudlaşdırır. Xüsusilə, baş uzanmış vəziyyətdən qaldırıla bilmir; bu hərəkət zamanı normalda hər iki əzələ qabarıq tirələr kimi əllə hiss olunur. — M. cucullaris körpücük hissəsi ilə başı arxaya və eyni adlı tərəfə çəkir, digər hissələri ilə çiyni qaldırır və kürək sümüyünü orta xəttə doğru çəkir. Eyni hərəkətlər çox vaxt sternocleidomastoideusun qıcolması ilə birləşən bu əzələnin qıcolmasında da müşahidə olunur. Yeri gəlmişkən, əzələnin orta və aşağı hissələrini boyun sinirləri innervasiya edir, belə ki, cucullaris iflicinin simptomatologiyası spinal sinirlər bəhsində daha yaxşı şərh olunur. — N. accessoriusun xəstəliyi bunlarla törədilə bilər: a) oblongatada: nüvə affeksiyası (bulbar iflic), qansızma, yumşalma ilə; b) onurğa beynində: boyun onurğa beynindəki accessorius nüvələrinin affeksiyası ilə (bulbar iflic, amiotrofik lateral skleroz, əzələ atrofiyasının spinal formaları ilə birləşmə); c) ümumi sinir gövdəsini kəllə boşluğunda və dura mater daxilində zədələyən proseslərlə. Bu halda simptomlar, boyunun iki əzələsinin atrofiyası və iflici bir yana, vagus iflicinin simptomları olur (bax: həmin məqalə). Nəzərə alınan proseslər bunlardır: sadə və sifilitik meningit, şiş, kəllə əsasının kariyesi və s.; d) accessoriusun onurğa kanalında yuxarı qalxan spinal köklərini zədələyən proseslərlə: meningit, kariyes, boyun onurğasının travması, ekstrameningeal şişlər; e) spinal hissənin periferik gedişində travma, absses, böyümüş limfa düyünlərinin sıxması və xüsusilə tez-tez soyuqdəymə ilə (revmatik nevrit?). — Sternocleidomastoideusun və trapeziusun (körpücük hissəsinin) bir və ya ikitərəfli klonik qıcolmaları nadir deyil; onlar çox vaxt başqa qonşu əzələ sahələrindəki qıcolmalarla da birləşir. Onlar çox vaxt funksional təbiətli ola bilər, səbəbləri isə əksər hallarda məlum olmur. Bu əzələlərin tonik qıcolmaları bəzi hallarda N. accessoriusun qıcıqlanmasına əsaslanır; o zaman onlar iflicin xəbərçisi ola bilər; başqa hallarda klonik qıcolmalardan inkişaf edir. Caput obstipum spasticum anadangəlmə də olur. — Bu iki əzələnin bütün affeksiyalarını N. accessoriusun xəstəliyindən törətmək olmaz. Birincili proqressiv əzələ atrofiyasında cucullaris çox tez-tez zədələnir. — Deyilənə görə, mərkəzi ifliclərdə accessoriusun innervasiya etdiyi iki boyun əzələsinin məcburi tənəffüs hərəkətində iştirakı onların iradi hərəkətliliyi aradan qalxdıqda da qorunub qalır. — N. accessoriusu yan boyun çuxurunda elektrik cərəyanı ilə çox asanlıqla qıcıqlandırmaq və oyanıqlığını yoxlamaq olar. Onun ağır affeksiyalarında innervasiya etdiyi hər iki boyun əzələsində degenerasiya reaksiyası tapılır.

Accessorius affeksiyalarının terapiyası və proqnozu tamamilə onların etiologiyasından asılıdır. Etioloji amil qaranlıq qaldıqda, müxtəlif elektroterapevtik üsullarla əzələ affeksiyasının müalicəsi ilə kifayətlənmək lazım gələcək. Accessorius qıcolmasında qalvanik müalicəsi uğur vəd edən təzyiq nöqtələri nadir hallarda tapılmışdır. Təzə revmatik Caput obstipumda: diaforez, kontrakturalı əzələnin masajı, antaqonist əzələnin güclü faradizasiyası. Köhnəlmiş kontrakturalarda cərrahi müalicə öz hüququna minir. Funksional qıcolmalarla ümumi müalicə, narkotik vasitələr və s. ilə mübarizə aparmaq lazımdır. Közərdilmiş dəmirin boyun onurğası boyunca tətbiqi də tövsiyə olunur.

«Afaziya»

Afaziya [α priv. — φάσις nitq (φημί)]; (fr. aphasie f; ing. aphasia, aphasy; it. afasia f, alalia f); sinonimlər: afemiya, alaliya — söz karlığı, söz korluğu — aqrafiya.

Afaziya dedikdə, kifayət qədər intellekt səviyyəsi qalmaqda davam etdiyi və nitqin ifadəsində və ya anlaşılmasında iştirak edən periferik, sensor, sinir və əzələ aparatları toxunulmaz olduğu halda, insanın öz fikirlərini şərti işarələrlə ifadə etmək və ya belə işarələri anlamaq qabiliyyətinin aradan qalxması və ya zəifləməsi başa düşülür. Buna görə də kar-lallıq, idiotların nitqsizliyi və komada, eləcə də dilin və dodaqların iflici nəticəsində nitqin aradan qalxması A. anlayışına daxil deyil. A. psixi xəstəlikdir; lakin yadda saxlamaq lazımdır ki, o, mütləq intellekt pozğunluğu ilə bağlı deyil, sonuncu isə hər dəfə bir ağırlaşma kimi qiymətləndirilməlidir. Təbii və ya emosional nitq (jest dili) ilə süni və ya artikulyasiyalı nitq fərqləndirilir; bunlardan sonuncusu daha sonra qazanıldığı üçün daha tez-tez pozğunluğa uğrayır. — Artikulyasiyalı nitqin müxtəlif pozğunluqları (amimiyadan fərqli olaraq əsl A.) yalnız nitqin normal gedişi haqqında aşağıdakı mülahizələr nəzərə alındıqda anlaşılır: «söz» sadə təsəvvür deyil, dörd elementdən — iki sensor və iki motor elementdən ibarət olan bir kompleksdir. İki sensor element bunlardır: eşidilmiş sözün xatirə obrazı (eşitmə təsəvvürü) və görülmüş sözün (yazıda və ya çapda) optik obrazı; iki motor element isə: deyilmiş sözün (nitq orqanlarına aid) hərəkət təsəvvürü və yazılmış sözün (sağ ələ aid) hərəkət təsəvvürüdür. Bu tərkib hissələrindən ikincisi və dördüncüsü yalnız təhsilli adamlarda rol oynayır. Nitq eşitmə yolu ilə öyrənilir. Bundan başqa, söz təsəvvürünün bu dörd elementini obyekt təsəvvürü ilə əlaqələndirən bağlantılar da nəzərə alınmalıdır. — Deməli, A.-nın iki əsas növü — motor və sensor növü, dörd saf forması isə vardır, yəni: söz karlığı, söz korluğu, motor A. (afemiya) və aqrafiya. Bu formalara klinikada bəzən saf halda rast gəlinir; lakin daha çox mürəkkəb nitq pozğunluqları olur ki, onlarda nitq funksiyasının hər dörd üsulu dəyişkən dərəcədə zədələnmiş olur. — Beynin nitq təsəvvürləri materialının əlaqələndirilməsi baş verən hissəsi, deməli, xəstələnməsi nitq pozğunluğuna səbəb olan hissəsi Reylin adacığı və onu əhatə edən qırışlar qövsüdür; bu qövs birinci alın qırışı, mərkəzi qırışların əsası, aşağı təpə paycığı və birinci gicgah qırışı kimi yarımkürənin alın ucundan gicgah ucuna doğru uzanır. Deməli, nitq sahəsi qismən dərinlikdə, qismən də Sylvi çuxurunun kənarlarında yerləşir. Lakin o, hər iki yarımkürədə inkişaf etməmişdir; insanların əksəriyyətində (sağ əllilərdə) sol, digərlərində (sol əllilərdə) isə sağ yarımkürə nitq sahəsini ehtiva edir. Sol yarımkürənin nitq sahəsində ayrı-ayrı yerlər vardır ki, onların zədələnməsi A.-nın saf formasını yaradır. Bu yerlər — yeri gəlmişkən, yanlış anlaşılmağa yol açan — mərkəzlər adını daşıyır; onların daha dəqiq sərhədlənməsi hazırda mümkün deyil. Belə ki, motor nitq qabiliyyətinin «mərkəzi» birinci alın qırışının arxa hissəsində (Broka sahəsi), yazı qabiliyyətinin mərkəzi ikinci alın qırışının arxa hissəsində yerləşir; eşidilən nitqin anlaşılmasının toxunulmazlığından asılı olduğu qabıq sahəsi birinci gicgah qırışı, oxunan nitq işarələri üçün müvafiq qabıq sahəsi isə aşağı təpə paycığıdır. Nitqin bu «mərkəzləri» diqqətəlayiq şəkildə nitq sahəsinin ən kənar bölgələridir və başqa funksiyaların (ümumiyyətlə dilin və dodaqların, qolun, eşitmənin və görmənin) mərkəzləri ilə bilavasitə həmsərhəddir, halbuki mərkəzlər arasında yerləşən nitq sahəsinin lezyonları, görünür, həmişə mürəkkəb nitq pozğunluqları verir. Deməli, nitqin sözdə mərkəzləri, ehtimal ki, başqa sahələrdən nitq sahəsinə gələn assosiasiya dəstələrinin daxil olma yerlərindən başqa bir şey deyil. — A.-nın dörd saf forması klinik baxımdan aşağıdakı kimi səciyyələnir:

I. Sensor A.-lar: a) Söz karlığı. Eşitmə və intellekt yaxşı qorunub saxlandığı halda xəstələr onlara deyilən sözləri artıq anlamırlar. Nitq onlara dolaşıq bir səs-küy kimi gəlir. Lakin xəstələrin özlərinin işlətdiyi söz ehtiyatı məhdud deyil. Bununla belə, söz karlığında demək olar ki, həmişə motor nitq pozğunluğu, sözdə parafaziya tapılır; bu ondan ibarətdir ki, xəstə, özü də fərqinə varmadan, fikirlərini ifadə etmək üçün yersiz sözlər işlədir. Bu parafaziya o dərəcəyə çata bilər ki, xəstənin nitqi tamamilə mənasız olur və xəstələri ruhi xəstə hesab edirlər.

b) Söz korluğu (daha doğrusu, yazı korluğu). Xəstələr, nitq qabiliyyəti başqa cəhətdən yaxşı olduğu halda, çox yaxşı gördükləri yazılı və ya çap olunmuş nitq işarələrinin mənasını tanıya bilmirlər. Ona görə də onlar oxuya bilmirlər (aleksiya) və ya bir fənd vasitəsilə — gördükləri, lakin tanımadıqları ayrı-ayrı hərfləri təkrar çəkməklə oxuyurlar. Bu «korluq» bəzən yalnız hecalara aid olur, ayrı-ayrı hərflər isə hələ tanınır, başqa hallarda hərflərə də aid olur. Bu zaman rəqəmlər çox vaxt hələ tanınır. Söz korluğu demək olar ki, həmişə görmə sahəsinin yarımtərəfli daralması (hemianopsiya) ilə ağırlaşmış olur.

II. Motor A.-lar: a) Əsl motor afaziya (afemiya). Bu, ən çox rast gəlinən nitq pozğunluğudur və saf halda da ən çox o tapılır. O, söz ehtiyatının aradan qalxması və ya azalması ilə səciyyələnir. Xəstənin ixtiyarında ifrat hallarda yalnız jestlər, başqa hallarda isə hər şeyə cavab verdiyi yalnız ayrı-ayrı hecalar və ya sözlər, hətta bütöv ifadələr olur. Lakin o, bu ifadələrin yetərsiz olduğunu çox yaxşı dərk edir və onda qalmış basmaqəlib ifadədən artıq bir şey deyə bilməməsindən açıq-aşkar inciyir. A.-lı xəstənin qalmış nitq parçaları çox vaxt nida xarakteri daşıyır: «Bəli», «Xeyr», yaxud ayrı-ayrı hecalardan: «tan-tan» və onların mənasız birləşmələrindən: məsələn, «akoko», «monomentif», nəhayət, bütöv, sadə qurulmuş cümlələrdən ibarət olur. Bütün bu nitq parçaları düzgün artikulyasiya olunur; A.-nı nitq orqanlarının iflicindən (alaliya) ciddi şəkildə fərqləndirən də budur. Söz ehtiyatının azalması yüksək dərəcəli olmadıqda, o, əsasən isimlərə toxunur və özünü onda göstərir ki, xəstə onları hərəkətləri göstərməklə təsvir etməyə çalışır. Məsələn, o, «Şlyapamı mənə verin» əvəzinə deyir: «Mənə o şeyi verin ki, onu qoyurlar başın —». Lakin A.-lı xəstənin nitq qabiliyyəti onun ümumi vəziyyəti ilə birlikdə tərəddüd edir və çox vaxt oyanmanın təsiri altında birdən yüksələ bilər. Bundan başqa, nəzərə almaq lazımdır ki, öz təşəbbüsü ilə, yəni öz fikir gedişindən çıxış edərək müəyyən bir sözü tələffüz edə bilməyən bir çox A.-lı xəstələr həmin sözü onlara deyildikdə düzgün təkrar edirlər. Bu, nitqin çoxsaylı assosiasiya yollarından hansılarının dağıldığından və ya qorunduğundan asılıdır və öz bənzərini nitq pozğunluğunun başqa formalarında da tapır. — Motor A. çox vaxt, lakin mütləq deyil, sağ tərəf ətraflarının iflici ilə və ya dil, dodaq, qırtlaq və udlaq əzələlərini idarə edən serebral yolların iflici ilə müşayiət olunur. Motor A.-ya çox adi halda sol tərəfli apoplektik insultdan sonrakı ilk günlərdə, bütün yarımkürə hələ insultun nəticələrindən əziyyət çəkdiyi müddətdə rast gəlinir. Nitq pozğunluğu bundan sonra adətən tezliklə geriləyir; belə hallarda onu dolayı ocaq simptomu kimi qiymətləndirmək olar.

b) Aqrafiyanı Şarkonun uğurlu ifadəsi ilə «əlin A.-sı» adlandırmaq olar. Aqrafiyaya saf forma kimi nisbətən az rast gəlinir. Sağ tərəfli iflic olduqda aqrafiyanın olub-olmaması sualını, təbii ki, həll etmək olmur. Başqa hallarda aqrafiya adətən motor A.-nı müşayiət edir, lakin onunla mütləq ayaqlaşmır. O ondan ibarətdir ki, xəstələr yazmağa dəvət edildikdə yalnız mənasız və bir-biri ilə əlaqəsiz cizgilər çəkə bilirlər. Belə xəstələr də bəzən diktə ilə hələ düzgün yazır və ya nümunələrin üzünü köçürürlər, halbuki belə bir təkan olmadan yaza bilmirlər. — Daha mürəkkəb afazik pozğunluqları elə təhlil etmək lazım gələcək ki, dəqiq müayinə ilə söz təsəvvürünün ayrı-ayrı elementləri arasında, eləcə də onlarla işarə edilən obyektin təsəvvürü arasında hansı bağlantıların qorunduğu və ya qırıldığı müəyyən edilsin. A. tipik ocaq simptomu olduğu üçün, nitq sahəsinə toxunan istənilən lezyon onu doğura bilər, məsələn: beyin qansızmaları, yumşalmalar, şişlər, travmatik təsirlər, absses; etioloji amillər, məsələn, ürək və damar xəstəlikləri, sifilis, Morbus Brightii, kəskin infeksion xəstəliklər (tif, çiçək), Diabetes mellitus və s. burada da beyin xəstəliyinin başqa formalarında olduğu kimi nəzərə alınır, lakin bu səbəblərdən heç biri A.-nın forması ilə xüsusi bir əlaqə göstərmir. Sonuncu, əksinə, yalnız nitq sahəsində yerləşmiş lezyonun lokalizasiyasından və yayılmasından asılıdır. — A. həmişə maddi beyin prosesinin nəticəsi deyil; histeriya və nevrasteniya kimi nevrozlar da afazik pozğunluqlar yarada bilər. Histerik A., indiyədək öyrənildiyi qədərilə, saf motor A.-dır. Lakin o, öz tamlığı, daha doğrusu, mütləq xarakteri ilə seçilir. Xəstələr ayrı-ayrı sözlərin işlədilməsi ilə məhdudlaşmırlar, əksinə, tamamilə nitqsiz, hətta səssiz olurlar; nə bir səs, nə bir qışqırıq çıxa bilir. Deməli, histerik A. əslində «lallıq»dır. Bununla belə, yazı qabiliyyəti həmişə qorunur, hətta güclənir. Xəstələr soruşulduqda ağızlarını göstərir, sonra qələmə əl atır və fikirlərini qeyri-adi sürət və əminliklə yazırlar. — Nevrastenik beyin yorğunluğu nəticəsində yaranan nitq pozğunluğu ayrı-ayrı konkret sözlərin unudulması, nitqdə oxşar səslənən sözlərin bir-birinə qarışdırılması ilə məhdudlaşır və beləliklə, sağlam insanlarda rast gəlinən parafaziyaya yaxınlaşır. — A.-nın proqnozu və terapiyası iflicinki ilə eynidir və əsas xəstəlikdən asılıdır. Afazik pozğunluğun bütün formaları əlverişli şəraitdə yaxşılaşa və ya kompensasiya oluna bilər. Nitq qabiliyyətinin keçib getməyən bir qüsuru qalarsa, onu xəstənin yenidən tərbiyəsi ilə doldurmağa çalışmaq olar. Belə ki, söz korluğu olan xəstə çətinliklə də olsa yenidən oxumağı, aqrafiyalı xəstə isə yenidən yazmağı öyrənir. Sonuncu yazmaq üçün sol əlindən istifadə edə bilər; bu əl ya güzgü yazısı ilə, ya da normal hərflərlə yazmağı öyrənir. Qorunmuş intellekt belə öyrənmə cəhdləri üçün şərtdir.

«Facialis» (III. Nervus facialis)

Facialis, adj. [facies üz]; (fr. facial; ing. faciale; it. facciale); üzə aid olan.

III. Nervus facialis (fr. nerf facial; ing. facial nerve; it. nervo facciale); üz siniri, 7-ci beyin siniri.

A. Anatomik nisbətlər: Nervus f. uzunsov beynin yan və ventral yerləşən nüvəsindən, N. abducensin və N. acusticusun nüvələrini ehtiva edən eyni müstəvilərdə başlayır. Onun kök lifləri nüvədən içəriyə və dorsal istiqamətdə gedir, mədəcik dibinin altında yerləşən kompakt bir zolaq (sinirin diz hissəsi) əmələ gətirir, sonra abducens nüvəsini əhatə edir, yenidən kənara və ventral istiqamətdə dönür və körpü ayaqcığının arxa kənarında, N. abducensdən yanda və eşitmə sinirinə çox yaxın mərkəzi orqandan çıxır. F. kimi qeyd olunan liflərin bir hissəsinin bilavasitə abducens nüvəsindən gəlib-gəlmədiyini hələ müəyyən etmək mümkün olmamışdır. Sinirin periferik gedişi mərkəzi gedişindən az mürəkkəb deyil. Sinir gövdəsi əvvəlcə N. intermedius Wrisbergii vasitəsilə bağlı olduğu eşitmə siniri ilə yanaşı Meatus auditorius internusa, oradan gicgah sümüyünün qayalı hissəsindəki Fallopi kanalına daxil olur, burada o, təbil boşluğunun medial divarında Fenestra ovalis-in üstündə yerləşir və nəhayət, Foramen stylo-mastoideum vasitəsilə çıxır; o, parotis vəzinin maddəsinə daxil olur və orada Pes anserinus major adını daşıyan periferik şaxələnməsinə ayrılır. Sümük kanalından keçərkən sinirdən artıq bir neçə şaxə ayrılır, o cümlədən trigeminusun ikinci şaxəsinə aid Ganglion sphenopalatinuma gedən Petrosus superficialis major və sözdə Chorda tympani; sonuncu təbil boşluğundan keçərək geriyə dönən bir yol tutur və trigeminusun üçüncü şaxəsinə aid Nervus lingualisə qoşulur. Bu iki sinirdən başqa, üz siniri başqa şaxələr vasitəsilə trigeminus, acusticus, vagus və, ehtimal ki, glossopharyngeus ilə də anastomoz əlaqəsindədir. Bu əlaqələr qismən yalnız zahiri ola bilər. Nervus f. əsasən motor sinirdir və üzün və kəllə qapağının bütün xarici əzələlərini, qulağın xarici əzələlərini, M. stapediusu, damaq əzələlərinin bir hissəsini, M. biventerin arxa qarıncığını və Platysma myoidesi innervasiya edir. Bundan başqa, o, Glandula submaxillaris və sublingualis üçün sekretor liflər, ona qoşulmuş Chorda tympani vasitəsilə isə dilin ön hissəsi üçün həssas və dad lifləri aparır.

B. Nervus f.-nin xəstəlikləri. Üz iflici müşahidə olunan bütün ifliclərin ən çox rast gəlinəni və bir çox cəhətdən ən maraqlısı olduğu üçün, burada ona daha ətraflı nəzər salınsın. Üz iflici (sinirin orqanik xəstəliyi nəticəsində) mərkəzi və ya periferik səbəbli ola bilər. Birinci halda lezyon üz sinirinin liflərini onların körpüdən yuxarıya, beyin qabığına qədər mərkəzi yolunda zədələməlidir; körpüdə bütün motor beyin siniri yollarının çarpazlaşması səbəbindən iflic lezyonun yerləşdiyi tərəfin əks tərəfində olur; ikinci halda iflic lezyonla eyni tərəfdə olur və bunları zədələyə bilər: 1. üz sinirinin nüvəsini (nüvə iflici); 2. onun oblongatadakı kök dəstələrini; 3. onun kəllə boşluğundakı gövdəsini (kəllədaxili iflic) və 4. qayalı sümükdə və ya ondan kənarda periferik gedişini (əsl periferik iflic). Sinirin sadalanan dörd yerdən hər hansı birində affeksiyası mahiyyətcə vahid bir mənzərə — periferik üz iflici mənzərəsini verir ki, bu da xəstəlik yerinin daha dəqiq lokalizasiyasına yalnız sonra göstəriləcək bəzi cizgilər baxımından imkan verir. Ən vacibi mərkəzi üz iflicini periferik üz iflicindən ayırmaq olaraq qalır.

1. Mərkəzi üz iflici aşağıdakı xüsusiyyətlərə malikdir: a) o, əksər hallarda yüksək dərəcəli olmur, deməli, yalnız parezdir; b) o, diqqətçəkən şəkildə yalnız burun və ağız dəliyi ətrafındakı əzələləri zədələyir, göz yarığı ətrafındakı əzələlərə və alın əzələlərinə toxunmur; c) sinirin və əzələlərin elektrik oyanıqlığı dəyişməz qalır; d) parez olmuş əzələlərin atrofiyası heç vaxt baş vermir; e) iflic olmuş əzələlərin refleks hərəkətliliyi qorunur; f) serebral F.-parez əksər hallarda başqa serebral simptomlarla, ən çox irəli çıxarılmış dilin parez tərəfinə əyilməsi ilə müşayiət olunur.

Yuxarıda b bəndində deyilən müddəanı belə anlamaq olmaz ki, M. orbicularis orbitae et palpebrarum və M. frontalis serebral parezdə heç bir şəkildə iştirak etmir. Əksinə, bu əzələlərdə müəyyən dərəcədə zəiflik serebral F.-iflicdə də, qayda deyilsə də, çox tez-tez olur. (Zədələnmiş tərəfin göz yarığı əksər hallarda o biri tərəfdəki qədər tam qapadıla bilmir, bir göz yarığını təcrid olunmuş şəkildə qapamaq qabiliyyəti demək olar ki, həmişə itmiş olur.) Lakin bu pozğunluqlar ağız facialisi sahəsindəkilərdən daha da zəifdir; onlar yalnız mərkəzi iflicin başlanğıcında görünür və artıq bir neçə gündən sonra kompensasiya olunur. — Serebral F.-iflic beyin xəstəliyinin və ya böyük beyin yarımkürələrindən birinin zəifləməsinin ən tez-tez rast gəlinən və eyni zamanda ən çoxmənalı simptomudur, belə ki, üz əzələlərinin mimik aparatını beyin yarısının funksional qabiliyyətinin ən həssas reaktivi elan etmək lazım gəlir. O, başqa cəhətdən yalnız psixi simptomlarla təzahür edən proseslərdə meydana çıxır, yaxud uşaqlıqda qazanılmışsa, keçmişdə baş vermiş beyin prosesinə işarə edir (uşaq ensefaliti, epileptiklər). Dil və ətraf parezi ilə birlikdə serebral F.-iflic motor yolun daha dar sahədə zədələnməsinə aid edilməli olan hemipleqiya mənzərəsinin sabit cizgisidir. Orqanik beyin proseslərində üz iflicinin tezliyi ilə funksional, histerik iflicdə onun nadirliyi (daha doğrusu, olmaması) diqqətçəkən şəkildə ziddiyyət təşkil edir. Serebral F.-parezin olmaması həqiqətən də orqanik və histerik hemipleqiya arasında ən vacib fərqləndirici amildir. Doğrudur, sonuncuda da üzün iki yarısının innervasiyasında qeyri-bərabərlik müşahidə olunur; lakin o, parezə deyil, bir tərəfdəki üz əzələlərinin klonik səyrimələrlə kəsilən tonik qıcolmasına əsaslanır ki, buna da dilin ifrat və qıcolmalı yana əyilməsi qoşulur. Histeriyanın bu birtərəfli dodaq-dil qıcolması gah hemipleqiya tərəfində, gah da sağlam tərəfdə meydana çıxır; sonuncu halda belə diqqətçəkən bir vəziyyət yaranır ki, irəli çıxarılmış dil orqanik iflicdə olduğu kimi xəstə tərəfə deyil, sağlam tərəfə əyilir. — Lakin serebral F.-parezin diaqnozunda bir ehtiyatı nəzərdən qaçırmaq olmaz. Üz cizgilərində, burun-dodaq büküşünün dərinliyində, ağız bucaqlarının vəziyyətində və s. çox tez-tez qeyri-bərabərliklər olur ki, onların heç bir patoloji əhəmiyyəti yoxdur, onları vərdiş xarakterli saymaq və çox vaxt sadəcə morfoloji asimmetriyanın ifadəsi kimi qiymətləndirmək lazımdır. Bu asimmetriyalar çox vaxt yalnız mimik sükunətdə deyil, mimik hərəkətlərdə də özünü göstərir. Belə vərdiş xarakterli qeyri-bərabərliyi serebral parezdən ayırmaq üçün tamamilə etibarlı əlamət yoxdur.

2. Periferik F.-iflicin aşağıdakı ümumi xüsusiyyətləri vardır: 1. O, asanlıqla yüksək intensivliyə çata bilər (F.-paraliç); 2. üzün yuxarı əzələlərini üzün aşağı yarısının əzələləri qədər zədələyir; 3. elektrik oyanıqlığı Nervus f.-də və əzələlərdə sadə zəifləmədən tam sönməyə qədər dəyişmiş olur; 4. iflic olmuş əzələlər atrofiyaya uğrayır; 5. onların refleks hərəkətliliyi aradan qalxır (refleks göz qapanması); 6. motor simptomlarla yanaşı periferik F.-hissəsinin anatomiyası ilə izah olunan bəzi başqa simptomlar da meydana çıxa bilər. — Ağır periferik üz iflicinin sükunətdəki mənzərəsi təxminən belədir: iflic olmuş üz yarısı hamar və ifadəsiz görünür, alın qırışları, eləcə də göz qapaqları ətrafındakı büküşlər olmur, gözün sklerası daha geniş açılmış olur; burun-dodaq büküşü hamarlanmış, ağız bucağı süst halda aşağı sallanmış olur; burun və ağız sağlam tərəfə çəkilmiş olur. Bütün mimik hərəkətləri üzün yalnız bir yarısı icra edir. Daha az ağır iflicdə sükunətdə az şey nəzərə çarpır, lakin xəstəyə mimik hərəkətlər etdirdikdə iflic üzə çıxır. O zaman görünür ki, iflic tərəfdə alın qırışdırıla bilmir; göz örtülə bilmir, göz qapaqlarını qapamaq cəhdində yuxarı fırlanır. Konyunktivanın açıq qalması və almanın qorunması üçün vacib olan göz qapaqlarının qapanmasının olmaması asanlıqla konyunktivanın kataral affeksiyasına səbəb olur, aşağı göz qapağının ektropionu üzündən göz yaşları axıdılmır və yanaqdan aşağı axır. Göz yuxuda da açıq qalır (lagoftalm). Dərin nəfəs alarkən iflic tərəfdə burun qanadı qalxmır; buna görə iybilmə də çətinləşə bilər. Fit çalmaq, şamı söndürmək və s. qeyri-mümkündür, yanaq nəfəs verərkən çölə doğru şişir, dodaqların kip bağlanmaması üzündən aktiv şəkildə şişirdilə bilmir; nitq aydın olmur, çeynəyərkən tikələr dişlərin arasında saxlanılmır və yanağa tərəf düşür, içərkən maye iflic tərəfdən axıb gedir. Üz əzələlərinin iflicinin bu simptomları sinir Foramen stylomastoideumdan çıxdıqdan sonra xəstələndikdə yaranır. Xəstəlik Fallopi kanalından keçən hissəyə aid olan daha yuxarı bir yeri tutduqda, bəzi başqa simptomlar meydana çıxır ki, onları Chorda tympani-nin, N. petrosus superficialisin və N. stapediusun da zədələnməsinə aid etmək lazımdır. Belə simptomlar bunlardır: 1. Dilin ön üçdə iki hissəsində dad duyğusunun zəifləməsi (deyilənə görə, oradakı toxunma həssaslığının da zəifləməsi), iflic tərəfdə ağız boşluğunun quruluğu (Chorda tympani); 2. Dilçəyin çəp durması və üz iflici tərəfində damaq qövslərinin hərəkətliliyinin azalması (N. petrosus superficialis); 3. anormal incə eşitmə, çox vaxt subyektiv qulaq küyləri ilə bağlı (M. stapediusa gedən sinir). Bu simptomlardan birinin və ya bir neçəsinin olması sinirin xəstə yerini Fallopi kanalına aid etməyə imkan verir və ümumiyyətlə üz iflicinin proqnozunu ağırlaşdırır. — Nervus f. hələ kəllə boşluğunda və ya Meatus auditoriusda xəstələnmişsə, əksər hallarda ona sıx bitişik olan eşitmə sinirinin (və vestibulyar sinirin) affeksiyası aşkar ediləcəkdir. Lakin eşitmə pozğunluğu ilə üz iflici arasındakı əlaqə daha çox başqa cür olur. Bu halda eşitmə pozğunluğu qayalı sümükdəki xəstəlik prosesinin nəticəsi olur ki, bu proses eşitmə orqanına qonşu olan Nervus f.-yə keçir. Bundan başqa, diqqətəlayiqdir ki, bir neçə diqqətlə tədqiq edilmiş hala görə, kəllə əsasında Nervus f.-nin xəstəliyi dad pozğunluğuna gətirib çıxarmır. Deməli, sinirin qayalı sümük hissəsində olan Chorda tympani, görünür, F.-yə yad olan bir lif dəstəsidir ki, periferiyada da, mərkəzdə də ondan yenidən ayrılır. — Hər iki Nervus facialisin eyni vaxtda xəstələnməsi sözdə Diplegia f. yaradır; bu vəziyyətdə xəstənin mimik donuqluğu son dərəcə qəribə təəssürat oyadır. Diplegia f. nadir hallarda ikitərəfli abducens iflici ilə birlikdə anadangəlmə və ya intra partum qazanılmış vəziyyət kimi rast gəlinir. Buna bənzər mimik donuqluq üz əzələlərinin birincili xəstəliyinin elə hallarında da tapılır ki, onlar F.-iflicə deyil, əzələ atrofiyasına aid edilməlidir (bax: Atrofiya məqaləsində Əzələ atrofiyası). — Etiologiya: Birinci növbədə F.-iflic üçün «cərəyan və soyuqdəymə» qeyd-şərtsiz qəbul edilməlidir. Tamamilə şübhəsizdir ki, bəzən soyuq, küləkli bir yerə getdikdən, güclü hava axınında dəmir yolu ilə səfər etdikdən və s. bir neçə saat sonra «revmatik» üz iflici meydana çıxır. Onun əsasında duran anatomik dəyişikliyi sinir qişasının iltihabi affeksiyasında, perinevritdə axtarırlar. Bu revmatik xəstəliyin ən tez-tez rast gəlinən lokalizasiyası, görünür, Foramen stylomastoideumdan çıxış nahiyəsidir, lakin simptomlar (chorda affeksiyası) çox vaxt prosesin Fallopi kanalının içərisinə qədər uzandığına işarə edir. Sinirin qayalı sümükdən kənardakı hissəsi bundan başqa tez-tez birbaşa travmalar, parotis nahiyəsində şiş və absses əmələ gəlməsi, böyümüş limfa düyünlərinin təzyiqi və s. nəticəsində xəstələnir. Mamalıq maşasının qoyulması yenidoğulmuşlarda bəzən üz iflicinə səbəb olur, lakin onun proqnozu əlverişlidir. Öz-özünə aydındır ki, periferik F.-şaxələrin lezyonu ilə (travmalarda, cərrahi əməliyyatlarda) qismən üz iflicləri yarana bilər. Nəhayət, sinirin bilavasitə nevritik xəstəliyi adətən infeksion olan polinevritdə tapılır (bax: həmin məqalə). — Üz sinirinin qayalı sümükdə yerləşən hissəsi bu sümüyə toxunan bütün xəstəliklərdə (sınıq, qansızma, kariyes, sifilitik periostit) zədələnə bilər, lakin ən çox daxili qulağın xəstəliklərində, Otitis interna suppurativada əziyyət çəkir; sadə təbil boşluğu katarlarında da əziyyət çəkib-çəkmədiyi şübhəlidir. Kəllə əsasında üz siniri ümumiyyətlə bazal beyin siniri iflicləri yaradan bütün zərərli təsirlərə məruz qalır, məsələn: sifilis, xroniki meningit və irinli meningit, əsas sınığı, çox vaxt uzaqda yerləşən şiş, anevrizma tərəfindən sıxılma. Sinirin nüvə xəstəliyi (bəzən ikitərəfli) xroniki bulbar iflicdə, oblongatanın qansızmalarında və şişlərində müşahidə olunur. Körpü nahiyəsində motor yolun kəsilməsi çarpaz ətraf iflici ilə yanaşı çarpaz olmayan üz iflici yarada bilər (Qublerin növbəli hemipleqiyası). Tabesdə F.-iflic nisbətən nadirdir. Son vaxtlar iddia edilmişdir ki, anadangəlmə nevropatik meyillik periferik F.-iflicin etiologiyasında böyük rol oynayır.

Proqnoz: İflic revmatik olduqda, elektrik müayinəsində üz iflicinin proqnozunu və sağalma müddətini qiymətləndirmək üçün əla dayağımız vardır. Elektrik yoxlamasının nəticəsinə görə F.-iflicin yüngül, ağır və orta formaları fərqləndirilir. (Elektrodiaqnostika üz iflicində ona görə bu qədər böyük əhəmiyyət kəsb edir ki, sinir gövdəsi, onun şaxələri və ayrı-ayrı əzələlər elektrik müayinəsi üçün çox asan əlçatandır.) Sinirin və onun innervasiya etdiyi əzələlərin elektrik oyanıqlığının heç bir dəyişiklik göstərmədiyi hallar üz iflicinin yüngül formaları sayılır. Onlar istisnasız olaraq (periferik təbiətli olduqda) 2—3 həftədən sonra sağalır. Üz iflicinin ağır formaları isə, əksinə, elektrik oyanıqlığının «degenerasiya reaksiyası» adı ilə ümumiləşdirilən dəyişiklikləri ilə seçilir. Bu dəyişikliklər və onların qanunauyğun gedişi əsasən üz iflicinin öyrənilməsi sayəsində tanındığı üçün, burada onlar qısaca qeyd olunsun. «Degenerasiya reaksiyası»nda sinir tərəfindən qıcıqlandırmanın effekti ilə əzələnin birbaşa qıcıqlandırılmasının effektini ciddi şəkildə ayırmaq lazımdır. Sinir iflicin başlanmasından artıq bir neçə gün sonra qalvanik və faradik cərəyanlara qarşı oyanıqlığının aydın azalmasını göstərir. Nəhayət (10—14 gündən sonra), sinir tamamilə oyanmaz olur; ən güclü cərəyanlar sinirə tətbiq olunduqda əzələ üçün təsirsiz qalır. Əzələ isə başqa cür davranır. Sinir tərəfindən oyanıqlığın azalmasına paralel olaraq onun birbaşa faradik qıcıqlandırmaya qarşı oyanıqlığı azalır və nəhayət tamamilə yox olur. Lakin birbaşa qalvanik oyanıqlıq yalnız birinci həftədə azalır; ikinci həftədə əzələ birbaşa qalvanik qıcıqlandırmaya normal əzələdən daha çox oyanıqlıq göstərir, lakin ona cəld deyil, ləng səyrimələrlə cavab verir. Daha az sabit və vacib görünür ki, bu zaman əzələ anodla katodla olduğu qədər və ya daha çox oyanır, halbuki normada elektrik cərəyanının katodu daha güclü qıcıqlandırır. Deməli, degenerasiya reaksiyasının meydana çıxması hətta revmatik üz iflici üçün də daha əlverişsiz proqnoz verir. Sağalma yalnız 4—6 aydan sonra baş verir, natamam da ola və ya heç baş verməyə də bilər. Orta formalar elə hallara deyilir ki, onlarda əzələlər degenerasiya reaksiyasını — faradik oyanıqlığın itməsini, qalvanik oyanıqlığın artmasını, səyrimə müddətinin dəyişməsini — göstərir, lakin sinirlərin oyanıqlığı sönmür. Bu orta formalar — xüsusilə elektrik müalicəsi aparıldıqda — əlverişli proqnoz verir və 4—6—8 həftəyə sağalır. — Ağır üz ifliclərindən sonra keçmişdə iflic olmuş əzələlərdə tez-tez kontrakturalar yaranır ki, onlar ilk baxışda o biri — sağlam — tərəfdə mövcud üz iflici ehtimalını doğura bilər. Mimik hərəkətliliyin yoxlanması, elektrik müayinəsi, eləcə də kontrakturada olan əzələlərin göstərdiyi müqavimətin müayinəsi bu qarışıqlıqdan qoruyacaqdır. Bundan başqa, kontrakturada olan üz əzələləri tez-tez səyrimələrə tutulur. — Elektrik oyanıqlığının dəyişməsinə paralel olaraq iflic olmuş əzələlərin atrofiyası gedir ki, o da ağır hallarda və xəstəliyin uzun sürməsində bilavasitə gözə çarpır. — Revmatik F.-iflicin terapiyasında birinci yer elektrikə məxsusdur. O, şübhəsiz ki, xəstə sinir sahəsində regenerasiyaya kömək edir; çox vaxt görmək olur ki, hər seansdan dərhal sonra hərəkətlilik yaxşılaşır. Faradik, yoxsa qalvanik cərəyanın daha yaxşı nəticə verdiyini hazırda müəyyən etmək olmaz; ümumiyyətlə əzələlərin hələ kontraksiya ilə cavab verdiyi cərəyan növü tətbiq ediləcək; bundan başqa, elektriklə təsirdən sonra əzələlərin mexaniki müalicəsini (masaj) aparmaq məsləhətdir. Mimik eybəcərliyə də masaj əlverişli təsir göstərir. Hətta köhnəlmiş üz iflici formaları da elektrik müalicəsində hələ uğur verir. İkincili kontrakturalarda masaj və qalvanik cərəyan tətbiq etmək, faradik cərəyandan çəkinmək lazımdır. Təzə revmatik iflicdə yerli qanalma və diaforez sınanacaq (isti vannalar, kompreslər, pilokarpin inyeksiyaları). — Başqa səbəblərdən yaranan üz iflici formalarının terapiyası, öz-özünə aydındır ki, hər ayrıca halda müəyyən edilmiş səbəbdən asılı olacaqdır.

«Facialis qıcolması»

Facialis qıcolması (fr. tic facial ou douloureux, tic convulsif; ing. facial neuralgia; it. tic spasmodico della faccia, tic facciale).

Facialisin innervasiya etdiyi əzələlərdə klonik qıcolmalar bu əzələlərin parezi və ya iflici ilə yanaşı bu hallarda rast gəlinir: 1. beyin qabığının facialis mərkəzlərinə toxunan xəstəlik ocaqlarında (kortikal epilepsiya); 2. sinir gövdəsinin eyni zamanda dağıdıcı və qıcıqlandırıcı lezyonlarında (paximeningit, şişlər, anevrizma ilə sıxılma); 3. periferik üz iflicinin kontraktura ilə nəticələnən natamam sağalmasında (bax: Facialis iflici). Lakin üz əzələlərinin qıcolmasının orqanik dəyişiklik olmadan müstəqil və ya refleks yolla törənən nevroz kimi meydana çıxdığı, deməli, konvulsiv tiklər xəstəliyinin ayrıca bir formasını təşkil etdiyi hallar daha vacib və daha çoxdur. Belə qıcolmalar simptomatologiyalarının böyük müxtəlifliyini göstərir. Lokal, qismən və diffuz F.-ni fərqləndirmək faydalıdır. Total F. birtərəflidir, tutmalar şəklində baş verir; üz sinirinin innervasiya etdiyi bütün əzələlər birdən, sanki sinir gövdəsinə güclü faradik cərəyan təsir etmiş kimi, şiddətlə yığılır, qısa müddət tonik gərgin qalır, sonra birdən boşalır və eyni şəkildə bir-birinin ardınca bilavasitə gələn bir neçə səyrimə göstərə bilər. Tutmalar ya spontan olur, ya da hər hansı fəaliyyət, oyanma, mimik hərəkət ilə törənir; onlar ağrı ilə müşayiət olunmur və iradə ilə boğula bilmir. Qismən F. üz əzələlərinin ayrı-ayrılarına, ən çox göz qapaqlarının dairəvi əzələsinə və ya M. frontalisə məhdudlaşır, çox vaxt ikitərəfli, həm də növbələşən olur. Bu zaman birdən üzün qrimasvari əyilməsi, məsələn, hər iki ağız bucağının yuxarı çəkilməsi baş verir və qısa tonik müddətdən sonra yox olur. Diffuz F. hər iki tərəfdə bütün üz əzələlərini tutur, lakin onunla seçilir ki, kontraktura vəziyyəti hər dəfə yalnız bir neçə əzələni əhatə edir. Bu zaman çox vaxt üz əzələləri üzərindən fasiləsiz ardıcıllıqla kontraksiya dalğaları keçir ki, onlar ya sadə hərəkətlər, ya da daha mürəkkəb hərəkətlər (qrimaslar) yaradır. Çox vaxt diffuz F. ilə yanaşı boyun və ənsə əzələlərində də qıcolma olur. Bu qıcolmaların etiologiyası tam aydınlaşdırılmamışdır. Hər ikisi daha çox saf lokal affeksiya kimi qiymətləndirilə bilən total və qismən formada adətən trigeminus sahəsində qıcıqlanma vəziyyətlərini tapmağı gözləmək olar; bunlar çox vaxt müəyyən yerlərin təzyiqdə ağrılı olması ilə də özünü büruzə verir. Belə ki, F. bəzən trigeminusun və ya onun şaxələrindən birinin nevralgiyasına qoşulur, başqa hallarda çənə kənarında ağrılı yerlər, dişlərin kariyesi və s. tapılır və bu qıcıq mənbələrinin aradan qaldırılması bəzən F.-ni sağaltmağın ən yaxşı yoludur. Burun balıqcıqlarının xroniki şişkinliyi, görünür, bir sıra hallarda qıcolmanın yaranması və kəsilməsi üçün əhəmiyyət daşıyır; M. orbicularisə məhdudlaşan qismən qıcolmada çox vaxt akkomodasiyanın həddən artıq gərginliyi, astiqmatizm, düzəldilməmiş hipermetropiya aşkar edilir və müalicədə nəzərə alınmalıdır. F.-nin başqa halları, xüsusilə diffuz formalar mahiyyətcə ümumi nevropatik meyilliyin ifadəsi kimi qiymətləndirilməlidir. Bu baxımdan onlar terapiyaya az tabe olur, necə ki ümumiyyətlə F.-nin birbaşa müalicəsi uğurlarla zəngin deyil. Lokal F.-də sınanmış üz sinirinin dartılması rədd edilməlidir. Veyr-Mitçell son vaxtlar üz dərisinin təkrar soyudulmasını tövsiyə etmişdir. — Üz qıcolmasının diffuz formaları ümumiyyətlə, ümumən konvulsiv tik kimi, ömürlük bir xəstəlikdir ki, bəzən ümumi vəziyyətin zəifləməsi zamanı güclənir, bəzən isə yüngülləşə və ya hətta kəsilə bilər. Xəstəliyin başlanğıcı əksər hallarda uşaqlıq yaşına gedib çıxır.

«Beyin. I. Beynin anatomiyası»

Beyin (fr. cerveau m; ingl. brain; it. cervello, encefalo m), ἐγκέφαλος, [scil. μύελος, başda olan ilik], Cerebrum.

I. Beynin anatomiyası¹.

A. İnkişaf

Sonralar belə mürəkkəb quruluş alan beynin rüşeym başlanğıcı medullar borunun bir-birinin ardınca yerləşən üç şişkinliyindən ibarətdir; bunlar ilkin beyin qovuqcuqları adlanır. Beynin qəti forması bu ilkin qovuqcuqların qeyri-bərabər böyüməsi nəticəsində yaranır. Ən mühüm dəyişikliklərə birinci beyin qovuqcuğu uğrayır. Onun özü yan divarlarının qalınlaşması hesabına görmə qabarına (Thalamus opticus), mənfəzi isə üçüncü mədəciyə çevrilir. Ondan öndə və yanda hər tərəfdən yeni bir qovuqcuq — ön beyin qovuqcuğu — böyüyüb çıxır; onun divarı böyük beyin yarımkürəsinin, mənfəzi isə yan mədəciklərin başlanğıcını təşkil edir. Ön beyin qovuqcuğu ilkin qovuqdan (aralıq beyin) ayrılır, mənfəzi yarıqşəkilli olur və üçüncü mədəciklə yalnız kiçik bir dəlik — sonrakı Foramen Monroi — vasitəsilə əlaqədə qalır. Ön beyin qovuğunun dibində divarın qalınlaşması kimi ön beyin qanqlionu — birlikdə zolaqlı cisim, Corpus striatum, adı ilə tanınan quyruqlu nüvə və mərcəkşəkilli nüvə — əmələ gəlir. Bunlardan yalnız birinci qanqlion daim mədəcik boşluğuna çıxıntı verir; mərcəkşəkilli nüvə isə sonralar yarımkürə divarına sıx yanaşır, lakin onunla birləşmir. Ön beyin qovuğunun qalan hissəsi böyüməkdə qanqlionlar bölgəsini ötüb keçir və önə, arxaya və nəhayət aşağıya doğru son dərəcə güclü inkişaf edir. Ön beyin qovuğunun bu şəkildə qövs boyunca «beyin gövdəsini» əhatə edərək böyüyən hissəsi «beyin örtüyünə» çevrilir; məhdud bir məkanda açılıb yerləşmək üçün onun səthi tipik şəkildə qatlanır, qırışlar və şırımlar əmələ gətirir. Xarici səthin içəridəki qanqlionlara uyğun gələn və yarımkürənin mərkəzini təşkil edən bir sahəsi böyüməkdə geri qalır; döl beynində o, əvvəlcə üç tərəfdən yarımkürə kütləsi ilə əhatələnmiş açıq çuxur — Fossa Sylvii — kimi görünür. Sonralar onu əhatə edən kənarlar onun üzərində birləşir, belə ki, yalnız arxaya və yuxarıya doğru çəp qalxan bir yarıq — Fissura Sylvii — qalır. İkinci ilkin qovuqcuq (orta beyin) öz damında dördtəpəliyi əmələ gətirir, onun mənfəzi isə Aquaeductus Sylvii kimi qalır. Üçüncü qovuqcuq (arxa beyin) Medulla oblongata-ya çevrilir, lakin onun damı birləşdirici toxumaya dönür, belə ki, başlanğıcdakı mərkəzi kanal bu yerdə açılır (dördüncü mədəcik). Açılmış mərkəzi kanalın önündə bu damın tirəşəkilli qalınlaşmasından güclü böyüyən bir beyin hissəsi — beyincik — əmələ gəlir; o, dördüncü mədəciyi yuxarıdan örtür və dördtəpəliklə əlaqəsi sayəsində onu öndən qapayır. Arxadan isə mədəcik açıq və əlçatan qalır (beynin eninə yarığı).

B. Ümumi topoqrafiya

Aşağıdakı təsvir üçün belə qəbul edilir ki, oxucunun qarşısında tam formalaşmış təzə beyin vardır. Bu halda aşağıdakı qeydlər ona xüsusi adlar verilmiş müxtəlif törəmələri tanımağa və, məsələn, beyində xəstəlik ocağının yerini onu tapmaq mümkün olacaq şəkildə göstərməyə imkan verəcəkdir. Təzə beyinə baxarkən ilk növbədə nəzərə çarpır ki, onun bəzi hissələri təmiz ağ, digərləri isə qırmızımtıl-bozdan qonur-qırmızıya qədər rəngə malikdir. Bu rəng fərqi müxtəlif beyin hissələrinin son dərəcə əhəmiyyətli quruluş fərqi ilə bağlıdır. Belə ki, «ağ maddə» yalnız miyelinli liflərdən, az miqdarda ara maddədən (neyroqliya adlanır) və seyrək damarlardan ibarətdir, «boz maddə» isə bu cür liflərdən əlavə bir sıra başqa elementləri, xüsusilə sinir hüceyrələrini və bol damarları ehtiva edir. Hər iki maddənin bir-birinə nisbətən yerləşməsi əksər hallarda tamamilə qanunauyğundur. — Bundan başqa, aydın görünür ki, beynin xarici forması təxminən kəllə boşluğunun qəlibinə uyğun gəlir; beynin kəllə qapağına bitişən yuxarı qabarıq səthi və kəllə əsası üzərində duran yastı əsası vardır. Beynin qabarıq səthini yalnız böyük beynin yarımkürələri əmələ gətirir; onların səthi bozdur və qırışlarla örtülüdür. Dura Mater-in oraqvari çıxıntısının yerləşdiyi dərin median çökəklik böyük beyni cüt yarımkürələrə ayırır və hər yarımkürəyə hamar median sərhəd səthi verir. Median yarıqdan içəriyə, gövdə hissələrinə və mədəciklərə baxmaq mümkün deyil, çünki yarığın dərinliyində yarımkürələri bir-biri ilə birləşdirən və qanqlionları örtən eninə lifli ağ kütlə yerləşir (döyənəkli cisim). Əgər yarımkürəni ağ, zolaqşəkilli döyənəkli cismin səviyyəsində kəssək, görərik ki, onun yalnız ensiz kənar haşiyəsi boz maddədən ibarətdir (böyük beyin qabığı), yarımkürənin nüvəsi isə ağdır (yarımkürənin ağ maddə yatağı).

a) Beyin əsası.

Beyin əsasının relyefi kəllə əsasının formasından asılıdır. Ön kəllə çuxurunu böyük beynin median xətdə bir-birinə qovuşan iki orbital payı doldurur; ön və orta kəllə çuxurları arasındakı sərhədə (pazvari sümüyün böyük qanadlarına) yarımkürənin artıq tanış olan Sylvius yarığı uyğun gəlir; orta kəllə çuxurunun yan hissələrində böyük beynin alt, yaxud gicgah payları yerləşir; onlar hər tərəfdə küt bir uc ilə qurtarır və aralarında beyin gövdəsinin yəhər çuxuru və Clivus üzərində duran median törəmələri üçün yer saxlayır. Nəhayət, arxa kəllə çuxurunu yarımkürələri bir-birinə qovuşan, həmçinin cüt olan beyincik doldurur; onun üzərində, bərk beyin qişasının eninə arakəsməsi — Tentorium — ilə ayrılmış halda böyük beynin arxa payları yerləşir. Böyük ənsə dəliyindən kəllə boşluğuna onurğa beyni daxil olur; onun bilavasitə davamı Medulla oblongata kimi median beyin gövdəsinə keçir. — Deməli, beyin əsasında həm beyin örtüyünün hissələri, yəni alın və gicgah paylarının aşağı (bazal) hissələri, həm də beyin gövdəsinin hissələri görünür. Sonuncuları onurğa beynindən yuxarıya doğru izlədikdə aşağıdakı forma münasibətləri aşkar olur: onurğa beyni

b) uzunsov beyinə keçərkən qalınlıq və en ölçüsünə görə böyüyür. Onun ön yarığı (bax Onurğa beyninin anatomiyası) təxminən keçidə uyğun gələn bir yerdə silinmiş görünür; əlverişli halda burada çəp çarpazlaşan ağ dəstələri bilavasitə görmək olar; bu, piramidaların çarpazlaşması yeridir. Bundan yuxarıda ön kəndirciklər iki toppuzşəkilli ağ qabarıntı şəklində qalınlaşır; onlar piramidalar adlanır və onurğa beyninin anatomiyasından məlum olan piramida kəndirciklərini ehtiva edir. Piramidaların yanında iki daha boz qabarıntı — olivalar — yerləşir; onlardan keçən kəsik göstərir ki, olivalar gözəl dişli boz nüvəni əhatə edir. Oblongata-nın sonrakı davamı ağ eninə liflərdən ibarət olan və körpü, Pons, adı ilə tanınan enli, yumrulanmış dördbucaqlı kütlənin altında itir. Oblongata-nın öyrənilməsini davam etdirmək üçün bütün beyni çevirirlər ki, o, indi əsası üzərində dursun, beyinciyi önə qatlayırlar və beləliklə Oblongata-nın dorsal (yuxarı) səthinə nəzər salırlar. Burada diqqəti çəkən odur ki, arxa median yarıq uzunsov beynin yan hissələrinin bir-birindən aralanması nəticəsində açılır və nəhayət, mərkəzi kanalın dibini üzə çıxarır. Bu yolla əmələ gələn boşluq

c) dördüncü mədəcik adlanır; onun dibinin altında, yuxarıdan qismən görünən halda, bir neçə mühüm beyin sinirinin başlanğıc yerləri yerləşir. Onun ön və arxa ucu olan romboid sərhədi vardır. Arxa uc Calamus scriptorius adlanır. Yuxarıdan dördüncü mədəciyi beyincik qapayır, öndə isə mərkəzi kanalın yeni damı kimi dördtəpəliyin qanqlion kütləsi yerləşir; bu kütlə nazik ağ maddə təbəqəsi — Velum medullare anterius — vasitəsilə beyinciklə birləşir. Dördüncü mədəciyin dibi, yəni Oblongata, xeyli genişlənərək beyin gövdəsinin əsası kimi önə doğru davam edir. Dördüncü mədəcikdən onun ən enli yerində keçən eninə kəsik beyin gövdəsinin Oblongata-nın davamı olan yuxarı mərtəbəsinin Pons-un eninə zolağına uyğun gələn aşağı mərtəbəsindən aydın şəkildə ayrıldığını göstərir. — Bu yerdə

d) beyincik, Cerebellum, nəzərdən keçirilməlidir. O, orta hissədən — soxulcandan — və iki yan hissədən — yarımkürələrdən — ibarətdir; onun səthi bozdur və dərin şırımlıdır, çünki eninə, bir-birinə paralel tirələr bir yarımkürədən digərinə soxulcanın üzərindən keçir. Soxulcanın aşağı səthi uzunsov beynin yerləşməsi üçün çuxurlaşmışdır. Beyincik maddəsindən qırış tirələrinə perpendikulyar keçən kəsik — böyük beyində olduğu kimi — boz qabıq maddəsindən ibarət ensiz haşiyəni və hər yarpaqşəkilli qırışın nüvəsi kimi ağ bir zolağı göstərir. Buna görə bütün kəsik budaqlanmış damarlı bir yarpağı xatırladır. Beyinciyin ən qalın yerindən keçən kəsik göstərir ki, orqanın əsas kütləsi ağ liflərdən ibarətdir, lakin bundan əlavə hər yarımkürədə onurğa beyninin təsvir olunmuş olivasına çox bənzəyən dişli boz nüvə — Corpus dentatum —, soxulcanın içində isə bir neçə topavari boz nüvə (dam nüvəsi, kürəvi-tıxacvari nüvə) vardır. Beyincik üç ağ lif kütləsinə bağlıdır; onlar kəsildikdən sonra beyin gövdəsini sərbəst nəzərdən keçirmək olar. Beyinciyin bu üç ağ «qolundan» ən irisi ortadakıdır; o, Oblongata-nı əhatə edərək Pons-a keçir və körpü qolu adlanır. Həqiqətən də beyincik və Pons mahiyyətcə bir-birinə aiddir və Oblongata-nı əhatə edən bir halqa təşkil edir. Beyinciyin başqa bir qolu önə, dördtəpəliyə doğru yönəlir; o, «birləşdirici qol» adını daşıyır və dördüncü mədəciyin ön sərhədini təşkil edir. Birləşdirici qol beyinciyi dördtəpəliklə birləşdirmir, əksinə dördtəpəliyin altında beyin gövdəsinin dərinliyinə daxil olur. Beyinciyin üçüncü qolu onurğa beyninə davam edir; o, kəndirvari cisim adlanır və (yanlış olaraq) onurğa beyninin arxa kəndirciklərinin bilavasitə davamı kimi görünür; mərkəzi kanal məhz bu kəndirciklərin yanlara aralanması nəticəsində açılmışdır. —

İndi yenidən əsasa qayıdaq! Körpünün enli ağ lövhəsinin önündə iki silindrşəkilli ağ cisim görünür; onlar kəskin şəkildə bir-birindən aralanır və gicgah paylarının ucu altında itir. Bunlar uzununa liflərdən ibarət olan və beyin gövdəsinin dərinliyinə, qanqlionlar arasına daxil olan beyin ayaqları, Crura Cerebri-dir. Hər tərəfdə beyin ayağının üzərindən hamar ağ zolaq — Tractus opticus — keçir; o, əks tərəfin traktusu ilə birləşərək komissura əmələ gətirir və önə doğru silindrik Nervus opticus kimi davam edir. Hər iki Tractus və Nervi optici birlikdə X hərfi — Chiasma Nervorum opticorum — əmələ gətirir. Chiasma ilə aralanan beyin ayaqları arasında üçbucaqlı boz sahə — Trigonum intercrurale — qalır; o, boz maddənin mərkəzi kanalının sonunu qıf, Infundibulum, şəklində əhatə edir. Sonuncudan saplaq üzərində vəzili bir orqan sallanır; o, pazvari sümüyün çuxurunda yerləşir: bu, Hypophysis, yaxud beyin artımıdır. Trigonum-dakı iki parlaq ağ kürəşəkilli qabarıntı Corpora candicantia (mamillaria) adlanır. Beyin əsasının Chiasma-nın önündəki sahəsi — Substantia perforata anterior — beyin gövdəsinin qanqlionları üçün qan damarlarının daxil olduğu yer kimi mühümdür. — Beyin əsasında, bundan başqa, on iki beyin sinirinin çıxış yerləri tapılır: I. N. olfactorius alın payının orbital səthinin sagittal şırımına (Sulcus rectus) yerləşmişdir; o, əsasın Substantia perf. anterior-un önündəki bir yerindən başlanırmış kimi görünür və ucunda boz qalınlaşma — Bulbus olfactorius — daşıyır; iy sinirləri ondan xəlbir sümükdən keçərək burun boşluğuna daxil olur. II. N. opticus (bax yuxarıda). O, beyin ayağı ilə birlikdə gicgah payının ucu altında itir və dördtəpəlik bölgəsinin qanqlionlarına (bax aşağıda) qədər makroskopik olaraq izlənə bilər. III. N. oculomotorius Trigonum intercrurale-də körpünün ön kənarına yaxın yerdən çıxır. IV. N. trochlearis (bax aşağıda, e). V. N. trigeminus körpünün yan hissəsindən, onun körpü qoluna keçdiyi yerdən çıxır. VI. N. abducens körpünün arxa kənarında çıxır. VII. N. facialis VIII. N. acusticus ilə birlikdə körpünün arxa kənarı, oliva və beyincik arasındakı çuxurda çıxır. IX. N. glossopharyngeus uzunsov beynin yan səthində, növbəti X. N. vagus-dan yuxarıda görünür. XI. N. accessorius uzunsov beynin yan səthindən əvvəlki iki sinirin ardınca uzun bir sap sırası ilə başlanır (bax Accessorius). XII. N. hypoglossus oliva ilə piramidalar arasındakı şırımdan çıxır; o, çıxan ön spinal köklərin sırasını yuxarıya doğru davam etdirir.

e) Beyin gövdəsinin digər törəmələri.

Böyük beyni ön ucu ilə eninə ox ətrafında aşağıya doğru əysək, bununla

Dördtəpəliyi (bax həmçinin Corpus 9.) üzə çıxarırıq; onun dördüncü mədəciklə, beyinciklə və Oblongata ilə əlaqəsi yuxarıda qeyd olunmuşdur. Dördtəpəlik orta beyin qovuqcuğunun damına aiddir; bu qovuqcuğun mənfəzi Aquaeductus Sylvii kimi onun altından keçir; median və ona perpendikulyar olan şırım dördtəpəliyi cüt ön və arxa təpəciklərə bölür; onlarla beyincik arasında Velum medullare anterius-dan IV beyin siniri, N. trochlearis, başlanır. Dördtəpəliyin yan səthini, eləcə də orada yerləşən iki kiçik qanqlionu — bayır və daxili dizcikli cismi (Corpus geniculatum externum et internum) — növbəti qanqlionun, görmə qabarının bir hissəsi örtür. Onu görmək üçün döyənəkli cismi götürərək mədəcikləri açmaq lazımdır. Onda aşağıdakılar görünür:

Sözdə böyük qanqlionlar, daha doğrusu, onların sərbəst səthləri: ilk növbədə görmə qabarları, onlardan öndə isə zolaqlı cisimlər, yaxud daha doğru desək, quyruqlu nüvələr (Nucleus caudatus); hər ikisi bir-birindən ağ zolaqla — Stria cornea ilə — ayrılır. İki görmə qabarı arasında üçüncü mədəcik aralanır; o, yalnız bir yerdə sözdə orta komissura ilə körpülənir. Bu mədəciyin arxa sərhədini dördtəpəliyin önündə iki görmə qabarı arasında gərilmiş arxa komissura təşkil edir. Yaxınlıqda, əksər hallarda ön təpəciklərin üzərində qozabənzər vəzi, Glandula pinealis, yerləşir; bu, qismən şübhəsiz sinir orqanıdır. Böyük qanqlionların formasını və quruluşunu yalnız müxtəlif istiqamətlərdə aparılmış kəsiklərdə tanımaq mümkündür. Bunu demək kifayətdir ki, görmə qabarı öz içində bir neçə boz kütlə və müxtəlif növlü, yaxşı ayrılmış lif dəstələri ehtiva edir. Zolaqlı cisim mədəcikdə özünün qalın ön ucunu göstərir; lakin bu qanqlion beyin gövdəsinin içində arxaya doğru davam edir və orada sivriləşərək qurtarır (Nucleus caudatus-un quyruğu və başı). Beyindən quyruqlu nüvənin ortasından keçən eninə kəsik göstərir ki, beyin gövdəsinin içində daha bir böyük qanqlion — mərcəkşəkilli nüvə — yerləşir; o, paz formasındadır, ucunu içəriyə, qabarıq əsasını isə bayıra çevirir. Konsentrik gedən ağ maddə zolaqları onu üç hissəyə bölür; bunlardan iki daxili hissə Globus pallidus, xarici, daha tünd hissə isə Putamen adlanır. Mərcəkşəkilli nüvə və quyruqlu nüvə əslində birlikdə vahid bir kütlə — ön beyin qanqlionunu — təşkil edir və bəzi yerlərdə boz körpülərlə də birləşir. Onları bir-birindən ayıran enli ağ lif kütləsidir; o, daxili kapsul adlanır və bir tərəfdən beyin ayağı liflərinin, digər tərəfdən yarımkürələrin ağ maddə yatağının davamı kimi aşkar olunur. Həmin eninə kəsikdə görünür ki, mərcəkşəkilli nüvədən bilavasitə bayırda, ondan yalnız ensiz ağ maddə zolağı (xarici kapsul) ilə ayrılmış halda Sylvius çuxurunun boz maddəsi yerləşir; onun qırışları Reil adacığı adlanır. Qabığın boz maddəsindən burada ayrılmış boz kütlə hasar (Claustrum) adlanır. — Daxili kapsulun qanqlionlarla münasibətini daha yaxşı görmək üçün yarımkürədən Fissura Sylvii boyunca keçən horizontal kəsik (əsasa paralel kəsik) aparmaq məsləhətdir. Bu zaman üç böyük qanqlion görünür: mərcəkşəkilli nüvə lateralda, quyruqlu nüvə və onun arxasında yerləşən görmə qabarı isə medialda; həm də nəzərə çarpır ki, daxili kapsulun ağ zolağı iki hissədən ibarətdir: ön hissə mərcəkşəkilli nüvə ilə quyruqlu nüvə arasında, arxa hissə isə mərcəkşəkilli nüvə ilə görmə qabarı arasında keçir. Daxili kapsulun hər iki ayağı bayıra doğru açıq olan bucaq altında birləşir; bu bucaq daxili kapsulun «dizi» adlanır. Bu məlumatlar, təbii ki, daxili kapsulun hesab edildiyi bütöv lif yolunun vəziyyətinə aiddir, onun içindəki ayrı-ayrı liflərin istiqamətinə isə aid deyil.

C. Beynin təsvir edilmiş hissələrinin mərkəzi kanal və onun davamları ətrafında qruplaşması (bütöv beynin median kəsiyində nəzərdən keçirilir).

Onurğa beyninin mərkəzi kanalı ən aşağıda arxa kəndirciklərlə örtülüdür; onlar qurtardıqdan sonra kanal beyinciyin altında dördüncü mədəcik kimi, sonra Velum medullare və dördtəpəliyin altında Aquaeductus Sylvii kimi uzanır və nəhayət üçüncü mədəciyə açılır. Görünür ki, üçüncü mədəcikdən əsasa doğru içi boş borucuqşəkilli bir artım — Infundibulum — enir; onun mənfəzi sinir sisteminin ilkin mərkəzi boşluğunun sonunu ehtiva edir. Infundibulum-un ön divarı Chiasma Nervorum opticorum ilə bitişmişdir. Infundibulum-un aralıq beynin maddəsindən ayrıldığı yerdə eninə liflərdən ibarət olan bir kəndirin kəsiyi — ön komissura — görünür. Deməli, onurğa beyninin ön (ventral) yarısı, Oblongata və onun davamı Pons ilə birlikdə ilkin mərkəzi kanalın dibinə, onurğa beyninin arxa yarısı, beyincik, beyin yelkəni və dördtəpəlik isə onun damına aiddir. — Median kəsikdə hər iki yarımkürənin ağ maddə kütlələrini bir-biri ilə birləşdirən döyənəkli cismin forması da görünür. O, beyin əsasında qıf bölgəsinin önündə iti kənarla (dimdik) başlanır, qalınlığı sürətlə artaraq yuxarı qalxır, sonra eninə istiqamətə dönür (döyənəkli cismin dizi) və arxada qalınlaşmış yastıqla (Splenium) qurtarır. Döyənəkli cismin sərbəst ucunun altından maneəsiz dördtəpəliyə çatmaq olar. Döyənəkli cismi yarımkürənin medial səthinin enli bir qırışı — Gyrus fornicatus — əhatə edir; o, döyənəkli cismin ucunu, Splenium-u, örtdükdən sonra yarımkürənin önə və aşağıya əyilmiş gicgah payına da davam edir və onun ucunda qabıq qalıqlarının içəriyə burulması ilə əmələ gəlmiş Ammon buynuzunu daşıyır. Deməli, bu qırış silsiləsi yarımkürənin bazal alın ucundan gicgah ucuna qədər uzanır. — Median kəsikdən yan mədəciklərə hələ baxmaq mümkün deyil. Belə ki, döyənəkli cismin dizi ilə horizontal gövdəsi arasındakı qövs nazik bir lövhəciklə — Septum pellucidum ilə — doldurulmuşdur; o, döyənəkli cismin yarıb keçdiyi medial yarımkürə divarının rudimentar qalığıdır. Septum arxada iti sərbəst kənarla qurtarır; bu kənarla Thalamus arasında yan mədəciyə giriş — Foramen Monroi — yerləşir. Əgər indi Septum-u döyənəkli cisimdən ayırsaq, yan mədəciyə çıxıntı verən ön beyin qanqlionlarını görərik. Lakin indi medial yerləşən cüt ağımtıl kəndir də nəzərə çarpır; o, beyin əsasından, Trigonum intercrurale nahiyəsindən qalxır, görmə qabarının üzərindən qövs şəklində keçir, sonra döyənəkli cismə yanaşır və onun son qalınlaşmasının altında yenidən ondan ayrılaraq gicgah payının ucundakı Ammon buynuzuna çatır. Bu qövsvari dəstə Fornix, yaxud tağ adlanır; o, üçüncü mədəciyi örtür və yarımkürə qovuqcuğunun əsl ayrılma kənarını təşkil edir.

D. Yarımkürənin səthindəki qırışlar və şırımlar o vaxtdan klinika üçün böyük əhəmiyyət qazanmışdır ki, müxtəlif qabıq sahələrinin qeyri-bərabər dəyərli olduğunun dərk edilməsi bu orqan üzərində mümkün qədər dəqiq istiqamət təyin etməyi tələb edir (bax Lokalizasiya). Aşağıdakı təsvir Exnerin sxeminə əsaslanır. Ayrı-ayrı beyinlərdə bu sxemdən kənaraçıxmalar olur, lakin sual doğur ki, belə morfoloji dəyişikliklərə həddən artıq əhəmiyyət verilmirmi. Hər yarımkürənin qabarıq xarici, düz daxili (median) və düz bazal səthi, bundan başqa, alın, ənsə və gicgah ucu vardır. Onda alın, təpə, ənsə və gicgah payları ayırd edilir, lakin onları həmişə bir-birindən dəqiq ayırmaq mümkün olmur. Yarımkürənin qabarıq xarici səthində ilkin istiqamət tapmaq üçün əvvəlcə Sylvius yarığı axtarılır; o, öndən və aşağıdan arxaya və yuxarıya doğru qalxır və gicgah payını beynin qalan hissəsindən ayırır. Bu yarığın dərinliyinə nüfuz etdikdə 3—4 gizli qırış — Reil adacığı, yaxud gövdə payı — tapılır; onlar Sylvius yarığına bitişən qırış silsilələri ilə örtülmüşdür. Sonra ilk növbədə elə bir şırım axtarılır ki, o, demək olar ki, həmişə budaqlanmadan yarımkürənin yuxarı kənarından Sylvius çuxuruna doğru enir. O, mərkəzi şırım, yaxud Sulcus Rolandi adlanır və alın payını təpə payından ayırır. Mərkəzi şırımın önündə, yəni alın payında şaquli enən bir qırış silsiləsi — ön mərkəzi qırış — yerləşir. O, alın ucuna doğru məhdudlaşmır, əksinə özündən alın beyninin üç eninə qırışını çıxarır; bu qırışlar iki eninə şırımla az-çox kəskin şəkildə bir-birindən ayrılır. Mərkəzi şırımın arxasında ikinci şaquli qırış — arxa mərkəzi qırış — uzanır; o, artıq təpə payına aiddir. Bu qırış arxadan uzun, həm də xeyli dəyişkən bir şırımla məhdudlaşır; bu şırım əvvəlcə mərkəzi şırıma paralel qalxır, sonra isə qövs şəklində arxaya dönür və beləliklə təpə payını iki hissəyə bölür. Sonuncu təsvir olunmuş təpəarası şırımın yuxarısındakı hissə yuxarı təpə paycığı adlanır; parietal payın şırımdan aşağıda qalan hissəsi isə aşağı təpə paycığı adlanır. Aşağı təpə paycığından aşağıya doğru gicgah payının üç qırış silsiləsindən ikisi başlanır. Onlar gicgah payında Sylvius yarığına paralel gedən və buna görə paralel şırım adlanan sabit şırımla ayrılır. Gicgah payının üçüncü qırış silsiləsi oksipital beyinlə qovuşur; oksipital beyin parietal paydan da dəqiq ayrıla bilmir və sabit şırımları ən az göstərir. Exnerin sxemində iki eninə oksipital şırım və müvafiq olaraq bir-birinin üstündə yerləşən üç oksipital qırış qəbul edilmişdir. Aşağı təpə paycığında daha iki adı qeyd etmək lazımdır. Onun Sylvius yarığının arxa ucunu qövs şəklində dövrəyə alan hissəsi Gyrus supramarginalis adlanır; paralel şırımın arxa ucu ətrafında yerləşən oxşar qövs isə Gyrus angularis adlanır. — Bazal səthdəki qırışlar xüsusi diqqətə layiq deyil, medial yarımkürə səthinin quruluşu isə maraqlıdır. Təsvir edildiyi kimi, döyənəkli cismi bazal alın ucundan gicgah payının ucuna qədər fasiləsiz uzanan bir qırış əhatə edir. Bu qırış silsiləsini öndən məhdudlaşdıran şırım isə Gyrus fornicatus-u bütün gedişi boyunca izləmir, döyənəkli cismin qalınlaşmasından hələ əvvəl yuxarıya dönür və yarımkürə kənarına məhz xarici yarımkürə səthinin arxa mərkəzi qırışının arxasında çatır. Şırımın özünəməxsus gedişini onun adı ifadə edir: Sulcus calloso-marginalis. Bu şırımla yarımkürənin yuxarı kənarı arasında yenə döyənəkli cismi dövrəyə alan bir qırış qalır; o, medial alın qırışı adlanır; onun iki mərkəzi qırışa uyğun gələn arxa hissəsi parasentral paycıq adlanır. Sulcus calloso-marginalis kənara çıxdıqdan sonra Gyrus fornicatus yarımkürənin yuxarı kənarına qədər genişlənir; medial səthin onunla qovuşan və Sulcus calloso-marginalis ilə təxminən təpə və ənsə payları arasında sərhəd təşkil edən növbəti dərin şırım arasında qalan hissəsi kvadrat şəkildə məhdudlaşmışdır və qabaq pazcıq, Praecuneus, adlanır. Belə ki, qabığın növbəti hissəsi paz formasındadır — Cuneus, pazcıq — və sonuncu qeyd olunmuş təpə-ənsə şırımı ilə Gyrus fornicatus-a kəsib daxil olan dərin bir şırım arasında yerləşir. Sonuncu şırım yarımkürə kütləsinin mədəciyə doğru qabarmasına — Calcar Avis-ə — uyğun gəlir və Fissura calcarina adlanır. Nəhayət, gicgah payının medial səthində Gyrus fornicatus-un davamı tapılır; o, burada Gyrus Hippocampi adlanır və uzununa şırımla — Sulcus occipito-temporalis ilə — medial gicgah qabığının qalan hissəsindən ayrılır.

E. Beyin quruluşunun öyrənilməsi, xüsusilə beynin ayrı-ayrı orqanlarının və bölgələrinin fizioloji izahı baxımından, ağ lif dəstələrinin gedişinin və onların boz maddələrlə əlaqəsinin hərtərəfli təsvirini verməyə çalışır. Bu vəzifə hazırda ən kiçik hissəsi ilə həll olunmuşdur; o, indi də müxtəlif texniki çətinliklərə toqquşur, bunları isə müxtəlif metodlar vasitəsilə aradan qaldırmağa çalışırlar. Bütün bu metodların əsasında xüsusi vurğulanmağa layiq iki müddəa durur. Birinci müddəanı «sinir toxumasının fasiləsizliyi» prinsipi adlandırmaq olar; onun mahiyyəti budur ki, sinir sisteminin fəaliyyət göstərən elementləri heç yerdə kəsilməyən bir şəbəkə əmələ gətirir, belə ki, oyanmalar mərkəzi sinir sistemindən keçərkən həmişə sinir lifi və ya hüceyrə boyunca yayılır. İkinci müddəa təcrid olunmuş keçiricilik prinsipidir; ona görə oyanmalar bir sinir elementindən digərinə yalnız bu iki sinir elementi anatomik fasiləsizlik halında olduqda keçə bilər. Əgər bu iki fizioloji müddəa yanlış olsaydı, hazırda beyin tədqiqatının əsaslandığı bütün nəticələr öz-özünə çökərdi. Beyin anatomiyasının ayrı-ayrı metodlarının imkanları və məhdudiyyətləri aşağıdakı icmaldan aydın olacaqdır:

1. Beyin liflərinin ayrılması metodu.

Beyin tədqiqatının ən qədim üsulu bərkidilmiş ağ maddəni kobud preparatlaşdırma obyekti kimi onun ayrılma istiqamətləri üzrə liflərə ayırmaqdan ibarətdir. Bu üsul qövsvari gedişli bəzi dəstələri göstərmək üçün bu gün də əvəzsizdir, başqa hallarda isə yalnız nümayiş məqsədləri üçün yararlıdır, çünki o, beyin quruluşunun qeyd edilmiş xüsusiyyətlərini nəzərə ala bilmir.

2. Müxtəlif sabit istiqamətlər üzrə seriyalı kəsiklərə ayırma metodu (Stilling).

Bu üsul beyin anatomu üçün əvəzsiz olmuşdur. O, beynin içindəki ayrı-ayrı ağ və boz kütlələrin topoqrafiyasını öyrənməyə və gediş istiqaməti kəsik istiqamətinə düşən lifləri izləməyə imkan verir. Onun çatışmazlığı ondadır ki, digər lif kütlələrini kiçik hissələrə parçalayır; bu hissələri müxtəlif kəsiklərdə bir-biri ilə əlaqələndirmək çox çətindir; həm də o, lif sahəsinin müxtəlif tərkib hissələrini ayırmaq üçün yararsız olur.

3. İkincili degenerasiyanın öyrənilməsi metodu.

Bu metod belə bir fakta əsaslanır ki, sinir sisteminin ayrı-ayrı hissələri bir-birindən trofik asılılıq vəziyyətindədir. Əgər lif dəstəsi liflərinin sonlandığı boz maddədən ayrılarsa, bu liflərin təkcə funksiyası aradan qalxmır, onların quruluşu da dəyişikliyə uğrayır; bu dəyişiklik mikroskop altında (müvafiq boyamadan sonra) bilavasitə görünür və həmin lif dəstəsini salamat qalmış bütün digər dəstələrdən nəzərəçarpacaq dərəcədə fərqləndirir. Məsələn, mərkəzi qırışların qabığının altında kəsilmədən sonra daxili kapsulun müəyyən lif zolağı degenerasiyaya uğrayır və onu xəstələnmiş halda beyin ayağının müəyyən bölgəsindən, körpüdən keçərək uzunsov beynin piramidasına qədər izləmək olur. Stilling üsulu ilə əldə edilən mənzərələrə əsasən belə nəticə çıxarılır ki, həmin liflər mərkəzi qırışlar bölgəsindən çıxır və göstərilən yolla piramidaya gedir. Bu dəstə başqa liflərlə qarışıq halda kəsiyin hər hansı sahəsini tutduqda degenerasiya həmin sahəni təhlil etmək, onu müxtəlif lif dəstələrinə ayırmaq üçün əlamət rolunu oynayır. Lakin bütövlükdə degenerasiyaya uğramış lif dəstəsinin öz gedişi boyunca heç bir başqa boz maddə ilə əlaqəyə girmədiyi nəticəsini çıxarmaq əsassız olardı; çünki təcrübə göstərmişdir ki, bu cür degenerasiya prosesləri çox vaxt boz maddələrdə də dayanmır, onların elementlərini zədələyir və degenerasiyaya uğramış dəstənin boz maddədən o tərəfdəki davamına da yayılır. Deməli, ikincili degenerasiyanı lif kütlələrinin bilavasitə deyil, yalnız dolayı əlaqəsinin göstəricisi kimi izah etmək olar; o, təkcə lif kütlələrini deyil, onların zəncirlərini, yəni keçirici yolları tanımağa imkan verir, sonuncular üçün isə əvəzsizdir. İkincili degenerasiyaları ya sinir sisteminin spontan xəstəlik hallarında öyrənmək olar (Türck), ya da ikincili degenerasiya üçün şəraiti heyvanlarda sinir sisteminə vurulan zədələr vasitəsilə eksperimental yolla yaratmaq olar. Bunun üçün cavan heyvanlar seçildikdə (Gudden) effektlər çox vaxt daha qabarıq olur: degenerasiya çox zaman yetkin heyvanda xəstəlik prosesinin qarşısını alan boz maddələrdən də o tərəfə keçir, gələn lifləri kəsilmiş boz maddələr isə ikincili atrofiya kimi tanınan böyümə ləngiməsinə uğrayır. Lakin ikincili degenerasiyadan istifadənin əsaslandığı nəticəni tərsinə çevirmək və lif dəstəsi boz maddədən ayrıldıqdan sonra degenerasiyaya uğramırsa, onun bu boz maddə ilə əlaqəli olmadığını iddia etmək üçün ehtiyatlı olmaq lazımdır. Çünki mərkəzi lif dəstələrinin əksəriyyəti iki boz maddə ilə əlaqədədir, onların arasında komissura kimi nəzərdən keçirilməlidir və hər dəfə empirik yolla müəyyən etmək lazımdır ki, lif dəstəsinin salamatlığına trofik təsir iki boz maddədən hansına məxsusdur. Elə lif dəstələri var ki, heç vaxt degenerasiyaya uğramış halda tapılmır; onlar ya çox qısa gedişli liflərdən ibarətdir, ya da hər iki ucdan trofik cəhətdən qorunur. Asanlıqla görüldüyü kimi, degenerasiyanın istiqaməti də nəzərə alınmalıdır; onun lif dəstəsinin fizioloji keçiriciliyinin istiqaməti ilə üst-üstə düşdüyünü isə sübut etmək mümkün deyil.

4. Paralel kütlə inkişafının öyrənilməsi metodu.

Bu metod dedikdə nəyin nəzərdə tutulduğunu ən yaxşı iki misalla izah etmək olar. Məlum olduğu kimi, böyük beynin digər beyin hissələrinin kütləsi ilə müqayisədə nisbi inkişafı heyvanlar sırasında dəyişir. Müqayisəli müşahidə göstərir ki, yarımkürələri daha inkişaf etmiş beyinlərdə Pons da daha böyük, piramidalar da daha güclü olur. Heyvanlar sırasında inkişafın bu uyğunluğundan belə nəticə çıxarılır ki, böyük beyin yarımkürələri, Pons və piramidalar sıx anatomik əlaqədədir. Yaxud: məlumdur ki, bir çox məməlilərdə Lobus və Tractus olfactorius nisbətən zəif inkişaf etmişdir; həmin heyvanlarda medial yarımkürə səthinin qırış silsilələri və Ammon buynuzu da eyni şəkildə zəif inkişaf etmiş olur. Deməli, eyni vaxtda zəif inkişaf edən hissələrin bir-biri ilə daha sıx anatomik əlaqədə olduğunu güman etmək təbiidir. Beləliklə, bu cür müqayisələr boz maddələr arasındakı qarşılıqlı münasibətləri qiymətləndirmək üçün dayaq nöqtələri verir, lakin yalnız dayaq nöqtələri; onların yararlılığı sonrakı tədqiqatlarla yoxlanılmalıdır.

5. Miyelin qınlarının qeyri-eyni vaxtda əmələ gəlməsindən istifadə metodu.

Beyin anatomiyasının bu ən yeni və demək olar ki, ən məhsuldar metodunu 1876-cı ildə Flexsiq kəşf etmişdir. O, belə bir fakta əsaslanır ki, mərkəzi sinir sisteminin lifləri miyelin qınlarını eyni vaxtda deyil, döl və bətndənkənar həyatın uzun bir dövrü ərzində ardıcıl olaraq əmələ gətirir. Müəyyən dövrdə həmişə yalnız eyni mənşəli və eyni gedişli liflərdən ibarət olan müəyyən lif kütlələri miyelinli olur və preparatlar müvafiq işləndikdə (Weigertə görə hematoksilinlə, yaxud Freydə görə qızıl xloridlə boyama) bu lif sistemləri hələ miyelinsiz olan bütün digər liflərdən seçilir. Bu metodun ikincili degenerasiyalardan istifadə ilə müqayisədə üstünlüyü ondadır ki, o, daha zəngin material verir, çünki bütün lif sistemlərinə aydınlıq gətirir, inkişafın müxtəlif mərhələləri isə bir o qədər müxtəlif mənzərələr yaradır. O, lif dəstələrinin boz maddələrlə əlaqəsini də yuxarıdakı metoddan daha bilavasitə göstərir, çünki miyelinləşmə qanunauyğun olaraq boz maddələrdə dayanır. Təəssüf ki, bu metod öz tam dəyərini yalnız inkişafın erkən mərhələlərində göstərir; miyelinləşmə mənzərəsi qəti vəziyyətə yaxınlaşdıqca tam miyelinləşməmiş preparatların öyrənilməsinin verdiyi fayda da azalır. Miyelin qınlarının qeyri-eyni vaxtda əmələ gəlməsindən istifadə metodu hələ heç də tam tətbiq edilməmişdir; lakin onun indiyədək əldə edilmiş nəticələri beyin tədqiqatında yeni dövrün əsasını qoymağa kifayət etmişdir.

F. Bəs səciyyələndirilmiş metodların köməyi ilə beynin quruluşu və fəaliyyəti haqqında təsəvvür əldə etmək nə dərəcədə mümkün olmuşdur? Burada Meynertin beyin quruluşu haqqında təsəvvürünü — möhtəşəm bir kompozisiyanı — keçib getmək olmaz; onun məzmunundan ayrı-ayrı fikirlər, eləcə də bir sıra faktlar, şübhəsiz, qəti olaraq doğru kimi qalacaqdır. Meynertə görə yarımkürələrin boz qabığı sinir sisteminin bütün lif sistemlərinin son məqsəd nöqtəsidir; boz qabıq bir tərəfdən bütün oyanmaları özünə qəbul edən, digər tərəfdən bütün motor impulsları göndərən mərkəzi yerdir. Lif sistemləri böyük beyin qabığına münasibətinə görə iki qrupa bölünür: böyük beyin qabığının hissələrini bir-biri ilə birləşdirənlər — assosiasiya sistemləri — və qabığı daha dərində yerləşən boz kütlələrlə, onlar vasitəsilə isə onurğa beyni və periferiya ilə birləşdirənlər — proyeksiya sistemləri. Assosiasiya sistemlərindən qabığın simmetrik hissələrini əlaqələndirənləri ayırmaq olar — komissuralar, məsələn, döyənəkli cisim. Proyeksiya sistemləri qabığa iki yolla gəlir. Proyeksiya sistemlərinin əsas yollarından biri iradi hərəkət və şüurlu duyğu üçün lifləri, digəri isə qıcıqların refleks (şüursuz) ötürülməsi üçün lifləri ehtiva edir. Hər iki yolun bir-birinə nisbətən yerləşməsini ən yaxşı halda ön təpəciklər bölgəsində beyin gövdəsindən eninə kəsik apardıqda görmək olar. Bu kəsik üç mərtəbə göstərir: ən yuxarıdakı dördtəpəliyin boz maddəsidir, ortadakı Oblongata-nın davamıdır və Meynert onu beyin ayağının papağı adlandırmışdır; ən aşağı mərtəbə isə beyin ayağının sözdə əsasıdır; o, papaqdan piqmentli boz maddə — Substantia nigra Soemmeringii — ilə ayrılır. Burada papaq refleks yolunu ehtiva edir, beyin ayağının əsası isə iradi yolu təşkil edir. Bu kəsiklə qabığın boz maddəsi arasında iradi yol ön beyin qanqlionu ilə kəsilir; bu qanqlion (mərcəkşəkilli nüvə və quyruqlu nüvə) bir tərəfdən beyin ayağının liflərini özünə qəbul edir, digər tərəfdən yarımkürəyə «şüalı tacın» liflərini göndərir. Eyni şəkildə görmə qabarları da refleks yolunun gedişinə qoşulmuşdur. Daxili kapsul kimi qanqlionları yarıb keçən böyük ağ maddə yolunda həm qanqlionlara gedən, həm də qanqlionlardan gələn liflər vardır. İradi yolu həmin kəsikdən arxaya doğru (onurğa beyninə doğru) izlədikdə görürük ki, o, Pons-a daxil olur və onun boz maddəsi vasitəsilə beyinciklə əlaqəyə girir. İradi yol Pons-dan xeyli azalmış halda yenidən çıxır və piramidalarda onurğa beyninin boz maddəsinə çatır. Deməli, Meynertə görə iradi yol iki dəfə boz kütlələrlə kəsilir və bununla da üç hissəyə bölünür. Onun qabıqla böyük qanqlionlar arasındakı hissəsi proyeksiya sisteminin birinci halqası, qanqlionlarla onurğa beyninin boz maddəsi arasındakı orta hissəsi ikinci halqa adlanır, proyeksiya sisteminin üçüncü halqası kimi isə onurğa beynindən çıxan kökləri ilə birlikdə periferik sinirlərin özləri başa düşülməlidir. (İradi yolun Pons-da kəsilməsi bu təsvirdə nəzərə alınmamışdır; beyincik müəyyən mənada proyeksiya sistemindən kənarda qalır.) Bundan başqa, proyeksiya sisteminin qabıqdan periferiyaya doğru daim azalması diqqətəlayiqdir.

Miyelinləşmənin öyrənilməsi (Flexsiq) «iradi yolun» daxili kapsuldan ön beyin qanqlionları ilə əlaqəyə girmədən keçdiyini və eyni şəkildə Pons-dan onun boz maddəsi vasitəsilə beyinciklə birləşmədən keçdiyini sübut etdikdən sonra beyin quruluşu haqqında bu təsəvvür əsas hissələrində sarsılmışdır. İradi yol Meynertin müəyyən etdiyindən də xeyli kiçikdir: o, beyin ayağında kəsiyin yalnız üçdə birini tutur və beləliklə, piramida dəstəsinin böyük beyin qabığına qədər azalmadan davamı və yalnız motor yol kimi aşkara çıxır. Bu aydınlaşdırmalarla beyin ayağını iradi yol kimi papağın refleks yoluna qarşı qoymağa əsas qalmır, beyinciyin və böyük qanqlionların böyük beyin yarımkürələrinin funksional məqsədlərinə tabe edilməsi də aradan qalxır. İradi, yaxud piramida yolu sadəcə olaraq onurğa beyninin boz maddəsi ilə böyük beynin müəyyən bölgələrinin boz maddəsi arasındakı lif dəstəsidir. Hissi yol, çox güman ki, Meynertin refleks yolu daşıyan hissə kimi təsvir etdiyi beyin ayağı papağında yerləşir.

Meynertin beyin quruluşu sistemini hazırda hələ heç bir başqası ilə əvəz etmək mümkün deyil. Aşağıdakı qeydlər bu gün qəti müəyyən edilmiş olanı göstərmək məqsədi daşıyır: mərkəzi sinir sistemi lif dəstələri vasitəsilə bir-biri ilə bilavasitə və ya dolayı əlaqədə olan boz kütlələrin birliyi kimi nəzərdən keçirilməlidir. Bunların arasında onurğa beyninin boz maddəsi Oblongata-dakı davamı ilə birlikdə xüsusi yer tutur; bu, periferiya ilə bilavasitə əlaqəsi olan və buna uyğun olaraq seqmentar quruluşa malik yeganə boz kütlədir. Deməli, onurğa beynindən yan keçərək bilavasitə daha yuxarıda yerləşən boz maddələrə qalxan lif sistemləri yoxdur. Bundan başqa, onurğa beyninin anatomiyasından aydın olur ki, onurğa beyni miyelinli liflərinin böyük hissəsini öz boz maddələrini birləşdirməyə sərf edir və yalnız kiçik hissəsini impulsların digər boz kütlələrə ötürülməsinə ayırır. Eyni şey sonuncular üçün, həm də böyük beyin üçün doğrudur. Böyük beyindəki lif dəstələrinin böyük hissəsi onun öz assosiasiya lifləridir, yalnız kiçik bir hissəsi digər boz kütlələrlə assosiasiyaya xidmət edir. Əgər «proyeksiya sistemləri» adını böyük beynin onurğa beyni ilə əlaqələri üçün saxlasaq, onların lif sayı qalan sistemlərin miqdarı ilə müqayisədə yox dərəcəsindədir. Beyin gövdəsindəki lif sistemlərinin əksəriyyəti boz kütlələri bir-biri ilə birləşdirməyə xidmət edir. Bütün lif sistemlərini belə təsvir etmək olar: 1. Komissuralar — simmetrik boz maddələri birləşdirir və bu zaman orta xətti keçir; 2. Assosiasiya dəstələri — eyni boz maddənin ayrı-ayrı bölgələrini bir-biri ilə birləşdirir; və 3. Keçirici sistemlər — müxtəlif boz maddələri əlaqələndirir. Beyin anatomiyası ilk növbədə ayrı-ayrı boz maddələrdən çıxan dəstələri ayırd etməli, onların gedişini və son məqsədini tapmalıdır. Fizioloji mənada hər hansı dəstənin davamı eyni boz maddədən çıxan istənilən başqa dəstə ola bilər; deməli, hər dəstə ona gələn impulsları ötürən çoxlu «davamlara» malik ola bilər. Dar mənada isə dəstənin davamı haqqında ikincili degenerasiyanın yayılması və fizioloji eksperiment məlumat verir.

G. Beynin lif sistemlərindən yalnız az bir qismi öz gedişinə görə məlum və eyni zamanda fizioloji cəhətdən izah olunmuşdur; məhz beyin sinirlərinin mərkəzi gedişinin, yaxud iradi hərəkət və şüurlu duyğu üçün böyük beyinə gedən keçirici yolun hissələri kimi tanına bilənlər. Qalan bütün lif kütlələri və onlarla bağlı boz maddələr, yəni yarımkürələrin böyük hissələri, bütün beyincik, ön beynin hər iki qanqlionu və görmə qabarı funksiyalarına görə naməlum, anatomik əlaqələrinə görə isə kifayət qədər öyrənilməmişdir. Beyin lezyonlarının klinikası sonuncu sadalanan beyin hissələrinin funksiyası haqqında məlumat verməkdən aciz qalmışdır, halbuki o, hiss və beyin sinirlərinin, həmçinin motor və hissi yolun hətta uzaq zədələnməsini də asanlıqla əks etdirir.

Gövdə və ətrafların motor keçiriciliyinin gedişi.

Piramida dəstəsi, yaxud motor yol hər iki mərkəzi qırışın və parasentral paycığın boz maddəsindən başlanır və təsvir edildiyi kimi, daxili kapsul, beyin ayağı və körpüdən keçərək piramida kəndirciyi kimi onurğa beyninə daxil olur. Daxili kapsulda dəstə Thalamus opticus ilə mərcəkşəkilli nüvə arasında, sözdə arxa ayaqda, özü də daxili kapsulun dizinin dərhal arxasında yerləşir. Beyin ayağında o, əsasın orta üçdə birini tutur. Pons-un arxa kənarında o, Oblongata-nın ən ventral dəstəsi kimi piramida şəklində xaricə çıxır və təxminən Oblongata-nın onurğa beyni ilə sərhədində (piramidaların çarpazlaşması yeri) iki dəstəyə ayrılır; onlardan biri piramidal ön kəndircik kimi ağ maddə örtüyünə nisbətən öz vəziyyətini saxlayır, digəri isə piramidaların çarpazlaşmasının dişləri arasından onurğa beyninin əks tərəfdəki yarısının yan kəndirciyinə keçir. Piramida yolunun motor impulsların böyük beyindən onurğa beyninə çata biləcəyi yeganə yol olmadığını güman etmək üçün hər cür əsas vardır. Piramida yolunun bölünməsinin mənası məlum deyil. O, miyelinini enən istiqamətdə inkişaf etdirir və enən istiqamətdə degenerasiyaya uğrayır, deməli, trofik cəhətdən qabıqdan asılıdır.

Hissi yolun gedişi.

Beynin hissi keçirici yola aid edilə bilən lif dəstələri yerləşmələrinə görə xeyli dərəcədə məlumdur, lakin hələ az ayırd edilmişdir. Məlum olmuşdur ki, bir neçə hissi yol vardır və onların hamısı dəfələrlə düyünlənmiş, çox vaxt bir neçə yerdə boz maddələrlə kəsilmişdir; bu boz maddələrdən eyni zamanda davam kimi çoxsaylı başqa dəstələr çıxır. Deməli, böyük beyinə gedən hissi yollar bilavasitə yollar deyil, mürəkkəb, refleks əlaqəyə də xidmət edən keçiriciliyin hissələridir. Ən yaxşı öyrənilmiş olan əzələ hissiyyatının keçiriciliyidir. O, onurğa beynində arxa kəndirciklərlə təmsil olunur; onların daxili şöbəsi (Goll kəndirciyi) aşağı ətraf üçün, xarici şöbəsi isə (boyun onurğa beynində) yuxarı ətraf üçün lifləri ehtiva edir. Hər iki kəndircik əvvəlcə Oblongata-nın iki boz şişkinliyində — Goll və Burdax nüvələrində — qurtarır; bunlardan Goll nüvələri açılmış mərkəzi kanalı yanlardan məhdudlaşdırır. Hər iki nüvənin daha yuxarı beyin hissələri ilə əlaqələri bir-birinə xeyli dərəcədə bənzəyir, lakin yuxarı ətrafın mərkəzləri kimi Burdax nüvələrinin sonrakı əlaqələrdə payı daha genişdir. Arxa kəndirciklərin hər iki nüvəsindən əvvəlcə elə dəstələr başlanır ki, onlar «kəndirvari cismin başı» kimi beyinciklə əlaqəni təmin edir. Bu nüvələrdən başlanan digər dəstələr qövsvari liflər kimi orta xətti çarpaz keçir və qismən piramidalardan dorsalda, iki oliva arasındakı yerdə yerləşir. Arxa kəndirciklərin bu çarpazlaşmış davamı «olivalararası təbəqə» adlanır; onun əmələ gəldiyi çarpazlaşma isə yuxarı piramida çarpazlaşması, yaxud ilgək çarpazlaşması adlanır. Arxa kəndircik nüvələrindən çıxan daha başqa liflər Oblongata-nın orta sahəsinə gedir; bu sahə boz maddə ilə lif dəstələrinin sıx qarışığına görə Substantia reticularis adlanır və, ehtimal ki, Oblongata-nın son dərəcə mühüm refleks orqanını təşkil edir (Meynertin motor sahəsi). Əzələ hissiyyatının böyük beyinə gedən yolu buradan etibarən orta xəttin yanında, piramidalardan bilavasitə dorsalda öz vəziyyətini saxlayır, belə ki, bütün beyin gövdəsində əzələlərin lifləri iki mərtəbədə ayrılmış, lakin bir yerdə tapılır. Hissi yolun Pons və dördtəpəlik bölgəsindən keçən hissəsi «medial ilgək» adlanır. Lakin buradan etibarən onun digər dəstələrdən etibarlı ayrılması mümkün olmur. Yalnız məlumdur ki, hissi əzələ yolu talamus bölgəsindən, yəni beyin ayağı əsasının yuxarı mərtəbəsindən daxili kapsula keçir, orada onun arxa ayağının arxa üçdə birini tutur və sonra bilavasitə motor piramida yolunun başlandığı həmin qabıq sahələrinə çatır. Hissi əzələ yolu bu qabıq hissələri götürüldükdən sonra aşağıya doğru arxa kəndircik nüvələrinə qədər degenerasiyaya uğrayır, bu zaman həmin nüvələr atrofiyaya uğrayır; lakin o, ayrı-ayrı hissələrində sonuncu nüvələrdən başlayaraq yuxarıya doğru da degenerasiyaya uğrayır. Onun miyelinləşməsi çoxsaylı bölünməsinə uyğun olaraq mərhələlərlə baş verir. — Dəri hissiyyatı yoluna gəlincə, müəyyən edilmişdir ki, o, daxili kapsulda yuxarıda təsvir olunmuş yola çox yaxın yerləşir, çünki arxa ayağın arxa üçdə birinin zədələnməsi dəriyə, əzələlərə və hiss orqanlarına yayılan tam yarımtərəfli hissiyyat pozuntusuna səbəb olur. Hissi dəri yolunun beyin gövdəsindən keçən gedişi məlum deyil, lakin onu da, yəqin ki, ilgək bölgəsinə aid etmək lazımdır. Məlum olduğu kimi, bu yolun onurğa beyninin ağ maddə örtüyündəki yeri də hələ tapılmalıdır; N. trigeminus-un davranışı ilə analogiya göstərir ki, dəridən gələn hissi keçiriciliyi əvvəlcə arxa buynuza bayırdan bitişən liflərdə axtarmaq lazımdır, fizioloji eksperiment isə bundan başqa tələb edir ki, bu yol tezliklə boz maddədən keçərək ağ maddə örtüyünün əks tərəfinə keçsin.

«Histeriya»

Histeriya [ὑστέρα uşaqlıq]; (fr. hystérie f; ing. hysterics; it. isteria f, isterismo m).

I. Tarix: H. adı təbabətin ən qədim dövrlərindən gəlir və nevrozu qadın cinsi aparatının xəstəlikləri ilə bağlayan, yalnız bizim dövrümüzdə aradan qaldırılmış xurafatın izidir. Orta əsrlərdə nevroz mühüm mədəni-tarixi rol oynamış, psixi yoluxma nəticəsində epidemik şəkildə yayılmışdır və cinə tutulma ilə cadugərlik tarixindəki faktiki hadisələrin əsasında durur. O dövrə aid sənədlər təsdiq edir ki, onun simptomatologiyası bu günə qədər heç bir dəyişikliyə uğramamışdır. Xəstəliyin layiqincə qiymətləndirilməsi və daha yaxşı anlaşılması yalnız Şarkonun və onun ilhamlandırdığı Salpetriyer məktəbinin işləri ilə başlayır. O vaxta qədər H. təbabətin bête noire-u idi; əvvəlki əsrlərdə cinə tutulmuş kimi yandırılmış və ya cindən təmizlənmiş yazıq histeriklər son maarifçi dövrdə yalnız gülünc vəziyyətə düşmək lənətinə məruz qaldılar; onların halları simulyasiya və şişirtmə sayılır, klinik müşahidəyə layiq görülmürdü.

H. sözün ən dar mənasında nevrozdur, yəni bu xəstəlikdə sinir sistemində nəinki heç bir hiss olunan dəyişiklik tapılmamışdır, həm də anatomik texnikanın hər hansı bir təkmilləşməsinin belə bir dəyişikliyi aşkara çıxaracağını gözləmək olmaz. H. tamamilə sinir sisteminin fizioloji modifikasiyalarına əsaslanır və onun mahiyyəti sinir sisteminin müxtəlif hissələrinin oyanıqlıq nisbətlərini nəzərə alan bir düsturla ifadə olunmalı idi. Lakin belə bir fizio-patoloji düstur hələ tapılmamışdır; hələlik nevrozu yalnız nozoqrafik baxımdan, onda rast gəlinən simptomların məcmusu ilə müəyyənləşdirməklə kifayətlənmək lazımdır; təxminən Bazedov xəstəliyinin bu hadisələrin daha yaxın əlaqəsini nəzərə almadan simptomlar qrupu ilə: ekzoftalm, struma, tremor, nəbzin sürətlənməsi və psixi dəyişikliklə səciyyələndirildiyi kimi.

II. Tərif: Alman və ingilis müəllifləri indi də «histeriya» və «histerik» adlarını özbaşına işlədir və «histeriya»nı ümumi əsəbiliklə, nevrasteniya ilə, bir çox psixotik vəziyyətlərlə və sinir xəstəlikləri xaosundan hələ ayrılmamış bir çox nevrozlarla qarışdırırlar. Şarko isə bunun əksinə israr edir ki, «histeriya» dəqiq sərhədlənmiş və yaxşı ayrılmış bir xəstəlik mənzərəsidir; bu mənzərə ən aydın şəkildə sözdə «grande hystérie»nin (və ya histero-epilepsiyanın) ifrat hallarında tanınır. Bundan başqa, yüngül və rudimentar formalardan başlayaraq tədricən zəifləyə-zəifləyə normaya qədər grande hystérie tipinə qoşulan hər şey H.-dır; H. nevrasteniyadan əsaslı şəkildə fərqlidir, hətta ciddi desək, ona ziddir.

III. Simptomatologiya: «Böyük histeriya»nın son dərəcə zəngin, lakin buna görə heç də qanunauyğunluqdan məhrum olmayan simptomatologiyası bir sıra simptomlardan ibarətdir; bunlara aiddir: 1. Qıcolma tutmaları. Onlardan əvvəl özünəməxsus aura baş verir: epiqastriyada təzyiq, boğazda sıxılma, gicgahlarda döyüntü, qulaqlarda uğultu və ya bu duyğular kompleksinin ayrı-ayrı hissələri. Bu sözdə aura duyğuları histeriklərdə müstəqil şəkildə də meydana çıxır və ya təkbaşına bir tutmanı təşkil edir. Xüsusilə Globus hystericus məlumdur — udlaq qıcolmaları ilə bağlı olan, sanki epiqastriyadan boğaza doğru bir kürə qalxırmış kimi bir hiss. Əsl tutma tam olduqda üç faza göstərir. Birinci, «epileptoid» faza adi epileptik tutmaya, bəzən birtərəfli epilepsiya tutmasına bənzəyir; ikinci faza, «grands mouvements» fazası, böyük həcmli hərəkətlər, məsələn, sözdə salamlama hərəkətləri, qövsvari vəziyyətlər (arc de cercle), kontorsiyalar və s. göstərir. Bu zaman ortaya çıxan güc çox vaxt olduqca böyükdür; bu hərəkətləri epileptik tutmadan fərqləndirmək üçün belə bir qeyd xidmət edir ki, histerik hərəkətlər həmişə elə zəriflik və koordinasiya ilə icra olunur ki, bu, epileptik səyrimələrin kobud vəhşiliyinə kəskin şəkildə ziddir. Ən şiddətli histerik qıcolmalarda belə ağır zədələnmələrdən çox vaxt yayınılır. Histerik tutmanın üçüncü, hallüsinator fazası, «attitudes passionnelles», xəstənin hallüsinasiya etdiyi və çox vaxt müvafiq sözlərlə müşayiət etdiyi ehtiraslı səhnələrə aid duruş və jestlərlə seçilir. Bütün tutma ərzində şüur qorunub saxlana və ya itə bilər, sonuncu daha tez-tez olur. Təsvir olunan növ tutmalar çox vaxt silsilələr təşkil edir, belə ki, bütün həmlə bir neçə saatdan bir neçə günə qədər davam edə bilər. Bu zaman temperaturun yüksəlməsi epilepsiyadakı vəziyyətdən fərqli olaraq cüzidir. Tutmanın hər bir fazası və ya fazanın hər ayrıca parçası təcrid oluna və rudimentar hallarda təkbaşına tutmanı əvəz edə bilər. Belə qısaldılmış tutmalara, təbii ki, tam tutmalardan qat-qat çox rast gəlinir. Üç faza əvəzinə apopleksiyavari başlayan koma göstərən histerik tutmalar, sözdə «attaques de sommeil», xüsusilə maraqlıdır. Bu koma təbii yuxuya bənzəyə bilər, yaxud tənəffüsün və qan dövranının elə zəifləməsi ilə müşayiət oluna bilər ki, onu ölüm sanırlar. Etibarlı məlumatlara görə, bu cür vəziyyətlər həftələr və aylarla uzana bilər; bu uzunsürən yuxuda bədənin qidalanması yavaş-yavaş azalır, lakin bununla həyat təhlükəsi bağlı deyil. — Tutmaların bu qədər səciyyəvi simptomu histeriklərin təxminən üçdə birində olmur.

2. Histerogen zonalar. Tutmalarla sıx əlaqədədir sözdə histerogen zonalar, yəni bədənin elə həddən artıq həssas yerləri ki, onların yüngülcə qıcıqlandırılması tutma doğurur və bu tutmanın aurası çox vaxt həmin yerdən gələn bir duyğu ilə başlayır. Bu yerlər dəridə, dərin hissələrdə, sümüklərdə, selikli qişalarda, hətta duyğu orqanlarında yerləşə bilər; onlar ətraflara nisbətən gövdədə daha tez-tez tapılır və müəyyən üstün yerlər göstərir, məsələn, qadınlarda (hətta kişilərdə də) qarın divarının yumurtalıqlara uyğun gələn yeri, təpə, döş altı nahiyə, kişilərdə xaya və toxum ciyəsi. Bu yerlərə təzyiq çox vaxt qıcolmanı deyil, aura duyğularını doğurur. Bu histerogen zonaların bir çoxundan qıcolma tutmasına ləngidici təsir də göstərmək olar; məsələn, yumurtalıq nahiyəsinə güclü təzyiq bir çox xəstəni histerik tutmanın və ya histerik yuxunun ortasında ayıldır. Belə xəstələrdə yaxınlaşan tutmanın qarşısını almaq olar, əgər onlara yastığı yumurtalıq nahiyəsinə basan bandaja bənzər bir kəmər taxdırılsa. Histerogen zonalar gah çox, gah az olur, bir və ya iki tərəfli olur.

3. Həssaslıq pozğunluqları. Bunlar nevrozun ən tez-tez rast gəlinən və diaqnoz üçün ən vacib əlamətləridir; onlar tutmalararası dövrlərdə də qalır və orqanik beyin xəstəliklərinin simptomatologiyasında həssaslıq pozğunluqlarının nisbətən cüzi rol oynadığı üçün bir o qədər çox əhəmiyyət kəsb edir. Onlar anesteziya və ya hiperesteziyadan ibarətdir, yayılmanın və intensivlik dərəcələrinin elə böyük sərbəstliyini göstərir ki, heç bir başqa xəstəlikdə buna çatılmır. Anesteziya bunlara toxuna bilər: dəri, selikli qişalar, sümüklər, əzələlər və sinirlər, duyğu orqanları və daxili orqanlar, lakin dərinin anesteziyası ən çox rast gəlinəndir. Dərinin histerik anesteziyasında dəri duyğusunun bütün müxtəlif növləri ayrıla və bir-birindən tamamilə asılı olmayaraq davrana bilər. Anesteziya tam ola bilər, yaxud yalnız ağrı duyğusuna (analgeziya, ən çox), yaxud yalnız temperatur, təzyiq və ya elektrik duyğusuna, yaxud əzələ duyğusuna toxuna bilər. H.-da yalnız bir imkana rast gəlinmir: qalan keyfiyyətlər qorunduğu halda yalnız toxunma duyğusunun zəifləməsi. Bunun əksinə, elə olur ki, adi toxunma duyğuları ağrılı təəssürat yaradır (alfalgeziya). Histerik anesteziya çox vaxt o qədər yüksək dərəcəli olur ki, sinir gövdələrinin ən güclü faradizasiyası belə heç bir həssas reaksiya doğurmur. Yayılmasına görə anesteziya tam ola, nadir hallarda bütün dəri səthini və duyğu orqanlarının əksəriyyətini tuta bilər, lakin daha çox o, daxili kapsulun zədələnməsi nəticəsində yaranana bənzər hemianesteziya olur; bununla belə, o, orqanik xəstəlik nəticəsində yaranan hemianesteziyadan onunla fərqlənir ki, adətən hansısa yerdə orta xətti keçir, məsələn, dili, qırtlağı, cinsi orqanını bütövlükdə əhatə edir, gözlər isə hemianopsiya formasında deyil, bir gözün ambliopiyası və ya amavrozu kimi zədələnir. Histerik hemianesteziyanın yayılma formasında da daha böyük sərbəstlik vardır; elə olur ki, anestetik tərəfin hər hansı duyğu orqanı və ya orqanı anesteziyadan tamamilə kənarda qalır, hemianesteziya mənzərəsində hər bir həssas yeri isə digər tərəfin simmetrik yeri əvəz edə bilər (spontan transfer, aşağıya bax). Nəhayət, histerik anesteziya səpələnmiş ocaqlar şəklində, bir və ya iki tərəfli, yaxud yalnız hissə-hissə, ətraflarda monopleqik şəkildə, yaxud xəstə daxili orqanların (qırtlaq, mədə və s.) üzərində ləkə-ləkə meydana çıxa bilər.

Bütün bu cəhətlərdən onu hiperesteziya əvəz edə bilər. — Histerik anesteziyada həssas reflekslər adətən zəifləyir, məsələn, konyunktival, asqırma, udlaq refleksi. Lakin həyati vacib korneal və qlottis reflekslər qorunub qalır. Vazomotor reflekslər və dərinin qıcıqlandırılması ilə bəbəyin genişlənməsi dərinin ən yüksək dərəcəli anesteziyasında belə pozulmur. Ümumiyyətlə, histerik anesteziya həkimin axtarmalı olduğu bir simptomdur, çünki o, böyük yayılma və intensivlikdə belə çox vaxt xəstənin qavrayışından tamamilə yayınır. Orqanik anesteziyalardan fərqli olaraq vurğulamaq lazımdır ki, histerik həssaslıq pozğunluğu adətən xəstələrə heç bir motor fəaliyyətində mane olmur. Histerik-anestetik dəri sahələri çox vaxt işemik olur, iynə batırıldıqda qanamır, lakin bu, anesteziyanın zəruri şərti deyil, yalnız bir ağırlaşmadır. Bu iki hadisəni süni yolla bir-birindən ayırmaq olar. Anesteziya ilə histerogen zonalar arasında çox vaxt eyni tərəfli olma əlaqəsi mövcuddur; sanki bədənin daha böyük bir hissəsinin bütün həssaslığı həmin bir zonaya sıxışdırılmışdır. — Həssaslıq pozğunluqları elə simptomlardır ki, H. diaqnozunu ən rudimentar formalarda da onlara əsaslandırmaq olar. Orta əsrlərdə anestetik və qanamayan yerlərin (Stigmata Diaboli) tapılması cadugərliyin sübutu sayılırdı.

4. Duyğu orqanlarının fəaliyyətinin pozğunluqları. Onlar bütün duyğu orqanlarına toxuna, dərinin həssaslıq dəyişiklikləri ilə eyni vaxtda və ya onlardan asılı olmayaraq meydana çıxa bilər. Histerik görmə pozğunluğu birtərəfli amavroz və ya ambliopiyadan, yaxud ikitərəfli ambliopiyadan ibarətdir, heç vaxt hemianopsiyadan ibarət olmur. Onun simptomları bunlardır: normal oftalmoskopik mənzərə, konyunktival refleksin aradan qalxması (korneal refleksin zəifləməsi), görmə sahəsinin konsentrik daralması, işıq duyğusunun zəifləməsi və axromatopsiya. Sonuncuda əvvəlcə bənövşəyi rəng duyğusu itir, qırmızı və ya göy rəng duyğusu ən uzun müddət qalır. Bu hadisələr rəng korluğunun heç bir nəzəriyyəsinə uyğun gəlmir, ayrı-ayrı rəng duyğuları bir-birindən asılı olmayaraq davranır. Tez-tez akkomodasiya fəaliyyətinin pozğunluqları və ondan çıxarılan yanlış nəticələr müşahidə olunur. Əşyalar gözə yaxınlaşdırılarkən və uzaqlaşdırılarkən müxtəlif böyüklükdə, ikiqat və ya çoxqat görünür (makropsiya və mikropsiya ilə monokulyar diplopiya). — Histerik karlıq nadir hallarda ikitərəfli olur, adətən qulaq seyvanının, xarici qulaq keçəcəyinin, hətta təbil pərdəsinin daha çox və ya az tam anesteziyası ilə bağlı olur. Histerik dad və iy pozğunluğunda da adətən duyğu orqanına aid dəri və selikli qişa sahələrinin anesteziyası tapılır. Aşağı duyğu orqanlarının paresteziyaları və hiperesteziyaları histeriklərdə tez-tez olur; bəzən duyğu orqanlarının fəaliyyətinin, əsasən iybilmə və eşitmənin qeyri-adi incəlməsi tapılır.

5. İfliclər. Histerik ifliclər anesteziyalardan daha nadir olur və demək olar ki, həmişə iflic olmuş bədən hissəsinin anesteziyası ilə müşayiət olunur, halbuki orqanik xəstəliklərdə hərəkət pozğunluqları üstünlük təşkil edir və anesteziyadan asılı olmayaraq meydana çıxır. Histerik ifliclər sinir sisteminin anatomik quruluşunu heç bir şəkildə nəzərə almır, halbuki bu quruluş, məlum olduğu kimi, orqanik ifliclərin yayılmasında tamamilə aydın şəkildə özünü göstərir. Hər şeydən əvvəl, periferik — üz, radial, serratus — iflicləri ilə eyniləşdirilə bilən, yəni əzələ qruplarını və ya əzələləri və dərini ümumi anatomik innervasiyanın yaratdığı birlik şəklində əhatə edən histerik ifliclər yoxdur. Histerik ifliclər yalnız kortikal ifliclərlə müqayisə oluna bilər, lakin onlardan bir sıra əlamətlərlə fərqlənir. Belə ki, histerik hemipleqiya vardır, lakin onda yalnız eyni tərəfin qolu və ayağı iştirak edir; histerik üz iflici yoxdur; ən çoxu ətrafların iflici ilə yanaşı üz əzələlərinin və dilin qıcolması tapılır ki, o da gah iflic tərəfində, gah da əks tərəfdə yerləşir və başqa şeylərlə yanaşı, dilin ifrat dərəcədə yana əyilməsi ilə özünü göstərir. Histerik yarımtərəfli iflicin digər fərqləndirici xüsusiyyəti ondadır ki, iflic olmuş ayaq bud oynağında dairəvi yelləmə ilə hərəkət etdirilmir, ölü bir əlavə kimi arxasınca sürünür. Histerik hemipleqiya həmişə, adətən daha güclü inkişaf etmiş hemianesteziya ilə bağlı olur. Bundan başqa, histeriyada ayrıca bir qolun və ya bir ayağın, yaxud hər iki ayağın iflici (parapleqiya) tapılır. Sonuncu halda ayaqların anesteziyası ilə yanaşı bağırsaq və sidik kisəsi iflici də ola bilər və bununla xəstəlik mənzərəsi spinal parapleqiyaya çox bənzəyə bilər. İflic bütöv ətraf əvəzinə onun hissələrini də tuta bilər: əli, çiyni, dirsəyi və s. Bu zaman son buğuma heç bir üstünlük verilmir, halbuki orqanik iflicin bir xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, o, hər dəfə ətrafın son buğumunda gövdəyə yaxın buğumlardakından daha aydın ifadə olunur. Ətrafın qismən iflicində anesteziya adətən iflicə bənzər sərhədlər saxlayır və ətrafın uzununa oxuna perpendikulyar duran dairəvi xətlərlə sərhədlənir. Histerik ayaq iflicində sağrı əzələləri arasında oma uyğun gələn üçbucaq dəri sahəsi anesteziyadan kənarda qalır. Bütün bu ifliclərdə, nə qədər uzun sürsələr də, enən degenerasiya hadisələri olmur, əzələlərin süstlüyü çox vaxt yüksək dərəcəyə çatır, reflekslərin vəziyyəti dəyişkəndir; bununla belə, iflic olmuş ətraflar atrofiyaya uğraya bilər, özü də çox sürətlə inkişaf edən, tezliklə dayanan və elektrik oyanıqlığının heç bir dəyişikliyi ilə müşayiət olunmayan atrofiyaya. Ətraf ifliclərinə histerik afaziyanı, daha doğrusu, lallığı da qoşmaq lazımdır; o, hər hansı bir artikulyasiyalı səs çıxarmaq və ya səssiz nitq hərəkətləri etmək qabiliyyətsizliyindən ibarətdir. O, həmişə təkbaşına da rast gəlinən afoniya ilə müşayiət olunur; bu zaman yazı qabiliyyəti qorunur, hətta güclənir. Histeriyanın qalan motor iflicləri artıq bədən hissələrinə deyil, yalnız funksiyalara aid edilə bilər, məsələn, astaziya və abaziya (yeriyə və dura bilməmə); sonuncuya ayaqların həssaslığı qorunduğu, onların kobud gücü saxlandığı və üfüqi vəziyyətdə bütün hərəkətləri icra etmək imkanı davam etdiyi halda rast gəlinir — eyni əzələlərin funksiyalarının bu cür ayrılması orqanik lezyonlarda müşahidə edilmir. Bütün histerik ifliclər onunla seçilir ki, onlar ən yüksək dərəcəyə çata və bununla bərabər müəyyən bir bədən hissəsi ilə kəskin şəkildə məhdudlaşa bilər, halbuki orqanik ifliclər adətən intensivlik artdıqca daha böyük bir sahəyə də yayılır.

6. Kontrakturalar. H.-nın daha ağır formalarında əzələlərin yüngül qıcıqlar nəticəsində kontrakturaya düşməyə ümumi meyli olur (diathèse de contracture). Bunun üçün hətta Esmarx bandının qoyulması kifayət edə bilər. Belə kontrakturalar daha yüngül hallarda da tez-tez və ən müxtəlif əzələlərdə əmələ gəlir. Ətraflarda onlar ifrat dərəcəsi ilə seçilir və ayrı-ayrı sinir gövdələrinin qıcıqlanması ilə izah oluna bilməyən bütün vəziyyətlərdə yarana bilər. Onlar son dərəcə inadkardır, orqanik kontrakturalar kimi yuxuda zəifləmir və intensivliklərinə görə oyanma, temperatur və s. ilə dəyişmir. Onlar yalnız ən dərin narkozda çəkilir, ayıldıqdan sonra isə yenidən tam dərəcəsinə qayıdır. Qalan orqanlarda, duyğu orqanlarında və daxili orqanlarda əzələ kontrakturaları çox tez-tez olur və bir sıra hallarda ifliclər zamanı funksiyaların aradan qalxmasının mexanizmini də təşkil edir. H.-da klonik qıcolmalara meyl də çox artmış olur.

7. Ümumi xüsusiyyətlər: Histerik simptomatologiyanın bir sıra ümumi xüsusiyyətləri vardır ki, onların bilinməsi həm diaqnoz, həm də nevrozun anlaşılması üçün əhəmiyyətlidir. Histerik hadisələr əsasən ifrat xarakter daşıyır: histerik ağrını xəstələr son dərəcə ağrılı kimi təsvir edir, anesteziya və iflic asanlıqla mütləq ola bilər, histerik kontraktura əzələnin bacardığı ən son dərəcə qısalmaya çatır. Bununla belə, hər bir ayrıca simptom, belə demək mümkünsə, təcrid olunmuş şəkildə meydana çıxa bilər: anesteziyalar və ifliclər orqanik lezyonlarda beyin xəstəliyini təsdiq edən və öz əhəmiyyəti ilə adətən ocaq simptomlarını kölgədə qoyan ümumi hadisələrlə müşayiət olunmur. Tamamilə həssaslığını itirmiş dəri sahəsinin yanında tamamilə normal həssaslığa malik sahə, tam iflic olmuş qolla bədənin eyni tərəfində tamamilə sağlam ayaq tapılır. Pozğunluğun ən yüksək inkişafı ilə ən kəskin məhdudluğunun bir yerdə olması xüsusilə histeriya üçün səciyyəvidir; bundan başqa, histerik simptomlar elə dəyişkəndir ki, maddi lezyon haqqında hər hansı ehtimalı əvvəlcədən rədd edir. Simptomların bu dəyişkənliyi ya spontan, məsələn, çox vaxt ifliclərin və anesteziyaların paylanmasını dəyişən və ya onları aradan qaldıran qıcolma tutmalarından sonra, ya da sözdə esteziogen vasitələrlə: elektrik, metalların qoyulması, dəri qıcıqlandırıcılarının, maqnitlərin tətbiqi və s. ilə süni təsir nəticəsində baş verir. Sonuncu təsir bir o qədər diqqətəlayiq görünür ki, histerik sinir sistemi adətən daxili dərman müalicəsi vasitəsilə kimyəvi təsirə qarşı böyük müqavimət göstərir, morfin və xloralhidrat kimi narkotik vasitələrə isə tamamilə təhrif olunmuş şəkildə reaksiya verir. — Histerik simptomları aradan qaldırmağa qadir olan vasitələr arasında xüsusilə oyanmanın təsirini və hipnotik təlqini qeyd etmək lazımdır; sonuncunu ona görə ki, o, bilavasitə histerik pozğunluğun mexanizminə işarə edir və psixi təsirdən başqa təsirlər göstərməkdə şübhə altına alına bilməz. Histerik simptomların yerdəyişməsində bəzi diqqətçəkən nisbətlər üzə çıxır. «Esteziogen» təsirlərlə anesteziyanı, iflici, kontrakturanı, tremoru və s. bədənin o biri yarısının simmetrik yerinə köçürmək olar (transfer), bu zaman əvvəlcə xəstə olan yer normallaşır. Bununla da histeriyada simmetrik əlaqə aşkara çıxır; bu əlaqə, yeri gəlmişkən, fizioloji vəziyyətdə də işarə şəklində müəyyən rol oynayır, necə ki ümumiyyətlə nevroz yeni heç nə yaratmır, yalnız fizioloji münasibətləri inkişaf etdirir və şişirdir. Histerik affeksiyaların daha bir son dərəcə mühüm xüsusiyyəti ondan ibarətdir ki, onlar heç bir şəkildə sinir sisteminin anatomik nisbətlərinin inikasını vermir. Demək olar ki, histeriya sinir sisteminin quruluşu haqqında təlimdən biz özümüz onu öyrənməzdən əvvəl olduğumuz qədər xəbərsizdir. Məlum olduğu kimi, orqanik affeksiyaların simptomları mərkəzi orqanın anatomiyasını əks etdirir və onun haqqında biliklərimizin ən etibarlı mənbəyidir. Buna görə də H.-nın əsasında mümkün orqanik pozğunluq durduğu fikrini rədd etmək lazımdır, histerik pozğunluqların səbəbi kimi vazomotor təsirlərə (damar spazmlarına) da istinad etmək olmaz. Damar spazmı mahiyyətcə orqanik dəyişiklikdir, onun təsirini anatomik nisbətlər müəyyən edir və o, məsələn, emboliyadan yalnız onunla fərqlənir ki, daimi dəyişiklik yaratmır.

H.-nın fiziki simptomları ilə yanaşı bir sıra psixi pozğunluqları da nəzərə almaq lazımdır; şübhəsiz ki, gələcəkdə bir gün H. üçün səciyyəvi olan dəyişiklikləri məhz onlarda tapacaqlar, lakin onların təhlilinə indiyədək demək olar ki, başlanmamışdır. Bunlar təsəvvürlərin axınında və assosiasiyasındakı dəyişikliklər, iradə fəaliyyətinin ləngiməsi, hisslərin güclənməsi və boğulması və s.-dir; ümumiyyətlə, bunları sabit oyanma miqdarlarının sinir sistemi üzrə normal bölüşdürülməsindəki dəyişikliklər kimi ümumiləşdirmək olar. Psixiatrların anladığı mənada psixoz H.-ya aid deyil, lakin o, histerik status zəminində inkişaf edə bilər və bu halda ağırlaşma kimi qiymətləndirilməlidir. Xalq arasında histerik temperament adlandırılan şey — iradənin səbatsızlığı, əhvalın dəyişkənliyi, bütün altruist hisslərin zəifləməsi ilə yanaşı oyanıqlığın artması — H.-da rast gəlinə bilər, lakin onun diaqnozu üçün mütləq tələb olunmur. Elə ağır H.-lar vardır ki, onlarda bu cür psixi dəyişiklik tamamilə yoxdur; bu qəbildən olan xəstələrin çoxu ən mehriban, ən güclü iradəli və ən aydın düşüncəli insanlar sırasındadır və xəstəliyin təzahürlərini öz təbiətlərinə yad bir şey kimi aydın hiss edirlər. Psixi simptomların H.-nın ümumi mənzərəsi üçün öz əhəmiyyəti vardır, lakin onlar fiziki simptomların, stiqmatların hər hansı birindən daha sabit deyil. Bunun əksinə, histerik statusun əsası kimi qəbul edilməli olan psixi dəyişikliklər tamamilə şüursuz, avtomatik beyin fəaliyyəti sahəsində cərəyan edir. Bəlkə də daha onu vurğulamaq olar ki, H.-da (bütün nevrozlarda olduğu kimi) psixi proseslərin orqanizmdəki fiziki proseslərə təsiri güclənmişdir və histerik xəstə sinir sistemində oyanma artıqlığı ilə işləyir; bu artıqlıq gah ləngidici, gah qıcıqlandırıcı şəkildə təzahür edir və sinir sistemində böyük sərbəstliklə yerini dəyişir.

H.-ya status, vaxtaşırı partlayışlar yaradan sinir diatezi kimi baxmaq lazımdır. Histerik statusun etiologiyasını tamamilə irsiyyətdə axtarmaq lazımdır: histeriklər həmişə irsi olaraq sinir fəaliyyətinin pozğunluqlarına meyillidirlər və qohumları arasında epileptiklər, psixi xəstələr, tabes xəstələri və s. göstərirlər. H.-nın bilavasitə irsi ötürülməsi də müşahidə olunur və məsələn, H.-nın oğlan uşaqlarında (anadan gələn) əmələ gəlməsinin əsasında durur. İrsiyyət amilinin qarşısında bütün digər amillər geri çəkilir və səbəb-bəhanə rolunu oynayır; onların əhəmiyyəti praktikada adətən şişirdilir. Lakin H.-nın təsadüfi səbəbləri onunla vacibdir ki, histerik partlayışların, kəskin H.-ların meydana çıxmasına təkan verirlər. Histerik meyilliyin inkişafına kömək edə bilən amillər kimi bunları göstərmək lazımdır: ərköyün tərbiyə (yeganə uşaqlarda H.), uşaqlarda zehni fəaliyyətin erkən oyadılması, tez-tez və şiddətli oyanmalar. Bütün bu təsirlər başqa növ nevrozları, məsələn, nevrasteniyanı yetişdirməyə də eyni dərəcədə qadirdir, belə ki, bu zaman irsi meyilliyin həlledici təsiri gözə çarpır. Kəskin histerik xəstəliyin partlayışlarını doğuran amillər kimi bunları göstərmək lazımdır: travmalar, intoksikasiyalar (qurğuşun, alkoqol), qəm, ruhi sarsıntılar, üzücü xəstəliklər və qısaca, zərərli mənada güclü təsir göstərməyə qadir olan hər şey. Başqa hallarda histerik vəziyyətlər çox vaxt cüzi və ya qaranlıq səbəblərlə inkişaf edir. Cinsi sahədəki anomaliyaların H.-nın yaranmasına çox vaxt iddia edilən üstün təsirinə gəlincə, demək lazımdır ki, onun əhəmiyyəti adətən şişirdilir. Hər şeydən əvvəl, H.-ya cinsi yetkinliyə çatmamış qızlarda və oğlanlarda rast gəlinir, necə ki ümumiyyətlə nevroz bütün əlamətləri ilə kişi cinsinə də xasdır, yalnız müqayisəedilməz dərəcədə daha nadir (1:20). Bundan başqa, H. cinsi orqanları tamamilə olmayan qadınlarda müşahidə edilmişdir və hər bir həkim cinsi orqanlarında heç bir anatomik dəyişiklik olmayan qadınlarda bir sıra histerik xəstəlik halları görmüş olar, eləcə də əksinə, cinsi orqanları xəstə olan qadınların böyük əksəriyyəti H.-dan əziyyət çəkmir. Lakin etiraf etmək lazımdır ki, cinsi həyatla bağlı funksional nisbətlər H.-nın (bütün başqa nevrozların da) etiologiyasında böyük rol oynayır, özü də bu funksiyanın, xüsusilə qadın cinsində yüksək psixi əhəmiyyətinə görə. — Travma histerik xəstəliklərin iki istiqamətdə tez-tez rast gəlinən səbəb-bəhanəsidir: birincisi, qorxu və şüurun anlıq iflici ilə müşayiət olunan güclü bədən travması ilə indiyədək hiss olunmamış histerik meyillik oyanır; ikincisi, travmaya məruz qalmış bədən hissəsi lokal H.-nın yerinə çevrilir. Məsələn, histeriklərdə əlin yüngül əzilməsi ilə yıxıldıqdan sonra həmin əlin kontrakturası, yaxud analoji şəraitdə ağrılı koksalgiya və s. inkişaf edir. Bu inadkar affeksiyaların bilinməsi cərrah üçün çox böyük əhəmiyyət daşıyır, çünki belə şəraitdə onun müdaxiləsi yalnız zərər verə bilər. Bu vəziyyətlərin, xüsusilə oynaq xəstəliklərinin differensial diaqnozu həmişə asan olmur. Ağır ümumi travmaların (dəmir yolu qəzaları və s.) oyatdığı vəziyyətləri (railway-spine və railway-brain kimi məlumdur) Şarko H. kimi qiymətləndirir; bu məsələdə nüfuzu mübahisəsiz olan Amerika müəllifləri də buna razıdırlar. Onlar çox vaxt ən tutqun və ən ağır görkəm alır, depressiya və melanxolik əhvalla bağlı olur və bir sıra hallarda ən azı histerik simptomların nevrastenik və orqanik simptomlarla birləşməsini göstərir. Şarko həmçinin sübut etmişdir ki, saturnin ensefalopatiya H.-ya aiddir, eləcə də alkoqoliklərdə tez-tez rast gəlinən anesteziyalar ayrıca xəstəlik deyil, H.-nın simptomlarıdır. Lakin o, H.-nın bir o qədər də yarımnövünü (travmatik, alkoqol, saturnin və s.) ayırmağın əleyhinədir; ona görə H. həmişə eynidir, yalnız müxtəlif səbəb-bəhanələrlə oyanır. Təzə sifilisdə də histerik simptomların başlanması müşahidə olunmuşdur.

IV. Histeriyanın gedişi: H. məhdud bir xəstəlikdən çox, konstitusiya anomaliyasıdır. Onun ilk əlamətləri, ehtimal ki, əksər hallarda erkən gənclikdə görünür. Həqiqətən də, 6—10 yaşlı uşaqlarda hətta narahatlıq yaradan histerik xəstəliklər nadir deyil. Oğlan və qızlarda yetkinlikdən əvvəlki və sonrakı dövr güclü histerik meyilli olanlarda adətən nevrozun ilk partlayışını gətirir. Uşaq H.-sında böyüklərin nevrozunda olduğu kimi eyni simptomlar aşkar edilir. Yalnız stiqmatlar adətən daha az olur, psixi dəyişiklik, qıcolmalar, tutmalar, kontrakturalar isə ön plandadır. Histerik uşaqlar adətən çox vaxt vaxtından əvvəl yetişmiş və yüksək qabiliyyətli olur; bir sıra hallarda isə H., əlbəttə, yalnız daimi mənəvi təhrifdə özünü göstərən dərin sinir sistemi degenerasiyasının simptomudur. Məlum olduğu kimi, 15 yaşdan başlayan gənclik çağı qadınlarda histerik nevrozun xüsusilə canlı şəkildə təzahür etdiyi dövrdür. Bu ya yüngül pozğunluqların fasiləsiz olaraq bir-birinin ardınca düzülməsi (xroniki H.), ya da illərlə davam edən sərbəst dövrlərlə ayrılan bir və ya bir neçə ağır partlayışın baş verməsi (kəskin H.) ilə ola bilər. Xoşbəxt nikahın ilk illəri adətən xəstəliyi kəsir; nikah münasibətlərinin soyuması və təkrar doğuşlardan üzülmə ilə nevroz yenidən meydana çıxır. 40 yaşdan sonra qadınlarda o, adətən yeni təzahürlər yaratmır; lakin köhnə simptomlar davam edə və güclü səbəblər hətta qoca yaşda da xəstəlik vəziyyətini gücləndirə bilər. Kişilər yetkinləşməmiş yaşda H.-ya travma və intoksikasiya yolu ilə xüsusilə həssas görünürlər. Kişilərin histeriyası ağır xəstəlik görkəmi verir; onun yaratdığı simptomlar adətən inadkardır; kişidə peşə fəaliyyətinin pozulmasının daha böyük əhəmiyyətinə görə xəstəliyin praktik əhəmiyyəti də daha böyükdür. — Ayrı-ayrı histerik simptomların (məsələn, kontrakturaların, ifliclərin və s.) gedişində çox səciyyəvi bir cəhət vardır. Elə hallar olur ki, ayrı-ayrı simptomlar çox tez spontan yox olur və yerini eyni dərəcədə ötəri başqalarına verir, başqa hallarda isə bütün təzahürlərin böyük donuqluğu hökm sürür. Kontrakturalar və ifliclər çox vaxt illərlə davam edir, sonra isə gözlənilmədən birdən çəkilir; ümumiyyətlə histerik pozğunluqların sağalmasının həddi yoxdur və səciyyəvidir ki, illərlə davam edən fasilədən sonra pozulmuş funksiya tezliklə tam həcmdə bərpa olunur. Lakin histerik pozğunluqların inkişafı çox vaxt bir növ inkubasiya, daha doğrusu, latent dövrə ehtiyac duyur; bu dövr ərzində səbəb şüursuzda təsirini davam etdirir. Belə ki, histerik iflic demək olar ki, heç vaxt travmadan dərhal sonra yaranmır; məsələn, dəmir yolu qəzasına uğrayanların hamısı travmadan sonra hərəkət edə bilir, görünüşcə salamat evlərinə gedir və yalnız günlər və həftələr sonra «onurğa beyninin silkələnməsi» ehtimalına gətirib çıxarmış təzahürləri inkişaf etdirirlər. Birdən başlayan sağalma da formalaşmaq üçün adətən bir neçə günlük vaxt tələb edir. Bütün hallar üçün yadda saxlamaq lazımdır ki, H. heç vaxt, hətta ən təhlükəli görünən təzahürlərində belə ciddi həyat təhlükəsi yaratmır. Ağlın tam aydınlığı və hətta qeyri-adi işlər görmək qabiliyyəti də ən uzunsürən H.-da qorunub qalır.

H. bir çox başqa nevrotik və orqanik sinir xəstəlikləri ilə birləşə bilər və belə hallar təhlil üçün böyük çətinliklər yaradır. Ən çox H.-nın nevrasteniya ilə birləşməsinə rast gəlinir, özü də ya belə ki, histerik meyilliyi demək olar ki, tükənmiş şəxslər nevrastenik olur, ya da yorucu təsirlər nəticəsində hər iki nevroz eyni vaxtda oyanır. Təəssüf ki, həkimlərin əksəriyyəti bu iki nevrozu bir-birindən ayırmağı hələ öyrənməmişdir. Qeyd olunan birləşməyə ən çox histerik kişilərdə rast gəlinir. Kişi sinir sistemi nevrasteniyaya, qadın sinir sistemi H.-ya olduğu qədər üstün meyillidir. Yeri gəlmişkən, qadın H.-sının tezliyi də şişirdilir; həkimlərin histerik kimi qorxduqları qadınların əksəriyyəti, ciddi desək, sadəcə nevrastenikdir. Bundan başqa, «lokal histeriya» ayrı-ayrı orqanların lokal xəstəliklərinə qoşula bilər; həqiqətən funqoz oynaq histerik artralgiyanın yerinə çevrilə bilər, kataral zədələnmiş mədə histerik qusmaya, Globus hystericus hissinə və epiqastriya dərisinin anesteziyasına və ya hiperesteziyasına səbəb ola bilər. Bu hallarda orqanik xəstəlik nevrozun səbəb-bəhanəsinə çevrilir. Qızdırmalı xəstəliklər adətən histerik nevrozun formalaşmasını pozur, histerik hemianesteziya qızdırmada geriləyir.

V. Nevrozun terapiyasını qısaca şərh etmək çətindir. Heç bir başqa xəstəlikdə həkim bu qədər möcüzəli müdaxilə edə və ya bu qədər aciz qala bilməz. Terapiya baxımından üç vəzifəni bir-birindən ayırmaq lazımdır: histerik meyilliyin, histerik partlayışların (kəskin histeriyanın) və ayrı-ayrı histerik simptomların (lokal histeriyanın) müalicəsi. Histerik meyilliyin müalicəsində həkimin müəyyən hərəkət imkanı vardır; meyilliyi aradan qaldırmaq olmaz, lakin profilaktik olaraq qayğı göstərmək olar ki, bədən hərəkətləri və sağlamlıq qayğısı zehni təhsilin yanında arxa plana keçməsin, sinir sisteminin həddən artıq yüklənməsindən çəkindirmək, nevrozlara meyli xüsusilə gücləndirdiyi görünən anemiya və ya xlorozu müalicə etmək, nəhayət, yüngül histerik simptomların əhəmiyyətini azaltmaq olar. Həkim kimi yüngül histerik simptomlara marağını həddən artıq aydın biruzə verməklə onları böyütməkdən çəkinmək lazımdır. Ciddi, hətta yorucu zehni iş nadir hallarda histerik edir, bunun əksinə, cəmiyyətin yuxarı təbəqələrində duyğunun və həssaslığın incəldilməsinə yönəlmiş tərbiyəni, əlbəttə, bu cür məzəmmət etmək lazımdır. Bu baxımdan köhnə həkim nəsillərinin gənc şəxslərdə histerik təzahürlərə ədəbsizlik və iradə zəifliyi kimi yanaşmaq və onları hədə ilə cəzalandırmaq üsulu, hətta çətin ki, düzgün baxışlardan irəli gəlmiş olsa da, pis üsul deyildi. Uşaqlarda nevrozların müalicəsində avtoritar rədd etmə ilə hər hansı başqa üsuldan daha çox şey əldə etmək olur. Lakin bu müalicəni böyüklərin H.-sına və ağır hallara keçirsələr, əlbəttə, heç bir uğur qazanmayacaqlar. Nevrozun fasiləsiz yeni təzahürlər yaratdığı kəskin H.-ların müalicəsində həkimin vəzifəsi çətindir; səhvlər etmək asandır, uğurlar isə nadirdir. Uğurlu müdaxilənin birinci şərti adətən xəstəni adi şəraitdən uzaqlaşdırmaq və partlayışın baş verdiyi mühitdən təcrid etməkdir. Bu tədbirlər nəinki özlüyündə faydalıdır, həm də dəqiq həkim nəzarətinə və həkimin xəstə ilə o intensiv məşğuliyyətinə imkan verir ki, onsuz o, histeriklərin müalicəsində heç vaxt uğur göstərə bilməz. Adətən histerik kişi və ya qadın ailə dairəsində yeganə əsəb xəstəsi olmur; valideynlərin və ya qohumların qorxusu və nəvazişli qayğısı yalnız oyanmanı, yaxud xəstənin psixi dəyişkənliyində onun daha intensiv simptomlar yaratmaq meylini artırır. Məsələn, bir neçə dəfə ardıcıl olaraq müəyyən saatda gəlmiş tutmanı ana müntəzəm olaraq həmin vaxtda gözləyir, uşaqdan narahat halda soruşur ki, artıq özünü pis hiss etmirmi, və beləliklə, qorxulan təzahürün baş verməsini təmin edir. Yalnız ən nadir hallarda yaxınları razı salmaq olur ki, uşağın histerik tutmalarını tam sakitlik və zahiri laqeydliklə qarşılasınlar; adətən ailəni həkim müəssisəsində qalma ilə əvəz etmək lazım gəlir, bu zaman yaxınlar xəstələrin özlərindən daha çox müqavimət göstərirlər. Müalicəxanada dəyişmiş qavrayışların, həkimin nəvazişli və şən əminliyinin təsiri altında — onun nevrozun təhlükəsizliyinə və tez sağaldılmasına inamı tezliklə xəstəyə keçir —, H.-nın partlamasına kömək edən bütün ruhi oyanmalardan uzaq tutulduqda və bütün möhkəmləndirici müalicə vasitələri (masaj, ümumi elektrikləşdirmə, hidroterapiya) tətbiq olunduqda, xəstələrin tam fiziki və mənəvi sarsılmasına səbəb olmuş ən ağır kəskin H.-ların bir neçə ay ərzində yerini sağlamlığa verdiyini görmək olur. Müəssisələrdə H.-nın müalicə üsulu kimi son illərdə Veyr-Mitçellin sözdə bəsləmə kuru (Pleyfer kuru da adlanır) böyük şöhrət qazanmışdır və özü də layiqincə: o, mütləq sükunətdə təcridin masajın və ümumi faradizasiyanın sistemli tətbiqi ilə birləşdirilməsinə əsaslanır; bu zaman təlim keçmiş baxıcı qadın həkim tərəfindən daimi təsir qədər vacibdir. Traitement moral ilə bütün qidalanma vəziyyətinin yaxşılaşdırılmasının uğurlu birləşməsi kimi bu kur H. üçün son dərəcə dəyərlidir; lakin ona sistemli şəkildə özünə qapanmış bir şey kimi baxmaq olmaz; əksinə, təcrid və həkimin təsiri əsas təsir olaraq qalır, köməkçi təsirlər arasında isə masaj və elektriklə yanaşı başqa terapevtik üsullara da laqeyd yanaşmaq olmaz. Ən yaxşısı 4—8 həftəlik yataq rejimindən sonra hidroterapiya və gimnastika tətbiq etmək və geniş hərəkətə yönəltməkdir. Başqa nevrozlarda, məsələn, nevrasteniyada kurun uğuru xeyli qeyri-müəyyəndir; o, yalnız nevrastenik həzm traktında mümkün olduğu qədər artıq qidalanmanın dəyərinə və sükunətə əsaslanır; H.-da isə uğur çox vaxt sehrli və davamlı olur.

Kəskin H. davam etdikcə ayrı-ayrı histerik simptomların müalicəsi heç bir uğur vəd etmir; aradan qaldırılmış simptomlar residiv verir və ya yeniləri ilə əvəz olunur; həkim də, xəstə də nəhayət yorulur. Lakin histerik simptomlar keçib getmiş kəskin H.-nın qalıqlarını təşkil etdikdə, yaxud xroniki H.-da xüsusi bir səbəblə nevrozun lokalizasiyaları kimi meydana çıxdıqda vəziyyət başqadır. Hər şeydən əvvəl, burada daxili dərman müalicəsini məsləhət görməmək və narkotik vasitələrə qarşı xəbərdarlıq etmək lazımdır. Kəskin H.-da narkotik vasitələrin verilməsi ağır həkim səhvindən başqa bir şey deyil. Lokal və qalıq H.-da daxili dərmanlardan həmişə yan keçmək mümkün olmayacaq; lakin onların təsiri etibarsızdır, bir dəfə sehrli sürətlə baş verir, başqa dəfə ümumiyyətlə baş vermir və, görünür, yalnız xəstənin özünütəlqinindən və ya onun təsirə inamından asılıdır. Bundan başqa, histerik xəstəliyin birbaşa, yoxsa dolayı müalicəsini seçmək imkanı vardır. Sonuncu ondan ibarətdir ki, lokal xəstəlik nəzərə alınmır və sinir sisteminə faydalı ümumi təsir göstərməyə çalışılır; bu zaman açıq havada olmaqdan, hidroterapiyadan, elektrikdən (ən yaxşısı franklinizasiyadan), arsen və dəmir preparatları ilə qanın yaxşılaşdırılmasından istifadə olunur. Dolayı müalicədə qıcıq mənbələrinin aradan qaldırılmasını da nəzərə almaq lazımdır, əgər belə bir fiziki mənbə mövcuddursa. Məsələn, histerik mədə qıcolmalarının əsasında yüngül mədə katarı dura bilər, qırtlaqdakı qızarmış bir yer, burun balıqcıqlarının şişkinliyi fasiləsiz Tussis hysterica yarada bilər. Cinsi orqanlarındakı dəyişikliklərin həqiqətən bu qədər tez-tez histerik simptomlar üçün qıcıq mənbəyi olub-olmaması həqiqətən şübhəlidir. Müvafiq hallar daha böyük tənqidiliklə yoxlanmalı idi. Birbaşa müalicə histerik simptomlar üçün psixi qıcıq mənbəyinin aradan qaldırılmasından ibarətdir və H.-nın səbəbləri şüursuz təsəvvür həyatında axtarıldıqda anlaşılandır. O, xəstəyə hipnozda elə bir təlqin aşılamaqdan ibarətdir ki, onda müvafiq xəstəliyin aradan qaldırılması ehtiva olunsun. Məsələn, Tussis nervosa hysterica xəstəliyini belə sağaldırlar: hipnoz olunmuş xəstənin qırtlağına basır və onu inandırırlar ki, öskürək qıcığı artıq aradan qalxmışdır; qolun histerik iflicini isə xəstəni hipnozda iflic olmuş ətrafı hissə-hissə hərəkət etdirməyə məcbur etməklə sağaldırlar. Vyanada Yozef Breyerin ilk dəfə tətbiq etdiyi üsulla xəstəni hipnozda xəstəliyin psixi keçmişinə qaytarmaq, müvafiq pozğunluğun hansı psixi səbəblə yarandığını etiraf etməyə məcbur etmək daha da təsirlidir. Bu müalicə üsulu gəncdir, lakin başqa yolla əldə edilə bilməyən sağalma nəticələri verir. O, H.-ya ən adekvat üsuldur, çünki belə histerik pozğunluqların yaranma və keçib getmə mexanizmini dəqiq təqlid edir. Belə ki, hər cür müalicəyə müqavimət göstərmiş bir çox histerik simptom kifayət qədər güclü psixi motivin təsiri altında spontan yox olur; məsələn, sağ əlin iflici xəstə mübahisə zamanı rəqibinə sillə vurmaq impulsunu hiss etdikdə, yaxud mənəvi oyanmanın, qorxunun, gözləntinin, məsələn, ziyarətgahda, təsiri altında, yaxud nəhayət, qıcolma tutmasından sonra sinir sistemində oyanmaların alt-üst olması zamanı. Histerik simptomların birbaşa psixi müalicəsi təlqinin anlaşılması həkim dairələrinə daha dərindən nüfuz etdikdə bir gün ən hörmətli üsul olacaqdır (Bernheym — Nansi). — Hazırda qəti müəyyən etmək olmaz ki, bəzi başqa, zahirən fiziki təsirlərdə psixi təsir nə dərəcədə rol oynayır. Məsələn, kontrakturaları maqnit vasitəsilə transferə gətirməyə nail olduqda sağaltmaq olur. Təkrar transferdə kontraktura zəifləyir və nəhayət yox olur.

VI. Yekun: Ümumiləşdirərək demək olar ki, H. sinir sisteminin anomaliyasıdır; o, oyanmaların başqa cür bölüşdürülməsinə, ehtimal ki, ruh orqanında qıcıq artıqlığının yaranması ilə əsaslanır. Onun simptomatologiyası göstərir ki, bu qıcıq artıqlığı şüurlu və ya şüursuz təsəvvürlər vasitəsilə paylanır. Sinir sistemində oyanmaların paylanmasını dəyişən hər şey histerik pozğunluqları sağalda bilər; bu cür təsirlər qismən fiziki, qismən də bilavasitə psixi xarakter daşıyır.

«Histeroepilepsiya»

Histeroepilepsiya (fr. hystéroépilepsie f; ing. hystero-epilepsy; it. isteroepilessia f).

H.-da epilepsiyada olduğu kimi ümumi qıcolma tutmaları müşahidə olunur¹. Xəbərçi əlamətlər kimi bunlar meydana çıxır: boğulma hissi, udma çətinliyi, baş və mədə ağrısı, başgicəllənmə və ətraflarda müəyyən özünəməxsus dartıcı duyğular. Xəstələr ucadan qışqıraraq yıxılır və qıcolmalara tutulur, ağızlarından köpük gəlir, üz cizgiləri təhrif olunur. Qıcolmalar əvvəlcə tonik, sonra isə klonik xarakter daşıyır. Lakin tutma adətən epilepsiyada olduğu kimi qəfildən baş vermir. Xəstələr qısa müddət qıcolmalara qarşı mübarizə aparmağa, yıxılarkən ağır zədələnmələrdən qorunmağa, təhlükəli vəziyyətlərdən yayınmağa çalışırlar. Epileptik hətta oda yıxılır, histerikdə isə bu baş vermir. Birincisi tutmanın başlanğıcında solğun, sonra isə sianotik olduğu halda, histerikin üzü az-çox normal rəngini saxlayır. Dişlərlə dilin zədələnməsi H.-da nadir olur. Histeroepileptik tutmada tez-tez tam opistotonus baş verir, epileptiklərdə isə adətən olmur. Tutma zamanı şüur yalnız ən ağır hallarda tamamilə itir. Tutmadan sonra histeriklər əksər hallarda dərhal özlərinə gəlir; epileptiklərdə olduğu kimi yuxuya meyl və taqətsizlik qalmır. Bunun əvəzinə sonradan siçovul, siçan, ilan görüntüləri qeyri-adi deyil, eləcə də eşitmə hallüsinasiyaları. Bu tutmalardan başqa, belə xəstələrdə histeriyanın bütün simptomları tapılır.