Əlavə 4. W. A. Hammondun bir məruzəsi ilə əlaqədar kokain aludəçiliyi və kokain qorxusu haqqında qeydlər (1887)

Dr. Ziqm. Freyd, Vyanada sinir xəstəlikləri üzrə dosent

Karl Kollerin kokainin anesteziyaedici xüsusiyyətindən xəstələrin şəfası və həkimlik sənətinin inkişafı üçün etməyi bacardığı parlaq tətbiq bir müddət unutdurdu ki, bu yeni dərman üçün daxili və sinir xəstəliklərinin terapiyasında da diqqətəlayiq bir yer iddia edilmişdi. Lakin sonralar kokainin bu tətbiqlərindən biri — onları 1884-cü ilin iyulunda «Centralblatt für Therapie»də dərc etdiyim «über Coca» məqaləsinə bağlaya bilərəm — həkimlərin ümumi diqqətini qazandı. Kokainin morfin həvəsinə və morfinistlərdə ayırma müalicəsi zamanı baş verən təşvişli kollaps təzahürlərinə qarşı mübarizədə yararlılığını nəzərdə tuturam. Kokainin bu xüsusiyyətinə Amerika məlumatlarına əsasən («Detroit Therapeutic Gazette»də) diqqəti cəlb etmiş və eyni zamanda kontinentdə kokainin köməyi ilə aparılmış ilk morfindən ayırmanın gözlənilmədən əlverişli gedişi barədə məlumat vermişdim. (Qeyd etmək bəlkə də artıq olmaz ki, burada söhbət öz üzərimdə əldə etdiyim təcrübədən deyil, başqa birinə verdiyim məsləhətdən gedirdi.)

Prof. H. Obersteyner həmin müşahidəni əsas götürərək kokainin morfindən ayırmada təsirliliyi barədə Kopenhagen qurultayında orada toplaşmış həkimlərə məlumat verdi. Lakin bu, az təəssürat yaratdı; yalnız Darmştadtdakı E. Merk kimya fabrikinin sirkulyarları və Vallenin «Deutsche Medizinalzeitung»da (№ 3, 1885) dərc olunmuş həddən artıq coşğun məqaləsi kokainin bu yeni istifadəsini həkimlərin — və təəssüf ki, morfinistlərin də — ümumi məlumatına çatdırdı.

Bundan sonra Erlenmeyer tərəfindən (öz Centralblatt jurnalında, 1885) çox enerjili bir etiraz gəldi; bu müəllif böyük rəqəmləri ilə təsir bağışlayan bir təcrübə sırasına əsaslanaraq kokainin morfindən ayırma müalicəsində hər cür yararlılığını inkar etdi və damar innervasiyasına təsirinə görə onu təhlükəli vasitə kimi təqdim etdi. Lakin Erlenmeyerin nəticələri buna baxmayaraq kobud bir təcrübə xətasına əsaslanırdı və bu xəta dərhal Obersteyner, Smidt, Rank və başqaları tərəfindən aşkar edildi. Erlenmeyer mənim təklifimə uyğun olaraq təsirli dozaları (bir neçə desiqram) per os vermək əvəzinə, minimal miqdarları dərialtı inyeksiya şəklində vermiş və beləliklə, davamlı təsir baxımından təsirsiz bir dozadan keçici toksik effekt almışdı. Onu təkzib edən müəlliflər öz növbəsində mənim ilkin göstəricilərimin tam təsdiqini gətirməli oldular.

Lakin kokainin morfinistlər üçün dəyəri başqa yolla itdi. Xəstələrin özləri bu vasitəni ələ keçirməyə və onu morfinlə etməyə adət etdikləri eyni sui-istifadəyə məruz qoymağa başladılar; kokain onlar üçün morfinin əvəzedicisi olmalı idi və yəqin ki, qeyri-kafi əvəzedici olduğu üzə çıxmışdı, çünki morfinistlərin əksəriyyəti tezliklə gündə 1 q kimi nəhəng dozaya — dərialtı inyeksiya şəklində — gəlib çatdı. İndi məlum oldu ki, belə istifadədə kokain sağlamlığın morfindən qat-qat təhlükəli düşmənidir. Yavaş-yavaş gedən marazm əvəzinə sürətli fiziki və mənəvi süqut, alkoqol deliriumundakı kimi hallüsinator həyəcan halları, bizim təcrübəmizə görə dəridə kiçik heyvancıqların hallüsinasiyası ilə səciyyəvi bir çalar alan xroniki təqib sayıqlaması və morfin həvəsinin yerinə kokain həvəsi — şeytanı Beelzebulla qovmaq cəhdinin acınacaqlı nəticələri bunlar oldu. O vaxta qədər cəmiyyətdə mövqeyini qoruyub saxlamış bir çox morfinist indi kokainə təslim oldu. «Kokain aludəçiliyi» haqqında ilk dərc etdiyi yazılar sayəsində yeni alkaloidə qarşı təbliğatını əvvəlkindən daha uğurla davam etdirə bilən Erlenmeyer bəşəriyyətin ilk ikisindən (alkoqol və morfin) daha dəhşətli olan «üçüncü bəlası»ndan danışdı.

Təxminən eyni vaxtda göz və qırtlaq həkimlərindən kokain qəbulunun toksik effektləri barədə ilk xəbərlər gəldiyindən, kokain indi uzun müddət tətbiqi ümumiyyətlə «aludəçilik», «morfinizmə bənzər bir vəziyyət» yaradan son dərəcə təhlükəli vasitə kimi şöhrət qazandı. Kokain haqqında son nəşrdə (O. Kiari, bu həftəlik jurnal, № 8) məhz belə bir xəbərdarlığa rast gəlirəm.

Fikrimcə, bu, həddən çox irəli getməkdir. Ağla gələn bir qeydi söyləməkdən özümü saxlaya bilmirəm; bu qeyd bəşəriyyətin sözdə üçüncü bəlasını — Erlenmeyer kokaini çox pafoslu şəkildə belə adlandırır — yenidən dəhşətindən məhrum etməyə qadirdir. Kokain aludəçiliyi və kokain süqutu haqqında bütün məlumatlar, məhz, morfinistlərə aiddir — artıq bir iblisə təslim olmuş, zəifləmiş iradəsi və qıcığa ehtiyacı onlara təklif edilən istənilən stimulyatordan sui-istifadə edəcək və faktiki olaraq sui-istifadə etmiş şəxslərə. Kokain bizdə başqa, özünəməxsus qurbanlar almamışdır. Morfinist olmayan şəxslərdə uzun müddət davam edən kokain istifadəsi barədə müxtəlif təcrübələrim var, özüm də bu dərmanı aylarla qəbul etmişəm və nə morfinizmə bənzər hər hansı xüsusi vəziyyət, nə də kokaini davam etdirmək istəyi hiss etməmiş, nə də belə bir şeylə qarşılaşmamışam. Əksinə, istədiyimdən daha tez-tez dərmana qarşı bir ikrah yaranırdı və bu, onun tətbiqinin dayandırılmasına səbəb olurdu. Kokainin müəyyən sinir hallarında yararlılığı və kokain aludəçiliyinin baş verməməsi barədə təcrübələrim tanınmış bir xarici avtoritetin, W. Hammondun bu yaxınlarda bu barədə verdiyi məlumatlarla elə tam üst-üstə düşür ki, «über Coca» məqaləmdə («Centralblatt für Therapie», 1884) və sonrakı yazımda («Beitrag zur Kenntniss der Cocawirkung», «Wr. Med. Wochenschrift», № 5, 1885) verdiyim göstəriciləri təkrarlamaq əvəzinə, Hammondun sözlərini tərcümə etməyə üstünlük verirəm. Yalnız bundan əvvəl göz və qırtlaq həkimlərinin müşahidə etdiyi kəskin kokain intoksikasiyaları barədə bir neçə qeyd əlavə etmək istəyirəm.

Bunlar qismən, şübhəsiz, hər bir əməliyyatdan, xüsusən həssas bədən hissələrində aparılan əməliyyatdan sonra baş verən kollaps hallarıdır və çox vaxt minimal miqdarda işlədilmiş alkaloidə çətin ki, aid edilə bilər. Lakin bu müşahidələrin başqa bir sırası, onlarda meydana çıxan simptomların bədənə həddən artıq böyük kokain dozası yeridilməklə eksperimental yolla yaradıla bilən simptomlara bənzəməsi sayəsində, şübhəsiz kokain intoksikasiyası kimi özünü göstərir; bunlar sərxoşluğa bənzər keylik, başgicəllənmə, nəbz tezliyinin artması, tənəffüsün dəyişməsi, iştahsızlıq və yuxusuzluq, daha sonrakı mərhələdə isə delirium və əzələ zəifliyidir. Şübhəsiz kokainin doğurduğu belə hallar bəzən vasitənin başın selikli qişalarından sorulmasından sonra, digər hallarda, həm də daha tez-tez, dərialtı inyeksiyadan sonra meydana çıxmışdır. Son iki ildə kokain istifadəsinin tezliyi ilə müqayisədə onları nadir hadisələr adlandırmaq lazımdır; heç bir halda həyat təhlükəsinə gətirib çıxarmamışlar və buna görə də həkimlərin əksəriyyətində haqlı olaraq belə bir təəssürat yaratmışlar ki, kokainin mümkün toksik effektləri vasitənin ciddi cərrahi məqsədlərə nail olmaq üçün tətbiqinə mane olmamalıdır. Vacib olan budur ki, belə intoksikasiyalar kiçik kokain dozalarında da baş verir, belə ki, ayrı-ayrı şəxslərin kokainə qarşı həssaslığını, başqa şəxslərdə daha böyük dozalardan sonra heç bir reaksiyanın olmaması ilə birlikdə, birbaşa idiosinkraziya adlandırmışlar. Fikrimcə, kokainin bu etibarsızlığı, yəni toksik effektin nə vaxt baş verəcəyinin bilinməməsi, alkaloidi qınamalı olduğum digər bir etibarsızlıqla, yəni ümumiyyətlə təsirin nə vaxt və kimdə gözlənilməli olduğunun yaxşı bilinməməsi ilə çox sıx bağlıdır. (Anesteziyaedici təsiri, əlbəttə, nəzərə almıram.) Bu xüsusiyyəti başa düşməyimizi asanlaşdıra biləcək əlaqə, yəqin, belədir: kokain qan damarlarının innervasiyasına tamamilə aşkar təsir göstərir. Yerli tətbiqdə o, hər bir kokainləşdirilmiş gözdə və s. əmin olmaq mümkün olduğu kimi, damar daralması, yəni toxumaların işemiyasını yaradır. B. Frenkelə görə (Berlin Tibb Cəmiyyətində 4 noyabr 1885-ci il müzakirəsi) kokain kurareləşdirilmiş qurbağanın dilində damar genişlənməsi, yalnız 1 : 20.000 durulaşmada damar daralması yaradır. Erlenmeyerə görə kokain hələ 0,005 q dozada inyeksiya edildikdə damar mərkəzlərini iflic edir, arterial gərginliyi aşağı salır; Littenə görə (müzakirə və s.) o, son dərəcə tonuslandırıcı təsir göstərir, qan təzyiqini qaldırır. Müxtəlif tədqiqatçıların belə zidd səslənən göstəricilərindən daha bir bütöv sıra gətirə bilərdim; onların hamısından bir şey aydın olur: kokain damarlara təsir edir, həm də konsentrasiyadan, yeridilmə üsulundan, obyektin təbiətindən asılı olaraq müxtəlif effektlə. Bununla əlaqədar qeyd edirəm ki, kəskin kokain intoksikasiyasının təsviri gah damar daralması, gah da damar iflici vəziyyətinə işarə edir. Deməli, kokain təsirinin qeyri-bərabərliyinin asılı olduğu dəyişkən amil, mənə elə gəlir ki, damar innervasiyasının hər dəfəki vəziyyətində və labilliyindədir. Damar sinirlərinin (və ya damar sinir mərkəzlərinin) oyanıqlığının müxtəlif insanlarda çox müxtəlif olduğunu və ayrıca insanda dəyişdiyini şübhəsiz hesab edirəm. Beyin damarlarının innervasiyasının labilliyində, yəqin ki, əsəbi vəziyyətin əsas simptomlarından biri ifadə olunur. Kürəkdə aparılan qalvanizasiyanın sağlam adamda, yaxud bu və ya digər xüsusiyyətli əsəbi adamda aparılmasından asılı olaraq müxtəlif effekt verdiyini xatırlamaq kifayətdir. Bənzər şəkildə, əgər kokainin ümumi təsiri beyin qan dövranına təsir vasitəsilə meydana gəlirsə, o, bir dəfə — sabit damar tonusunda — təsirsiz olacaq, başqa dəfə sürətlə yaranan bir tərəddüd vasitəsilə toksik effekt doğuracaq, digər hallarda isə bunların arasında əlverişli tonuslandırıcı və ya hiperemiyalaşdırıcı təsir göstərəcək. Beləliklə, ehtimal edirəm ki, kokain təsirinin qeyri-bərabərliyinin səbəbi kokainin təsir etdiyi damar sinirlərinin fərdi olaraq müxtəlif oyanıqlığında və onların vəziyyətlərinin müxtəlifliyindədir.

Bu oyanıqlığın dərəcəsi ümumiyyətlə məlum olmadığından və fərdi meyilliliyin bu amilinə ümumiyyətlə az diqqət yetirildiyindən, daxili və sinir xəstəliklərinin müalicəsində kokainin dərialtı inyeksiya şəklində verilməsindən mümkün qədər çəkinməyi məqsədəuyğun hesab edirəm.

W. Hammond 2 noyabr 1886-cı ildə Nyu-York Nevroloji Cəmiyyətinin iclasında kokain haqqında belə danışmışdır ¹:

O, öz göstərişi ilə hazırlanmış koka şərabından istifadə edirdi; bu şərabın bir pintində 2 qran xlorid turşusu duzu var idi; onunla həm öz üzərində, həm də başqaları üzərində çoxsaylı təcrübələr aparmışdı. Bu koka preparatı sözdə spinal qıcıqlanmada əla təsirlər göstərmişdi — elə təsirlər ki, onları yalnız şəraba aid edə bilməzdi. Tonuslandırıcı vasitə və yorğunluğa qarşı köməkçi kimi də ona fayda vermişdi; özü bir müddət günün zəhmətindən sonra bir şərab qədəhi dolusu qəbul edərdi və hər dəfə özünü təravətlənmiş hiss edər, bunun əvəzində sonrakı depressiya ilə cəza çəkməzdi.

O, bu preparatı mədənin güclü qıcıqlanma meyilliyi ilə müşayiət olunan bir neçə dispepsiya halında da tətbiq etmiş və çox nəzərəçarpan sakitləşdirici təsirini görmüşdü. Onu hər 15—20 dəqiqədən bir, təxminən altıncı dozaya qədər, iki-üç çay qaşığı dozalarda verirdi. İlk qaşıqlar adətən qusulurdu, sonrakılar isə həmişə daha uzun müddət saxlanılırdı və nəhayət qusma kəsilirdi. Ehtimal ki, spinal qıcıqlanmaya (nevrasteniyaya) aid olan mədə qıcıqlanması halları bu müalicə ilə cəmi bir neçə saatdan sonra yüngülləşirdi.

Dr. Hammond sonra kokanın fizioloji təsirlərinə qısaca toxundu və qeyd etdi ki, onun Cənubi Amerikanın yerli əhalisi arasında istifadəsi barədə məlumat verən ilk müəlliflər bu ləzzətin zərərini xeyli şişirtmişlər. Onların məlumatları sonralar mənbə göstərilmədən dönə-dönə yenidən ortaya atılmış və beləliklə, hazırda hökm sürən qərəzi oyatmışdır. Son vaxtlar qəzetləri doldurmuş, kokainin təsiri haqqında dəhşət doğuran xəbərlərin doğruluğunu yoxlamaq üçün o, dəfələrlə özünə kokain inyeksiyaları vurmuş və onların yüngül toksik effektini ətraflı təsvir edir. Lakin o, heç bir kokain aludəçiliyinə düşməmiş, vasitəni öz istədiyi kimi tərk edə bilmişdir. Sözdə kokain aludəçiliyinə gəlincə, o bildirir ki, Bazedov xəstəliyindən əziyyət çəkən bir xanıma bu vasitəni üç ay ərzində 1—5 qran dozalarda vermişdir. Buna baxmayaraq, qadın onu heç bir narahatlıq olmadan tərk etmişdi. O, bunu bir morfinist qadına da aylarla, həm də gündə 5 qrana qədər dərialtı inyeksiya şəklində vermişdi. Beləliklə, morfin aludəçiliyini aradan qaldıra bilmişdi və xəstə kokain aludəçiliyinə düşməmişdi. Bütün bu xəstələrdə kokain, onun özündə olduğu kimi, ürək fəaliyyətinin qeyri-adi yüksəlməsinə, qan təzyiqinin və temperaturun artmasına, tər tökülməsinə və yuxusuzluğa səbəb olmuşdu.

Danışmaqdan imtina edən qadınlarda üç melanxoliya halında o, kokain inyeksiyaları vasitəsilə xəstələri danışdırmağa nail olmuşdu ki, bu da bir neçə dəfə qəti fayda vermişdi.

Dr. Hammond kokainə vərdişi qəhvə və ya çay vərdişi ilə bir tutur; lakin bu vərdiş, onun fikrincə, morfin aludəçiliyindən tamamilə fərqlidir. O, kokain aludəçiliyinin (morfinistlərdən başqa) xəstələrin dərmanı öz istəklərinə görə dayandırmağa qadir olmaması mənasında təsdiq olunmuş bir dənə də halının olduğuna inanmır. Əgər kimsə uzun müddət kokain qəbul edərsə, digər orqanlardan daha çox ürəyin zədələnməsi gözlənilməlidir.