Koka haqqında (1884)

Elmi qeyd. Bu, Freydin 1884–1887-ci illərdə kokain haqqında yazdığı TİBBİ tədqiqatların tərcüməsidir. Mətn narkotik maddələrin istifadəsini TƏBLİĞ ETMİR — əksinə, kokainizmin ZƏRƏRİNİ də təsvir edir. Tarixi və elmi məqsədlə dərc olunur.

Dr. Ziqm. Freyd, Vyanada k. k. Ümumi Xəstəxanasının ordinatoru

«Centralblatt für die gesammte Therapie»dən yenidən nəzərdən keçirilmiş və artırılmış ayrıca çap. Vyana 1885

I. Koka bitkisi.

Koka bitkisi, Erythroxylon Coca, Cənubi Amerikada, xüsusən Peru və Boliviyada geniş miqyasda becərilən, 4—6 fut hündürlüyündə, bizim göyəmə bənzər koldur. O, ən yaxşı Andların şərq yamacındakı isti dərələrdə, dəniz səviyyəsindən 5000—6000 ingilis futu yüksəklikdə, yağışlı və temperatur ekstremlərindən azad iqlimdə bitir.¹ Təxminən 10 milyon insana əvəzolunmaz ləzzət vasitəsi kimi xidmət edən yarpaqlar² «yumurtavari, 5—6 sm uzunluqda, saplaqlı, tamkənarlı, mumlu örtüklü, xüsusilə alt səthində nəzərə çarpan, xətt formalı iki qırışla fərqlənir ki, bunlar yan damarlara bənzəyərək yarpaq əsasından yarpaq ucuna qədər yastı qövslə orta damarı müşayiət edir».³ Kol yan salxımlarda 2 və 3 ədəd olmaqla kiçik ağ çiçəklər və yumurtavari qırmızı meyvələr verir. O, ya toxumla, ya da qələmlə əkilir; gənc bitkilər bir ildən sonra köçürülür və 18 aydan sonra ilk yarpaq məhsulunu verir. Yarpaqlar toxunduqda saplaqları qırılacaq dərəcədə sərtləşdikdə yetişmiş sayılır.

Sonra onlar günəşdə və ya odun köməyi ilə tez qurudulur və daşınma üçün kisələrə (cestos) tikilir. Bir koka kolu əlverişli şəraitdə ildə 4—5 yarpaq məhsulu verir və 30—40 il məhsuldar qalır. Böyük istehsalda (guya ildə 30 milyon funt) koka yarpaqları həmin ölkələr üçün mühüm ticarət və vergi obyektidir.⁴

II. Tarix və ölkədə istifadə.

İspan fatehləri Peruya daxil olduqda, koka bitkisini ölkədə becərilən və böyük hörmətə malik, hətta xalqın dini adətləri ilə sıx əlaqəyə gətirilmiş halda tapdılar. Rəvayətdə deyilirdi ki, Manco Capac, günəşin ilahi oğlu, qədim zamanlarda Titicaca gölünün qayalarından enmiş və yazıq sakinlərə atasının işığını gətirmiş, onlara tanrıları tanımağı, faydalı sənətləri icra etməyi öyrətmiş və onlara kokanı — ac olanı doyduran, zəifi gücləndirən və onlara bədbəxtliklərini unutduran bu ilahi bitkini bəxş etmişdir.⁵ Koka yarpaqları tanrılara qurban gətirilir, koka yarpaqları ibadət mərasimləri zamanı çeynənilir, hətta ölülərin ağzına koka qoyulurdu ki, onlar axirətdə yaxşı qarşılanmağa əmin olsunlar. İspan fəthinin tarixçisi,⁶ özü də İnkaların nəslindən olan, bildirir ki, koka əvvəlcə ölkədə az idi və onun istifadəsi hökmdarların imtiyazı idi; fəth zamanı isə o, çoxdan hamı üçün əlçatan olmuşdu. Garcilasso kokanı fatehlərin ona qoyduğu lənətdən müdafiə etməyə çalışırdı. İspanlar bitkinin möcüzəli təsirlərinə inanmırdılar; məğlub edilənlərin dini mərasimlərindəki rolu da onlara şeytan işi kimi şübhəli görünürdü. Limada bir kilsə məclisi hətta onun istifadəsini bütpərəst və günahkar kimi qadağan etdi. Lakin hinduların mədənlərdə onlara qoyulan ağır işi koka istifadəsindən məhrum edildikdə yerinə yetirə bilməyəcəklərini gördükdə, öz davranışlarını dəyişdilər. Onlar işçilərə gündə 3 və ya 4 dəfə koka yarpaqları paylamağa və sevimli yarpaqları çeynəmək üçün onlara qısa istirahət fasilələri verməyə razı oldular; beləliklə, koka yerli sakinlər arasında öz mövqeyini bu günə qədər qorumuşdur; hətta onun obyekti olduğu dini ehtiramın izləri də hələ də tapılır.⁷

Hindu səyahətlərində həmişə yanında koka yarpaqları olan bir kisə (chuspa adlanır), həmçinin bitki külü doldurulmuş şüşə bir qab (llieta) daşıyır.⁸ Yarpaqlardan ağzında bir tikə (acullico) düzəldir, onu külə batırılmış tikanla bir neçə dəfə deşir⁹ və bol tüpürcək ifrazı ilə yavaş-yavaş çeynəyir. Digər yerlərdə bitki külünün yerinə yarpaqlara bir növ torpaq — Tonra əlavə edildiyi deyilir.¹⁰ Gündə üç-dörd unsiya yarpaq çeynəmək həddindən artıqlıq sayılmır. Mantegazzaya görə, hindu bu ləzzət vasitəsindən erkən gənclikdə istifadə etməyə başlayır və bunu ömrünün sonuna qədər davam etdirir. Çətin bir yol getməli olduqda, arvad aldıqda, ümumiyyətlə güclərinə daha böyük tələb qoyulduqda adi dozasını artırır.

(Küldəki qələvilərin əlavə edilməsi ilə hansı məqsədə nail olunmaq istəndiyi aydın deyil. Mantegazza bildirir ki, o, koka yarpaqlarını Llieta ilə və Llietasız çeynəmiş, heç bir fərq hiss etməmişdir. Martiusa¹¹ və Demarleə¹² görə, bitki külünün qələviləri vasitəsilə çox güman ki aşı turşusu ilə birləşmə halında olan kokain sərbəst buraxılır. Bibranın təhlil etdiyi bir Llieta karbonat əhəngi və maqneziumdan 29%, kalium duzlarından 34%, alüminium oksidi və dəmirdən 3%, alüminium oksidi, silisium oksidi və dəmirin həll olunmayan birləşmələrindən 17%, kömürdən 5% və sudan 10% ibarət idi.)

Hinduların koka təsiri altında qeyri-adi əziyyətlərə dözdüyü və ağır iş gördüyü, bunun zamanı əsl qidaya ehtiyac duymadığı barədə bol şahidliklər mövcuddur.¹³ Valdez y Palacois¹⁴ bildirir ki, hindular koka vasitəsilə yüzlərlə saatlıq yolu piyada qət edir, bununla da atlardan sürətli qaçır və yorğunluq əlaməti göstərmirlər. Castelnau¹⁵, Martius¹⁶, Scrivener¹⁷ bunu təsdiqləyir; Humboldt isə ekvatorial bölgələrə səyahəti haqqında əsərində bundan hamıya məlum fakt kimi bəhs edir. Tschudinin¹⁸ diqqətlə müşahidə edə bildiyi bir Çolonun (qarışıq nəslin) göstərdiyi fəaliyyət barədə danışdıqları çox sitat gətirilir. Həmin şəxs onun üçün beş gün və beş gecə ərzində zəhmətli qazıntılar aparmış, hər gecə 2 saatdan çox yatmamış və kokadan başqa heç nə qəbul etməmişdir. İş bitdikdən sonra o, iki günlük at səyahəti boyunca onu müşayiət etmiş, qatırının yanında qaçmışdır. O, əmin etmişdir ki, ona kifayət qədər koka verilsəydi, yemədən eyni işi yenidən yerinə yetirməyə hazır olardı. Kişi 62 yaşında idi və heç vaxt xəstə olmamışdı.

«Novara freqatının səyahəti» əsərində koka vasitəsilə fəaliyyət qabiliyyətinin artırılmasına dair oxşar nümunələr danışılır. Weddell¹⁹, v. Meyen²⁰, Markham²¹, hətta koka haqqında çoxlu pis söz-söhbətin qaynağı olan Poeppig²² də kokanın bu təsirini yalnız təsdiqləyə bilərlər; bu təsir koka tanındığı gündən bəri dünyanın heyrətini oyatmaqdan əl çəkməmişdir.

Digər hesabatlar koqueroların (koka çeynəyənlərin) daha uzun müddət qidadan məhrum olmağın çətinliklərinə tab gətirmək qabiliyyətini önə çıxarır. Unanuénin²³ sözlərinə görə, 1781-ci ildə mühasirəyə alınmış La Paz şəhərindəki aclıq zamanı yalnız koka istifadə edən sakinlər həyatda qala bilmişdilər. Stewensonun²⁴ sözlərinə görə, Perunun bir neçə bölgəsinin sakinləri koka vasitəsilə tez-tez günlərlə bütün qidadan çəkinir, işlərini isə dayandırmırlar.

Bütün bu şahidliklərdən sonra və kokanın Cənubi Amerikada əsrlər boyu oynadığı rolu nəzərə alaraq, bəzən irəli sürülən o fikri rədd etmək olar ki, guya kokanın təsiri xəyalidir və guya yerlilər kokasız da öz şəraitlərinin onlara qoyduğu məcburiyyət və təcrübə sayəsində qeyd olunan nəticələri əldə etmək qabiliyyətinə malikdirlər. Lakin belə bir şey eşitməyi gözləmək olar ki, koquerolar istirahət fasilələrində artırılmış qida qəbulu ilə bunun əvəzini çıxırlar, ya da həyat tərzi onları sürətli bir tənəzzülə sürükləyir. Birinci hal səyyahların hesabatlarından əminliklə çıxmır; ikinci davranışa etibarlı şahidlər ən qəti şəkildə etiraz edirlər. Poeppig həqiqətən də kokanın vərdiş halına gəlmiş istifadəsinin qaçılmaz nəticəsi olmalı olan fiziki və intellektual tənəzzülün dəhşətli mənzərəsini çəkmişdir, lakin bütün digər müşahidəçilər belə fikir bildirirlər ki, ölçülü koka istifadəsi sağlamlığa zərərdən çox fayda gətirir və koquerolar uzun ömür yaşayırlar.²⁵ Həddindən artıq koka istifadəsi isə Weddell və Mantegazzanın da qeyd etdiyi kimi, bədəndə həzm pozğunluqları, arıqlama və s. kimi, ruhən isə etik pozğunluq və qıcıqlandırıcının ləzzəti ilə əlaqəsi olmayan hər şeyə qarşı tam apatiya şəklində təzahür edən kaxeksiya yaradır. Xroniki alkoqolizm və morfinizm mənzərəsi ilə çox oxşarlıq göstərən bu vəziyyətə bəzən ağdərili insanlar da düçar olurlar. Qeyd etmək diqqətəlayiqdir ki, koka kaxeksiyası həmişə yalnız hədsiz istifadə zamanı kokanın toksik təsirindən, heç vaxt isə koquerolarda qida qəbulu ilə iş görülməsi arasındakı mümkün uyğunsuzluqdan irəli gəlmir.

III. Avropada koka yarpaqları — Kokain.

Kokanın ən qədim tövsiyəsi Daudsvellə²⁶ görə Dr. Monardesin (Sevilya 1569) 1596-cı ildə ingilis dilinə tərcüməsi çıxmış bir yazısında yer alır. Yezuit Padre Antonio Yulianın²⁷ və həkim Pedro Cresponun²⁸ — hər ikisi Limada — sonrakı məlumatları kimi, o da bitkinin aclıq və yorğunluğa qarşı möcüzəvi təsirini tərifləyir. Son iki müəllif kokanın Avropaya gətirilməsinə böyük ümidlər bağlayırlar. 1749-cu ildə bitki Avropaya gətirilmiş, A. L. de Jussieu tərəfindən təsvir edilmiş və Erythroxylon cinsinə aid edilmiş, sonra Lamarck tərəfindən 1786-cı ildə özünün Encyclopedie Methodique Botanique əsərinə Erythroxylon coca kimi daxil edilmişdir. Tschudi, Markham və b. kimi səyyahların hesabatları koka yarpaqlarının təsirinin hindu irqlə məhdudlaşmadığını sübut etmişdir.

1859-cu ildə Cənubi Amerikanın koka ölkələrində bir neçə il yaşamış Paolo Mantegazza hər iki yarımkürədə koka yarpaqlarının fizioloji və terapevtik təsiri haqqında təcrübələrini²⁹ dərc etdirdi. Mantegazza kokanın coşğulu tərifçisidir; onun çoxtərəfli terapevtik istifadəsi üçün əlavə edilmiş xəstəlik tarixçələrində sübutlar gətirmişdir. Onun məlumatı çox diqqət çəkmiş, lakin az etimad qazanmışdır. Mən Mantegazzada o qədər düzgün qeydlərə rast gəldim ki, təsdiqləmək imkanım olmayan məlumatlara da dəyər verməyə meylliyəm.

1859-cu ildə Dr. Scherzer Avstriya freqatı Novaranın ekspedisiyasından Vyana koka yarpaqları gətirdi və onların bir hissəsini professor Wöhlerə tədqiqat üçün göndərdi. Wöhlerin şagirdi Niman³⁰ həmin yarpaqlardan bir alkaloid — kokain əldə etdi; Wöhlerin digər şagirdi Lossen³¹ Nimanın ölümündən sonra koka yarpaqlarında olan maddələrin tədqiqini davam etdirdi. Kokain (Nimanın kokaini) klinorombik sistemin böyük, rəngsiz, 4—6 tərəfli prizmaları şəklində kristallaşır. Dadı acımtıldır, selikli qişalarda anesteziya yaradır. 98°-də əriyir, suda çətin həll olur,³² spirt, efir və durulaşdırılmış turşularda asanlıqla həll olur. Platin xloridi və qızıl xloridi ilə qoşa duzlar əmələ gətirir. Xlorid turşusu ilə qızdırıldıqda benzo turşusuna, metil spirtinə və az öyrənilmiş bir əsasa — ekqoninə parçalanır. Lossen kokain üçün formulu müəyyən etdi: C₁₇H₂₁NO₄. Xlorid turşusu duzu və sirkə turşusu duzu suda asan həll olmaları sayəsində fizioloji və terapevtik tətbiq üçün xüsusilə yararlıdır.

Kokaindən başqa, koka yarpaqlarında aşağıdakılar da tapılmışdır: koka aşı turşusu, özünəməxsus bir mum və uçucu bir əsas — hiqrin; bunun iyi trimetilamini xatırladır və Lossen onu qatı maye, açıq sarı yağ şəklində əldə etmişdir. Bəzi³³

Kimyaçıların məlumatlarındakı bəzi işarələrə görə koka yarpaqlarında olan yeni maddələrin sırası hələ tükənməmişdir.

Kokainin kəşfindən bəri çoxsaylı müşahidəçilər kokanın heyvanlara, sağlam və xəstə insanlara təsirini tədqiq etmiş və bunun üçün bəzən kokain adlandırılan preparatdan, bəzən koka yarpaqlarından infuziya şəklində, bəzən də hinduların üsulu ilə istifadə etmişlər. Avstriyada ilk heyvan təcrübələrini 1862-ci ildə Şroff senior aparmışdır; koka haqqında digər məlumatlar Frankl (1860), Fronmüller (1863) və Neydörferə (1870) aiddir. Almaniyada Clemensin terapevtik tövsiyəsi (1867), v. Anrepin heyvan təcrübələri (1880) və Aşenbrandtın tükənmiş əsgərlər üzərində təcrübələri (1883) qeyd edilməlidir.

İngiltərədə ilk heyvan təcrübələrini 1874-cü ildə A. Bennett apardı; 1876-cı ildə Britaniya Tibb Assosiasiyasının qoca prezidenti Ser Robert Kristisonun məlumatları böyük əks-səda doğurdu; «British Medical Journal»ın müxbiri cənab Westonun — piyada yürüşlərdəki nailiyyətləri ilə Londonun elmi dünyasını heyrətə salan şəxsin — koka yarpaqları çeynədiyi iddiasını irəli sürdükdə, koka bir müddət ən ümumi maraq obyektinə çevrilmişdi. Həmin ildə (1876) Daudsvell University College-in fiziologiya laboratoriyasında yerinə yetirilmiş, tamamilə nəticəsiz eksperimental tədqiqatını dərc etdi; o vaxtdan bəri İngiltərədə kokanın heç bir tədqiqatçı tapmadığı görünür.³⁴

Fransız ədəbiyyatından qeyd etmək lazımdır: Rossier (1861), Demarle (1862), Gossenin Erythroxylon Coca haqqında monoqrafiyası (1862), Reiss (1866), Lippmann, Etude sur la coca du Peru, (1868), Moreno y Maiz³⁵ (1868) — kokainin yeni bir təsvirini verən şəxs, Gazeau (1870), Collin (1877) və «Les aliments d’epargne» kitabında Marvo (1874); adı çəkilən yazılardan yalnız bu kitab mənim ixtiyarımda idi.

Rusiyada Nikolski, Danini (1873), Tarchanoff (1872) xüsusilə kokainin heyvanlara təsirini öyrənmişlər; Şimali Amerikadan son illərdə koka preparatlarının uğurlu terapevtik tətbiqi haqqında çoxsaylı məlumatlar gəldi; bunların hamısı Detroit Therapeutic Gazette-da referat edilmişdir.

Burada göstərilən işlərdən daha qədimlərinin nəticəsi bütövlükdə böyük bir məyusluq və belə bir əminlik doğurmaq idi ki, Cənubi Amerikada kokaya aid edilən təsirləri Avropada gözləmək olmaz. Şroff, Fronmüller, Daudsvell kimi tədqiqatçıların araşdırmaları mənfi, yaxud heç də diqqətəlayiq olmayan nəticələr verdi. Bu uğursuzluqlar üçün birdən çox izah mövcuddur. İlk növbədə, yəqin ki, istifadə olunan preparatların keyfiyyətini günahlandırmaq lazımdır.³⁶ Bir neçə müəllif özləri öz preparatlarının keyfiyyətinə dair şübhələrini bildirir və səyyahların koka təsiri haqqında məlumatlarına hələ də inandıqları dərəcədə belə hesab edirlər ki, bu təsir yarpağın uçucu bir tərkib hissəsindən irəli gəlir. Bu zaman onlar Poeppig və başqalarının göstərişinə istinad edirlər ki, Cənubi Amerikanın özündə belə uzun müddət saxlanılmış yarpaqlar dəyərsiz sayılır. Lakin son vaxtlar Darmstadtda Merk tərəfindən hazırlanmış kokainlə aparılan təcrübələr iddia etməyə haqq qazandırır ki, kokain koka təsirinin əsl daşıyıcısıdır; bu təsir Avropada da Cənubi Amerikada olduğu kimi doğurula və dietik və terapevtik cəhətdən istifadə oluna bilər.

IV. Heyvanlarda koka təsiri.

Müxtəlif cinsdən olan heyvanların, hətta eyni cinsin fərdlərinin bir-birindən ən çox fərqləndiyi sahə orqanizmə yad olan maddələrə həssaslıqlarını şərtləndirən kimyəvi xüsusiyyətlərdir. Bildiyimizə görə, heyvanlarda koka təsirində koka yarpaqlarının insana göstərdiyi təsirlərə bənzər bir şey tapacağımızı əvvəlcədən gözləmək düzgün olmazdı. Hər iki təsir qaydasını vahid nöqteyi-nəzərdən anlaya bilsək, bu, qaneedici nəticə hesab ediləcəkdir.

Kokanın heyvanlara təsiri haqqında ən ətraflı təcrübələri biz v. Anrepə borcluyuq.³⁷ Ondan əvvəl belə təcrübələri Şroff sen.³⁸, Moreno y Maiz³⁹, Tarchanoff⁴⁰, Nikolski⁴¹, Danini⁴², Al. Bennett⁴³ və Ott⁴⁴ aparmışlar. Bu müəlliflərin əksəriyyəti alkoloidi daxilə, yaxud dərialtı yeridilmə yolu ilə tətbiq etmişlər.

Bu tədqiqatların ən ümumi nəticəsi budur ki, kokain sinir sisteminə kiçik dozalarda qıcıqlandırıcı, böyük dozalarda isə iflicedici təsir göstərir. İflicedici təsir soyuqqanlı heyvanların zəhərlənməsində xüsusilə nəzərə çarpır, istiqanlı heyvanlarda isə qıcıqlanma hadisələri ön plana çıxır.

Şroffa görə kokain qurbağalarda iradi əzələlərin iflici ilə müşayiət olunan soporoz vəziyyət yaradır. Moreno y Maiz, Danini, Nikolski və Ott mahiyyət etibarilə eyni şeyi tapmışlar; Moreno y Maiz bildirir ki, çox böyük olmayan dozalarda ümumi iflicdən əvvəl tetanus gəlir, Nikolski eyni şəraitdə əzələlərin oyanma mərhələsini təsvir edir, Danini isə heç vaxt qıcolmalar müşahidə etməmişdir.

v. Anrepə görə də kokain qısa oyanmadan sonra qurbağalara iflicedici təsir göstərir: əvvəlcə həssas sinir ucları, sonra həssas sinirlərin özləri zədələnir, tənəffüs əvvəlcə sürətlənir, sonra dayanır, ürək fəaliyyəti diastolik dayanmaya qədər yavaşıyır. 2 mq dozalar artıq zəhərlənmə hadisələri doğurur.

Şroffun dovşanlar üzərində təfərrüatda ziddiyyətlərlə dolu təcrübələrinə görə kokain onlarda müxtəlif qıcolmalar, tənəffüs və nəbz tezliyinin artması, bəbəyin genişlənməsi və qıcolmalar altında ölüm doğurur. Zəhərlənmənin nəticəsi yüksək dərəcədə tətbiq üsulundan asılı idi. Daniniyə görə istiqanlı heyvanlarda kokain zəhərlənməsi əvvəlcə davamlı sıçrayış və qaçışda təzahür edən oyanma, sonra əzələ fəaliyyətinin iflici və nəhayət klonik qıcolmalar doğurur. Tarchanoff itlərdə koka verildikdən sonra selik ifrazının artdığını və sidikdə şəkər olduğunu tapmışdır.

v. Anrepin təcrübələrində kokainin istiqanlı heyvanlara təsiri yüksək dozalara qədər ilk növbədə psixikanın və iradi hərəkət üçün beyin mərkəzlərinin canlı oyanmasında özünü göstərirdi. İtlər kiloqrama 0,01 q kokain qəbul etdikdə sevincli həyəcanın aşkar əlamətlərini və maniakal hərəkət həvəsini nümayiş etdirirlər. v. Anrep hərəkətlərin xarakterində bütün sinir mərkəzlərinin oyanmaya büründüyünə dair əlamətlər görür, həmçinin başın müəyyən rəqqas hərəkətlərini yarımqanallar tərəfindən qıcıqlandırma hadisələri kimi şərh edir. Kokain sərxoşluğunun mənzərəsinə bundan başqa aşağıdakılar daxildir: tənəffüs tezliyinin artması, N. vagi-nin erkən iflici nəticəsində böyük nəbz sürətlənməsi, bəbəklərin genişlənməsi, bağırsaq hərəkətlərinin sürətlənməsi, qan təzyiqinin yüksək dərəcədə qalxması və ifrazatların azalması. Zolaqlı əzələ toxuması belə böyük dozalarda da toxunulmaz qalır; bu dozalar nəhayət qıcolmalara, iflic hadisələrinə və tənəffüs mərkəzinin iflici nəticəsində ölümə gətirib çıxarır. İtlər üçün v. Anrep letal dozanı müəyyən etməmişdir, dovşanlar üçün bu kiloqrama 0,10 qram, pişiklər üçün isə 0,02 qram təşkil edir.⁴⁵

Onurğa beyni oblongatadan ayrıldıqdan sonra kokain nə qıcolmalar, nə də qan təzyiqinin yüksəlməsini yaradır (Danini); döş onurğa beyninin

kəsilməsindən sonra kokain qıcolmaları ön, lakin arxa ətraflarda deyil, meydana çıxır (v. Anrep). Danini və v. Anrep buna görə hesab edirlər ki, kokainin təsiri ilk növbədə uzadılmış beyinin həyati əhəmiyyətli sahəsinə yönəlmişdir.

Onu da qeyd etmək lazımdır ki, yalnız yaşlı Şroff kokaini narkotik adlandırır və onu tiryəkin və cannabisin yanında qoyur, halbuki demək olar ki, bütün digərləri onu kofeinə və s. sırasına qatırlar.

V. Sağlam insanda koka təsiri.

Kokain qəbulunun sağlam insan orqanizminə göstərdiyi təsiri mən öz üzərimdə və başqaları üzərində təkrar təcrübələrdə öyrənmişəm və onu Mantegazzanın təsvirinə görə koka yarpaqlarının təsiri ilə əsaslı uyğunluqda tapmışam.⁴⁶

Mən ilk dəfə 0,05 q Cocain. muriat. 1%-li sulu məhlulda, yorğunluqdan yaranmış yüngül bir ruh düşkünlüyü zamanı qəbul etdim. Bu məhlul kifayət qədər qatı, bir qədər opaləbənzər, qəribə aromatik iyə malikdir. O, əvvəlcə acı dad hissi oyadır; bu hiss bir sıra çox xoş, aromatik hisslərə keçir. Quru kokain duzu eyni iyi və dadı daha güclü dərəcədə göstərir.

Qəbuldan bir neçə dəqiqə sonra qəflətən şənlik və yüngüllük hissi meydana çıxır. İnsan bununla yanaşı dodaqlarda və damaqda keyləşmə, sonra isə həmin yerlərdə istilik hiss edir; əgər bu zaman soyuq su içərsə, onu dodaqlarda isti, udlaqda isə soyuq kimi hiss edir. Digər vaxtlar ağızda və udlaqda xoş bir sərinlik üstünlük təşkil edir.⁴⁷

Bu ilk təcrübədə qısa bir toksik təsir mərhələsi meydana çıxdı; sonralar bu mərhələni məndə müşahidə etmədim. Tənəffüs hərəkətləri yavaşladı və dərinləşdi, özümü taqətsiz və yuxulu hiss etdim, tez-tez əsnəməli oldum və özümü bir qədər məst tapdım. Bir neçə dəqiqə sonra təkrar sərinlədici gəyirmələrlə başlanan əsl kokain eyforiyası başladı. Nəbzimi kokain qəbulundan dərhal sonra bir qədər yavaşlama, sonralar isə dolğunluğun orta dərəcədə artması ilə müşahidə etdim.

Kokain vəziyyətinin həmin fiziki əlamətlərini mən başqa, əsasən eyni yaşlı şəxslərdə də müşahidə etmişəm. Ən sabit əlamət təkrar sərinlədici gəyirmə olduğu təsdiqləndi. Bu zaman tez-tez bağırsağın yuxarı hissəsində baş verməli olan bir qurultu eşidilir; mənim müşahidə etdiyim iki şəxs, öz mədə hərəkətlərini tanımağa qadir olduqlarını bildirərək, belə hissi təkrarən duyduqlarını tam qətiyyətlə söylədilər. Kokain təsirinin başlanğıcında mənə tez-tez başda intensiv istilik hissi bildirilirdi; mən də özüm sonrakı bəzi təcrübələrdə bunu duydum, başqa vaxtlar isə hiss etmədim. Yalnız iki halda kokain başgicəllənməsi hissi doğurdu. Bütövlükdə, kokain qəbulunun toksik təzahürləri qısa müddətli olub, xinin və ya salisil turşusu natriumunun təsirli dozalarının yaratdığı təzahürlərdən daha az intensivdir və təkrar kokain istifadəsində daha da zəifləyir.

Mantegazza koka təsirinin təsadüfi halları kimi aşağıdakıları göstərir: keçici eritemalar, sidik miqdarının artması, konyunktivanın və burun selikli qişasının quruluğu. Ağız selikli qişasının və udlağın quruluğu sabit və saatlarla davam edən simptomdur. Yüngül işlədici təsir bəzi müşahidəçilər (Marvo, Collan)⁴⁸ tərəfindən göstərilmişdir. Sidik və nəcisin koka iyini alması ehtimal edilir. Nəbz tezliyinə təsir müxtəlif müşahidəçilər tərəfindən çox fərqli təsvir edilir. Mantegazzaya görə koka çox tez əhəmiyyətli, yüksək dozada daha da artan nəbz tezliyi artımı doğurur; Collin⁴⁹ də kokadan sonra nəbz sürətlənməsi görmüşdür, halbuki Rossier,⁵⁰ Demarle⁵¹ və Marvo ilkin sürətlənmədən sonra daha uzun davam edən yavaşlamanın gəldiyini görmüşlər. Kristison öz üzərində müşahidə etmişdir ki, koka istifadəsində bədən işi əvvəlkindən daha az nəbz sürətlənməsi yaradır; Reiss⁵² nəbz tezliyinə hər hansı təsiri inkar edir. Mən bu uyğunsuzluğu qismən istifadə olunan preparatların (yarpaqların isti dəmləməsi, soyuq kokain məhlulu və s.) və tətbiqin müxtəlifliyi, qismən də fərqli fərdi reaksiya ilə izah etməkdə heç bir çətinlik görmürəm. Sonuncu, artıq Mantegazzanın bildirdiyi kimi, ümumiyyətlə kokada yüksək dərəcədə nəzərə alınır. Elə şəxslər olmalıdır ki, koka onlara heç uyğun gəlmir; mən isə digər tərəfdən az olmayan sayda elələrini tapmışam ki, mənim və başqaları üçün təsirli olan 5 sentiqram doza onlara təsirsiz qalmışdır.

Cocainum mur. 0,05–0,10 q dozalarda psixi təsiri şənlik və davamlı eyforiyadan ibarətdir; bu eyforiya sağlam insanın normal eyforiyasından heç nə ilə fərqlənmir. Spirtin yaratdığı şənliyi müşayiət edən dəyişmə hissi tamamilə yoxdur; spirt təsiri üçün xarakterik olan dərhal fəaliyyət göstərmə meyli də yoxdur. İnsan özünüidarənin artdığını hiss edir, özünü daha canlı və iş qabiliyyətli duyur; lakin işləyərkən spirt, çay və ya qəhvənin doğurduğu nəcib oyanma və zehni qüvvələrin artımını da hiss etmir. İnsan sadəcə normaldır və tezliklə hər hansı bir təsir altında olduğuna inanmaqda çətinlik çəkir.⁵³

Belə dozalarda kokain əhval-ruhiyyəsinin birbaşa oyanmadan çox, ümumi hissin depressiv elementlərinin aradan qalxması ilə meydana gəldiyi təəssüratı yaranır. Ola bilsin ki, sağlamlığın eyforiyasının da yaxşı qidalanmış beyin qabığının, öz bədəninin orqanları haqqında «heç nə bilməyən» normal əhval-ruhiyyəsindən başqa bir şey olmadığını fərz etməyə icazə verilsin.

Öz-özlüyündə başqa cür səciyyələndirilməyən bu kokain vəziyyəti zamanı kokanın möcüzəli oyandırıcı təsiri adlandırılan şey üzə çıxır. Uzun sürən, intensiv əqli və ya əzələ işi yorulmadan yerinə yetirilir; adətən günün müəyyən vaxtlarında hökmran surətdə peyda olan yemək və yuxu ehtiyacı sanki silinib gedir. Kokain vəziyyətində çağırıldıqda bol-bol və ikrah hissi duymadan yemək mümkündür, lakin insan yeməyə ehtiyacı olmadığını aydın hiss edir. Eyni şəkildə, kokainin təsiri azalmaqda olduqda yatağa gedərsə yuxuya dalmaq mümkündür, lakin heç bir əziyyət çəkmədən yuxudan da yayınmaq olar. Kokain təsirinin ilk saatlarında yuxuya getmək mümkün deyil, lakin bu yuxusuzluqda heç bir əzabverici cəhət yoxdur.

Kokanın aclığa, yuxuya və yorğunluğa qarşı bu qoruyucu və əqli işə polad kimi möhkəmləndirici təsirini təxminən on iki dəfə öz üzərimdə sınaqdan keçirmişəm; fiziki iş yerinə yetirmək üçün imkanım olmamışdır.

Yüksək dərəcəli yorğunluğun və tamamilə haqlı aclıq hisslərinin aradan qaldırılmasına dair parlaq bir nümunəni çox məşğul bir həmkarımda müşahidə edə bildim; o, səhərdən bəri acqarına, gərgin fəaliyyətdən sonra axşam saat 6-da 0,05 kokain muriatı qəbul etmişdi. Bir neçə dəqiqə sonra zəngin süfrədən qalxmış kimi hiss etdiyini bildirdi, axşam yeməyi yemək istəmədi və özünü uzaq bir yolu getmək üçün qüvvətli saydı.

Kokanın bu oyandırıcı təsiri son illərdən də gələn bir sıra etibarlı məlumatlarla şübhəsiz təsdiqlənmişdir.

78 yaşlı Sir Robert Kristison⁵⁴ təcrübə məqsədilə qida qəbul etmədən 15 ingilis mili yol gedərək özünü tükənmə dərəcəsinə çatdırdı. Bir neçə gün sonra bunu eyni nəticə ilə təkrarladı; üçüncü təcrübə zamanı 2 draxma koka yarpağı çeynədi, bu dəfə heç bir əziyyət çəkmədən həmin yolu qət etdi, evə qayıtdıqdan sonra 9 saatlıq aclığa baxmayaraq nə aclıq, nə də susuzluq hiss etdi və növbəti səhər yorğunluq hissi olmadan oyandı.

Başqa bir dəfə 3000 fut hündürlüyündə bir dağa qalxdı, zirvəyə tamamilə tükənmiş halda çatdı; enişi kokanın təsiri altında gənclik təravəti ilə, heç bir yorğunluq duymadan etdi.

Bənzər təsirləri Clemens⁵⁵ və J. Collan⁵⁶ öz üzərlərində yaşamışlar, sonuncu qar üzərində saatlarla davam edən gəzintilər zamanı; Mason⁵⁷ kokanı «an excellent thing for a long walk» (uzun gəzinti üçün əla şey) adlandırır və Aşenbrandt⁵⁸ bu yaxınlarda bildirmişdir ki, ağır şərait və tükəndirici xəstəliklər altında taqətdən düşmüş bavariya əsgərləri koka verildikdən sonra təlimlərdə və yürüşlərdə iştirak edə bilirdilər. Moreno y Maiz koka istifadəsi zamanı bütün gecələri oyaq keçirə bilirdi, Mantegazza kokanın təsiri altında 40 saat qidasız qaldı. Deməli, biz kokainin avropalılara təsirinin Cənubi Amerikanın hindularına koka yarpaqlarının təsiri ilə eyni olduğunu güman etməyə haqlıyıq.

Orta dozada kokainin təsiri o qədər tədricən zəifləyir ki, adi şəraitdə onun müddətini müəyyən etmək çətin olur. Kokain vəziyyətində intensiv işlədikdə 3—5 saatdan sonra özünü yaxşı hiss etmə azalır və yorğunluqdan uzaq qalmaq üçün yeni bir koka dozasına ehtiyac duyulur. Ağır əzələ işi görülmədikdə isə koka təsiri daha uzun sürür. Tam həmfikir şəkildə bildirilir ki, koka eyforiyasından sonra nə əldən düşmə, nə də başqa bir depressiya vəziyyəti gəlmir. Mən isə əksinə, inanmaq istərdim ki, orta dozalarda (0,05—0,10 q) koka təsirinin bir hissəsi 24 saatdan artıq davam edir. Heç olmasa mən öz üzərimdə koka qəbulundan sonrakı gündə də adi vəziyyətdən əlverişli şəkildə fərqlənən bir hal müşahidə etmişəm və bu cür sonrakı təsirlərin toplanması ilə tez-tez iddia edilən davamlı qüvvətlənmə imkanını izah edə bilərdim.

Kokainin uzun müddətli orta istifadəsində orqanizmdə heç bir pozğunluq yaratmadığı sonradan bildiriləcək müşahidələrə görə ehtimal olunandır. v. Anrep heyvanları 30 gün ərzində orta kokain dozaları ilə müalicə etmiş, bədən funksiyalarına bu cür zərərli təsirlər müşahidə etməmişdir. Mənə diqqətəlayiq görünən, öz üzərimdə və digər mühakimə qabiliyyətli müşahidəçilərdə təcrübə etdiyim haldır ki, koka ilk dəfə və ya təkrar qəbul edildikdən sonra sonrakı koka istifadəsinə qətiyyən meyl yaranmır, əksinə, bu vasitəyə qarşı müəyyən, əsassız bir ikrah hissi peyda olur. Bəlkə də bu hal ona səbəb olmuşdur ki, koka bəzi isti tövsiyələrə baxmayaraq Avropada ləzzət vasitəsi kimi özünə yer qazanmamışdır.

Böyük dozalarda kokanın təsiri Mantegazza tərəfindən öz şəxsi üzərində yoxlanılmışdır. O, bununla son dərəcə artmış, xoşbəxt həyat hissi vəziyyətinə düşdü, tam hərəkətsizliyə meyl ilə, lakin bu, ara-sıra ən şiddətli hərəkət həvəsi ilə kəsilirdi. Anrepin heyvan təcrübələrinin nəticələri ilə analogiya burada danılmazdır. Dozanın daha da artırılması ilə o, həddindən artıq nəbz tezliyi və bədən temperaturunun orta yüksəlməsi altında «sopore beato» vəziyyətində qaldı, nitqini pozulmuş, yazısını qeyri-sabit tapdı və nəhayət ən parlaq və ən zəngin hallüsinasiyalar gördü ki, bunlar qısa müddət qorxulu, sonra isə daim şən məzmunda idi. Bu kokain sərxoşluğu da heç bir depressiya və keçirilmiş intoksikasiyaya dair heç bir əlamət qoymadı. Moreno y Maiz də böyük koka dozalarından sonra hərəkətə şiddətli meyl müşahidə etmişdir. Mantegazzada 18 draxma koka yarpağı istehlakından sonra belə şüur pozğunluğu baş vermədi; özünü zəhərləmək üçün 15 qram kokain qəbul etmiş bir əczaçı⁵⁹ şüur bulanıqlığı olmadan qastroenterit əlamətləri altında xəstələndi.

VI. Kokanın terapevtik tətbiqi.

İstifadəsi belə heyrətamiz təsirlər göstərən bir bitkinin, vətəni olduğu yerlərdə orqanizmin ən müxtəlif pozulmalarına və xəstəliklərinə qarşı da tətbiq olunması təbii idi. Yerli əhalinin bu sərvətinə diqqət yetirən ilk avropalıların koka barədə tövsiyələri də eyni dərəcədə qeyri-məhdud idi. Mantegazza sonralar geniş həkim təcrübəsinə əsaslanaraq koka üçün bir sıra terapevtik göstərişlər müəyyən etdi və bunlardan biri, sonra digəri başqa həkimlər tərəfindən təsdiq tapdı. Mən aşağıda ədəbiyyatda mövcud olan koka tövsiyələrini toplamağa və bununla da xəstələr üzərində əldə edilmiş uğurlara əsaslananları koka fizioloji təsirinin mülahizəsindən çıxarılanlardan ayırmağa çalışdım. Ümumiyyətlə, sonuncular üstünlük təşkil edir. Şimali Amerikada koka preparatları hazırda geniş istifadə və tanınma yolunda görünür, halbuki Avropada onlar həkimlərin əksəriyyətinə ancaq adca məlum olmuşdur. Koka Avropaya gətirildikdən az sonra bildirilən əlverişsiz nəticələr, preparatların şübhəli keyfiyyəti, nadirliyi və yüksək qiyməti Avropada kokanın bu arxa plana keçməsini izah edir ki, mənim əqidəmcə, bu, haqsız yerdir. Koka istifadəsi üçün müəyyən edilə bilən göstərişlərdən bəziləri tamamilə şübhəsiz təsdiqlənmişdir, digərləri isə heç olmasa qərəzsiz bir yoxlamaya layiqdir. Merk kokaini və onun duzları, sübut edildiyi kimi, koka yarpaqlarının tam və ya heç olmasa əsaslı təsirinə malik olan preparatlardır.

a) Koka stimulyator kimi. Kokanın ən başlıca tətbiqi, yəqin ki, hinduların əsrlər boyu ondan istifadə etdiyi kimi qalacaq: bədənin fiziki gücünü müəyyən qısa müddət üçün artırmaq və yeni tələblər üçün saxlamaq lazım gəldiyi hər yerdə, xüsusən də xarici şərait daha böyük işə uyğun istirahətə və qida qəbuluna mane olduqda. Beləcə, müharibədə, səyahətdə, dağa qalxmalarda, ekspedisiyalarda və buna bənzər yerlərdə — spirtli içkilərin də ümumi tanınmış dəyərə malik olduğu yerlərdə. Koka spirtdən qat-qat güclü və zərərsiz bir stimulyatordur və onun geniş miqyasda tətbiqinə hazırda yalnız yüksək qiyməti mane olur. Cənubi Amerikanın yerli sakinlərinə kokanın təsirindən çıxış edərək, hələ qədim tibb müəllifi Pedro Crespo (Lima 1793) kokanın Avropa donanmasına daxil edilməsini, eyni şəkildə Neydörfer (1870), Clemens (1867) və cərrah-mayor E. Charles⁶⁰ Avropa ordularına daxil edilməsini tövsiyə etmişdilər və Aşenbrandtın təcrübələri ordu rəhbərliklərinin diqqətini kokaya yönəltməkdə təsirsiz qalmamalıdır. Kokain stimulyator kimi verildikdə, ən yaxşısı kiçik təsirli dozaları (0,05—0,10 q) elə aralıqlarla təkrarlamaqdır ki, hər növbəti dozanın təsiri əvvəlkinin təsirinə qoşulsun. Kokainin bədəndə yığılması baş vermir görünür; koka təsirindən sonra depressiya hallarının tamamilə olmaması artıq vurğulanmışdır.

Kokadan əqli gücün artırılması üçün nə qədər gözləmək olar, hazırda müəyyən əminliklə qiymətləndirmək mümkün deyil. Mən belə təəssürat almışam ki, uzunmüddətli koka istifadəsi, ləngimə yalnız bədəni səbəblər və yorğunluqla şərtləndiyi hallarda davamlı yaxşılaşma gətirə bilər. Bir doza kokanın ani təsirini, əlbəttə, morfin inyeksiyasının təsiri ilə müqayisə etmək olmaz, lakin bunun əvəzində xroniki morfin istifadəsinin törətdiyi orqanizmin ümumi zədələnməsindən qorxmaq lazım gəlməyəcək.

Bir çox həkimlərə kokain psixiatriyanın dərman xəzinəsində bir boşluğu doldurmaq üçün çağırılmış görünürdü; bu xəzinə, məlum olduğu kimi, sinir mərkəzlərinin artmış oyanmasını azaltmaq üçün kifayət qədər vasitəyə malikdir, lakin onların azalmış fəaliyyətini artırmaq üçün heç bir vasitə tanımır. Buna görə də koka ən müxtəlif psixi zəiflik hallarına qarşı tövsiyə edilmişdir; histeriyaya, hipoxondriyaya, melanxolik ləngiməyə, stupora və buna bənzərlərə qarşı. Bəzi uğurlar da bildirilir; belə ki, yezuit Antonio Yulian (Lima 1787) nəql edir ki, bir alim missioner koka sayəsində yüksək dərəcəli hipoxondriyasından azad olmuşdur; Mantegazza kokanı hazırda nevrasteniya adı ilə örtdüyümüz funksional pozulma hallarında demək olar ki, həmişə təsirli kimi tərifləyir; Fliessburg⁶¹ «nervous prostration» hallarında kokaya görkəmli xidmətlər göstərmişdir, Caldwellə⁶² görə isə o, histeriyada ən yaxşı tonikdir.

Kokainin aylar boyu davam etdirilən sistematik verilməsi ilə təcrübələri E. Morselli və G. Buccola⁶³ melanxolik xəstələr üzərində aparmışlar. Onlar Trommsdorf tərəfindən hazırlanmış kokaini subkutan inyeksiya şəklində, hər doza üçün 0,0025—0,10 vermişlər. 1—2 aydan sonra xəstələrində yüngül yaxşılaşma müəyyən etmişlər; belə ki, onlar şən olmuş, qida qəbul etmiş və nizamlı həzmə malik olmuşlar.

Bütövlükdə, sinir və psixi zəiflik hallarında kokanın göstərişi daha çox tədqiqata ehtiyac duyur ki, bu da yəqin ki, qismən əlverişli nəticəyə gətirib çıxaracaq. Sinir sistemindəki üzvi dəyişikliklər və iltihab hallarında koka Mantegazzaya görə faydasızdır, bəzən təhlükəlidir.

b) Mədə həzm pozulmalarında koka. Kokanın bu tətbiqi ən qədim və ən yaxşı əsaslandırılmışdır, eyni zamanda anlayışımıza ən çox yaxınlaşdırılmışdır. Ən qədim və ən son müəlliflərin (Yulian, Martius, Unanue⁶⁴, Mantegazza, Bingel, Scrivener,⁶⁵ Frankl və b.) uzlaşan məlumatlarına görə, koka ən müxtəlif preparatlarda dispeptik şikayətləri, onlardan asılı olan narahatlığı və zəifliyi aradan qaldırır və uzunmüddətli istifadədə davamlı şəfa meydana gətirir. Mən özüm belə müşahidələrdən bir sıra aparmışam.

Mantegazza⁶⁶ və Frankl⁶⁷ bunu öz üzərlərində təcrübə etdikləri kimi, mən də böyük yeməklərdən sonra əziyyətli şikayətləri — mədədə təzyiq və dolğunluq hissini, narahatlığı və işə həvəssizliyi — kiçik dozalarda kokaindən (0,025—0,05 q) sonra gəyirmə ilə yox olmasını görmüşəm. Bəzi həmkarlarıma dəfələrlə eyni rahatlığı təmin etmişəm və iki dəfə müşahidə etmişəm ki, mədənin həddindən artıq yüklənməsindən sonra ürəkbulanma qısa müddətdə kokainə boyun əyir, normal iştaha və subyektiv rifaha yer verir. Mən həmçinin öyrənmişəm ki, salisil turşusu natriumunun qəbulundan sonra mədə şikayətlərini kiçik miqdarda kokain əlavə etməklə özümdən uzaqlaşdırım.

Hörmətli həmkarım, cənab Dr. Yozef Pollak mənə koka təsirinin parlaq bir müşahidəsini təqdim etmişdir. Bu müşahidə göstərir ki, kokain yalnız mədə tərəfdən olan xoşagəlməz subyektiv hissləri deyil, həm də ağır reflektor hadisələri aradan qaldırır; beləliklə, kokainə orqanın selikli qişasına və əzələ toxumasına dərindən təsir edən bir fəaliyyət aid etmək lazımdır.

«Qırx iki yaşlı, möhkəm bədənli, həkimə yaxşı tanış olan bir kişi müəyyən pəhrizə və müəyyən yemək saatlarına ciddi riayət etməyə məcburdur, əks halda təsvir ediləcək hallardan heç vaxt qurtula bilmir. Səfərlərdə və ruhi təlatümlərin təsiri altında o, xüsusilə həssas olur. Tutmalar çox müntəzəm keçir, axşamlar epiqastriumda narahatlıq hissi ilə başlayır; sonra üzün qızarması, gözlərin yaşarması, karotid arteriyaların döyünməsi ilə birlikdə şiddətli alın baş ağrısı, ən böyük depressiya və apatiya ilə meydana çıxır; gecə yuxusuz keçir, səhərə doğru saatlarla davam edən ağrılı qusma, günorta yaxınlaşdıqca sakitləşmə, bir neçə qaşıq şorba içdikdə «sanki mədə uzun müddət içində qalmış ağır bir kürəni nəhayət yuvarlayıb kənara çıxarır» hissi, sonra qoxumuş gəyirmə, axşama doğru normal vəziyyət yenidən bərpa olunur. Bütün günü xəstə iş qabiliyyətini itirir və yataqda qalmalı olur.»

«İyunun 10-u axşam saat 8-də tutmanın adi xəbərçiləri meydana çıxmışdı; saat 10-da, şiddətli baş ağrısı inkişaf etdikdə, xəstə 0,075 kokain mur. aldı. Bundan az sonra isti gəyirmə hissi yarandı ki, bu xəstəyə «hələ də az» göründü. Saat 10:30-da yenidən 0,075 kokain; gəyirmə güclənir; xəstə özünü daha yüngül hiss edir, uzun bir məktub yazmağa qadirdir. O, intensiv mədə hərəkətləri duyduğunu iddia edir, saat 12-də yüngül baş ağrısından başqa normaldır, hətta şəndir, bir saatlıq yol qət edir, səhər saat 3-ə qədər yuxuya gedə bilmir, lakin bu ona əzabverici görünmür, sonra növbəti səhər sağlam, iş qabiliyyətli və yaxşı iştaha ilə oyanır.»

Kokainin mədəyə təsiri, Mantegazzanın da qəbul etdiyi kimi, ikili xarakter daşıyır: hərəkətlərin oyanması və mədə həssaslığının azalması. Sonuncu yalnız koka qəbulundan sonrakı subyektiv hisslərlə deyil, həm də kokainin digər selikli qişalara analoji təsiri ilə ehtimal edilir. Mantegazza qastralgiyalarda və enteralgiyalarda, mədə və bağırsaqların bütün ağrılı və spazmatik affeksiyalarında ən parlaq nəticələr əldə etdiyini iddia edir və bunu koka anestezəedici xassəsi ilə izah edir. Bu istiqamətdə mən Mantegazzanın təcrübələrini təsdiq edə bilmirəm; mən yalnız bir dəfə mədə-bağırsaq katarrı gedişində koka qəbulundan sonra mədənin təzyiq həssaslığının yox olduğunu gördüm; başqa vaxtlarda mən özüm gördüm və başqa həkimlərdən də eşitdim ki, mədədə yara və ya çapıq şübhəsi olan xəstələr koka istifadəsindən sonra ağrıların güclənməsindən şikayət edirdilər; bu fakt mədə hərəkətlərinin güclənməsi ilə izah olunur.

Koka istifadəsi üçün təsdiqlənmiş göstəriş kimi mən atonik həzm zəifliyini və sözdə sinir mədə pozğunluqlarını göstərmək istərdim. Bu vəziyyətlərdə yalnız simptomatik yüngülləşmə deyil, davamlı yaxşılaşma da əldə edilə bilər.

c) Kaxeksiyalarda koka. Bundan başqa, uzunmüddətli koka istifadəsi təcili tövsiyə edilmiş və iddiaya görə toxumaların tükənməsi ilə müşayiət olunan bütün xəstəlik hallarında — ağır anemiyalar, ftiz, uzunmüddətli qızdırmalı xəstəliklər və buna bənzər hallarda, nəhayət, bu cür hallardan sonrakı sağalma dövründə — uğurla sınaqdan keçirilmişdir. Belə ki, Mc Bean⁶⁸ tif qızdırmasında koka istifadəsi zamanı getdikcə artan yaxşılaşma müşahidə etmişdir; ftizdə isə onun qızdırmanı məhdudlaşdıran və tərləməni yumşaldan təsir göstərdiyi bildirilir. Peckham⁶⁹ dəqiq müəyyən edilmiş ftiz halı barədə məlumat verir ki, həmin hal 7 ay ərzində Fluid extract of Coca istifadəsindən sonra nəzərəçarpan dərəcədə yaxşılaşmışdır; Hole⁷⁰ isə kifayət qədər qaranlıq başqa bir hal barədə məlumat verir ki, orada xroniki iştahasızlıq böyük tükənmə və əldən düşməyə gətirib çıxarmışdı, lakin koka tətbiqi sağlamlığı yenidən bərpa etmişdir; R. Bartholow⁷¹ ümumiyyətlə ftizdə və digər «tükəndirici proseslərdə» kokanın əlverişli təsirini müşahidə etmişdir; Mantegazza və bir neçə başqa müəllif kokaya kaxeksiyalarda bədənin dağılmasını məhdudlaşdırmaq və qüvvələri qaldırmaq kimi terapiya üçün əvəzsiz eyni nailiyyəti aid edirlər.

Bu uğurları qismən kokanın mədə həzminə şübhəsiz əlverişli təsirinə aid etməyə cəhd etmək olar, lakin nəzərdə saxlamaq lazımdır ki, koka barədə müəlliflərin xeyli hissəsi onu «qənaət vasitəsi» hesab edir, yəni belə fikirdədirlər ki, orqanizmə son dərəcə az miqdarda kokain daxil olduqda, o, eyni parçalanmalardan kokasız vəziyyətdəkindən daha çox miqdarda işə çevrilə bilən canlı qüvvə əldə etməyə qadirdir.⁷² Eyni iş məhsuldarlığı şəraitində kokainləşdirilmiş orqanizm daha az maddə mübadiləsi ilə, deməli, daha az qida qəbulu ilə də özünü saxlaya bilməlidir.

Bu fərziyyə, açıq-aydın, v. Voit’nin⁷³ qeydinə görə anlaşılmaz qalan kokanın hindulara təsirini izah etmək üçün irəli sürülmüşdür. O, həm də enerjinin saxlanması qanununa ziddiyyət təşkil etmir. Çünki qida maddələri və ya toxuma tərkib hissələri hesabına iş görüldükdə müəyyən itki baş verir — ya parçalanmış maddələrin istifadəsində, ya da əldə edilmiş enerjinin işə çevrilməsində — ki, bu itki bəlkə də müvafiq tədbirlərlə azaldıla bilər. Lakin belə bir proses sübut edilməmişdir. Koka istifadəsi ilə və kokasız sidik cövhəri ifrazının miqdarı barədə təcrübələr uyğun gələn nəticələr verməmişdir, yəqin ki, həm də heç də həmişə yalnız sübut qüvvəsi ola biləcəyi şəraitdə aparılmamışdır. Bu təcrübələr, bundan başqa, belə bir fərziyyə əsasında aparılmış görünür ki, — işlə bildiyimiz kimi dəyişməyən — sidik cövhəri ifrazında ümumi maddə mübadiləsinin ölçüsünü tapmaq mümkündür. Belə ki, Kristison öz üzərində koka ilə edilən gəzintilər zamanı sidiyin bərk tərkib hissələrində yüngül azalma müşahidə etmişdir. Lippmann, Demarle, Marvo və son vaxtlar Mason⁷⁴ da öz təcrübələrindən eyni nəticəyə gəlirlər ki, koka qəbulu ifraz olunan sidik cövhəri miqdarını azaldır; Gazeau⁷⁵ isə əksinə, koka təsiri altında sidik cövhəri ifrazının 11—24% artdığını müəyyən etmiş və koka istifadəsində qidadan imtina və iş qabiliyyətini bədəndə toplanmış maddələrin daha yaxşı istifadə edilə bilməsi ilə izah edir. Karbon qazı ifrazı tədqiqat obyektinə çevrilməmişdir.

Qəhvə barədə — o da qənaət vasitəsi sayılırdı — Voit sübut etmişdir ki, onun orqanizmdə zülal parçalanmasına heç bir təsiri yoxdur. Kokanın qənaət vasitəsi kimi qəbulu isə heyvanları kokainlə və kokainsiz ac qoymaqla, bədən çəkisinin azalmasını və aclığa müqavimət göstərdikləri müddəti təyin etməklə aparılan təcrübələr sayəsində sarsılmış sayılmalıdır. Belə təcrübələri Cl. Bernard⁷⁶, Moreno y Maiz, Demarle, Gazeau və v. Anrep aparmış və nəticə göstərmişdir ki, kokainləşdirilmiş heyvanlar kokainləşdirilməmiş heyvanlar qədər tez, bəlkə də bir qədər tez aclığa məğlub olurlar. Bunun əksinə olaraq, tarixin La Paz şəhərinin aclığa məruz qoyulması zamanı apardığı və Unanuénin xəbər verdiyi təcrübə ziddiyyət kimi görünür; həmin təcrübədə koka istifadə edən sakinlər aclıq ölümündən xilas olmuşdular. Burada insanda sinir sisteminin toxumaların qidalanmasına şübhəsiz, lakin qaranlıq təsir göstərdiyinə istinad etmək olar; axı sağlam insan psixi təsirlər nəticəsində arıqlaya bilər.

Buna görə də çıxış etdiyimiz terapevtik göstəriş əvvəlcədən rədd ediləsi görünmür; kokainin sinir mərkəzlərini oyatması vərəm xəstəliyində bədənin qidalanmasına əlverişli təsir göstərə bilər, hərçənd bu təsir maddələr mübadiləsinin ləngiməsindən ibarət olmamalıdır.

Burada onu da əlavə etmək yerinə düşər ki, koka sifilisdə də hərarətli tərifçilər tapmışdır. R. W. Taylor⁷⁷ iddia edir ki, koka ilə birlikdə istifadə zamanı daha çox civə dözülür və civə kaxeksiyasının qarşısı alınır; J. Collan⁷⁸ isə onu stomatitis mercurialis əleyhinə ən yaxşı vasitə kimi tövsiyə edir və bildirir ki, Pagvalin onu həmişə civə preparatlarının yanında təyin edir.

d) Koka morfin və alkoqoldan ayırma zamanı. Son illərdə Amerikada mühüm bir müşahidə aparılmışdır: koka preparatları vərdiş halına gətirmiş morfinistlərdə morfin həvəsini boğmaq və morfindən ayırma zamanı baş verən ağır kollaps hallarını az miqdara endirmək qüdrətinə malikdir. Əsasən «Detroit Therapeutic Gazette»dən topladığım məlumata görə, W. H. Bentley⁷⁹ 1878-ci ilin mayında bir morfinist qadında adət etdiyi alkaloidi koka ilə əvəz etdiyini bildirmişdi. Palmer görünür iki il sonra «Louisville Medical News»dəki məqaləsi ilə morfinizmin bu müalicəsinə ən geniş maraq oyatmışdı, çünki «Erythroxylon coca in the opium habit» növbəti iki il ərzində «Therapeutic Gazette»ın hesabatlarında daimi rubrika təşkil edirdi. Oradan etibarən uğurlu ayırma müalicələri haqqında xəbərlər seyrəkləşir; bunun bu müalicənin yayılması, yoxsa tərk edilməsi nəticəsində olduğunu deyə bilmirəm. Amerika qəzetlərinin son nömrələrindəki tacirlərin elanlarına əsasən birinci ehtimalı güman edirəm.

Uğurlu çəkindirmələr barədə təxminən 16 məlumat var və yalnız bir dəfə bir morfinistdə kokanın köməksiz qaldığı xəbəri çıxır; buna da həkimin morfinizm zamanı kokanın çoxsaylı hərarətli tövsiyələrinin nə məna daşıdığı barədə sualı qoşulur.⁸⁰ Uğurlu hallar müxtəlif dərəcədə sübut qüvvəsinə malikdir; bəzilərində söhbət çox böyük tiryək və ya morfin dozalarından və uzun illər vərdişdən gedir. Residivlər barədə az məlumat verilir, çünki hallar çox vaxt sağalmadan dərhal sonra bildirilirdi. Çəkindirmə zamanı təzahürlər həmişə ətraflı bildirilmir; xüsusi dəyər o məlumatlara aiddir ki, onlara xəstələrin bir neçə həftə sonra koka preparatını buraxdıqları, morfin aclığının qayıtmasını hiss etmədikləri qeydi əlavə olunur.⁸¹ Morfin kaxeksiyasının ən çiçəklənən sağlamlığa yol açdığı, belə ki xəstələri tanımaq çətin olduğu bir neçə dəfə vurğulanır.⁸² Çəkindirmə üsuluna gəldikdə, qeyd etmək lazımdır ki, halların əksəriyyətində adi dozanın tədricən azaldılması, koka dozasının isə artırılması seçilmişdir, lakin qəfil çəkindirmələr də aparılmışdır.⁸³ Sonuncular üçün Palmer belə bir təlimat verir: müəyyən bir koka dozasını morfin həvəsi qayıtdıqca gündə o qədər təkrar etmək.⁸⁴ Bununla gündəlik koka istifadəsi tədricən azalır, ta ki antidotu tamamilə buraxa bilənə qədər. Çəkindirmə zamanı təsadüflər əvvəldən az idi və ya bir neçə gündən sonra yumşalırdı. Demək olar ki, bütün asılılıqdan qurtulmalar xəstələrin özləri tərəfindən həyata keçirilirdi, halbuki Avropada həyata keçirildiyi kimi kokanın köməyi olmadan morfindən çəkindirmə xəstənin sanatoriyada nəzarətini zəruri şərt kimi tələb edir.

Əvvəlki çəkindirmə müalicəsi zamanı ən ağır abstinensiya hallarından əziyyət çəkmiş bir kişidə koka istifadəsi altında qəfil morfin çəkindirməsini müşahidə etmək imkanım oldu. Bu dəfə vəziyyət dözülə bilən idi; xüsusən koka təsiri davam etdiyi müddətdə depressiya və ürəkbulanma yox idi; üşümə və ishal abstinensiyanı xatırladan yeganə daimi simptomlar idi. Xəstə çarpayıdan kənarda qaldı və iş qabiliyyətini saxladı, ilk günlərdə hər dəfə 3 desiqram Cocainum muriaticum istifadə etdi; 10 gün sonra vasitəni kənara qoya bildi.

Deməli, koka vasitəsilə morfindən çəkindirmə zamanı morfinistin koquero çevrildiyi bir mübadilə deyil, yalnız müvəqqəti koka istifadəsi söhbət gedir. Mən də inanmıram ki, morfinlə zəifləmiş orqanizmi morfindən çəkindirməni cüzi simptomlarla keçirməyə qadir edən kokanın ümumi möhkəmləndirici təsiridir. Daha çox güman edirəm ki, kokaya morfinə qarşı birbaşa antaqonist təsir xasdır və bu fikri dəstəkləmək üçün cənab Dr. Yozef Pollakın müşahidələrindən götürdüyüm bir halı təqdim edə bilərəm:

«33 yaşlı bir xanım illərdir ağır menstrual miqrendən əziyyət çəkir ki, bu da yalnız morfin inyeksiyası ilə yüngülləşir. Xanım miqren olmayan vaxtlarda heç vaxt morfin qəbul etməsə və ya ona həvəs duymasa da, tutmaları zamanı özünü morfinist kimi aparır. İnyeksiyadan bir neçə saat sonra yüksək dərəcəli depressiya, ürəkbulanma, qusma baş verir ki, bunlara yenidən morfin vurulması son qoyur, sonra dözümsüzlük halları təkrar olunur, belə ki bir miqren tutması öz nəticələri ilə xəstəni üç gün ərzində acınacaqlı vəziyyətdə çarpayıya bağlayır. Sonra miqrenə qarşı kokain verildi, lakin faydasız olduğu ortaya çıxdı. Morfin inyeksiyasına qayıtmaq lazım gəldi, amma morfin dözümsüzlüyü halları baş verəndə onlar tez bir zamanda 1 desiqram kokainlə aradan qaldırıldı, belə ki xəstə tutmasını daha qısa müddətdə keçirdi və bununla da daha az morfin istifadə etmiş oldu.⁸⁵

Kokanın morfinizmə qarşı tətbiqi ilə eyni vaxtda Amerikada koka xroniki alkoqolizmə qarşı da verilirdi və bu barədə çox vaxt eyni zamanda məlumat verilirdi.⁸⁶ Burada da şübhəsiz uğurlar əldə edilmiş, qarşısıalınmaz içki həvəsi aradan qaldırılmış və ya yüngülləşdirilmiş, içki düşkünlərinin dispeptik şikayətləri yaxşılaşmışdı. Alkoqol həvəsinin koka vasitəsilə boğulması ümumiyyətlə morfin asılılığının boğulmasından daha çətin olduğunu göstərdi; Bentley bildirir ki, bir halda potator koquero olmuşdu. Kokanın içki düşkünlərini tərgitdirmək üçün təsirinin təsdiqlənməsi halında başqa mənada «qənaət vasitəsi» kimi nə qədər nəhəng milli-iqtisadi əhəmiyyət kəsb edəcəyini yalnız işarə etmək kifayətdir.

e) Koka astmaya qarşı. Tschudi və Markham⁸⁷ danışırlar ki, onlar koka yarpaqlarını çeynəməklə Andesə qalxarkən dispnoe, ürək döyüntüsü, başgicəllənmə və s.-dən ibarət simptom kompleksi olan sözdə dağ xəstəliyindən xilas olmuşdular. — Poizat⁸⁸ bildirir ki, bir xəstənin astmatik tutmaları hər dəfə koka vasitəsilə kəsilirdi. Mən kokanın bu göstərişini qeyd edirəm, çünki bu, fizioloji əsaslandırmaya yol verir. v. Anrepin heyvan təcrübələrindən bəzi vagus budaqlarının erkən iflici aşkar edilmişdi və yüksəklik astması da, xroniki bronxitdəki tutmalar da ağciyərlərin vagus budaqlarından reflektor oyanmalar kimi izah edilə bilər. Kokanın digər vagus nevrozlarında tətbiqi nəzərdən keçirilməlidir.

f) Koka afrodizyak kimi. Cənubi Amerikanın yerli sakinləri, sevgi ilahələrini əlində koka yarpaqları ilə təsvir edənlər, kokanın cinsiyyət sahəsinə oyandırıcı təsirindən şübhə etmirdilər. Mantegazza təsdiqləyir ki, koquerolar qocalıq yaşına qədər yüksək potensiyanı qoruyub saxlayırlar, həmçinin özü koka istifadəsindən sonra potensiyanın bərpası və funksional zəiflik əlamətlərinin yox olması hallarını bildirir, lakin buna baxmayaraq inanmaq istəyir ki, kokanın bu təsiri bütün fərdlərdə meydana çıxmır. Marvo kokanın stimullaşdırıcı təsirini qətiyyətlə müdafiə edir, digər müəlliflər funksional zəiflik və müvəqqəti tükənmə zamanı kokanı israrla tövsiyə edirlər və Bentley buna aid bir halın sağalması barədə məlumat verir.⁸⁹

Koka verdiyim şəxslər arasında üçü mənə şiddətli cinsi oyanmadan bəhs etdi və bunu heç bir şübhə etmədən kokaya aid etdilər. Uzun sürən ruh düşkünlüyündən sonra koka sayəsində işinə başlaya bilən bir gənc yazıçı, bu arzuolunmaz yan təsir səbəbindən koka istifadəsindən imtina etdi.

g) Kokanın yerli tətbiqi. Kokainin və onun duzlarının, konsentrə məhlulda təmasda olduqları dəri və selikli qişanı anesteziya etmə xüsusiyyəti, xüsusilə selikli qişa xəstəliklərində münasibətli istifadəyə dəvət edir. Collinə⁹⁰ görə, Ch. Fauvel udlaq xəstəliklərinin müalicəsində kokaini tərifləyir və onu «le tenseur par excellence de chordes vocales» adlandırır. Kokainin anesteziyaedici xüsusiyyətinə əsaslanan tətbiqlər yəqin ki, daha bir neçəsi də meydana çıxacaq.

Əlavələr.

1. Sağlam insanda koka təsiri haqqında. Yuxarıda yenidən çap olunmuş məqalənin dərcindən bəri mən kokainin daha çox sayda şəxsə təsirini izləmək imkanı əldə etdim və bu zaman topladığım təcrübələrə görə kokainə fərdi reaksiyanın müxtəlifliyini daha da kəskin vurğulamalıyam. Həm mənimlə tamamilə üst-üstə düşən koka eyforiyası nümayiş etdirən fərdlərə, həm 0,05—0,10 q dozadan heç bir təsir hiss etməyənlərə, həm də çoxdanışanlıq və sərxoş davranışla səciyyələnən yüngül bir sərxoşluq halı ilə reaksiya verənlərə rast gəldim. Əksinə, mənə iş qabiliyyətinin artması koka təsirinin sabit simptomu kimi göründü və belə təcrübələrdən həvəslənərək koka təsirini canlıda ölçülə bilən kəmiyyətlərin dəyişməsi vasitəsilə təsvir etmək və ölçməklə izləmək cəhdini etdim. Bu cəhdin nəticələri «Wiener medicinische Wochenschrift»in 31 yanvar 1885-ci il sayında bildirilmişdir və qolların əzələ gücünün dinamometr vasitəsilə yoxlanmasına, habelə psixi reaksiya vaxtının prof. Exnerin göstərdiyi alət — neyramöbimetr vasitəsilə yoxlanmasına aiddir. Mən özümdə müəyyən etdim ki, bir əlin təzyiq gücü 0,10 q kokain mur. qəbulundan 2—4 kilo, hər iki əlin təzyiq gücü isə 4—6 kilo artır. Burada maraqlıdır ki, koka təsiri təcrübə şəxsinin hər dəfəki vəziyyətindən asılıdır və motor gücü üçün aşağı başlanğıc rəqəmlərində yüksəklərə nisbətən daha nəzərəçarpan şəkildə özünü göstərir. Kokanın motor gücünü artırması təxminən 15 dəqiqədən sonra qəflətən başlayır və tədricən azalaraq 4—5 saat davam edir. Deməli, bu, koka eyforiyasına paralel gedir və daha çox mərkəzi iş hazırlığından, ümumi vəziyyətin yüksəlməsindən, nəinki motor aparatlara birbaşa təsirdən irəli gəlir. Psixi reaksiya vaxtının dəyişməsi də müşahidə edilmişdir. Bu, məndə koka qəbulundan sonra ən yaxşı rifah halındakı kimi idi; kokaindən əvvəl isə daha pis vəziyyətə uyğun olaraq qeyri-bərabər və uzanmış olmuşdu. — Kokainin dinamometrik olaraq aşkar edilə bilən əzələ gücünü artırması hindularda koka təsiri haqqındakı xəbərlərin qəti təsdiqi kimi qəbul edilə bilər.

2. Morfinizmdə koka təsiri haqqında. Kokainin morfin kollapsında istifadə edilə bilməsi son vaxtlar Rixter (Pankow) tərəfindən təsdiqlənmişdir; bu müəllif də mətndə irəli sürülmüş kokain və morfin təsiri arasındakı antaqonist əlaqəni müdafiə edir.

3. Kokainin daxilə tətbiqi haqqında. Hazırda bir neçə müəllif əsassız ehtiyatla kokainin daxilə tətbiqindən pis bir şey gözlədiyi üçün qeyd etmək artıq olmaz ki, hətta köhnə işiasda uğurla etdiyim kimi dərialtı inyeksiyalar tamamilə zərərsizdir. Toksik doza insan üçün çox yüksəkdir, öldürücü doza isə yox kimi görünür.

4. Kokainin yerli təsiri haqqında. Koka istifadəsi üçün bu göstəriş Kollerin buynuz qişanın anesteziyası üçün tətbiqi, Köniqşteyn, Jelinek və saysız-hesabsız başqalarının işləri sayəsində ən ümumi tanınmaya nail olmuşdur və kokainə dərman xəzinəsində davamlı dəyər qazandırır. Gözləmək olar ki, kokainin daxilə istifadəsi də eyni dərəcədə sevindirici nəticələrə gətirib çıxaracaq, lakin hazırda hələ də yüksəlmiş vasitə qiyməti bütün sonrakı təcrübələrə maneə kimi çıxır.