Leonardo da Vinçinin bir uşaqlıq xatirəsi

„ 0 (tətbiqi psixologiya haqqında yazılar seriyasının VII buraxılışı kimi, 2-ci nəşri 1919, 3-cü nəşri 1923) Franz Deuticke nəşriyyatı tərəfindən Laysiq və Vyana şəhərlərində nəşr olunmuşdur və onun razılığı ilə bu tam toplanmış əsərlər nəşrinə daxil edilmişdir.

1912-ci ildə Moskvada rus dilində, A. tərəfindən ingilis dilinə tərcüməsi dərc edildi; A. Nyudakı Brill 1916 və London 1922; İspanyol Madrid 1924-cü ildə VIII. (Tərcüməçi Luis Lopez Ballesteros y de Torres). İtalyan dilinə tərcüməsi hazırlanır.

Əgər ruh həkimliyi, ki, əksər hallarda zəif insan materialı ilə məhdudlaşır, insan nəslinin böyük şəxslərinə yaxınlaşarsa, onda bu zaman onu layiqlər tərəfindən tez-tez atılan motivlər yönəldir. O, “parlaqlığı qaranlıqla qarartmaq və əzəmətliyi tozla örtmək” istəmir; o, həmin mükəmməllik və adi obyektlərinin çatışmazlığı arasında olan məsafəni azaltmaqdan heç bir ödənilmə hissi etmir. Əksinə, o, həmin nümunələrdə aydınlaşan hər şeyi başa düşmək üçün qiymətli hesab edir və ona görə ki, heç biri o qədər böyük deyil ki, normal və xəstəlikli hərəkətləri eyni qətiyyətlə idarə edən qanunlara tabe olmaq ona əzab versin.

İtaliya Rəssamiliyinin ən böyük şəxslərindən biri olan Leonardo da Vinçi (1452–1519) öz dövrünün nümayəndələri tərəfindən hələ də qəhrəman kimi qəbul edilmişdir. Onlar üçün sirr kimi qalmışdır. İndi də biz üçün sirr kimi qalmışdır. Ümumiyyətlə genial bir zəka, “onun konturları” onu rəssam kimi dövrünə ən böyük təsir etmişdir; yalnız bizə qalıb ki, onun təbiət mühəndisi (və texnik) kimi böyüklüyünü yalnız hiss edə bilərik — heç vaxt tam olaraq başa düşmək mümkün deyil.

i) Yaqub Burxhardın sözü, Alexandra Konstantinovanın “Leonardo da Vinçidə Madonnanın tipinin inkişafı”, Strassburq, 1907 (Xarici ölkələrin incəsənət tarixi, 54-cü nəşr) kitabında çəkilmişdir.

Qalıb qoyulmuşdur ki, təbiət alimlərinin (və texniklərin) ölçüsünü tanımaq üçün, onun içində sənətkarla birləşən şəxs. O, rəsm əsərləri buraxsa da, elmi kəşfləri nəşr olunmamış və istifadə edilməmiş qalsa da, onun inkişafında alim sənətkarı heç vaxt tamamilə azad etməyib, onu tez-tez ciddi şəkildə zədələyib və bəlkə də sonunda sıxışdırıb. Vasari son həyat saatlarında ona özünə ittihamı dilə gətirir: "O, Allahı və insanları incitdi, çünki sənətində öz borcunu yerinə yetirmədi." Və bu Vasarinin hekayəsi nə xarici, nə də çox daxili ehtimala malik olmasa da, sirli ustadın həyatı boyu formalaşmağa başlayan əfsanəyə aid olsa belə, o, həmin insanların və dövrün hökmü üçün sübut olaraq danılmaz dəyər daşıyır.

Leonardo şəxsiyyətinin dövrünün başa düşməsini əngəlləyən nə idi? Əlbəttə, bu onun Lodovico Sforza il il Moro adlı Milandanın hersoqu sarayında özü yaratdığı alətdə ud ifa edərək təqdim etməsinə və ya həmin şəxsə tikinti və hərbi mühəndis kimi nailiyyətlərindən danışan həmin xüsusi məktubu yazmağa imkan verən çoxtərəfli bilikləri idi. Çünki Renesans dövrünün insanları belə çoxtərəfli bacarıqların bir şəxsə birləşməsinə ənənəvi olaraq alışqan idilər; həqiqətən də, Leonarado özü bunun ən parlaq nümunələrindən biri idi. O həmçinin, təbiətin xarici cəhətdən az verdiyi, özü də həyatın xarici formalarına dəyər verməyən və ruh halının ağrılı qaranlıq dövründə insanlarla əlaqə saxlamaqdan çəkinən genial şəxslərin tip aid deyildi. O, daha çox böyük və düzgün idi.

«Onun hörmətən yataqda oturub qalması, öz xəstəliyini və hadisələrini sayarkən (o, Allahı və dünyadakı insanları nə qədər qəzəbləndirdiyini göstərirdi, çünki sənətinə layiq şəkildə əməl etməmişdi.» Vasari, Vite və s. LXXXIII. 1550–1584.

Leonardoda Vinçinin 375 yaşındakı şəxsiyyəti üzü üçün mükəmməl gözəllik, qəribə bədən gücü ilə fərqlənirdi, ətrafındakılarla ünsiyyətində cəlb edici formaları, danışma bacarığı ilə məşhur idi, hər kəsə möhtəşəm və sevimli davranırdı; o, ətrafındakı şeylərdə də gözəlliyi sevir, maraqlı geyimlər geyməyi sevir və həyat tərzinin hər bir təkmilləşdirilməsini qiymətləndirirdi. Rəsm əsəri haqqında traktatda onun xoşbəxtliklə zövq almaq qabiliyyəti üçün əhəmiyyətli bir yerdə o, rəsmi qardaş sənətlərlə müqayisə etmiş və heykəltəraşın işinin çətinliklərini təsvir etmişdir: «O, üzünü tamamilə boyayır və mərmər tozu ilə püskürtür, beləliklə, çörəkçiyə bənzəyir və kiçik mərmər parçaları ilə tamamilə örtülmüş olur, ki, belinə qar yağmış kimi görünür, və onun yaşayış yeri daş parçaları və tozla doludur». Rəssamda isə bunların tam əksinə baş verir — ... çünki rəssam öz əsərinin qarşısında böyük rahatlıqla, yaxşı geyinmiş və gözəl rənglərlə çox yüngül fırçanı hərəkətə gətirir. O, özünə görə bəyəndiyi kimi paltarlarla bezədilmişdir. Və onun evi şadlıq verən rəsm əsərləri doludur və parlaq təmizdir. Mən tez-tez musiqi və ya müxtəlif gözəl əsərlərin oxuyucuları ilə birlikdəyəm. Böyük zövqlə eşidirəm. Heç bir hammerdröhn və ya digər gürültü olmadan.

Həqiqətən, şübhəsiz mümkündür ki, parlaq, xoşbəxt və zövqə həvəsli Leonardonun təsəvvürü yalnız müəllimin ilk, uzun yaşaması dövrünə aiddir. O andan başlayaraq, o vaxt ki, Lodoviconun Moronun hökmdarlığının zəifləməsi onu Milanı tərk etməyə məcbur etdi. Fəaliyyət sahəsini və sabit vəziyyətini dəyişdirərək Fransada son qərargahına qədər getdi. Az zəngin bir həyat yaşasın, onun ruhi vəziyyətinin parlaqlığı sönmüş ola bilər. Xarakterinin bir çox qəribə cəhətləri daha da aydın olmuş ola bilər. Həmçinin illərlə artan

ı) Rəsm əsəri haqqında traktat, yenidən nəşr olunub və girişi Marie Herz-Feld tərəfindən yazılıb, Yena, 1909.

Uşaqlik xatirəsi

Onun maraqlarının incəsənətdən elmə doğru yönəldilməsi, onun şəxsiyyəti ilə müasirləri arasında olan fərqin genişlənməsinə töhfə vermişdir. Onlar üçün onun əvəzinə məşğul olub sifarişlər üzrə rəsm çəkmək və zənginləşmək üçün, məsələn, qədim sinifdəşı Peruginonun etdiyi kimi, hara qoyduğu bütün cəhdlər qeyri-müəyyən oyunlar kimi görünür və ya onu “qara sənətə” xidmət etməkdə günahlandırırdı. Burada onu daha yaxşı başa düşürük, çünki onun qeydlərindən hansı sənətləri möhtəşəm şəkildə icra etdiyini bilirik. Qədim dövrün müəllimləri ilə kilsənin səlahiyyətlərinin əvəz olunmağa başladığı, şərtsiz tədqiqatların hələ məlum olmadığı bir zamanda o, Bacon və Koperniklə bərabər duran, lakin təbii ki, tənha qalan bir pioner idi. At və insan qəbrlərini parçaladıqda, uçuş qurğuları qurduqda, bitkilərin qidalanması və zəhərlərə qarşı onların davranışını öyrəndikdə, o, əslində Aristotelin şərhlərçilərindən uzaqlaşdı və təqib olunan alximiklərin yaxınlığına gəldi, onların laboratoriyalarında eksperimental tədqiqatlar bu qəribə dövrdə ən azından qaçış yeri tapmışdı.

Bu onun rəssamlığı üçün qələmini nadir hallada götürməsinə səbəb olur. Getdikcə daha az və nadir rəsm çəkməsinə də təsir edir. Başladığı əsərlərin böyük hissəsini yarımçıq qoyur. Əsərlərinin sonrakı taleyi ilə az maraqlanmasına gətirib çıxarır. Bununla da ona müasirləri tənqidi baxırdılar, onun üçün sənətə münasibəti bir sirr idi.

Leonardonun sonrakı bəyənənlərindən bir neçəsi, onun xarakterindən davamsızlıq qətiyyətlə silinməyə çalışdılar. Onlar deyirlər ki, Leonardoya qarşı irəli sürülməsi məsələlər, əslində böyük rəssamların ümumi xüsusiyyətidir. Həmçinin, işə cəld və əməyə dalmış Mikelandjelo da çoxsaylı əsərlərini tamamlamamışdı. Eyni halda Leonardonun etdiyindən az qədər günahı olub. Həmçinin, bir çox rəsm əslində tamamlanmamış deyil, sadəcə Leonardonun onu belə qəbul etməsi ilə qalmışdı. Lay adam üçün artıq bir baş iş kimi görünən əsər, onun yaradıcısı üçün həmişə niyyətlərinin qeyri-kafi təcəssümü olur; onun qarşısında hər dəfə əks etdirməyə ümidini itirdiyi bir mükəmməllik canlanır. Ən azı da, əsərlərinin yaşadığı sonluq taleyinə görə sənətkarı məsuliyyətli tutmaq olar.

Bu bəhanələrin bəziləri nə qədər məntiqli görünsə də, Leonardoda rast gəldiyimiz bütün faktları əhatə edir. Əsərlərlə ələ-ələ verən bu təzyiq, ondan nəhayət qaçmaq və onun gələcək taleyinə qarşı qeyri-diqqətli münasibət bir çox digər rəssamlarda təkrarlanır; amma Leonardo bu münasibəti ən yüksək dərəcədə göstərdi. Edm. Solmi (s. 12) onun şagirdlərindən birinin belə ifadəsini çəkir: „Hər saat rəsm çəkməyə başlayanda titrəyirdi və lakin başladığı heç bir işi bitirmirdi, çünki rəsmin böyüklüyünü nəzərdə tuturdu və başqaları mücüzə hesab etdikləri şeylərdə xətalar görürdü.“ Onun son rəsm əsərləri — Leda, Sant’Onofri Məryəm, Bakx və gənc San Yohann Baptista — „hər şeydə olduğu kimi, hamısı tamamlanmamış qaldı…“ Lomazo, sonuncu İncilin nüsxəsini çəkən, Leonardonun heç bir şeyi tamamlamaq üçün qabiliyyətsiz olduğunu belə bir sonetdə qeyd edir:

„Protogen, rəsm qələmini qaldırmaq üçün, Vinci ilahi ilə bərabərdir, ki, onun əsərləri heç vaxt bitməyib.“

Leonardonun işləmə sürəti deyilənlər arasında məşhur idi. Milanın Santa Maria delle Graziya klostrunda Son İncil rəsmi üçün o, ən ətraflı tədqiqatlar etdikdən sonra üç il ərzində işlədi. Onun dövrünün romançıları Matteo Bandelli,

1) Solmi: Leonardo əsərinin dirilməsi. Toplu əsər: Leonardo da Vinci. Florensiya Konfransı. Milano ıgıdır.

2) Bei Scognamiglio. Tədqiqatlar və Leonardonun gəncliyinə aid sənədlər. Napolidə 1900-cı il.

Oncəlikdə gənc rahib klosterə aid olarkən, Leonardo-nun çox vaxt axşamın erkən saatlarında boya qurğusuna çıxdığını, günəş batmadan əvvəl fırçanı əlindən buraxmadan çalışdığını, yemək və içmək düşünmədiyini danışır. Sonra günler keçdi, o, əməliyyat etmədən, bəzən saatlarca şəkildən uzaq durub, onu daxili olaraq təhlil etməklə məşğul olub. Başqa hallarda isə onun Mağarədən, burada Francesco Sforza üçün atlı qəhrəmanın modelləşdirilməsi üçün işləyirdi, doğrudan da klosterə getmiş və bir neçə boya sətri ilə bir figürə işləmək üçün, sonra isə dərhal yola düşmüşdü. Vasari-nin qeydlərinə görə, Monna Luisa adlı portreti Florentin Francesco del Giocondonun qadını üçün dörd il ərzində işləməkdə idi, lakin tamamlamağa nail olmayıb. Bu, həmçinin tələb edən tərəfinə göndərilməyib, Leonardo tərəfindən saxlanılıb və Fransa ilə birgə aparılıb. Fransız İ. Krallı tarafından alınmış bu şəkil, hazırda Louvre-müzeyinin ən böyük hədiyyələrindən biri kimi qurulmuşdur.

Leonardonun iş üsuluna dair bu hesabatları onun qalmış çoxsaylı eskizləri və tədqiqat səhifələri ilə birlikdə nəzərdən keçirdikdə — hər bir rəsmində işlədilən motivlərin ən çox müxtəlif şəkildə dəyişdirildiyini nəzərə alsaq — onun əsərlərinə qarşı hər hansı bir səthi və dəyişkənlik xüsusiyyətlərinin ən azı təsir etdiyini düşünmək tamamilə qəbul edilə bilməz. Əksinə, çox xüsusi dərinlik. Qərar verilməsi yalnız gecikən çoxlu imkanlar. Hərəkətə keçmək üçün çox az mümkündür. Rəssamın idealından geri qalması ilə əlaqədar olan icra məhdudiyyəti hiss olunur.

W. v. Saydlits. Leonardo da Vinci — Rəssamlığın dövrünə dönmə nöqtəsi, 1909, Leonardo da Vinci 377

Niyət izah edilə bilmir. Leonardonun əsərlərində həmişə diqqətə çarpan yavaşlıq, bu maneənin əlaməti kimi, daha sonra baş verən rəsmçiliyə qarşı münasibətin dəyişməsinin əvvəlindən görünür. Bu yavaşlıq, “Son Yeməyin” qəzalı taleyini də müəyyən etdi. Leonardo fresko rənglə işləməyi sevmirdi, çünki bu, rənglərin tətbiq olunduğu səthin hələ də nəm olduğu müddətdə sürətli işlənməsini tələb edirdi; ona görə də o, yağlı boya seçdi ki, quruma prosesi şərait və istəyinə uyğun olaraq təsvirin tamamlanmasını geciktirməyə imkan verirdi. Bu rənglər özünü divardan izolyasiya edən əsasdan ayrıldı və bu, təsvirin qarşısını almağın mümkün olmadığı məhv olmasına səbəb olan divarın çatışmazlıqları və otağın təkamülü ilə birləşdi.

Eyni texniki cəhdin uğursuzluğu səbəbilə, Leonardonun daha sonra Florensiyanın Sala del Consiglio divarına Michelangelo ilə müsabiqədə rəsm etməyə başladığı və qeyri-tam vəziyyətdə tərk etdiyi “Anqhiari atlı döyüşü” rəsmi məhv oldu. Burada, eksperimentatorun marağı, əvvəlcə incəsənətə güclü təsir göstərmiş, sonra isə əsəri zədələmiş kimi görünür.

Leonardonun şəxsiyyətinin bir çox digər qəribə və görünən ziddiyyətləri var idi. Onun üzərində müəyyən bir passivlik və qeyri-hissliyin qeyd edilməsi çox aydındı. Hər bir individualin fəaliyyəti üçün ən geniş fəsaya nail olmağa çalışdığı, başqalarına qarşı enerjili aqressiyanın inkişaf etdirilmədən keçə bilməyən bir dövrdə o, sakit sülhsevərlik, bütün rəqabətlərin qarşısının alınması ilə seçilirdi və

ı) V. Ata: Rənesans. İngiliscə tərcümə, ikinci nəşr, 1906-cı il. „Lakin əmin olmaq olar ki, o, həyatının müəyyən mərhələsində təxminən rəssam olmağı dayandırıb.“

2) Bax. v. Saydlits, cild. Mən, restavraciya- və xcazalar- cəhdlərin tarixi.

Aniqlaşmazlıq yaranıb. O, hər kəsə möhlətli və xeyirxah idi, əsasən ət yeməyi tərk edirdi, çünki heyvanların həyatını məhv etməyi məqbul hesab etmirdi və bazarlıqda alıb sərbəst buraxdığı quşların azadlığını ən böyük zövq kimi qarşılayırdı. O, müharibəni və qan axıtmasını qınayıb, insanı heyvanlar aləminin kralı deyil, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qəhrəmanlıqdan uzaq, ən qə O tez-tez yaxşı və pisə qarşı eyni şəkildə münasibət göstərirdi. Və ya xüsusi bir ölçü ilə ölçülənməsini tələb edirdi. Əsas yer tutan vəziyyətdə o, Cezarın müharibəsində iştirak etdi, ki, bu ən qeyri-ədalətli və ən sadəcəsiz düşməni Romanyanın əlindən aldı. Leonardonun qeydlərindən hər bir sətri o günlərin hadisələrinə tənqid verir. Və ya maraq hissi verir. Fransa kampaniyası dövründə Goethe ilə müqayisə etmək burada tamamilə qəbul edilə bilməz.

Əgər biografiya cəhdi həqiqətən qəhrəmanının ruhi həyatını başa düşmək istəyirsə, o, əksər biografiyalarda gizlilik və ya tərəddüd səbəbilə edilən kimi, araşdırılan şəxsin cinsi fəaliyyətini və cinsi xüsusiyyətini səssizliyə qapırmamalıdır. Leonardo haqqında burada bilinən azdır, lakin bu az şey mənalıdır. Hərəkətsiz asketizmlə sərhədsiz duyğuların mübarizəsini müşahidə edən dövrdə, Leonardo səliqəli bir nümunə idi

ı) E. Müntz. Leonardo da Vinçi. Paris 1899, s. ı8. (Hinddən bir müasirin Medicilə yazdığı məktub bu Leonardoo'nun xüsusiyyətinə işarə edir. Rıçterə görə: L. d.-nin ədəbi əsərləri V.)

2) F. Botazzi. Leonardo bioloq və anatomm. Florens konfranslarında, s. 186, Leonardo da Vinci 379

Cinsiyyətə mənfi münasibət, kiçilər və qadın gözəlliyini təsvir edən rəssamlarda gözlənilməyən. Solmi onun tərəfindən alıntılanan, onun frigidliyini xarakterizə edən belə bir ifadəni çəkir: «Əməliyyat və onunla əlaqəli hər şey o qədər qorxuncdur ki, insanlar çox tez nəsli kəsərdi, əgər bu qədim ənənəvi adət olmasaydı və gözəl üzlər və duyğusal qabiliyyətlər yox olsaydı». Onun qalmış əsərləri, kiçilər yalnız ən yüksək elmi problemləri əhatə etməyib, həm də bizə belə böyük bir zehnin dəyərli olmaması üçün görünən təmiz və təsadüfi məzmunları da əhatə edir (əlqorik təbiət tarixi, heyvan əfsanələri, şərəfsizliklər, proqnozlar?»), o qədər təmizdir — demək olar ki: tərəddüd etməyən — ki, bu günədək ədəbi əsərlərdə bu qədər təmizlik hətta əjdaha kimi qəbul edilərdi. Onlar bütün cinsiyyətdən elə qətiyyətlə uzaqlaşırlar. Sanki hər şeyi canlı saxlayan Eros. Tədqiqatçının bilik istəyinə layiq bir mövzu ola bilsin. Məlumdur ki, böyük rəssamlar öz fantaziya qabiliyyətlərini geniş istifadə edirlər. Onlar bunu erotik və hətta qəhrəmanca təsvirlərində tətbiq edirlər. Leonardonun əsərlərində isə başqa bir şey var. Qadının daxili cinsiyyət orqanlarının çəkilişləri ilə əksinədir bu. Uşağın qarın içində yerləşməsi də belədir.

E. Solmi. Leonardo da Vinçi. Emmi Hirschberg tərəfindən alman dilinə tərcümə edilib. Berlin 1908-ci il.

2) Mari Gerzfeld. Leonardo da Vinci — düşünən, araşdırıcı və şair. İkinci nəşr. Cena 1906.

3) Bəlkə də burada onun topladığı, tərcümə olunmamış şən hekayələr — belle facezie — bir istisna təşkil edir, lakin bu istisna əhəmiyyətsizdir. Bax. Herzfeld, L. d. V.p. CLI.

4) Leonardo tərəfindən anatomik saggital kəsikdə cinsi əlaqəni təsvir edən və mütləq obscen adlandırıla bilməyən bir rəsm, həkimin diqqətini cəlb edən bəzi qeyri-adi səhvləri göstərir R. Reitler (Beynəlxalq Psixo-analiz üzrə jurnal IV, 1916/17) tərəfindən kəşf edilmiş və burada Leonardonun xarakteristikası mənasında müzakirə edilmişdir:

Və həqiqətən, bu çox böyük tədqiqatçı həvəsi yalnız doğuş aktının təsvirində — əlbəttə, daha böyük cinsi inkar nəticəsində — tamamilə xələlə uğramışdır. Kişi fiquru bütöv, qadın fiquru isə yalnız hissəsi ilə təsvir edilib. Əgər sərin bir Beschauerə burada təkrar...

Əgər o, bunu etmiş olsaydı, onda südün bir-birindən ayrılmış bir neçə kanaldan axdığını müşahidə etməli idi. Həm ön tərəfdəki, həm də arxaya doğru təsadüfi şəkildə. 4-cü və ya 5-ci fəqərə qədər uzanan. Dalğalı buynuzlar. Bununla belə, o dövrdə insan bədəninin daxili orqanlarının öyrənilməsi çox çətin idi. Çünki ölümlərin kəsilməsi cəsədə qarşı mübarizə kimi qiymətləndirilirdi. Və ciddi cəzalarla cəzalandırılırdı.

Qadın döşündə iki çatışmazlıq var: birincisi, estetik cəhətdən onun xətti gözəl olmayan, aşağı sallanan döş görünüşü verir, ikincisi isə anatomiya cəhətdən tədqiqatçı Leonardo süd verən qadının döş bağısını diqqətlə görməyə mane olan cinsi müdafiəsindən əziyyət çəkirdi. Əgər o bunu etsəydi, Milch-in bir-birindən ayrı müxtəlif icra keçidlərindən axdığını fərq etməli idi. Léonardo isə yalnız bir kanal çəkdi, ki, çox uzağa, qarın boşluğuna doğru uzanır və, ehtimal ki, Léonardonun fikrincə, südün çisterna chyli-dən gəlməsini təmin edir, ehtimal ki, cinsi orqanlarla də bir əlaqədədir. Lakin o dövrdə insan bədəninin daxili üzvlərinin öyrənilməsi çox çətin idi. Ölü şəxslərin qəbiristanlıqdan çıxarılması cəsədə zərər vermək kimi qiymətləndirilirdi. Bu isə ciddi cəza ilə cəzalandırılırdı. Leonardo, kimi üçün yalnız çox kiçik sektsiya materialı mövcud idi, qarın boşluğunda limfa yığımının mövcudluğundan həqiqətən nə qədər məlumat sahibi olmuşdur — bu çox şübhəlidir, baxmayaraq ki, onun çəkdiyi şəkildə şübhəsiz ki, belə bir boşluq təsvir olunmuşdur. Lakin o, süd kanalını daha dərinə, daxili cinsi orqanlara qədər uzadaraq çəkmişdir, bu da onun Leonardo da Vincinin zamanını bildiyini göstərir. 381 məlumdur. O, öz müəllimi Verrocchionun evində şagird kimi yaşarkən, qadağan edilmiş homoseksual əlaqələrdə iştirak etməkdə ittiham olunmuş, lakin məhkəmə onu bəraət vermişdir. Görünür ki, o bu ittihamla

südənmiş süd ifrazının hamiləliyin sonu ilə üst-üstə düşməsini göstərməyə çalışdı. Bu proses aydın anatomic əlaqələr vasitəsilə də təsdiqlənir. Baxmayaraq ki, biz rəssamın anatomiyaya olan qeyri-kafi biliklərini onun dövrünün şərtlərinə nəzərən başa düşməyi xahiş edirik, Leonardo xüsusi olaraq qadın cinsi orqanlarını o qədər nəzərsiz qəbul etməsi diqqət çəkir. vagina və uterusın portio hissəsinin bir işarəsini tanıyıb bilərik, lakin öz uterusu tamamilə qarışıq xətlərlə çəkilmişdir.

Erkək cinsi orqanı isə Leonardo çox daha doğru təsvir etmişdir. Məsələn, o yalnız testisləri çəkməklə kifayətlənməyib, epididimisi də tamamilə doğru şəkildə sketsinə daxil etmişdir.

Leonardo tərəfindən cinsi əlaqənin hansı mövqedə həyata keçirildiyi çox maraqlıdır. Məşhur rəssamların coitus a tergo, a latere və s. kimi təsvirləri mövcuddur, lakin durarkən cinsi əlaqəni çəkmək — bu təkil, hətta qəribə təsvirin səbəbi kimi xüsusi qüvvətli həvəs sıxışdırmasının olduğunu fərz etmək lazımdır. Əgər zövq almaq istəyirsinizsə, ən rahat şəkildə oturursunuz. Bu, əlbəttə ki, həm əzəmət, həm də sevgi instinktləri üçün doğrudur. Qədim dövrlərin əksər xalqları yemək zamanı uzanıb otururdular, və indi də cinsi əlaqə zamanı insanlar normal olaraq, atalarımızın etdiyi kimi, ən rahat mövqedə uzanırlar. Uzanmaq, istənilən vəziyyətdə uzun müddət qalmaq istəyini əks etdirir.

Həmçinin, kişilərə aid qadın başının üz xüsusiyyətləri də əslində qarşılıqsız qarşı duruşu göstərir. Baxışda qorxu ifadəsi, qəşəng çəkilmiş qəhvəyi kaşlar və aşağıya doğru əyilmiş dodaqlar var. Bu üz nə sevgi verərkən ləzzəti, nə də bağışlayarkən xoşbəxtliyi əks etdirir; yalnız narahatlığı və təhqiri ifadə edir.

Lakin Leonardo ən qəribə səhv hərəkətini aşağı ekstremitələri çəkərkən etmişdir. Adamın ayağı həqiqətən sağ ayaq olmalı idi; çünki Leonardo təqdim etdiyi cinsi əməliyyatı anatomiya baxımından sagittal kəsik şəklində göstərdiyi üçün, sol erkək ayağı şəklin yuxarı hissəsində düşünməli idi, və eyni səbəbdən qadın ayağı sol tərəfə aid olmalı idi. Lakin həqiqətən Leonardo qadın və erkək ayaqları yerlərini dəyişib. Adamın formasının sol ayağı, qadının formasının isə sağ ayağı var. Bu yer dəyişməsi ilə bağlı olaraq, ayaqların daxili tərəfinə aid olan böyük barmaqları nəzərə almaqla yönəlmək ən asandır.

Yalnız bu anatomiya çəkilişindən belə bir mühəndis və alimin həvəsini sıxışdıran hadisəni çıxara bilərdim.

Lakin Reitlinin təqdimatı tənqidə məruz qalmışdır. Keçici bir rəsmdən bu qədər ciddi nəticələr çıxarmağın düzgün olmadığı deyilir. Rəsm parçalarının həqiqətən də bir-birinə aid olub-olmadığı belə müəyyən edilməyib.

“Çünki o, pisənənən qəribə bir oğlanın modelləri kimi istifadə etdiyini.” Usta kimi, o, gözəl oğlanlar və gəncərlərlə əhatə olunmuşdur ki, onlar onun tələbələri kimi qəbul edilirdi. Bu tələbələrdən sonuncusu Fransisco Melzi, onu Fransaya götərərək, ölümünə qədər onun yaxınlığında qalır və o, onun mirasçısı kimi təyin olunur. Modern biograflarının təminatını paylaşmadan, ki bu insanlar onun tələbələri ilə cinsəl əlaqələrin mümkün olmasının, əlbəttə, böyük adam üçün əsəfətli bir xəbərdarlıq olduğunu rədd edirlər, onu daha çox ehtimalı hesab etmək olar ki, Leonardonun gənc insanlarla olan nazik əlaqələri, o vaxtlar tələbələr kimi onun həyatını bölüşməsi ilə nəticələnməmişdir. Ona cinsəl fəaliyyət üçün yüksək səviyyəni tələb etməmək lazımdır.

Bu hissi və cinsi həyatın xüsusiyyəti, Leonardonun şair və alim kimi ikili təbiəti ilə yalnız bir şəkildə başa düşülə bilər. Psixoloji baxış nöqtələrindən çox uzaq olan biograflar arasında, mənim biliklərimdə yalnız biri, Edm. Solmi, sirrin həllinə yaxınlaşmışdır; lakin bir şair, Leonardo üçün böyük tarixi romanın qəhrəmanını seçən Dmitry Sergewitsch Mereschkowski, bu qəribə şəxsin başa düşülməsinə əsaslanaraq təsvirini qurmuş və fikrini, hətta qısaca sözlərlə deyilsə də, şairin üslubu ilə aydın şəkildə ifadə etmişdir. Solmi Leonardonu belə qiymətləndirir: „Amma onu əhatə edən hər şeyi tanımaq və soyuq üstünlüklə ən dərin

ı) Bu hadisəyə Scognamiglio (i. c., s. 49) Atlas kodeksindəki qaranlıq və müxtəlif şəkildə təfsir olunan bir hissə işarə edir: „Domeneddio, mən sənə kiçik oğlan kimi nə etdim, məni həbs etdin, indi mən böyük olsam, mənə daha pis edəcəksiniz.“

2) Mereschkowski. Leonardo da Vinçi. XV əsrin sonu dövründən olan Wende adlı bir bioqrafik roman əsr. C.v. tərəfindən alman dilinə Übersetzung Gülschow, Leypciq 1903. Böyük roman trilogiyasının orta hissəsi, kiçə „Xristos və Antixrist“ adlanır. Digər iki cild „Yulian Mərkəz“ və „Petr Böyük və Alexei“ adlanır.

Leonardo da Vinçinin 383

Leonardo işlərinin həmişə yarımçıq qalmasına səbəb olan, bütün mükəmməlliyə dair sirri anlamaq arzusudur. Conferenze Fiorentine jurnalında Leonardo haqqında verilən ifadə onun inanclarını və mahiyyətinin açarını təşkil edir:

„Nessuna cosa si puö amare n£& odiare, se prima non si ha cognition di quella.“

Yəni: Əgər əşyanın təbiətini ətraflı şəkildə öyrənməmisinizsə, onu sevmək və ya nifrət etmək hüququndasınız. Eyni şeyi Leonardonun rəssamlıq traktatında bir yerində dindar olmamağa görə ittiham edilməsinə qarşı müdafiə zamanı təkrar etdiyi görülür:

„Belə tənqidçilər isə səssiz qalsınlar. Çünki bu (hərəkət) çoxsaylı şərəflərə layiq olan əşyaların yaradıcısını tanımağın üsuludur, və bu böyük ixtiraçını sevməyin yoludur. Çünki əslində, böyük sevgi sevdiyiniz əşyanın böyük tanınması ilə doğulur, və əgər onu az tanıyırsınızsa, onu az və ya hələ də sevməyəcəksiniz...“3

Leonardonun bu ifadələrinin qiyməti onunla bağlı mühüm bir psixoloji faktı təqdim etməsində deyil, çünki onlar iddia etdikləri açıq-aydın yalandır və Leonardo bunu bizim kimi bilirdi. İnsanların sevgi və nifrətlərini öyrənib anlayana qədər gözləmələri haqqında doğru deyil. Əksinə, onlar bu hissləri impulsiv şəkildə göstərir. Tanınma ilə heç bir əlaqəsi olmayan motivlərə əsasən. Bu motivlərin təsiri təfəkkür və düşünmə ilə ən çox

ı) Solmi. Leonardo da Vinçi. Emmi Hirschberq tərəfindən alman dilinə tərcümə olunub. Berlin 1908, s. 46.

2) Filippo Botazzi. Leonardo bioloq və anatomi, s. 193.

3) Leonardo da Vinçi. Rəssamlıq haqqında traktat. Heinrix Lüdviqin tərcüməsi əsasında Mariya Hersfeld tərəfindən yenidən nəşr edilmiş və giriş yazılmışdır. Yena, 1909 (I bölmə, 64, səh. 54).

abgeschwächt wird. Leonardo konnte also nur gemeint haben, was die Menschen üben, das sei nicht die richtige, einwandfreie Liebe; man sollte so lieben, daß man den Affekt aufhalte, ihn der Gedankenarbeit unterwerfe und erst frei gewähren lasse, nachdem er die Prüfung durch das Denken bestanden hat. Und wir verstehen dabei, daß er uns sagen will, bei ihm sei es so; es wäre für alle anderen erstrebenswert, wenn sie es mit Liebe und Haß so hielten wie er selbst.

Və onun üçün həqiqətən belə olub. Onun həvəsləri yoxlanılmış, tədqiqat həvəsinə tabe edilmişdi; o sevmirdi və nifrət etmirdi, əksinə, özünə sual verirdi: “Mən nəyə sevgi və nifrət etməliyəm, bunun mənası nədir?” — və beləliklə, o əvvəlcə yaxşı və pis, gözəl və çirkin qarşısında nəzərsiz görünürdü. Bu tədqiqat işi dövründə sevgi və nifrət öz işarələrindən imtina etdi. Bərabər şəkildə düşünmə marağına çevrildi. Həqiqətən, Leonarado həvəssiz deyildi, o, insan fəaliyyətinin əsas hərəkət qüvvəti olan — ıl primo motore — ilahi nöqtəni itirmirdi. O, həvəsi yalnız bilik istəyi çevirmişdi; indi isə araşdırmağa bu həvəsdən gələn davamlılıq, sabitlik və dərinliklə həsr olunurdu və əqli fəaliyyətin zirvəsində, qazanılmış bilikdən sonra uzun müddət saxladığı təsiri, işini yerinə yetirdikdən sonra axınından ayrılmış bir su şaxəsi kimi azad edir. bilinmə, yüksək bir səviyyəsində, əlaqələr zəncirinin böyük bir hissəsini müşahidə edə bildiyi zaman onu həyəcan gətirir və o, təriflə dolu sözlərlə öyrəndiyi yaradılış parçasının möhtəşəmliyini, ya da dini formada ifadə etsək, öz yaradıcısının ululuğunu şərh edir. Solmi Leonarododa baş verən bu çevrilmə prosesini düzgün anlayıb. Leonarodonun “O mirabile necessita...” kimi təbiətin əzəmətli məcburiyyətini təbliğ etdiyi belə bir yerin nəqlindən sonra o, deyir:

LEONARDO DA VINCI: MÜQƏDDƏS ANNA SELBDRITT

(PARİSDƏKİ Luvr muzeyindəki rəsmə əsasən)

Leonarodo da VINCİNİN Su2 385

Təbiət elminin həssasiyyətə, əgər belə demək olar, dini hissəyə çevrilməsi — Vincinin əlyazmalarının xarakteristik xüsusiyyətlərindən biridir və yüzlərlə dəfə ifadə olunub....

Leonardo, qeyri-sərhədli və yorulmadan araşdırma həvəsinə görə italyan Favsta adlandırılmışdır. Lakin Favst trajediyasının əsasını təşkil edən, araşdırma həvəsinin həyat sevgisinə geri çevrilməsinə qarşı bütün qorxuları nəzərdən keçirərək, Leonardonun inkişafının Spinozanın fikir üsuluna yaxın olduğunu qeyd etmək olar.

Psixi hərəkət qüvvəsinin müxtəlif fəaliyyət növlərinə çevrilməsi, fiziki qüvvələrin çevrilməsi qədər itkili ola bilər. Leonardonun nümunəsi bu proseslərdə hansı digər məqamların izlənilməsi lazım olduğunu göstərir. Sevmək üçün əvvəlcə anlamaq lazımdır, bu gecikmə bir əvəzlikə çevrilir. Bilik yolu ilə irəliləyən adam sevməyi və nifrət etməyi daha çox itirir; o, sevgi və nifrətin ötəsində qalır. O, sevmək əvəzinə araşdırmışdır. Bəlkə də Leonardo həyatı digər böyük şəxslərin və digər sənətçilərin həyatına nisbətən sevgi baxımından daha kasıb olub. Digərləri üçün ən yaxşı şeyləri təcrübə etdikləri, yüksəldici və yeyən kimi qüvvətli həvəslər, onu əhatə etməmişdir.

Və digər nəticələr də var. O, həmçinin hərəkət etmək və yaratmaq əvəzinə araşdırmışdır. Dünya əlaqələrinin böyüklüyünü və onun zəruriyyətlərini hiss etməyə başlayan adam, öz kiçik Mənini asanlıqla itirir. Təəccüblə dolu, həqiqətən təvazökar olaraq, insan asanlıqla unudur ki, özü də bu fəaliyyət göstərən qüvvələrin bir hissəsidir və öz şəxsi qüvvəsinin ölçüsünə uyğun olaraq, dünyanın zəruri axışının bir hissəsini yaratmaq üçün cəhd etməlidir.

ı) Solmi, La resurrezione etc., s. 11.

Freud, IX. 25

to change, the world in which the small is no less wonderful and significant than the great.

Solminin dediyi kimi, Leonardo araşdırmağa başlamışdı. O, incəsənətinin xidmətinə girmək üçün bu addımı atırdı. İşıq, rənglər və perspektiv qanunlarını öyrənirdi. Təbiətin təqlidində məhərət əldə etmək istəyirdi. Digərlərinə də eyni yolu göstərməyi hədəfləyirdi. Bu biliklərin qiymətini artıq həddindən artıq qiymətləndirirdi. Sonra o, hələ də rəssamlıq ehtiyacının povodkunda olaraq, heyvanlar və bitkilər, insan bədəninin mütənasibliyi kimi rəssamlığın obyektlərinin tədqiqinə, onların xarici görünüşündən kənara, daxili quruluşları və həyat funksiyaları haqqında məlumat əldə etməyə, eləcə də sənətin təsvir tələbi ilə yönəldi. Və nəhayət, onu qüvvətli həvəs qovdu, belə ki, incəsənətin tələbləri ilə olan əlaqəsi kəsildi, ona görə də o, mexanikanın ümumi qanunlarını aşkar etdi, Arno vadisindəki qalıqların və qayalıqların tarixini təxmin etdi və nəhayət, öz kitabına böyük hərflərlə bu bilgiyi daxil etdi: “İl sole non si move.” O, təbiət elmlərinin hər bir sahəsinə tədqiqatlarını genişləndirdi, hər birində kəşfətçi və ya ən azından proqnozçu və yol göstərici idi. Lakin onun bilik üçün olan istəyi yalnız xarici dünya ilə bağlı idi; insanların ruhi həyatının öyrənilməsindən onu bir şey uzaqlaşdırırdı; “Academia Vinciana” üçün, onun şəxsi rəsmi əlamətlərini çəkdiyi bu məktəbdə, psixologiya üçün az yer var idi. Məkân.

ı) La resurrezione etc., s. 8: “Leonardo rəssamlara təbiətin öyrənilməsini qayda olaraq qoydu… sonra öyrənilmənin həvəsi əsas həvəsə çevrildi, o, incəsənət üçün deyil, bilik üçün bilik əldə etmək istədi.”

Marie Herzfeldin gözəl biografiya girişində (Yena, 1906) baxın. “Conferenze Fiorentine” 1910 və digər yerlərdəki ayrı-ayrı esselərdə onun elmi nailiyyətlərinin siyahısına.

Leonardo da Vinci 387

Əgər o, başlanğıc nöqtəsi kimi qəbul etdiyi incəsənət təcrübəsinə qayıtmağa çalışsa, onda özündə yeni maraq və psixoloji işinin dəyişmiş təbiəti səbəbindən pozğunluq hiss edirdi. Rəsm əsərində onu əsasən bir məsələ maraqlandırırdı, və bu bir məsələnin arxasında sonsuz sayda digər məsələlərin yaranmasını görürdü, çünki təbiət tədqiqatının sonsuz və tamamlanmayan prosesində bunu öyrənmişdi. O, əsəri onun mənimsədiyi böyük əlaqələrədən ayırmaq, onu izolyasiya etmək üçün öz tələblərini məhdudlaşdıra bilmirdi. Özündə düşüncələrə əsaslanan hər şeyi ifadə etmək üçün ən dərin cəhdlərdən sonra, o, əsəri qeyri-tam qoymalı və ya onu qeyri-tam elan etməli idi.

Rəssam bir dəfə tədqiqatçıyı öz xidmətçisi kimi işə götürmüşdü, lakin xidmətçi daha güclü oldu və sərhədini məhvedirdi.

Əgər bir şəxsin xarakter xüsusiyyətlərində Leonardo da Vinci kimi yalnız bir təlbatın çox güclü inkişaf etdiyini görürsək, bunu izah etmək üçün adətən daha ətraflı məlumat olmayan orqanik səbəblərlə bağlı olan xüsusi qabiliyyətə istinad edirik. Lakin nörozi xəstələr üzərindəki psikanalitik öyrənışlarımız bizə iki əlavə fərziyyəyə yönəldir. Hər bir halda onları təsdiqləməyi xoşlayarıq. Biz ehtimal edirik ki, həmin güclü həvəs şəxsin ən erkən uşaq yaşlarında özünü göstərir. Uşaq həyatının təsirilərindən onun üstünlüyü müəyyən edilir. Biz qəbul edirik ki, o, əslində özünü gücləndirmək üçün cinsi həvəs qüvvələrini cəlb edir. Daha sonra isə cinsi həyatın bir hissəsini əvəz edir. Belə bir insan, məsələn, başqasının sevgisini ifadə etdiyi kimi. Eyni cəddiyyətlə tədqiqatla məşğul olardı. Və sevmək əvəzinə tədqiqat edə bilərdi. Tədqiqat həvəsi ilə yanaşı, əksər digər

Hallarda, həvəsin xüsusi intensivliyini müşahidə etdikdə, onun cinsi gücləndirilməsi haqqında nəticə çıxarmağa hazırdıq.

İnsanların gündəlik həyatını müşahidə etmək bizə göstərir ki, əksəriyyəti cinsi həvəslərinin böyük hissəsini peşə fəaliyyətinə yönəldir. Cinsi həvəs belə töhfələri vermək üçün xüsusi şəkildə uyğundur, çünki o, sublimasiya qabiliyyətinə malikdir, yəni öz əsas məqsədini digər, ehtimal ki, daha yüksək qiymətləndirilən və cinsi olmayan məqsədlərlə əvəz etmək qabiliyyətinə sahibdir. Əgər bizə bir şəxsin uşaq tarixi, yəni psixi inkişaf tarixi göstərir ki, uşaq yaşlarında həddən artıq güclü instinkt cinsi maraqlar xidmətində idi, onda bu proses sübut edilmiş hesab olunur. Yetkinlik dövrünün cinsi həyatında qeyri-adi zəifləmə müşahidə olunarsa, deməli, cinsi fəaliyyətin bir hissəsi indi ən güclü həvəsin fəaliyyəti ilə əvəz olunub kimi görünür — bu da əlavə təsdiqdır.

Bu Erwartungenin çox güclü tədqiqat qüvvətinin vəziyyətinə tətbiqi xüsusi çətinliklər yaradır, çünki uşaqlara həm bu ciddi qüvvəni, həm də fərqlənən cinsi maraqları malik olmağı etibar etmək çətindir. Lakin bu çətinliklər asanlıqla aradan qaldırıla bilər. Kiçik uşaqların bilik arzusunun dəlilini onların yorulmadan soruşduqları suallar təşkil edir ki, bu da yetkin şəxs üçün o zamanadək sirr qalır ki, bütün bu sualların əslində dolama yollar olduğunu və uşaq bunlar vasitəsilə yalnız bir sualı əvəz etmək istədiyini anlayana qədər. Uşaq böyüyüb başa düşən zaman, bu bilikəmək istəyinin ifadəsi tez-tez birdən dayanır. Lakin psikanalitik tədqiqat tam aydınlaşdırma verir, çünki o, bizə öyrədir ki, bir çox, əgər əksəriyyət, ən azından ən yetkin uşaqlar üçün təxminən üç yaşından başlayaraq uşaq cinsi tədqiqatı dövrü adlanan bir dövrü keçirirlər. Bu yaşda uşaqlarda bilikəmək istəyi, bildiyimiz qədər, spontan olaraq yaranmır, lakin əhəmiyyətli bir təcrübənin təsiri ilə, yəni qardaşın yaranması və ya xarici təcrübələrə əsasən qorxulan qardaşın yaranması ilə uyğun olaraq canlanır, burada uşaq öz egoistik maraqlarına təhdid kimi baxır. Tədqiqat uşaqların haradan gəldiyini soruşmağa yönəlib, tıpkı uşaq bu qədər arzuolunan hadisənin qarşısını almaq üçün vasitələr axtarırmış kimi. Biz təəccüblə öyrəndik ki, uşaq verilən izahlara inanmır. Məsələn, elə mifoloji dəqiq olan pələng haqqında hekayəni qəti şəkildə rədd edir. Bu inanmamaq hərəkəti ilə o, öz zehni müstəqilliyini qeyd edir. Tez-tez yetkinlərlə ciddi ziddiyyətdə hiss edir. Həqiqətən heç vaxt onlara bağışlamır ki, bu hadisədə onu yalanla ələ salmışlar. O, öz yolları ilə araşdırır. Uşağın ana bətnindəki Aufenthaltını təxmin edir. Öz cinsiyyət hərəkətləri ilə yönəldilərək uşaq əmələ gəlməsinin qidalanmadan asılı olduğunu, bağırsaq yolu ilə doğulduğunu, atasının çətin başa düşülən rolu haqqında fikirlər yaradır. Artıq o dövrdə cinsi aktın mövcudluğunu hiss edir. Bu da ona düşmənca və zorakılıq kimi görünür. Ancaq onun öz cinsiyyət təbiəti uşaq sahibi olmağa hələ hazır olmadığı kimi, uşaqların haradan gəldiyini araşdırması da nəticəsiz qalır və tamamlanmadan dayandırılır. Zehni müstəqilliyinin ilk sınanmasında bu uğursuzluq təsiri çox davamlı. Dərin depressiv təsir yaradır.

Uşaq cinsi tədqiqat dövrü, güclü cinsi sıxışdırmanın bir dalğası ilə bitmişdirsə,

i) Bu ehtimala qarşı gələn iddiaların möhkəmləndirilməsi üçün “Beş yaşlı oğlanın fobiyasının təhlili” əsərinə baxın, 1909 [Ges. Yazılar, cild. VIII] və oxşar müşahidələrə. "Infantilen Sexualtheorien‘, haqqında 1908-ci ildə bir məqalədə [Ges. Əsərlər, cild. V], yazdım: „Ancaq bu kimi düşünmə və Zweifeln bütün sonrakı problemlər üzərində aparılan fikir işləri üçün nümunəvi olacaq və ilk uğursuzluq hər zaman təsirini ləngidici şəkildə davam etdirəcək.“

Üç fərqli imkan onun əvvəlcədən cinslərlə bağlı qarışıqlığından irəlilən araşdırma hərəkətinin gələcəyinə aid çıxarılır. Ya araşdırma cinslərin qəribəsinə qatılır, bilik ümidinin bundan sonra qeyri-əlavə təsirə məruz qalmaması və intellektin pulsuz fəaliyyəti bəlkə daimi olaraq məhdudlaşdırılmasına səbəb olur, xüsusilə ki, tərbiyə ilə dərhal sonra dini düşünməyə mane olan güclü qoruyucu qüvvət tətbiq olunur. Bu neyrotik qərbət növüdür. Biz çox yaxşı başa düşürük ki, belə əldə edilmiş düşünmə zəifliyi neyrotik xəstəliyin baş verməsinə effektiv şəkildə kömək edir. İkinci növdə intellektual inkişaf kifayət qədər güclüdür ki, onun tərəfindən cinslərlə bağlı qarışıq təsirə qarşı durmuş olsun. Bir neçə zaman sonra uşaqlıq cinslərlə bağlı araşdırmanın itirilməsi ilə, intellektin gücü artarkən, köhnə əlaqəni xatırlayıb, cinslərlə bağlı qarışıq təsirə qarşı kömək etməyə çalışır və qarışıq cinslərlə bağlı araşdırma qarışıq təsirin qarşısını almaq üçün qaytarılır, lakin bu qarışıq təsir dəyişdirilmiş və azad olmayan şəkildə qaytarılır, amma kifayət qədər güclüdür ki, düşünməni cinslərlə bağlı təsirə çevirsin və intellektual əməliyyatları əsl cinslərlə bağlı proseslərin zövq və qorxusu ilə təkərələndirsin. Burada araşdırma cinslərlə bağlı fəaliyyətə çevrilir, çox vaxt istisna olunmayan şəkildə, düşünmədə tamamlanma hissi, aydınlaşma hissi, cinslərlə bağlı razılaşma yerinə qoyulur; amma uşaqlıq araşdırmasının sonuncu xüsusiyyəti yenidən burada təkrarlanır, çünki bu düşünmə heç vaxt sona barmır və tapılan intellektual hissənin həll hissi həmişə daha uzaqda qalır.

Üçüncü, ən nadir və ən tamamlanmış tip, xüsusi qabiliyyət sayəsində fikir maneəsindən və nevrozik fikir zəbtindən qaçır. Cinsi sıxışdırma burada da baş verir, lakin ona cinsi zövqün bir hissəsini bədənaltıya yönləndirmək mümkün olmur; libido sıxışdırmanın taleyindən qaçır, çünki başlanğıcdan etibarən biləkliyə sublimasiya olunur və Léonardo da Vinci 391 üçün tədqiqat həvəsinin gücləndirilməsi kimi özünü ifadə edir. Burada da tədqiqat bir növ zəbt və cinsi fəaliyyətin əvəzinə keçir, lakin əsasında yatan ruhi proseslərin tamamilə fərqli olması (bədənaltıdan çıxış əvəzinə sublimasiya) nevrozun xarakterini yoxa çıxarır, uşaq cinsi tədqiqatının əsas kompleslərinə bağlılıq yox olur və həvəs intellektual maraq üçün azad şəkildə fəaliyyət göstərə bilir. Onu sublimasiya olunmuş libidonun sublimasiya olunmuş libidonun artırılması ilə bu qədər gücləndirdiyi cinsi təzyiqə hələ də borcludur və bu səbəbdən cinsi mövzularla məşğul olmaqdan çəkinir.

Léonardoda güclü tədqiqat həvəsinin cinsi həyatının zəifləməsi ilə birlikdə gəlməsini nəzərdən keçirdikdə, onu bizim üçüncü tipin nümunəsi kimi qəbul etməyə meylli olarıq, çünki onun cinsi həyatı sənətvi homoseksuallığa məhdudlaşır. Cinsi maraqlar üçün biləkliyin uşaq dövründə fəaliyyət göstərdikdən sonra. Onun libido-unun əksər hissəsini tədqiqat həvəsinə sublimasiya etməsi. Onun varlığının əsası və sirridir. Lakin bu fikir üçün sübut vermək çox asan deyil. Bunun üçün onun ilk uşaq illərindəki psixoloji inkişafına dair məlumatlara ehtiyacımız olar və həyatı ilə bağlı məlumatlar qədər az və qeyri-müəyyən olanda, üstəlik öz nəslimizdən olan şəxslərin hətta müşahidəçilərin diqqətindən yayınan vəziyyətlərlə bağlı məlumat almaq barədə ümid etmək əlbəttə ki, ağılsızlıq olar.

Léonardonun gəncliyi haqqında çox az şey bilirik. O, 1452-ci ildə anadan olub. Vinci-də, Florensiya və Empoli arasında kiçik şəhərçiyə. O, qanunsuz uşaq idi. Lakin o dövrdə bu, ağır mədəni çirkinlik kimi qəbul edilmirdi. Atasının adı Ser Piero da Vinci idi. O, notar idi. notarlardan və torpaq sahiblərindən ibarət ailənin nəslindən olan şəxs. Onun ailəsinin adını

Anası Katarina idi, ehtimal ki, kəndli qızı, sonra isə Vinqinin digər sakini ilə evlənmişdi. Bu ana Leonardonun həyat hekayəsində daha qarşımıza çıxmır; yalnız şair Merezkovski onun izini tapmaq iddiasında olur. Leonardonun uşaqlığı haqqında yeganə etibarlı məlumat 1457-ci il tarixli Florensiya vergi katastrından alınır, hansında ki, Vinçi ailəsinin ev sakinləri sırasında Leonardo Ser Pyeronun beş yaşlı qanuni olmayan övladı kimi qeyd olunub.” Ser Pyeronun Dona Albiera ilə evliliyi uşaqsız qaldı, buna görə də kiçik Leonardo atasının evində böyüdülə bildi. O, bu ata evini yalnız sonradan tərk etdi, hansı yaşda olduğu bilinmədən, Andrea del Verrokkionun emalatxanasına şagird kimi daxil olduqda. 1472-ci ildə Leonardonun adı artıq "Rəssamlar Kompaniyasının" üzvləri siyahısında yer alırdı. Budur hamısı.

ı) Scognamiglio, eyni əsər, s. 15.

Mənə məlum olan qədər, Leonardo yalnız bir dəfə elmi qeydlərindən birinə uşaqlıq dövrünə aid bir xatirə daxil etdi. Qarğanın uçması haqqında olan bir yerə gəlincə, o, birdən özünü dayandırır və özündə yaranan, çox erkən yaşlara aid xatirəyə yönəlir.

“Görünür, mənə qarğayla məşğul olmaq qədər dərin şəkildə mənə qəsd edilmişdi, çünki uşaq yaşlarımın ən erkən xatirələrindən biri budur: mən hələ qızaqda idim ki, bir qarğa mənə enib, qanadı ilə ağzımı açdı və bir neçə dəfə bu qanadı ilə dəməyimə toxundu.” *

Yəni, uşaq xatirəsi — və çox qəribə növü. Məzmunu və onun yerləşdirildiyi yaş dövrü səbəbilə qəribə. Bir insanın körpəlik dövrünə aid xatirələrinin qorunub saxlanması mümkündür, lakin bu hələ ki, etibarlı şəkildə təsdiqlənməmişdir. Lakin Leonardonun bu xatirəsində bir quşun uşağın ağzını quyruğu ilə açdığı iddia olunur, bu qədər ehtimal ki, nağıl kimi səslənir

1) “Bu yazı qarğanın barəsində aydındır ki, mənim qədər mənə qəsd edilmişdir, çünki mənim uşaq yaşlarımın ilk xatirəsində mən qızaqda idim ki, bir qarğa mənə gəlib, qanadı ilə ağzımı açdı və bir neçə dəfə bu qanadı ilə dəməyimə toxundu.” (Cod. atlant. F. 65 V. Scognamiglio göstərir.)

haft, dass eine andere Auffassung, die beiden Schwierigkeiten mit einem Schlage ein Ende "macht", sich unserem Urteile besser empfiehlt. Jene Szene mit dem Geier wird nicht eine Erinnerung Leonardos sein, sondern eine Phantasie, die er sich später gebildet und in seine Kindheit versetzt hat." Die Kindheitserinnerungen der Menschen haben oft keine andere Herkunft; sie werden überhaupt nicht, wie die bewussten Erinnerungen aus der Zeit der Reife, vom Erlebnis an fixiert und wiederholt, sondern erst in späterer Zeit, wenn die Kindheit schon vorüber ist, hervorgeholt, dabei verändert, verfälscht, in den Dienst späterer Tendenzen gestellt, so dass sie sich ganz allgemein von Phantasien nicht strenge scheiden lassen. Vielleicht kann man sich ihre Natur nicht besser klar machen, als indem man an die Art und Weise denkt, wie bei den alten Völkern die Geschichtsschreibung entstanden ist. Solange das Volk klein und schwach war, dachte es nicht daran, seine Geschichte zu schreiben; man bearbeitete den Boden des Landes, wehrte sich seiner Existenz gegen die Nachbarn, suchte ihnen Land abzugewinnen und zu Reichtum zu kommen. Es war eine heroische und unhistorische Zeit. Dann brach eine andere Zeit an, in der man zur Besinnung kam, sich reich und mächtig fühlte, und nun entstand das Bedürfnis zu erfahren, woher man

Havelok Elliz, “Journal of mental science” (iyul 1910) jurnalında bu əsərin sevimli qiymətləndirilməsində yuxarıda qeyd olunan fikrə qarşı itiraz etdi: Leonardonun bu xatirəsi çox yaxşı real əsas ola bilərdi, çünki uşaq xatirələri adətən insanlar düşünənə qədər çox uzağa gedir. Böyük quş əslində qartal olmaq məcburiyyətində deyildi. Mən bu fikri asanlıqla qəbul edirəm və çətinliyi azaltmaq üçün aşağıdakı fərziyyəni irəli sürürəm: ana böyük quşun uşağı ziyarətini, onu əhəmiyyətli bir əlamət kimi qəbul etməsi asan olan hadisəni müşahidə etmiş və sonra uşağa bir neçə dəfə bunu danışmışdır ki, uşaq bu hekayəyə dair xatirələri saxlayıb və sonra tez-tez olduğu kimi, bunu öz yaşayışına aid xatirə ilə səhv salıb. Bu dəyişiklik təqdimatımın əlaqədarlığını gücləndirir. İnsanların uşaqlıq dövrü haqqında gec yaranan fantaziyaları. Əslində adətən bu unudulmuş əvvəlki dövrün kiçik həqiqətlərinə əsaslanır. Beləliklə, həqiqətin əhəmiyyətsizliyini nümayiş etdirmək və onu Leonardonun qartal olaraq təyin etdiyi quşun və onun qəribə hərəkətləri ilə belə bir şəkildə tərtib etmək üçün gizli bir motiv lazımdır.

Leonardo da Vincinin 595-ci ilə gəlməsi və necə olduqunun. Hazırkı dövrün təcrübələrini davamlı olaraq qeyd etməyə başlamış tarixçilik, geriyə doğru keçmişə baxmağa başladı. Ənənələri və əfsanələri topladı, köhnə dövrlərin qalıqlarını adət və ənənələr kimi təfsir etdi. Beləliklə əvvəlki dövrün tarixini yaradıb. Bu əvvəlki tarixin əslində keçmişin bir əksinə deyil, hazırkı dövrün fikirlər və istəklərinin ifadəsi olması qətiyyən qəzəbli idi, çünki xalqın xatirəsindən çox şey silinmiş, digərləri pozulmuş, keçmişin bəzi izləri hazırkı dövrün mənasında yanlış başa düşülmüş və əlavə olaraq, insanlar obyektiv bilək arayışından deyil, öz dövrünə təsir etmək, onları təşviq etmək, yüksəltmək və ya onlara aynanı göstərmək istəyindən tarix yazmışdılar. Bir insanın yetkinlik dövrünün təcrübələri haqqında bilinən xatirəsi tamamilə bu tarixçiliyə bənzəyir və onun uşaq xatirələri, yaranma və etibarlılıq baxımından, həqiqətən xalqın əvvəlki dövrünün gec və tendensiyalı şəkildə düzəldilmiş tarixinə uyğundur.

Əgər Leonardonun uşaq yatağında quşun ona gəlməsi haqqında hekayəsi yalnız gec yaranmış bir fantaziya olsa, onda onunla daha uzun məşğul olmaq mənasız gələ bilər. Onların izahı üçün kifayətlənmək olar. Açıq meyl ilə. Quş uçuşu problemi ilə məşğuliyətinə taleyin təyini kimi bir möqəm verən. Lakin bu qiymətləndirmə, xalqın əvvəlki tarixindəki əfsanələr. Ənənələr və təfsirlərin materialını yüngül şəkildə tərk etmək kimi. Eyni nəzərə alınmamışlıq ediləcək. Bütün pozulmalar və yanlış başa düşüklərə baxmayaraq, keçmişin həqiqəti onlarla təmsil olunur. Onlar xalqın əvvəlki dövrünün təcrübələrindən yaradılmışdır. Bir zamanlar güclü və indi də təsirli olan motivlərin nəzarətində. Və yalnız bilik vasitəsilə...

If all effective forces could reverse this distortion, we would be able to uncover the historical truth behind this legendary material. The same applies to childhood memories or fantasies of individuals. It is not irrelevant what a person believes they remember from their childhood; typically, behind those remnants of memory that the individual themselves does not understand, lie invaluable testimonies regarding the most significant traits of their psychological development. Since psychoanalytic techniques provide excellent tools to bring this hidden content to light, we are permitted to attempt filling the gap in Leonardo's life history through an analysis of his childhood fantasy. Even if we do not achieve a satisfactory degree of certainty in doing so, we must console ourselves with the fact that no better fate awaited many other investigations into this great and enigmatic man.

i) Mən bundan sonra başqa bir böyük şəxsində. Başa düşüləməmiş uşaq xatirəsinin belə istifadəsini cəhd etmişəm. Qoetin təxminən altmış yaşlarında yazdığı “Şiir və həqiqət” adlı həyatını təsvir edən əsərin ilk səhifələrində deyilir ki, qonşuların təşviqi ilə o, kiçik və böyük keramika əşyalarını pəncərədən küçəyə atıb qırırdı — və bu, o, özünün ən erkən yaşlarından danışdığı yeganə sahne idi. Onun məzmununun tamamilə əlaqəsizliyi, digər uşaqların — kiçik və adi insanların — uşaq xatirələri ilə onun uyğunluğu. O anda Qoetin bacarığının adını çəkməməsi. O zaman üç qırx beş yaşındaydı, ölümündə isə təxminən on yaşındaydı. Bu məni həmin uşaq xatirəsinin təhlilinə cəlb etdi. O, həmin uşağı daha sonra qeyd edir. Uşaq illərindəki çoxsaylı xəstəliklərə toxunarkən. Mən orada onu başqa bir şeylə əvəz etməyi ümid edirdim. Bir şey, ki, Qoetin təsvirinin ümumi kontekstinə daha yaxşı uyğun gələr. Həyat hekayəsində ona verilən yer və saxlanılma qədər dəyərli olsun. Kiçik təhlil [“Şiir və həqiqət”-dən bir uşaq xatirəsi, 1917, Ges. Yazılar, cild. X] indi qabahat törədən daxilolmanı pisləyən maqik hərəkət kimi xidmətin atılmasını etimad etməyə imkan verdi və hadisənin danışıldığı yer, ikinci oğlanın Goethenin anası ilə münasibətinə uzun müddət təsir edə bilməməsinin triumphunu bildirməlidir. Keçmişdə belə geyinmələrlə qorunmuş ən erkən uşaq illəri xatirəsinin anaya aid olması — Qöte və Leonardoda olduğu kimi — bunda təəccüblənəcək nə var?

Leonardo da Vinci 397

Bu tərcümə isə sevgi-istəklə əlaqəli olur: quyruq, “coda” — kişiyə aid ən məşhur simvollardan və əvəz edici adlardan biridir, italyan dilində digər dillərdə olduğu kimi; fantaziyada qeyd olunan vəziyyət — qarğa uşağın ağzını açır və quyruğu ilə onun içində hərəkət edir — bu, fellasiyanı, yəni kişiyə aid orqanı əməkdaşın ağzına daxil etmək üçün cinsi əməliyyatı əks etdirir. Tərcümə italyan dilində başqa dillər qədər, kişinin cinsi üzvünü ifadə edən ən tanınmış simvollardan və eynək adlardan biri olan "kuyruk", yəni "coda" sözünə erotik mənada yönəlir; uşaq ağzını açan və quyruğu ilə orada yaxşıca hərəkət edən bir çaylak quşunun təsəvvür olunan vəziyyəti fellasiya, yəni cinsi üzvün istifadə olunan şəxsin ağzına daxil edilməsi aktı təsəvvürü ilə üst-üstə düşür. Qəribəcəsinə də, bu fantaziyanın demək olar ki, həmişə passiv xarakter daşıması; o, qadınlara və ya passiv homoseksuallara (cinsi əlaqədə qadın rolunu oynayanlara) məxsus bəzi yuxulara və fantaziyalara da oxşayır.

Əlbəttə, bu qəzəb bizə heç bir zaman Leonardonun uşaq fantaziyasının nə demək olduğunu deyə bilməz; əks tərəfdən, Leonardo özü bu fantaziya ilə açıq-aydın razılaşmışdır və biz, əgər istəsək, bu fantazyanın hər bir ruhi yaradıcılıq kimi — şim kimi, vizya kimi, delirium kimi — müəyyən bir məna daşıması lazım olduğunu ümid etməyə davam edirik. Aydındır ki, bu qəzəb bize Leonardonun uşaq fantaziyasının nə demək olduğunu heç vaxt deyə bilməz; digər tərəfdən, Leonardo bu fantaziya ilə ən açıq şəkildə özünü əlaqələndirmişdir və biz gözləntini — istəsəniz, qərəzi — buraxmıram ki, belə bir fantaziya hər psixi yaradılış kimi, bir şim, bir viziya, bir delirium kimi müəyyən mənaya malik olmalıdır. Ona hələ son sözünü demədiyi üçün. Analitik işə bir müddət ədalətli şəkildə diqqət yetirək.

Kişi üzvlərinə suxur etmək üçün onları ağza almağa meylli olma, burjuva cəmiyyətində aşağıdakılara daxil olan

When counted among the most repulsive sexual perversions, this phenomenon occurs very frequently in women of our time—and, as ancient artworks prove, also in earlier periods—and seems to shed its offensive character entirely during states of infatuation. Physicians encounter fantasies based on this inclination even in female patients who have not learned about the possibility of such sexual gratification through reading von Krafft-Ebing's "Psychopathia sexualis" or via other means. It appears that women can easily generate such wish-phantasies on their own. Research teaches us, however, that this situation, so heavily condemned by custom, allows for the most harmless derivation. It is nothing other than a reworking of another situation in which we once all felt comfortable: during infancy ("essendo io in culla"), when we took the mother's or nurse's nipple into our mouths to suckle. The organic impression of this first life pleasure has likely remained indelibly engraved; when the child later encounters the cow's udder—which functionally is a nipple but, in shape and position on the abdomen, resembles a penis—it acquires the precursor for the later formation of those offensive sexual phantasies.

İndi anlayırıq, niyə Leonardo qəhrəmanının qartal ilə baş verən iddia olunan təcrübəsini öz uşaq yaşlarına köçürür. Bu fanteziyə əslində ana südünə döş əmizmə və ya döşdən əmizdirilmə xatirəsi aiddir, bu gözəl insan səhnəsini o, digər bir çox rəssamlar kimi Məryəm Ana və uşağı ilə birlikdə fırça ilə təsvir etməyə çalışmışdır. Lakin həmçinin qeyd edək ki, hələ də başa düşmürük ki, bu

i) Buna bax: „Histeriya analizinin bir parçası“, 1905 [Ges. Yazılar, cild. VIII]

Leonardo da Vinci tərəfindən 399 həm kişi, həm də qadın üçün eyni dərəcədə mühüm olan Leonardo haqqında xatirə. Passiv homoseksual fanteziyaya çevrilib. Biz müvəqqəti olaraq homoseksuallığın ananın süd dodağından süd içmə ilə hansı əlaqədə olduğunu soruşmağı tərk edirik və sadəcə xatırlayırsınız ki, tarixi mənbələr Leonardonu həqiqətən homoseksual hiss edən bir şəxs kimi təsvir edirlər. Bizə eyni dərəcədə mühüm olan, Leonardonun gəncliyində bu ittihamın əslində doğru olub-olmamasıdır; biz üçün hər hansı bir şəxsə invertasiyanın xüsusiyyətini verərkən əsas hərəkət deyil, hisslərin mövqeyidir.

Leonardo-nun uşaqlıq fanteziyasının başqa bir anlaşılmayan addımı əvvəlcə diqqətimizi cəlb edir. Fantaziyayı ananın süd verdiyi kimi təfsir edirik və ananı — qartal ilə əvəz etmişik. Bu qartal haradan gəlir və bu yerdə necə yaranır?

Burada belə uzaq bir fikir təklif olunur ki, ondan imtina etməyə cəhd edə bilərsiniz. Köhnə Misirin müqəddəs şəkillərində ananı qartal şəklində təsvir edirdilər. Bu Misirlilər həmçinin qartal başlı və ya bir neçə başlı, ən azından biri qartal başlı olan bir anəvi ilahəni ibadət edirdilər. Bu ilahənin adı „Mut“ kimi oxunur; bu sözün bizim „ana“ sözümüz ilə səs oxşarlığı sadəcə təsadüfi midir? Beləliklə, qartal həqiqətən anayla əlaqədardır, amma bu bizə nə kömək edə bilər? Biz Leonardonun bu bilikləri tələb edə bilərikmi, əgər hierogliflərin oxunması yalnız Fransua Şampolyon (1790–1832) tərəfindən uğurla həll olunubsa?

Bizə maraqlı olar ki, bu da hansı yolla

i) Horapollo, Hieroglyphica I, 11. Mnrepx 82 ypdyovreg...... yünz Coypapoürtv. 2) Roscher, Ausf. Lexikon der griechischen ve römischen Mythologie. Artikel

Mut“, II. Bd., 1894—ı897. — Lanzone, Dizionario di mitologia egizia. Torino 1882, 3) H. Hartleben, Champollion. Sein Leben und sein Werk, 1906.

Yalnız qədim misirliyən yalnız qəribəni analarlıq simvolu kimi seçməyə nail olmuşdur. Misirlilərin din və mədəniyyəti qədim yunan və romiyələr üçün elmi maraqlılıq mənbəyi olmuşdu və biz özümüz misir anıtlarını oxumağa başlamazdan əvvəl, klassik qədimlikdən qalğan bəzi yazılışlar vasitəsilə müəyyən məlumatlar əldə etmişdik. Bu yazılışlar Strabon, Plutark, Ammian Marcellus kimi tanınmış müəlliflərdən ola bilər və ya Qədimlikdən qalğan, mənşəyi və yazılma tarixi qeyri-müəyyən olan, Horaqlof və Nilusun qədim misir yazıları ilə bağlı olan və Hərəm Trismegistos adı altında qalğan şərq dini mələklərin məktubları kimi tanınan kitablar kimi olur. Bu mənbələrdən bizə məlum olur ki, qəribə analarlıq simvolu kimi qəbul edilmişdi, çünki insanlar qəribənin yalnız qadın olması və bu cür qəribələrdən erkək olmadığını düşünmüşdü. Qədim rəsmlər və təbiət tarixinin bu qədim təsəvvüründən fərqli olaraq, skarabeyslərə (misirlilər tərəfindən tanrı kimi qəbul edilən xəstələr) görə, yalnız erkək olaraq qəbul edilmişdi.

Əgər quşlar yalnız dişilərdirsə, onların döllənməsi necə baş verirdi? Horapolloun bir yerində bu məsələ barədə yaxşı izah verilir. Müəyyən bir vaxtda bu quşlar uçarkən dayanır, cinsi orqanlarını açır və küləkdən qəbul edirlər.

İndi biz qısa müddət əvvəl absurd hesab edərək rədd etməli olduğumuz bir şeyi olduqca ehtimal olunacaq hesab etməyə gözlənilmədən gəldik. Leonardo bilir ki, elə bu təsvir sayəsində Mısırlılar quşu ona borcludur.

1) „yöna 3% äppeva ob parıyeveodal more, HAAR ImAelas amkras“ bei v. Rimli. Həyatın androqin ideyası haqqında. Yıllıq jurnal: cinsiyyət aralıq mərhələləri, V cild, 1903, s. 732-2) Plutarx: Misirlilər, qurquşunlar kimi, yalnız kişilərin olduğunu düşünüblər; beləliklə, qarğalar arasında kişilərin olmadığını qərara alıblar.

3) Horapollon Niloinin Hieroglyphica, tərtib edən Konrad Leemann, Amsterdam, 1835. Qarğalarla əlaqəli sözlər belədir (s. 14): pnrepa ptv Eneıöh appev. Ev Tobtw tw yeyaı ray Lcbwy oby Ömäpyst.

Leonarado da Vincinin 401-ci səhifəsində ananın anlayışını yazdığını çox yaxşı bilirdilər. O, ədəbiyyat və elm sahələrinin bütün istiqamətlərinə. Interesse göstərən bir çox oxucu idi. Atlantik kodexində onun müəyyən bir vaxtda sahib olduğu bütün kitabların siyahısı var, həmçinin dostlarından icarəyə aldığı digər kitablar haqqında çoxlu qeydlər və Fr. Rixter tərəfindən onun qeydlərindən toplanmış ekstraktlar əsasında. Onun oxuduğu kitabların həcmini təxmin etmək çox çətin olar. Bu ədəddən kənar fizioloji məzmunlu qədim və eyni dövrün əsərləri də yox deyil. Bu kitabların hamısı o dövrdə çapda mövcud idi. Xüsusilə Milan İtaliyada yeni kitab çapçılığının əsas mərkəzi idi.

İndi irəli getdikdə, Leonardonun qarğa əfsanəsini bildiyi ehtimalını təsdiq edən bir məlumatla qarşılaşırıq. Horapollonun tərtibçisi və şərhi, artıq alıntı etdiyimiz mətnə (s. 172): Digər tərəfdən, qarğalar haqqında bu əfsanəni kilsə ataları cəldcə qəbul etdilər ki, qadının doğuşunu inkar edənlərə təbiətin özündən alınan bir hujjət ilə cavab versinlər; buna görə də, bu mövzu hər yerdə rast gəlinir.

Beləliklə, qarğaların tək cinsli olması və onların hamilə qalması haqqında əfsanə, skarabeylər haqqında analog əfsanə kimi nəzərsiz bir anekdot kimi qalmamışdı; kilsə ataları, müqəddəs tarixə şübhə ilə yanaşanlara qarşı təbiət tarixinə əsaslanan bir hujjət olaraq ondan istifadə etmişdilər. Əgər qədim dövrlərdən gələn ən yaxşı xəbərlərə görə çalğılar yalnız küləyin təsiri ilə doğurursa, niyə bir insan qadını da eyni şəkildə doğurmaq olmasın? Bu səbəbdən Verwertbarkeit kilsə ataları "demək olar ki, hamısı" quş fablasını təbliğ edirdilər.

ı) E. Müntz, Leonardo da Vinci, Paris, 1899, s. 282. 2) Müntz, l.c. Freud, IX. 26

4. erzählen, və indi şübhəsiz ki, o, bu qədər güclü himayə sayəsində Leonardonun da tanınmasına səbəb olub.

Leonardo-nun qarğalar haqqında fantaziyasının yaranma prosesini. İndi aşağıdakı kimi təsəvvür edə bilərik. Bir dəfə o, bir kilsə atası və ya təbiət tarixi kitabında qarğaların yalnız dişilər olduğunu və erkəklərin köməyi olmadan təkbaşına nəslini davam etdirə bildiyini oxuyanda, onun daxilində bir xatirə doğuldu, ki, bu xatirə sonradan həmin fantaziyaya çevrildi; bu fantaziya isə onun da belə bir qarğanın uşağı olduğunu, anasının, amma atasının olmamasını bildirirdi. Əlavə olaraq, qədim təsirlərin yalnız özünəməxsus şəkildə ifadə oluna biləcəyi kimi, anasının göğsündən aldığı zövqün bir təkrar səsi də əlavə olundu. Müəlliflər tərəfindən qurulan, hər bir rəssama sevimli olan, uşağı ilə müqəddəs qadının təsviri haqqında istinad, bu fantaziyanı ona qiymətli və mənalı göründüyünü təmin etməlidir. O, artıq Xristus uşağına, bir qadının deyil, həmçinin bütün insanlığın möhtəşəm qurtarıcı və rahatlandırıcısına bənzəməyə başlamışdı.

Uşaqlıq fantaziyasını analiz edərkən, biz onun həqiqi xatirə məzmununu, onu dəyişdirən və pozan sonrakı motivlərdən ayırmağa çalışırıq. Leonardo halında indi biz fantaziyanın həqiqi məzmununu tanıdığımızı düşünürük; ananın qarğaya əvəz olunması, uşaq atasını itirdiyini və anası ilə tək qaldığını göstərir. Leonardo-nun qanunsuz doğulması faktı, onun qarğalar haqqında fantaziyası ilə uyğundur; yalnız ona görə o, özünü qarğanın uşağı kimi qiymətləndirə bilmişdir. Lakin gəncliyindən bizə ən yaxın etibarlı fakt kimi məlum oldu ki, o, beş yaşındayken atasının evinə qəbul edildi; bunun hansı vaxt baş verdiyi, anadan dərhal sonra mı, yoxsa o qeydiyyatdan bir neçə həftə əvvəl mi — tamamilə naməlumdur. Beləliklə, qarğalar haqqında fantaziyasının təfsiri gəlir və bizə öyrədir ki, Leonardo da da Vinci da da Vinci-nin həyatının əsaslı ilk illərini atası və qaynana ilə deyil, yoxsul, tərk edilmiş, həqiqi anası ilə keçirmişdir, beləliklə də atasını itirmək üçün vaxtı olmuşdur. Bu, psikanalitik cəhdlərin əldə etdiyi tək nəticə kimi çox zəif görünür. Hələ də riskli olan bu hal, daha dərin araşdırmalarla mənasını artıracaq. Həqiqətən, Leonardonun uşaqlıq dövründəki real şərtlərin təhlili də bu etibarlılığa kömək edir. Məlumatlara görə, onun atası Ser Piero da da Vinci, Leonardonun anadan olmasının həmin ilində nəcib Donna Albierayla evləndi; bu evlilikdə uşaq olmaması, oğlanın beş yaşındakı, qeydiyyatla təsdiqlənmiş, atasının və ya daha doğrusu, böyük atasının evinə qəbul edilməsinə səbəb oldu. İndi isə, hələ də uşaq gözləyən gənc qadına, başlanğıcdan təkbaşına qanunsuz nəslin tərbiyəsini təqdim etmək adət deyil. Əlbəttə, yalnız çoxsaylı məğlubiyyət illərindən sonra, əslində cəlbedici inkişaf etmiş, qanunsuz uşağı, uğursuz gözlənilən evlilik uşaqlarının əvəzinə qəbul etmək qərarına gəlmişdilər. Qarğalar haqqında fantaziyasının təfsiri ilə ən yaxşı uyğunluqda olmaqla, Leonardonun həyatının ən azı üç, ehtimal ki, beş ili keçmişdi, o, tək anasını bir atası və anası ilə əvəz edərkən. Amma o vaxt artıq gec idi. İlk üç və ya dörd yaş arasında ətraf aləmə qarşı təsirlər qəti şəkildə formalaşır. Bu reaksiya yolları heç bir sonrakı təcrübə ilə mənasını itirə bilməz.

Əgər uşaq yaşının başa düşülə bilməyən xatirələri və onların əsasında qurulan fantaziyaların insanın ruhi inkişafından ən vacib olanlarını əks etdirməsi doğrudursa, o zaman Leonardonun ilk yaşlarını yalnız anası ilə keçirdiyini “qarğa fantaziyası” ilə möhkəmlənmiş fakt, onun daxili həyatının formalaşmasında hərəkətverici təsir göstərmiş olmalıdır. Bu konstelasiyanın təsirləri arasında uşağın olmaması mümkün deyildi, hansı ki

4.04. Leonardo da Vinçinin uşaq yaşlarından bir xatirəsi ona digər uşaq-lardan daha çox problem verirdi; o, bu sirrlər haqqında xüsusi bir cəddiyyətlə düşünməyə başlamış və çox erkən, uşaq doğulmasının mənbəyi haqqında böyük suallarla əziyyət çəkən bir araşdırıcı olmuşdu. Onun araşdırmaları ilə uşaq yaşlarının tarixi arasında olan bu əlaqənin hissi, daha sonra onu belə bir ifadəyə gətirib çıxarmışdı: “Mənə həmişə qarğa tərəfindən uşaq yaşlarımın yatağında ziyarət edilməsi ilə qanadların hərəkətinin sirrini araşdırmaq qərara verilmişdi.” Qanadların uçmağına yönəlmiş kəşfiyyat arzusunu uşaq cinsi araşdırmalarından çıxarmaq, gələcəkdə asanlıqla həll olunacaq bir tapşırıq olacaq.

III

Leonar-do da Vinçinin uşaq fantaziyasında qarğa elementi həqiqi xatirə məzmununu təmsil edirdi; Leonardo öz fantaziyasını qurduğu əlaqə, bu məzmunun onun gələcək həyatı üçün əhəmiyyətini parlaq işıq altında göstərdi. Təhlil işi irəlilədikcə biz qəribə bir problemə rast gəlirik: niyə bu xatirə məzmunu homoseksual bir vəziyyətə çevrilmişdir? Uşağı süd verən ananın — daha doğrusu, uşaqın südü südən aldığı ananın — qarğa quşuna çevrildiyi, onun qanadını uşağın ağzına daxil etdiyi şəkildə təsvir olunur. Deirik ki, çalxanın "Koda"sı ümumi əvəzedici dil istifadəsinə görə kişilik cinsiyyət orqanı, yəni penis ola bilər. Amma biz anlaya bilmirik. Fantaziya fəaliyyəti tamamilə ananın quşunu kişilik əlaməti ilə təchiz edə bilir. Bu absürd qarşısında hiss edirik. Məntiqi mənaya endirmək mümkün olmayacaq.

Lakin biz ümidini itirməməliyik. Nə qədər görünüşcə absurdlük sərgiləyən yuxulara məcbur etmişik ki, onlar da öz mənasını etiraf etsin! Uşaqlıq dövrünün bir fantaziyası haqqında danışarkən, şimlərdən danışmaqdan daha çətin nə ola bilər!

Xatırlayaq ki, bir

Qəribəlik tək-tək rast gəlinir və biz onun yanına ikinci, daha da çox fikir çəkən birini tez-tez yerləşdiririk.

Misirlilərin qarğa başlı tanrıçası Mut, Drexlerin Roscherin lüğətində qeyd etdiyi kimi, tamamilə şəxsiyyətsiz xarakter daşıyır. İsis və Hathor kimi daha canlı şəxsiyyətli analıq tanrıçalarla tez-tez birləşdirilirdi. Lakin həmçinin özünəməxsus varlığını və ibadətini saxlamışdır. Misir panteonunun xüsusiyyəti ondan ibarət idi ki, ayrı-ayrı tanrılar sinkretizmdə qəbul olunmurdu. Tanrılar kompozisiyasının yanında sadə tanrı forması öz müstəqilliyini saxlamışdı. Bu toyuqbaşlı, ana təbiətli tanrıça qədim Misirlilər tərəfindən ən çox təsvirlərdə fələkli şəkildə təsvir olunurdu; qadın xüsusiyyətlərini göstərən süd bezləri ilə təchiz olunmuş bədəni, ərzində ərzinə yüksək vəziyyətdə olan kişilik üzvü daşıyirdı.

Beləliklə, Mut tanrıçasında da, Leonardonun toyuq fantaziyasında olduğu kimi, ana və kişilik xüsusiyyətlərinin eyni birləşməsi var idi! Bu uyğunluğu Leonardonun kitablarda öyrəndiyi məlumatlarla, o, ana toyuğun androqin təbiətini də bilirdi, deyə izah etməliyikmi? Bu ehtimal çox şübhəlidir; ona mövcud olan mənbələrin bu gözəl xüsusiyyət haqqında heç bir məlumat vermədiyi görünür. Daha məntiqlidir ki, bu uyğunluğu həm burada, həm də orada fəaliyyət göstərən, lakin hələ də naməlum bir ümumi motivə qaytarmaq.

Mifologiya bizə deyir ki, kişilik və qadın xüsusiyyətlərinin birləşməsi — androqin formalaşma — yalnız Mut tanrıçasına xas deyil, həmçinin İsis və Hathor tanrıçalarına da xasdır, lakin onlara yalnız ona görə ki, onlar da ana təbiətə malikdirlər və Mutla birləşdirilirlər. O, həmçinin bizə bildirir ki, Misirlilərin başqa tanrıları, məsələn, Saisdan gələn Neith, ki, sonradan yunan Athene olub,

i) Bax: Lanzone, l. c., T. CXXXVI— VII. 2)v. Römer, e.e.

Leonardonun da Vinci 407 əsəri əvvəlcə androqin, yəni hermafrodit kimi qəbul olunmuşdu və eyni şey, xüsusilə Dionisos dairəsindən olan bir çox yunan tanrıları, hətta sonradan qadın sevgi tanrıçası kimi məhdudlaşan Afrodita üçün də doğrudur. O, qadın Körper-ə birləşdirilmiş fallosun təbiətin yaradıcı ilkin gücünü ifadə etmək istədiyini. Və bütün bu hermafrodit tanrı təsvirlərinin yalnız kişilik və qadınlığın birləşməsinin. İlahi kamilik üçün layiqli təsvir verə biləcəyini bildirmək istəyə bilər. Lakin bu müşahidələrdən heç biri insan fantaziyasının, ona ana təbiətini bədənən təmsil edən bir formasını, kişilik gücünün ana təbiətinə qarşı olan işarəsi ilə təchiz etməyə heç bir itirilmiş hissə verməməsinin psixoloji sirrini izah etmir.

İzah uşaqlıq cinsiyyət nəzəriyyələrindən gəlir. Həqiqətən, kişilik genital orqanının ana təsviri ilə uyğunlaşdırıldığı bir dövr olmuşdu. Kişik uşaq öz marağını ilk dəfə cinsiyyət həyatının sirrlərinə yönəldərkən, öz genital orqanına olan maraq onu tamamilə əhatə edir. O, özünə çox bənzədiyinə görə başqa şəxslərdə bu hiss etməsinə baxmayaraq, Körpers-in bu hissəsini çox qiymətli və vacib hesab edir. O, başqa bərabər dəyərli Genitalbildung növünün olduğunu təxmin edə bilmədiyi üçün, bütün insanların, qadınların da daxil olmaqla, onun kimi bir üzvlük əldə etdiyini düşünməli olur. Bu əqibətçilik gənc alimin şüurunda belə möhkəm qurur ki, kiçik qızların genital orqanları haqqında ilk müşahidələr də onu pozmaq üçün qüvvətli deyil. Ancaq qəbul etmək üçün ona görə fərqli bir şeyin olduğunu hiss etsə də, qızda üzvlüyü tapmağın özü üçün bu hissin məzmunu kimi etiraf edir. Penisin yox ola biləcəyi fikri ona qorxulu, dözülməz bir təsəvvürdür, ona görə də o, aralıq həll axtarır:

That organ is also present in girls, but it is still very small; it will grow later.* If this expectation is not confirmed by later observations, he finds another way out. The organ was also there in the little girl, but it has been cut off, and a wound remains in its place. This development of the theory already exploits his own experiences of an embarrassing nature; meanwhile, he has heard the threat that his precious organ will be taken away if he shows too obvious an interest in it. Under the influence of this castration threat, he now reinterprets his understanding of the female genitalia; henceforth, he will tremble for his masculinity, while at the same time despising those unfortunate creatures whom, in his opinion, have already undergone cruel punishment.

Uşaq kastrasiya kompleksinin nəzarətinə keçməzdən əvvəl, o vaxt ki, qadın hələ də tam qiymətli hesab olunurdu, onda sevgi həvəsinin bir forması kimi intensiv bir baxmaq istəyi baş verirdi. O, ehtimal özününlə müqayisə etmək üçün digər personaların cinsiyyət orqanlarını görmək istəyirdi. Ananın şəxsiyyətindən gələn sevgi cəlb edici qüvvəsi tezliklə onun arzısına çevrilirdi. Bu arzu onun penis olduğunu düşündüyü genital orqana yönəlirdi. Qadının penisə malik olmadığını yalnız gec öyrəndikdən sonra bu arzu tez-tez öz əksinə çevrilir, nifrətə yol verir ki, bu nifrət pubertet illərində psixoloji impotensiyaya, qadınqorxuğa, davamlı homoseksuallığa səbəb ola bilər. Lakin fixasiya

i) Bax: „Psychoanalitik və psixopatoloji araşdırmaların illik kitabı“nda, „İnternasional“ Beynəlxalqda “Tədqiqatlar” Həkimlər üçün jurnal "Psixoanaliz" və "İmaqo"da.

2) Məncə, qərbi xalqlarda bu qədər elementar və irrasional şəkildə özünü büruzə verən yəhudi düşmənliyinin burada da bir kökünün olduğu inkar edilməzdir. Kəsilmə insanlar tərəfindən bədbəxtliklə eyniləşdirilir. Leonardo da Vinçinin 409 qədimdə çox istənilən obyekti, qadının penisini, qalıb qoyduğu izlər, həmin uşaq ruhunda, kiçik cinsi araşdırmaların xüsusi dərinliyə malik olan mərhələsini keçmiş olan, daimi izlər qoyur.

Leonardoda Vinçinin 409-cu əsəri, bir zaman çox arzulanılan obyekt — qadının penisini — uşaqın ruhi həyatında daimi izlər qoyur, o uşaq həmin uşaq cinsiyyət araşdırmasının hissəsini xüsusi dərinliklə keçirmişdir. Qadının ayağı və ayakkabısına fetişşəkəl dəqiqə etmək, yalnız qadının əvvəllər möhtəşəm, indi isə itirilmiş üzvü üçün əvəz simvolu kimi ayağı götürür; „tirələri kəsənlər“ özünəməxsus olmayaraq, qadının cinsi orqanında kastrasiya əməliyyatını həyata keçirən şəxslərin rolunu oynayır.

Cinsi orqanlar və cinsi funksiyaların bizim mədəniyyətimizdəki aşağı qiymətləndirilməsi mövqeyini tərk etmədikcə, uşaq cinsiyyətinin fəaliyyətinə düzgün münasibət qura bilmərik və ehtimal ki, bu məlumatları etibarsız hesab etmək üçün kömək alarıq. Uşaq ruhunun başa düşülməsi üçün ən qədim analogiyalara ehtiyac var. Bizim üçün cinsi orqanlar uzun nəsillər boyu pudenda, həyacan obyektləri və daha da dərin cinsi sıxışdırma ilə hətta qorxu obyektləri olmuşdur. Bizim dövrümüzün cinsi həyatına ümumi baxış atsaq, xüsusilə insan mədəniyyətini dəstəkləyən təbəqələrin cinsi həyatına. Onu demək istəyirik: hazırda yaşayanlar əksəriyyəti təkrarlanma qaydalarına qarşı çıxaraq qoşulurlar. Bu zaman insan hərəminə zədə vurulduğunu və aşağı salındığını hiss edirlər. Cinsi həyat haqqında bizdə mövcud olan digər fikirlər, yalnız qalın və aşağı xalq təbəqələrinə çəkilib, yüksək və təmizlənmiş təbəqələrdə gizlənib, mədəni baxımdan aşağı qiymətləndirildiyi üçün yalnız pis vicdanın tənqid edici xatırlatmaları altında fəaliyyət göstərir. İnsan nəslinin ən qədim dövrlərində bu başqa şəkildə idi. Mədəniyyət araşdırıcılarının çətin topladığı məlumatlardan. Cinsi orqanların əvvəlcə canlıların gurur və ümid olduğunu. İlahi hörmətə layiq olduğunu qənaətə gəlmək olar.

tätigkeiten der Menschen übertragen wurden. Unzählige Gottheitsgestalten erhoben sich durch Sublimierung aus ihrem Wesen, und zu einer Zeit, da der Zusammenhang der offiziellen Religionen mit der Geschlechtstätigkeit bereits dem allgemeinen Bewußtsein verhüllt war, bemühten sich Geheimkulte, ihn bei einer Anzahl von Eingeweihten lebendig zu erhalten. Schließlich geschah es im Laufe der Kulturentwicklung, daß so viel Göttliches und Heiliges aus der Geschlechtlichkeit extrahiert war, bis der erschöpfte Rest der Verachtung verfiel. Aber angesichts der Unvertilgbarkeit, die in der Natur aller seelischen Spuren liegt, darf man sich nicht verwundern, daß selbst die primitivsten Formen der Anbetung der Genitalien bis in ganz rezente Zeiten nachzuweisen sind, und daß Sprachgebrauch, Sitten und Aberglauben der heutigen Menschheit die Überbleibsel aller Phasen dieses Entwicklungsganges enthalten.

Bizə ağır bioloji analogiyalarla təqdim olunan bu fikir, fərdin ruhi inkişafının insanlıq inkişafının yolunu qısaltaraq təkrarladığını göstərir, buna görə də psikanalitik uşaq ruhu araşdırmalarının uşaq dövründə cinsi orqanlara verilən qiymət haqqında verdiyi nəticələri çox da ehtimalsız hesab etmərik. Uşaqın anasının penisini qəbul etməsi, Misirin Mütərəqqi kimi anasının ilahi surətlərinin androqin formasını və Leonardonun uşaq fantaziyasında qartalın „Coda“sını əmələ gətirən ortaq mənbədir. Biz bu ilahi surətləri yalnız tibbi mənada yanlış şəkildə hermafroditik adlandırırıq. Onların heç biri, insan gözünün hər iki cinsin həqiqi cinsi orqanlarını birləşdirən bəzi anomaliyalardakı kimi, hər iki cinsin həqiqi cinsi orqanlarını birləşdirmir; onlar sadəcə ananın mütərəqqi olduğunu göstərən süd bezlərinə uşaqın anasının bədənində ilk təsəvvüründə mövcud olan kişilik üzvünü əlavə edir. Mifologiya bu hörmətli, ən qədim

i) Bax. Rixard Payn Kniqt, Priapın ibadəti. İngiliscədən tərcümə, Bruksel, 1883.

Leonardo da Vinci 411 lənmiş mətinə görə, müqəddəslər üçün ana bədəninə dair fantaziya yaradılmışdır. Leonardonun fantaziyasında qarğa quyruğunu əhəmiyyətli qəbul etməyi indi belə izah edə bilərik: O zamanlar, mənim sevgi dolu marağım anama yönəlmiş, ona özüm kimi genital orqan vermişdim. Leonardonun erkən cinsiyyət araşdırmalarının başqa bir sübutu, ki, bizim fikrimizcə, onun sonrakı həyatının əsasını təşkil etmişdir.

İndi qısa bir düşünüş bizi xəbərdar edir. Leonardonun uşaq illərindəki xəyalında çiyin quyruğunu izah etməklə kifayətlənməməyimiz barədə. Onun içində daha çox şey var, bunu hələ başa düşməmişik. Onun ən diqqətəlayiq xüsusiyyəti, ananın göğsündə süd içməni süd içirilməyə, yəni passivliyə və beləliklə şübhəsiz homoseksual xarakterli vəziyyətə çevirməsidir. Leonardonun həyatında homoseksual hisslərə malik kimi davranan tarixi ehtimalını nəzərə alaraq, bu fantaziyanın Leonardonun anası ilə uşaqlıq münasibətləri ilə onun sonrakı, hətta ideallaşdırılmış homoseksuallığı arasında səbəbi-əlaqəli bir əlaqə olduğunu göstərdiyi sualı önümüzdə qoyur. Əgər homoseksual xəstələrin psikanalitik araşdırmalarından belə bir əlaqənin olduğunu, hətta onun dərin və zəruri olduğunu bilməsəydik, Leonardonun pozulmuş xatirələrindən belə bir nəticə çıxarmağa cəsarət etməzdik.

Bizim dövrdə qanunla cinsi fəaliyyətlərinə qoyulan məhdudiyyətlərə qarşı ciddi hərəkətə keçən homoseksual kişilər, nəzəri rəhbərləri vasitəsilə özünü başlanğıcdan ayrı cinsiyyət növü, cinsiyyət arasında mərhələ, “üçüncü cinsiyyət” kimi təqdim etməyi sevirlər. Onlar, cinsiyyət hüceyrəsindən etibarən orqanik şərait tərəfindən kişidə xoşbəxtlik yaşamağa məcbur edilən, lakin qadında bunu əldə edə bilməyən kişilərdir. İnsanlıq baxımdan onların tələblərinə qarşı hər zaman razı olmaq istəyirik,

O halçaq qələbə ilə onların nəzəriyyələrinə qarşı durmaq olar, çünki bu nəzəriyyələr homoseksuallığın psixi jenəziyasını nəzərə almadan qurulmuşdur. Psixoanaliz bu boşluğu təmamlamaq və homoseksualların iddialarını sınaqdan keçirmək üçün vasitələr təqdim edir. Bu tapşırığa psixoanaliz yalnız kiçik ədədə bəzi insanlar üçün yetərli olaraq qidalanmışdır, amma əvvəlcədən aparılmış bütün tədqiqatlar eyni, bəlkə də gözlənilməyən nəticəni verdi. Bütün homoseksual erkeklerimizə aid idi ki, ilk, sonra individualla tərəfindən unutulan uşaqlıqda qadın şəxsinə çox intensiv eroTIk bağlılıq var idi, adətən ana, bu bağlılıq ana özü tərəfindən çox xəstələnmə ilə yaradılmış və ya təkmilləşdirilmişdir, həmçinin uşaqlıq zamanı ata tərəfindən geri qalınması ilə dəstəklənmişdir. Sadger homoseksual məsləhətçilərinin annələrinin tez-tez qadın kimi olan, enerjiyə malik xarakter xüsusiyyətləri ilə təkrarlanan qadınlar olduğunu vurğulayıb, bu qadınlar ata pozisiyasından çıxarmağa çalışırdılar; mən bəzi hallarda eyni şeyə rast gəlmişdim, amma daha çox təsir alan halları gördüm, burada ata əvvəldən yox idi və ya erkən gedərkən, beləliklə oğlan qadın təsiri altında qalmışdı. Belə görünür ki, qüvvətli ata mövcudluğu oğlanın müntəzəm cinsə uyğun obyekt seçimi ilə qarşı cinsə qarşı qərar verəcəyini təmin edəcək.

Bu əsasən I.-ın tədqiqatlarıdır. Sadgerin araşdırmalarıdır, ki, öz təcrübəmdən əsasən təsdiq edə bilirəm. Həmçinin mənə məlumdur ki, V. Stekel Viyana və $. Ferenczi Budapeştdə eyni nəticələrə gəlmişdir.

2) Psixoanalitik tədqiqatı homoseksuallığın başa düşülməsinə iki şəkildə hər hansı bir şübhəyə yer verməyən fakt gətirmişdir, lakin bu cinsi meylin səbəblərini tam izah etməmişdir. Birincisi, yuxarıda qeyd olunan sevgi ehtiyacının anaya bağlanması, ikincisi isə hər birinin, hətta ən normal olanın da, homoseksual obyekt seçimi üçün qabiliyyətli olduğu, həyatı ərzində bir dəfə belə seçimi həyata keçirdiyi və onu nəfisində ya saxladığı, ya da qüvvətli qarşı təsirlərlə ona qarşı təminat qoyduğu iddiasındadır. Bu iki fərq. Homoseksualların "üçüncü cins" kimi tanınma tələbinə son qoyur. Doğuşdan gələn və qazanılmış homoseksuallıq arasında mühüm fərqləndirməyə də son qoyur. Leonardo da Vinçinin 413

Bu Vorstadiumdan sonra mexanizmini bildiyimiz, ancaq hələlik idarə edə bilmədiyimiz qüvvətlərin təsiri ilə çevrilmə baş verir. Anaya olan sevgi daha sonrakı vəhdətli inkişafı daşıya bilmir, onun sıxışdırılması baş verir. Oğlan, özünü ananın yerinə qoyaraq, anayla identifikasiya edərək və özünü nümunə kimi götürərək, sevgi obyektlərini onun oxşarlığına əsasən seçir. O, həmin Knaben, artıq yetkinləşən oğlanın sevdiyi uşaqların əslində onun öz uşaq şəxsiyyətinin əvəzçiləri və yenidən canlandırılması olduğu üçün, homoseksual olmuşdur və əslində avtoerotizmə qayıtmışdır, çünki o, anasının onu uşaq kimi sevdiyi kimi sevir. Biz deyirik ki, o, narsizm yolu ilə sevgi obyektlərini tapır, çünki yunan mifində Narissus adlı gənc var, ki, ona özünə aynadakı şəkli o qədər yaxşı gəlirdi ki, o, bu adlı gözəl çiçəyə çevrilmişdir.

Daha dərin psixoloji təhlillər bu yolla homoseksuallaşan şəxsin nəfisində anasının xatirə şəklinə bağlı qaldığını sübut edir. Anaya olan sevginin sıxışdırılması ilə o, onu nəfisində saxlayır və bundan sonra anasına sadiq qalır. Əgər o, sevgilə kimi oğlanlara qaçmağa meylli görünürsə, əslində onu xəyanətə itələyə biləcək digər qadınlardan qaçır. Həmçinin birbaşa fərdi müşahidə yolu ilə görünüşdə yalnız kişilər tərəfindən təsir üçün həssas olan şəxsin əslində normal insan kimi qadından gələn cəlb olunmaya məruz qaldığını sübut edə bilmişik; lakin o, qadından aldığı həyəcanı dəfələrlə kişiyə yönəldir və bu cür təkrarlayır.

Digər cinsin somatik xüsusiyyətlərinin mövcudluğu (fiziki hermafroditizmin miqdarı) homoseksual obyekt seçiminin görünməsinə çox kömək edir, lakin qətiyyət vermir. Biz üzr istəyirik ki, elmdə homoseksual olanların nümayəndələri psikanalizin təsdiq olunmuş nəticələrindən heç nə öyrənməyiblər.

414. Uşaq illərinin bir xatirəsi

Onun homoseksuallığını əldə etdiyi mexanizm təkrar-təkrar göstər.

Bu homoseksuallığın psixik əmələ gəlməsi haqqında aydınlaşdırmaların əhəmiyyətini artırmamaq bizim üçün vacibdir. Tamamilə aydındır ki, onlar homoseksual liderlərin rəsmi nəzəriyyələrinə qarşı qəribə şəkildə çıxış edirlər, amma biz bilirik ki, onlar problemə nəhayətə qənaətli izahat verə bilmək üçün kifayət qədər geniş deyillər. Praktik səbəblərdən homoseksuallıq adlandırılan şey, müxtəlif psychoseksual maneə proseslərindən yaranmış ola bilər, və biz tərəfindən aşkar edilən proses, ehtimal ki, çoxsaylılardan yalnız biridir və yalnız “homoseksuallığın” bir növünə aiddir. Biz də tanımalıyıq ki, bizim homoseksual tipimizdə tələb olunan şərtlərin aşkar edilə bilən halların sayı, həqiqətən nəticənin baş verdiyi halların sayından çox daha çoxdur, beləliklə, biz də bilinməyən konstitusional faktorların iştirakını rədd edə bilmirik, çünki onlar adətən homoseksuallığın bütün hadisəsini izah etmək üçün istifadə olunur. Əgər Leonardo, bizim onun çalxanı fantaziyasından çıxış etdiyimiz şəxs, yoxsa bu bir növün homoseksuallarına aid deyilsə, ümumiyyətlə, öyrəndiyimiz homoseksuallığın psixi mənşəyinə toxunmaq üçün heç bir səbəbimiz olmazdı.

Böyük rəssam və alimin cinsi davranışına dair ətraflı məlumatlar qədər az bilinir ki, onun dövrünün şahidlərinin ifadələri ən əsas mənada səhv olmayacaq demək mümkündür. Bu üstü- ötürmələr işığında o, cinsi ehtiyacı və fəallığı qeyri-adi dərəcədə azalmış bir insan kimi görünür, sanki daha yüksək bir təlabat onu adi heyvanvari insan ehtiyacından yüksəlmişdi. O, hər hansı bir vaxt və hansı yol ilə cinsi ödənilməni axtarmışdı. Ya da ondan tamamilə qurtula bilmişdi — bu sual hələ də açıq qalır. Lakin Leonardo da Vinçinin 415-ci ilinə aid haqqımız var ki, onda da digərlərini cinsi hərəkətə sövq edən hiss təzyiqlərini axtaraq, çünki cins

Leonardo da Vinçidə cinsi meyllərin tamamilə dəyişməmiş izlərindən başqa heç nə gözləmək olmaz. Lakin bu izlər bir istiqamət göstərir. Onu homoseksuala aid etməyə imkan verir. Həmişə qeyd olunub ki, o yalnız diqqətəlayiq gözəl oğlan və gəncləri şagirdləri kimi qəbul edirdi. O, onlara qəddar və anlayışlı idi, onlar xəstə olduqda uşaq kimi ana uşaq baxırdı, belə ki, öz anasının da ona baxdığı kimi. Çünki o, onları bacarıqlarına deyil, gözəlliklərinə görə seçirdi, onlardan heç biri: Çesare da Sesto, G. Boltraffio, Andrea Salaino, Francesco Melzi və digərləri, böyük rəssam olmamışdır. Ən çox, ustadan müstəqillik qazanmağa nail olmurdular, ustalarının vəfatından sonra tarixdə xüsusi iz buraxmadan yoxa çıxırdılar. Digərləri Luini və Bazzi, Sodoma adlanan. Onlar öz əsərlərinə görə düzgün şəkildə onun şagirdləri adlandırıla bilərlər. Lakin ehtimal ki, şəxsi olaraq onu tanımamışlar.

Biz bilirik ki, bizə qarşı itiraz veriləcək. Leonardonun şagirdlərinə qarşı davranışı heç bir cinsi motivlə əlaqəli deyil. Bu onun cinsi xüsusiyyəti haqqında heç bir nəticə çıxarmağa imkan vermir. Buna qarşı, biz bütün diqqətlə qeyd etmək istəyirik ki, bizim anlayışımız müəllimin davranışında başqa halda sirli qalacaq bəzi qəribə cəhətləri izah edir. Leonardo bir gündəlik aparmışdı; kiçik, sağdan sola yazılmış əlifbasında yalnız özü üçün nəzərdə tutulmuş qeydlər yazmışdı. Bu gündəlikdə

redete er sich bemerkenswerterweise mit „du“ an: „Lerne bei Meister Luca die Multiplikation der Wurzeln.“

“Mäster d’d'Abaccodan dairənin kvadraturasını göstərək.” — Və ya səyahət zamanı: „Mən bağ layihəsi üçün Milana gedirəm...“ İki daşıma çantaları hazırlat. Boltraffiodan döndərmə maşınını göstər, və onun üzərində bir daş işlət. — Kitabı Mäster Andrea il il Todescoya ver. — Və ya tamamilə başqa mənada olan bir niyyət: “Sən əsərində yerin Ay kimi və ya ona oxşar bir ulduz olduğunu göstərməlisən, beləliklə də dünyanın şərəfini sübut etməlisən.”

Bu qeyd kitabında — ki, digər məhələlərin qeyd kitabları kimi, gündəlik əhəmiyyətli hadisələri çox nadir hallarda qısaca qeyd edir və ya tamamilə keçir — Leonardonun hər bir biqrafiyasi tərəfindən onun qəribəliyi səbəbilə istinad edilən bəzi qeydlər var. Bu, böyük məbləğlərin istifadəsi ilə bağlı sübutların çatışmadığı və sənətkarın iqtisadiyyata yiyələnə bildiyini göstərən başqa bir şeyin olmadığı halda, xərclərin peşmanedici dərəcədə dəqiq kiçik xərcləri haqqında qeydlər kimi görünür, sanki onlar burjua ciddi və iqtisadi ev sahibi tərəfindən aparılıb. Bu qeydlərdən biri onun şagirdi Andrea Salaino üçün alındı. Yeni palto ilə əlaqədardır.

Brokat... 4,15 lira 4 soldo. Kənar bəzəyi üçün qırmızı məxmər. Dikiş, kəsmə və düymə hissələri.

1) Edm. Solmi, Leonardo da Vinci. Almanca tərcümə, 1908, s. 152.

2) S. 45-ci səhifədəki qeyd 45-ə baxın 42.

3) Solmi, Leonardo da Vinci, s. 203.

4) Leonardo bu zaman özünə gündəlik itiraf etməyi öyrənmiş, lakin indi bu şəxsini qeyd kitabına əvəz etmiş bir şəxsin davranışını göstərir. Bu şəxsin kim ola biləcəyinə dair bir fərziyyə üçün Mereshkovskinin 367-ci səhifəsinə bax. 367. f

5) M. Herzfeld, Leyonardo da Vinçi, 1906, s. CXLI.

6) Mereschkovskinin sözlərindən, h. m., s. 282.

Leyonardo da Vinçinin 417

Başqa, çox ətraflı qeyd bütün onun üçün başqa bir “şagird” tərəfindən yaradılmış çap nəşrlərini bir yerə toplayır: “1490-cı ilin aprel ayının 21-də mən bu kitabı başladım və yenidən atı başladım.” Jacomo Məgdalena günündə, 1490-cı ilin, 10 yaşındayken mənə gəldi. (Yan qeyd: qələmli, yalançı, özbaşına, çox yeyən) İkinci gün mən ona iki gömlek, bir cüt şalvar və bir cütlük yelek kəsdirdim və mən bu əşyaları ödəmək üçün pulumu ayırarkən, o, pulumu çantasından oğurladı və mən onu bu barədə itiraf etməyə heç vaxt nail ola bilmədim, baxmayaraq ki, mən bunun haqqında əslən əmin idim (yan qeyd: 4 lira...).“ Beləliklə, kiçikin cinayətləri haqqında hesabat davam edir və aşağıdakı xərclər hesabatı ilə bitir: “İlk il: bir palto, 2 lira; 6 gömlek, 4 lira; 3 yelek, 6 lira; 4 cüt çorab, 7 lira və s.”

Leyonardonun biografları, onun qəhrəmanının ruhi həyatında kiçik zəifliklər və xüsusiyyətlərindən sirri aşmaqdan uzaq duranlar, bu qəribə hesabatlara məşhurun şagirdlərinə qarşı mehribanlığı və səmimiyyətini qeyd edən bir şərh əlavə edirlər. Onlar unudurlar ki, Leyonardonun davranışları deyil, onun bizə bu davranışların sübutlarını qalıb qoyub olması özü izah tələb edir. Ona bizə mehribanlığını sübut edən sənədləri təqdim etmək üçün bir motiv verə bilmərik, buna görə də biz onu bu qeydlərə yönəldən başqa, emosional bir motivin olduğunu qəbul etməliyik. Bu motivin hansı olduğunu təxmin etmək çətindir və əgər Leyonardonun sənədləri arasında tapılan başqa bir hesabat bu şagird geyimləri və bunlar kimi qəribə kiçik qeydlərə aydınlıq gətirməsəydi, heç birini göstərə bilməzdik:

və ya model. 2) Francesco Sforzanın atlı heykəlindən. 3) Bu mətn M-də. Herzfeld, 1. c., s. XLV.

Freud, IX. 27

Xərclər ölüyə qədər qəbrə qoyulması üçün Katharina üçün. 27 flörin 2 pfund və ya al roth days hs IE NR SEE EEE TERN EN a: Jar, Krəsın daşınması və qırmızı olaraq düzəldilməsi üçün. ... EREANIEEE Katafalk': na OS En AR RUE SAUNA ENT ANDI AU NZ AN RN, AN, Ölünün daşınması su anal AU A ES N RB A RONNNL . SEHEN An '4.Gestliche və 4 kleriki üçün. HE ER NE NG 20, Zənglərin səslənməsi. il U RD KENN RE LEI KARL ENE EIERN NIE a. Göndərilən qəhrəmanlar üçün. On ınarı Ua aan BEN AAN. Ir ad MAC MITENEE NE IRLUIN (% TO. NG, Səlahiyyət üçün - memurlar üçün... ...2..... Cəmi ... 108 flörin

Əvvəlki xərclər:

Həkimə və sizə də salam. 4 florin şəkər və işıq üçün, ... ı2 1): DO..mL,, Ümumi cəmi ... 124 florin.

Şair Mereschkowski — bu Katarinin kim olduğunu bize bildirə bilən yeganə şəxsdir. İki digər qısa qeydlərdən o, Leonardonun anasının, Vincidən gələn yoxsul kəndli qadının, 1493-cü ildə o zaman 41 yaşındakı oğlunu ziyarət etmək üçün Milana gəldiyini, orada xəstələndiyini, Leonardo tərəfindən xəstəxanada yerləşdirildiyini və öldükdən sonra onun tərəfindən çox hörmətli şəkildə dəfn olunduğunu çıxarır.

Bu ruh bilimi əsərinin təhlili sübut oluna bilməz, lakin o, Leonardonun hissiyyat fəaliyyəti haqqında bizə məlum olan bütün məlumatlarla o qədər yaxşı uyğun gəlir ki, mən özümü

ı) Mereşkovski, l. c., s. 104) əhəmiyyətli dəyişikliklərlə verilmişdir. Ən narahat edici məqam isə florinlərin Soldi tərəfindən əvəz edilmiş olmasıdır. Tutaq ki, bu hesablamada florinlər köhnə "qızıl quldenlər" deyil, daha sonra istifadə olunan hesab vahidi olan lira və ya 33/4 soldi deməkdir. — Solmi Katarinani Leonardonun ev əməliyyatlarını müəyyən bir müddət idarə edən xidmətçiyə çevirir. Mənə bu hesabatın iki versiyasının mənbəyi mövcud deyildi.

2) Katarina 16-da 1493-cü il iyulda çatdıb.” — “Giovannina — nağılsı bir üz — xəstəxanada Katarinadan soruş.” Leonardo da Vinçinin 419-u doğruluğunu təsdiq edə bilər. O, hiss etməyi bacardığı və öz duyğularının sərbəst ifadəsini məhdudlaşdırdığı tədqiqatın cəladi altına almışdı; lakin onun üçün də bu gizlədilən şeyin bir ifadə qazandığı hallar var idi və bir zamanlar çox sevdiyi anasının ölümü elə belə bir hal idi. Biz belə bir pozulmanın necə yaranması barədə həyacanlanırıq. Normal ruhi proseslər nəzəriyyəsinə əsasən də onu başa düşə bilmirik. Qarşı duran qüvvələr bu sıxışdırılmış hisslərin ifadəsini belə aşağı salmağı bacarmışlar ki, bu hisslərin intensivliyini ən kiçik dərəcədə qiymətləndirmək lazımdır; amma bu kiçik, əhəmiyyətsiz ifadə hərəkətinin qətiyyətlə özünü qoruyub saxlamasında, vəhdətdən inkar etmək istəyən ruhi hərəkətlərin həqiqi, qəribədə köklənmiş gücünü açıq-aydın görürük. Yalnız əlçatmazlıq nevrozunda baş verənlərə oxşar bir əks-əlaqə, Leonardonun anasının ölümündən sonra verilən dəfn xərcləri haqqında hesabatı izah edə bilər. Orada intensiv, lakin təzyiq nəticəsində şüursuzlaşmış hisslərin ifadəsinin az əhəmiyyətli, hətta gülməli işlərə yönəldildiyini görürük. Müqavimət göstərən qüvvələr bu sıxışdırılmış hisslərin ifadəsini o qədər aşağı salmağı bacarmışlar ki, onların intensivliyi çox zəif hesab edilməlidir; lakin bu incik ifadə hərəkətinin tələbkar məcburiyyəti ilə təsdiqlənməsi şüurun inkar etmək istədiyi, lakin bilinmədən köklənmiş hərəkətlərin həqiqi gücünü aşkar edir. Yalnız bu zorla nevroz hadisəsinə bənzər səs tonu. Leonardo tərəfindən anasının ölümü zamanı. Xərclərin hesablanması ilə izah edilə bilər. Dəfn xərcləri haqqında alınan bu aydınlaşdırmanı tələbə xərcləri haqqında hesabatlara tətbiq etmək heç də riskli deyil.

Ana və tələbələr — öz uşaq gözəlliyinin əks-şəkilləri — onun cinsi obyektləri olmuşdular. O qədər ki, onun əsasını təşkil edən cinsi sıxışdırma belə bir təsnifatı icazə verirdi. Onlar üçün edilən xərcləri ən dəqiq şəkildə qeyd etmək üçün əlçatmazlıq, bu rudimentar konfliktlərin qəribə bir ifadəsi olardı. Demək olar ki,

— soweit die sein Wesen beherrschende Sexualverdrängung eine solche Kennzeichnung zuläßt, — und der Zwang, die für sie gemachten Ausgaben mit peinlicher Ausführlichkeit zu notieren, wäre der befremdliche Verrat dieser rudimentären Konflikte. Es würde sich so ergeben, daß Leonardos Liebesleben wirklich dem Typus von Homosexualität angehört, dessen psychische Entwicklung wir aufdecken konnten, und das Auftreten der homosexuellen Situation in seiner Geierphantasie würde uns verständlich, denn es besagte nichts anderes, als was wir vorhin von jenem Typus behauptet haben. Es erforderte die Übersetzung: Durch diese erotische Beziehung zur Mutter bin ich ein Homosexueller geworden."

Leonardoda qovulmuş libidonun ifadə formaları olan ətraflıqlıq və pul marağı analerotikadan yaranan xarakter xüsusiyyətlərinə aiddir. Bax: Xarakter və analerotika [ıg08, Əsərlər. Əsərlər, cild V).

Leonardonun qartlar fantaziyası hələ də bizə bəndədir. Səxavətli cinsi əməliyyatın təsvirinə çox aydın şəkildə istinad edən sözlərlə. „Və çox dəfə öz quyruğunu mənim dəllərimə qarşı itələdi“. Leonardo ananın və uşaq arasında olan erotik əlaqələrin intensivliyini vurğulayır. Bu əlaqədən analar (körpələr) fəaliyyəti ilə ağız zonasının vurğulanması arasında. Xəyalların ikinci yaddaş məzmununu təxmin etmək asandır. Biz tərcümə edə bilərik: Ana mənə ağzıma sayısız şəvqkəş ömürkəş basdı. Fantaziya, ananın mənə süd verdiyi və məni öpdüyü xatirələrin birləşməsindən ibarətdir.

Təbiət rəssama özünün ən dərin, hətta özünə gizli olan ruh halını yaradıcılıqla ifadə etməyi verib ki, bu da ona xaric olan digərlərini, onları nəyin təsir etdiyini izah edə bilmədikləri halda, güclü şəkildə çəkir. Lakin rəssamın həyat təcrübəsi əsərə töhfə verə bilər. Bu dəyişikliklər nəzərə alsaq, Leonardoda təsdiqə dair tələblər var. Onu gözləmək lazımdır. Lakin rəssamın həyat təcrübəsinin əsərə töhfə verə bilməsi üçün hansı dərin dəyişikliklərdən keçməli olduğunu nəzərə alsaq, Leonardoda təsdiqə dair tələbləri

must reduce the proof to a very modest level.

Leonardonun şəkillərini xatırlayan hər kəs, qadın obrazlarının dodaqlarına verdiyi təəccüblü, cazibədar və sirrli bir tebəssümün yaddaşını canlandırır. Uzun, qıvrımlı dəllər üzərində sabit gülüş; bu, onun xarakteristikası halına gəlmiş və əsasən „leonardesk“ adlandırılır. Florensiyalı Monna Lisa del Giocondo-nun qəribə gözəl üzündə bu gülüş müşahidəçiləri ən güclü şəkildə təsir edib qarışıqlığa salmışdır. Bu gülüşün təfsiri tələb olunurdu və müxtəlif təfsirlər tapıldı, lakin heç biri qənayətverici olmadı. „Yorla dörd əsr çox olub ki, Monna Lisa hər kəsin başını döndərir, onu uzun müddət baxdıqdan sonra.“

Ana:?® „Müşahidəçini xüsusilə bəndə saxlayan, bu gülüşün şeytanı gizli cəlb ediciliyidir.“ Yüzlercə şair və yazıçı bu qadın haqqında yazmışlar, onun ya cəlb edici şəkildə gülüşünü, ya da soyuq və ruhsuz şəkildə boşluğa baxmasını göstərmişlər, amma heç kim onun gülüşünü fəth edə bilməmiş, heç kim onun fikirlərini təfsir edə bilməmişdir. Hər şey, hətta Təbii landscape da sirrli və həyallarla dolu, göydən inmiş kimi parıldayan bir hissuallığın təbiliyində titrəyir.

Monna Lisa gülüşündə iki fərqli elementin birləşdiyinə dair hiss, bir neçə qiymətləndiricidə yaranmışdır. Onlar, buna görə də, gözəl florensiyalı qadının üz ifadəsində qadının sevgi həyatını idarə edən ən mükəmməl ziddiyyətləri görür: qorxu və cəlb etmə, tamamilə həsrətli naz və qeyri-ədalətli tələb edən, adamı bir şey kimi qarşılayan

Rəssamlıq məlumətli insan burada. Arxayik yunan incəsənətinin plastik əsərlərində rast gəlinən xüsusi sərt gülüşü xatırlayacaq. B. aegineetlər, bəlkə də Leonardonun müəllimi Verrokkinin fiqurlarında oxşarlıq aşkarlayıb, ona görə də aşağıdakı izahatlara etirazsız yanaşmaq istəyirlər

2) Gruyer, Seidlitzə görə, L. da V., II. Bd., s. 280. 3) Rəsm tarixi, Bd. I, s. 314.

e) Leonardonun 423-cü səhifədə təsvir etdiyi duyğuların təsiri. Müntz belə ifadə edir: Monna Lisa Gioconda'nın təxminən dörd əsr boyu qarşısında duran hər bir mərhəmətli tamaşaçıya daim təqdim etdiyi, şərh olunması çətin və maraqlı sirrinin nə qədər olduğu bilinir. Heç bir rəssam belə qadınlıq əsasını ifadə etməmişdi. Naziklik və qırıqçılıq, məhəbbət və səssiz zövq. Özünü saxlayan bir ürəyin, düşünən bir beynin, özünü qoruyan bir şəxsiyyətin yalnız şüələrini verən bütün sirr… „Yaxşı və pis, qəhrəman və məhəbbətli, incə və pələng kimi, o gülürdü...“

Leonardo bu rəsmə dörd il sərf etdi, ehtimal ki, 1503-dən 1507-ci ilə qədər, Florensiyada ikinci müddətində, 50-dən çox yaşındaydı. Vasarinin hesabatına görə, o, oturub rəsm çəkilməsi zamanı qadının diqqətini dağıtmış. Və onun üzündə bu gülüşü saxlamışdır. O zaman rəssamın fırçanın köməyi ilə səthə verdiyi bütün inanılmaz nüanslardan, bu rəsm indiki halında çox azını saxlamışdır; yaranarkən onu ən yüksək əsər kimi qiymətləndirirdilər; lakin əmin olmaq olar ki, Leonardo özü onu qənaətbəxş hesab etmirdi, tamamlanmamış elan edirdi, sifarişçiə təqdim etmirdi və Fransaya apardı, orada qoruyucusu Frans I onu ondan Louvre üçün satın aldı.

Mona Lisa fiziognomik sirrini həll etmədən, onun gülüşünün

1). c5. Məkan: 2) A. Conti, Leonardo pittore, konferanslar fiorentine, 1. c., s. 93-

Rəssamı 400 il öncədən bütün izləyicilərlə eyni qədər cəlbedən təsir etmişdir. Bu həyəcan verici gülüş ondan sonra bütün onun və tələbələrinin rəsimlərində təkrarlanır. Monna Lisa Leonardonun portret olduğu üçün, onun üzünə özü tərəfindən bu qədər ifadələnmiş bir ifadə vermiş olduğunu düşünmək olmaz, çünki bu ifadə özünə məxsus deyildi. Belə görünür ki, biz başqa şəkildə düşünmədən, onun bu gülüşü modellərində tapdığını və bu qədər onun həyəcanına gəldiyini düşünməliyik ki, bundan sonra fərqli yaradılışlarını onunla təchiz etmişdir. Məsələn, A. Konstantinova belə bir fikri ifadə edir:

„Mester Mona Lisa del Giocondonun portreti ilə uzun müddət məşğul olarkən, bu qadın üzünün fiziognomik incəliklərinə o qədər hissi iştirakla daxil oldu ki, bu əlamətləri — xüsusilə sirli gülüşü və qəribə baxışını — sonradan çəkdiyi və çəkdiyi bütün üzlərə köçürdü; Giocondonun mimik xüsusiyyəti Louvre-dəki Yəhya Məsih portretində də müşahidə oluna bilər; — ən əsasən isə onlar Anna Selbdritt rəsmində Məryəmin üz əlamətlərində aydın şəkildə qəbul olunur.“

Ancaq başqa cür də olmağı mümkündür. V. Pater, Mona Monna Lisa rəsmində „mədəniyyət insanlığının bütün sevgi təcrübələrinin bədənən ifadəsi“ni görən və çox incə şəkildə „Leonardoda həmişə bir qəribə xəbərdarlıqla əlaqələndirilən o dərinliyə çatmayan gülüşü“ təhlil edən, belə deyərkən başqa bir yol göstərir:” V. V. Pater, Mona Monna Lisa rəsmində „mədəniyyət insanlığının bütün sevgi təcrübələrinin bədənən ifadəsi“ni görən və çox incə şəkildə „Leonardoda həmişə bir qəribə xəbərdarlıqla əlaqələndirilən o dərinliyə çatmayan gülüşü“ təhlil edən, belə deyərkən başqa bir yol göstərir:”

ı) 1.c., pP. 45. 2) V. W. Pater, Renessans. 2. nəşr, 1906, s. 157. (İngiliscədən.)

Leonardonun da Vinçinin 425

Gərçəyinə baxmayaraq, şəkil bir portret. Herzfeldin mənada, o, Monna Lisa haqqında danışarkən, Leonardonun özünü onda qarşılamış olduğunu deyir, buna görə də o, öz əsasını bu şəkildə qədər çox daxil etmək üçün mümkün olmuşdur, „ki, onun əlamətləri həmişə Leonardonun ruhunda məğrur simpatiya ilə yerləşib“.

Tamamilə eyni şey M. M. Herzfeldin mənada, o, Monna Lisa haqqında danışarkən, Leonardonun özünü onda qarşılamış olduğunu deyir, buna görə də o, öz əsasını bu şəkildə qədər çox daxil etmək üçün mümkün olmuşdur, „ki, onun əlamətləri həmişə Leonardonun ruhunda məğrur simpatiya ilə yerləşib“.

Gəlin bu Andeutungen aydınlaşdırmağa çalışaq. Belə ola bilər ki, Leonardo Monna Lisa gülüşünə həbs olunmuşdu. Bu gülüş onun ruhunda uzun müddət yatıb qalmış bir şeyi canlandırmışdı. Ehtimal ki, köhnə bir xatirə. Bu xatirə bir dəfə oyandıqdan sonra onu əslindən artıq buraxmırdı. O, ona daim yeni ifadə verməli idi. Atanın təsdiqi, ki, biz Monna Lisa üzünün uşaqlıqdan başlayaraq onun şimlərinin quruluşuna necə daxil olduğunu izləyə bilərik, etibarlı görünür və hər bir sözü dəqiq başa düşülməlidir.

Vazari onun ilk incəsənət səyləri haqqında „qadın başları, gülən“ kimi qeyd edir. Bu yer tamamilə şübhəsizdir, çünki heç bir şeyi isbat etmək istəmir; alman dilinə tərcümədə tam olaraq belə deyilir:5 „o, gəncliyində torpaqdan gülən qadın başlarını formalaşdırmışdı, onlar qipsdə çoxaldılmış və bəzi uşaq başları yaratmışdı, o qədər gözəl ki, məşhur əl ilə yaradılmış kimi görünürdü...“

Beləliklə, öyrənirik ki, onun incəsənət təcrübəsi iki növ obyektin təsvirilə başlamışdı — bu obyektlər bizə iki cinsə aid olan şeyləri xatırladır.

ı) M. Herzfeld, L. d. V., s. LXXXVII. 2) BeiScognamiglio, l.c., s. 32. 3) L. von Schorn, III. Bd., 1843, s. 6.

objektlere xatırlatmalıyıq ki, biz onu onun qartal fantaziyasının təhlilindən çıxarmışıq. Əgər gözəl uşaq başları onun öz uşaqlıq şəxsiyyətinin təkrarı idisə, gülümsəyən qadınlar Katarinanın, yəni anasının təkrarından başqa bir şey deyildir və biz o ehtimalı hiss etməyə başlayırıq ki, anası itirdiyi və Florensiyalı xanımda yenidən tapdığı zaman onu bu qədər valeh edən sirli gülüşə malik idi.

Leonardonun Monna Lisa ilə zamanca ən yaxın olan rəsmi, belə adlandırılan „Qədim Anna selbdritt“dir — Qədim Anna, Mariya və İsa uşağı ilə. Hər iki qadın üzündə Leonardo səmimi gülümsəməsini göstərir. Bu gülüş ən gözəl Ausprägung formasında görünür. Monna Lisa portretindən nə qədər əvvəl və ya sonra Leonardo rəsmin üzərində işləməyə başlayıb, müəyyənləşdirilir. Çünki hər iki əsər illər ərzində davam etmişdir, ona görə də onların eyni vaxtda meşərin diqqətini cəlb etdiyini qəbul etmək olar. Bizim gözləntimizə ən yaxşı uyğun gələcək şey, Mona Lisanın üz xüsusiyyətlərinə dərinləşmənin Leonardo-nu, öz fantaziyasında Müqəddəs Annanın kompozisiyasını yaratmağa təşviq etdiyi olsaydı. Çünki, əgər Giocondanın gülüşü onun daxilində anasının xatirəsini canlandırsa, onda ananlığın təqdisini yaratmağa onu ilk dəfə həvəsləndirdiyini başa düşürük. Yüksək mərtəbəli qadında tapdığı gülüşü anasına qaytarmaq istədi. Beləliklə, bizim marağımız Mona Lisanın portretindən indi də Louvre-də yerləşən, eyni qədər gözəl olan bu digər rəsmə keçə bilər.

Müqəddəs Anna, qızı və nəvəsi ilə birlikdə italyan rəsmində nadir mövzu hesab olunur; təsvir

ı) Eyni fikri Meresjkovski də irəli sürür, lakin o, Leonardo üçün uşaqlıq tarixi təsəvvür edir ki, əsas nöqtələrdə bizim, qarğa fantaziyasından alınmış nəticələrimizdən fərqlənir. Lakin Leonardo özü bu tebəssümü göstərsəydi, ənənə bu görüş haqqında bəhs etməkdən çəkinməzdi.

Leonardo da Vinci 427

Leonardo-nun işi əlbəttə ki, digər bütün məlum nümunələrdən çox fərqlənir. Muther deyir:

“Bəzi ustalar, məsələn Hans Frays, daha yaşlı Xolbeyn və Giro-lamo dai Libri, Annanı Mariyanın yanındakı oturmuş, aralarında uşağı yerləşdirmişlər. Başqaları, məsələn Yaqub Kornelisz Berlin rəsmində, əsl mənada ‘Müqəddəs Anna selbdritt’-i göstərmişlər. Yəni onu, Mariyanın kiçik şəklini qolunda tutan, üzərində isə daha kiçik İsa uşağı oturan şəkildə təsvir etmişlər. Leonardo-da Maria anasının çöldə oturub, hər iki əlini uşaqqa uzatır. O da bir qoyunla oynayır, ehtimal ki, bir az ona zorlama edir. Nənənin bir qolu açıq olaraq çöldə dayanıb, hər iki qadına müqəddəs gülüş ilə baxır. Bu rəsmə dərinləşdikcə müşahidəçi üçün birdən-birə başa düşmə kimi görünür: Yalnız Leonardo bu rəsmi çəkə bilərdi, yalnız o qarğa fantaziyasını yarada bilərdi. Lakin hər iki qadının dəllərində oynayan gülüş, Mona Lisanın rəsmindəki ilə aydın şəkildə eyni olsa da, onun qorxulu və sirli xarakterini itirmişdir; bu, dərinliyi və səssiz xoşbəxtliyi ifadə edir.

Bu rəsmə dərinləşdikcə müşahidəçi üçün birdən-birə başa düşmə kimi görünür: Yalnız Leonardo bu rəsmi çəkə bilərdi, yalnız o qarğa fantaziyasını yarada bilərdi. Bu şəkildə uşaqlıq tarixinin sintezi əks olunub; onun təfərrüatları Leonardonun ən şəxsi həyat təsirlərindən izah oluna bilər. Atasının evində o, yaxşı ögey anası Donna Albieranın yanındakı Monna Luciya adlı nənəsini də tapmışdır və biz onun nənəsinin digər nənələrin etdiyi kimi ona qarşı xeyli lütufkar olduğunu güman edə bilərik. Bu Umstand ona ana və nənə tərəfindən qorunan uşaq illərinin təsvirini bəxş etdi.

2) A. Konstantinova, |. s.: „Maria hərəkətsiz və dolu bir sevgi ilə sevdiyi uşağa baxır, Giocondanın sirli ifadəsini xatırladan bir gülüş ilə“, və digər yerlərdə Maria haqqında: „Onun üzərində Giocondanın gülüşü qalxır.“

nahebringen. Bir başqa diqqət çəkən xüsusiyyət daha böyük əhəmiyyət kəsb edir. Müqəddəs Anna, Məryəmin anası və uşağın nənəsi, matrona olmalı olan şəxs, burada bəlkə də Müqəddəs Məryəmdən bir qədər yetkin və ciddi təsvir olunub, lakin hələ də solmaz gözəlliyi ilə gənc qadın kimi yaradılıb. Leonardo əslində uşağa iki ana verib: biri ona doğru qollarını uzadan, digəri isə arxa planda yerləşən və hər ikisi ana xoşbəxtliyinin mübarək təbəssümü ilə təchiz edilmişdir. Bu obrazın özəlliyi müəlliflərin heyrətini oyatmaqdan qaçmamışdır; Muther məsələn, Leonardonun yaş, qırışlar və çatlara rəng verməyə qadir olmadığını düşünür və buna görə də Annanı parlaq gözəlliyə malik bir qadına çevirib. Bu izahla kifayətlənmək olarmı? Bəziləri isə "ana və qızın eyni yaşda olması" fikrini tamamilə inkar edərək başqa yollara müraciət etdilər. Lakin Mutherin izah cəhdi, müqəddəs Annanın cavanlaşması təəssüratının obrazdan götürüldüyünü və tendensiya ilə saxtalaşdırılmadığını sübut etmək üçün kifayət edə bilər.

Leonardonun uşaqlığı dəqiq bu şəkil kimi qəribə idi. O, iki anaya malik idi: birincisi həqiqi anası, Katarina idi, onu üç-dörd yaşları arasında qaldırdılar, ikincisi isə atasının gənc və sevgi dolu həyat yoldaşı, Donna Albiera idi. Uşaq yaşlarının bu faktını əvvəl qeyd olunan, ananın və nənənin mövcudluğu ilə birləşdirib, onları bir birləşmiş vahidə çevirdikdə, Müqəddəs Anna kompozisiyası öz-özünə formalaşdı. Uşağın daha uzaq yerində yerləşən, nənə adlanan valideyn forması, görünüşü və uşağa nəzərən məkani münasibəti ilə həqiqi əvvəlki anası Katarinaya uyğundur. Müqəddəs Anna'nın bəxti-gümraylı təbəssümü ilə rəssam, yəqin ki, qısqanclığı inkar etdi və ört-basdı.

S. qarşı Zaydlits, 1. c., II. B., s. 274, izahlar.

des Leonardo da Finci 429 şanslı hiss etdi, çünki o, əvvəlki kimi daha nəzakətli rəqibinə həm kişini, həm də oğlunu təhvil verməli idi.

Beləliklə, Monna Lisa del Giocondonun gülüşü barədəki təxmini fikrimizi, Leonardonun digər bir əsərindən alacağımız dəlillərlə təsdiq etmiş olarıq: bu gülüş, kişi içində ilk uşaq illərinin anasını xatırladıb. Madonnalar və nəzəkli qadınlar, o gündən etibarən İtaliya rəssamlarında, dünyaya gözəl, rəsm etmək, araşdırmaq və sabır göstərmək üçün təyin olunmuş oğlu doğan, fakir kənd qızı Katarinanın alçalğan baş eğilməsini və qəribə, müqəddəs gülüşünü göstərdilər.

Əgər Leonarado Monna Lisanın ürəyində bu gülüşün iki mənasını — sərhədsiz nazikliyin təsdiqini və qorxulu xəbərdarlığı (Paterin sözləri ilə) — bərpa edə bilmişdirsə, onda o, öz ən erkən xatirəsinin məzmununa sadəqətli qalmışdı. Çünki ananın nazikliyi ona qəzəbə çevrildi, onun taleyini və gözləyən əziyyətləri müəyyən etdi. Əgər

Bu şəkildə Anna və Məryəm fiqurlarını bir-birindən ayırmağa çalışdıqda, bu, olduqca asanlıqla başa çatır. Deyə bilərik ki, hər ikisi qəribə sıxışdırılmış şim qəhrəmanları kimi bir-birinə qarışmışdır, belə ki, bəzi yerlərdə Anna nə zaman bitir, Maria isə nə zaman başlayır demək çətin olur. Kritik baxış üçün səhv hərəkət və kompozisiyanın çatışmazlığı kimi görünən bu şey, analiz zamanı onun gizli mənasına istinad edərək məntiqi əsas tapır. Onun uşaqlığının iki anası rəssama bir qəhrəman kimi birləşə bilirdi.

O zaman xüsusi cəlbedici olur, Müqəddəs Luvrın Anna Selbdritt rəsmi ilə eyni mövzunu, lakin başqa kompozisiya ilə təsvir edən məşhur London kartonunu müqayisə etmək. Burada iki ananın qəhrəmanları daha sıx bir şəkildə bir-birinə qarışmış, onların sərhədləri daha dəqiq deyil, belə ki, təfsirə hər hansı cəhd etməyən qiymətləndiricilər deyə bilirdilər ki, “hər iki baş bir bədəndən çıxır kimi görünür.”

Əksər müəlliflər bu London kartonunu daha əvvəlki əsər hesab edir. Onun yaranma tarixini Leonarodonun ilk Milan dövrünə aid edirlər. Bu dövr 1500-dən əvvələ aiddir. Lakin Adolf Rosenberg (Monografiya, 1898) kartonun kompozisiyasını daha sonrakı — və daha uğurlu — eyni mövzunun ifadəsi kimi görür və onu Anton Springerin fikrindən istinad edərək Monna Lisa sonrası yaranmış hesab edir. Bizim müzakirələrimiz üçün tamamilə uyğundur ki, bu karton çox daha əski yaradıcılıq olsun. Təsəvvür etmək də asandır ki, necə

Onun qarğa fantaziyasına işarə edilən nazikliklərin şiddəti yalnız çox təbii idi; tək qalmış, tərk edilmiş ananın qəbul etdiyi nazikliklər haqqında bütün xatirələrini və yeni nazikliklərə olan arzusunu da ananın sevgisinə qarışdırmağa məcbur olmalı idi; ona yalnız kişi yox, həm də uşaq üçün atadan əziyyətini ödəmək üçün, onun sevgi göstərmək istədiyi uşağı olmaması səbəbindən məcbur olunurdu. Beləliklə, o, bütün qənaətsiz analar kimi, kiçik oğlunu öz kişisinin əvəzinə götürdü. Onun erotikasını çox erkən yetişdirməklə, onun kişilik hissəsini bir hissəsi ilə məhrum etdi. Ananın süd verdiyi uşaq qarşısındakı sevgisi — Luvr rəsmi kartondan çıxan — təsəvvür edilə bilər, lakin əksinə çevrilmə üçün heç bir başa düşülən izah yoxdur. skissanın kompozisiyasından çıxış edərək, Leonarado təxminən uşaq xatirəsinə uyğun olan iki qadının şim kimi birləşməsini pozmaq və hər iki başı fəzada bir-birindən ayırmaq ehtiyacı hiss etmişdir. Bu, o, Mariyanın başını və üyüünü ananın formasından ayıraraq aşağıya doğru bükərək baş verdi. Motivasiya bu sürüşməni tələb etdi. Müqəddəs uşağı qucaqdan yere köçürməli oldular. Kiçik İohannın yerində qoyulmuş qoyun qaldı.

„Rəssamın anasını təsvir edən rəsmə — yəni tam aydın şəkildə — anaqlıq simvolu olan qartal görünür.“ O, Mariyanın xüsusi şəkildə formaslaşdırılmış və asan başa düşülə bilməyən paltarında qartalın konturunu aşkar etdi və onu qeyri-ərizi bir əyri şəkil kimi izah etdi.

Rəssamın anasını təsvir edən şəkildə. Tam aydın olaraq anaçıllığın simvolu olan çayır tapılır.

Mavi paltarın, ki, önündəki qadının çökdüyündə görünür və qoltuq və sağ dizə doğru uzanır, çox xarakteristik qartal başını, boyunu və bədənin kəskin qövsü ilə əhatə olunmuş hissəsini görürsünüz. Mən bu kiçik kəşfi hər kəsə göstərsəm, hər kəs Leonarda da Vinçinin 431-ci əsərindəki bu əyri şəklin ədalətli sübutuna qarşı durmaq qabiliyyətinə malik deyildi; bu, onun gələcəkdə uşağa qarşı olan sevgisindən çox daha dərin bir şeydir. Bu, bütün ruhi istəkləri və bütün bədəni ehtiyaclarını ödəyən tamamilə ödənilmiş bir sevgi münasibətidir və əgər insan üçün əlçatan olan xoşbəxtlik formalarından birini təşkil edirsə, bu, ən azından, uzun müddət sıxışdırılmış və pervers adlandırılan istək hərəkətlərini heç bir günah hissi olmadan ödəmək imkanından gəlir.‘ Ən xoşbəxt gənc evlilikdə atalar uşaq, xüsusən ki, kiçik oğlanın özünə konkurent olduğunu hiss edirlər və dərin

Əyri şəklin əlindən qaçır.“ (Kryptolalie, Kryptographie və normal insanlarda qeyri-ərizi əyri şəkil. Jahrb. f. psychoanalyt. u. psychopath. Tədqiqatlar. V, 1913.

Bu məqamda oxucunun bu əsərə qoşulmuş şəkil əlavəsinə baxması təbii görünür. Pfisterin gördüyü çaylağın konturlarını onda axtarmaq üçün səy göstərməməsi də normaldır. Əyri şəklin konturlarını çəkən mavi paltar, digər paltarların daha qaranlıq əsasından işıqlı-boz sahə kimi fərqlənir.

Pfister (l. c., s. 147) davam edir: „Amma indi əsas sual belədir: Əyri şəkil nə qədər uzanır? Qəfəsin ətrafından qəti şəkildə fərqlənən paltarın ortasından başlayaraq onu izləsək, onun bir tərəfdən qadının ayağına doğru aşağı enəcəyini, digər tərəfdən isə onun çiyininə və uşağa doğru qalxdığını görərik. Birinci hissə qartalın qanadını və təbii quyruğunu təşkil edəcək, ikinci hissə isə sivri qarnı və xüsusən də qəfəsin kənarlarını təşkil edən, tüklərə bənzər şüalı xətləri nəzərə alsaq, genişlənmiş bir quş quyruğunu, ki, onun sağ ucu tam olaraq Leonardonun qəddar uşaq şimində olduğu kimi uşağın ağzına — yəni tam olaraq Leonardonun özünə — yönəlir.

Müəllif daha da dəqiq təfsir etməyə cəhd edir. Bu zaman yaranan çətinlikləri araşdırır.

ı) Bax: „Cinsiyyət nəzəriyyəsinə üç əsər“, 5. 6. nəşr, 1922.

Nəticədə, üstün tutulan qarşısında qeyri-ərizəli müqavimət yaranır.

Leonardo həyatının zirvəsində, anasının sevgi dolu öpüşlərində bir dəfə ağızını əhatə edən o müqəddəs, xəyallı gülüşü yenidən görəndə, artıq ona qadın dodaqlarından belə nazikliklər istəməyə qadağa qoyan bir maneənin hökmranlığı altında idi. Lakin o rəssam olmuşdu. Bu gülüşü rənglərlə yenidən yaratmaq üçün cəhd göstərdi. O, həm özü, həm də şagirdlərinin onun nəzarəti altında yerinə yetirdiyi bütün rəsm əsərlərinə — Leda, Yəhya və Bakxus — bu gülüşü verdi. Sonuncu ikisi eyni «Typus.»-un dəyişdirilmiş variantlarıdır. Muther deyir: „Biblədəki çöhrəyə yemək verən adamdan Leonarado, dodaqlarında məğrur gülüşü olan, yumşaq çöllərini bir-birinin üstünə qoyan, mənəvi həyəcan verən baxışla baxan bir Apollino və ya Bakxus yaratdı.“ Bu rəsm əsərləri mənəvi sirri başa düşməyə cəsarət etmədikləri bir mistika ilə nəfəs alır; ən çox, Leonarodonun əvvəlki yaradıcılığı ilə əlaqə qurmağa çalışır. Şəxslər yenidən kişiləşmiş qadınlar kimi görünür, lakin qarğaların fantaziyası kimi deyil — onlar qadın nəzakətinə və qadın formasına malik gözəl gənclərdir; onlar gözlərini aşağı salmırlar, əksinə, sirli, qələbə ilə baxırlar, kimi böyük bir xoşbəxtlikdən danışmaq olmaz; tanış, cəlb edən gülüş isə bunun sevgi sirri olduğunu göstərir. Mümkündür ki, Leonardo bu obrazlarda sevgi həyatının bədbəxtliyini inkar edib sənətki şəkildə qalib gəlib, anasının sirrindən təsirlənmiş oğlanın istəyinin ödənilməsini kişilik və qadınlıq mahiyyətinin belə münasib birləşməsi kimi təsvir edib.

Leonarodonun gündəliklərindəki qeydlər arasında bir qeyd var. Məzmununun əhəmiyyəti və kiçik formal xətanın səbəbindən oxucunun diqqətini cəlb edir.

O, 1504-cü ilin iyul ayında yazır:

„Adi 9 di Luglio 1504 mercoledi a ore 7 mori Ser Piero da Vinci, notalio al palazzo del Potestä, mio padre, a ore 7. Era d’etä d’anni 80, lascio 10 figlioli maschi e 2 femmine.“

Bu qeyd, Leonarodonun atasının ölümü haqqındadır. Onun formasında kiçik səhv, „a ore 7“ vaxt göstəricisinin iki dəfə təkrarlanmasındadır, kimi Leonarado cümlənin sonunda onu başda yazdığını unudub. Bu yalnız kiçik bir detaldır, ondan psychoanalitik olmayan biri heç nə çıxarmaz. O, belə bir şeyi qeyd etməyə bilər. Ona diqqət yetirilsə, deyə bilər: „Bu hər kəsə baş verə bilər. Hətta qeyri-diqqətli və ya hissiyyatlı vəziyyətdə. Heç bir əhəmiyyəti yoxdur.“

Psyxoanalitik fikirləşir; ona görə heç bir şey çox kiçik deyil. Gizli ruhi proseslərin ifadəsi kimi, o belə unudma və təkrarlamanın əhəmiyyətini uzun əvvəldən öyrənib. Qeyri-diqqətli olmağın, əksinə gizli həvəslərin açığa çıxmasına imkan verdiyini bilir.

ı) E-dən sonra Müntz-in, l. c., s. 13, qeyd. Freud, IX.

Biz deyəcəyik ki, bu qeyd də. Katarinanın cənazə hesabatı və şagirdlərin xərc hesabatları kimi. Leonardonun hisslərini sıxışdırmağın uğursuzluğuna uyğundur. Şəkli də eynidir: eyni pedantik dəqiqlik, ədədlərin eyni təzyiqi.

Belə bir təkrarlamayı biz perseverasiya adlandırırıq. Duyğusal dərk edilməsini göstərmək üçün əla köməkçi vasitədir. Məsələn, Dante’nin “Paradiso”sunda Müqəddəs Qurbanın yer üzündəki layiq deyilən nümayəndəsinə qarşı qəzəb danışığını xatırlayın:

“O, ki yer üzündə mənim yerimi ələ keçirir

Mənim yerimi, mənim yerimi, ki Allahın Oğlunun qarşısında boş qalır,

Mənim qəbiristanlığımı çöp yeri etdi.”

Leonardonun hisslərini sıxışdırmasa idi, gündəlikdə qeyd belə olardı: Bu gün saat yeddi qardaşım, Ser Piero da Vincinin, mənim əziz atam öldü! Lakin perseverasiyanın ölüm xəbərinin ən qeyri-əhəmiyyətli təyinatı — ölüm saatına köçürülməsi. Bu, qeydə hər hansı bir patos vermir. Yalnızca burada gizlədilməli və sıxışdırılmalı bir şeyin olduğunu bizə göstərir.

Ser Piero da Vinceni, notar və notarların nəslindən olan, böyük həyat qüvvətinə malik bir adam idi. O, nüfuz və bəxşə nail olmuşdu. O, dörd dəfə evlənmişdi; ilk iki həyat yoldaşı uşaq qalmadan vəfat etmiş, yalnız üçüncü həyat yoldaşından 1476-cı ildə ilk qanuni oğlu doğulmuşdu, o vaxt Leonardo artıq 24 yaşındaydı; atasının evini artıq müəlliminin, Verrocçio-nun atelyesinə dəyişmişdi; dördüncü və son həyat yoldaşı ilə

Leonardo'nun bu qeyddə 77 yaşlı atasına 80 yaş verərək etdiyi daha böyük səhv haqqında danışmağı tərk edirəm. 2) XXVIL canto, V. 22—25.

Leonardo da Vinei 435-ci ildə artıq elli yaşlarında olarkən evlənmişdi. O, doqquz oğul doğurmuşdu. İki qız da olmuşdu.

Leonardo beş yaşından kiçik olarkən atasının evinə qəbul edildikdə, Albiera adlı gənc ögey anası şübhəsiz onun hisslərində anasının yerini tutdu. O, atası ilə normal adlandırılan rəqabət münasibətinə girdi. Uşaq kimi anasını arzulayan şəxs, atasının yerinə keçmək istəyir, onunla fikirdə özünü eyniləşdirir və sonradan onu üstələyir. Leonardo beş yaşından kiçik olarkən atasının evinə qəbul edildikdə, Albiera adlı gənc ögey anası şübhəsiz onun hisslərində anasının yerini tutdu. O, atası ilə normal adlandırılan rəqabət münasibətinə girdi. Homoseksuallıq qərarı, məlumdur, pubertet illərinə yaxın zaman ortaya çıxır. Bu, Leonardonun üçün qərarlaşdıqdan sonra, atası ilə eyni olmaq onun cinsi həyatı üçün əhəmiyyətini itirdi, lakin cinsi olmayan sahələrdə davam etdi. Biz onun şənlik və gözəl geyimləri sevdiyini, xidmətçilər və atlar saxladığıını eşidirik, baxmayaraq ki, Vasarinin sözlərinə görə “o həqiqətən nəsə də yox idi və az işləyirdi”; bu istəklərə yalnız gözəllik hissi ilə deyil, həm də atasını kopyalamaq və üstələmək məcburiyyəti ilə səbəb veririk. Ata, yoxsul kəndli qızına nisbətən nəzərəlayiq hökmdar idi, ona görə də oğlunda hökmdar kimi oynamaq üçün iti dərəcə qaldı, “Hərəd-dan da Hərəd” olmaq arzusu, atasına nisbətən nə zaman düzgün nəzərəlayiqlik baş verəcəyini göstərmək üçün.

İncəsənətçi kimi yaradan, əlbəttə, əsərlərinə nisbətən ata kimi hiss edir. Leonardonun rəssamlıq kimi yaradıcılığı üçün

ı) Görünür ki, Leonardo o günlərə aid qeydində qardaş-qızlarının sayında səhv etmişdir, bu isə onun görünən dəqiqliyi ilə əhəmiyyətli bir ziddiyyət təşkil edir.

Ata ilə identifikasiya, qələbəli nəticədir. O, onu yaradıb, artıq ona xəbər olmayıb, belə ki, atası da ona xəbər olmamışdı. Gələcəkdə ata tərəfindən göstərilən qayğı bu maneəni dəyişdirməyə bilər, çünki bu maneə ilk uşaqlıq illərinin təsirlərindən gəlir və qeyri-məlum olaraq saxlanılan və məhdudlaşdırılmış şey, gələcək təcrübələrlə düzəldilə bilməz.

Renessans dövründə hər bir rəssam — çox sonra da — yüksək hökmdar və məbədçi, bir himayədarını lazımdı, ki, ona sifarişlər verirdi və onun əlində onun taleyi dururdu. Leonardo öz himayədarını yüksək hədəflər daşıyan, şənliklərə sevən, diplomatik olaraq tələbkar, lakin dəyişkən və etibarsız Lodovico Sforzada tapdı, ki, “il Moro” adı ilə tanınırdı. Milanın sarayında o, həyatının ən parlaq dövrünü keçirdi, onun xidmətində o, “Son yemək” və Francesco Sforzanın atlı heykəli ilə şahidlik edən yaradıcılıq gücünü ən az məhdudiyyətlərlə ifadə etdi. O, Lodovico Moronun üzərinə gələn katastrofadan əvvəl Milanı tərk etdi, ki, o, fransız həbsxanasında əsir olaraq öldü. Onun məbədçisinin taleyi haqqında xəbər Leonardonu çatdıqda, o, gündəlik qeydlərinə yazdı: “Dükən ölkəsini, əmlakını, azadlığını itirdi və onun başladığı heç bir əsər tamamlanmadı.”* Burada onun himayədarına qarşı verdiyi itirazın, gələcək nəsillərin ona qarşı verdiyi itirazla eyni olması maraqlıdır və şübhəsiz mənasız deyil; o, öz əsərlərini tamamlamamağın səbəbini atası səviyyəsində bir şəxsə yükləmək istəyirdi. Həqiqətən, o, dükənə qarşı düzgün olmayan deyildi.

Lakin əgər atasını təqlid etmək onu rəssam kimi zəiflətdi, onda atasına qarşı üsyanı onun eyni dərəcədə böyük, lakin...

„Dükən dövlətini, malını, azadlığını itirdi və onun heç bir əsəri onun üçün bitmədi.“ — bax. Seidlitz, l. c., II, s. 270.

Leonardo da Vinçinin 437 şəkili O, Mereschkovskinin gözəl təsiri ilə, hələ hamı yuxuda olduğu qaranlıqda erkən oyanan insana bənzəyirdi. O, hər bir azad tədqiqatın əsasını təşkil edən cəsarətli fikri ifadə etməyi gözlədi: "Fikirlərin mübarizəsində səlahiyyətə söykənən, zehni əvəzinə yaddaşından istifadə edir." Beləliklə, o, ilk müasir təbiətşünas oldu və Yunan dövründən bəri yalnız müşahidə və şəxsi fikrə söykənərək təbiətin sirrlərini araşdıran ilk şəxs kimi bir çox bilik və intuisiyalarla mükafatlandırıldı. Lakin o, səlahiyyəti aşağı qiymətləndirməyi öyrədib. Köhnələrin taklidini rədd etməyi təbliğ edib. Təbiətin öyrənilməsini bütün həqiqətlərin mənbəyi kimi göstərib. Bu mövqe yalnız insanın əlçatan ən yüksək sublimasiyasında özünü göstərir. Kiçik, dünyanı həyəcanla izləyən uşaqda onun təkrarını etdi. Elmi abstraksiyadan konkret şəxsi təcrübəyə çevrildikdə, köhnələr və səlahiyyət yalnız ata ilə eyni idi, təbiət isə yenidən onu qidalandıran sevgili, yaxşı nənə olaraq qaldı. Əksər insan uşaqlarında — hələ də qədim dövrlərdə olduğu kimi — müəyyən bir səlahiyyətə söykənmək ehtiyacı o qədər güclüdür ki, bu səlahiyyət təhlükə altına düşdükdə onlar üçün dünya titrəyir, Leonardo isə yalnız bu təkəyə ehtiyac duymadan yaşaya bilirdi; ilk illərdə atasından imtina etməyi öyrənməsəydi, bunu bacarmazdı. Onun sonrakı elmi tədqiqatlarının cəsarəti və müstəqilliyi, atasından azad şəkildə uşaq dövründə cinsi tədqiqat aparmağı tələb edir. Cinsiyyətdən uzaqlaşaraq onu davam etdirir.

1) E cu 7. 748. 2) “Səlahiyyətə istinad edərək mübahisə edən, məntiqi deyil, xatirəni işlədir”; Solmi, Conf. fior., s. 13.

Leonardo kimi bir şəxs, ilk uşaq yaşlarında atasının qorxusundan qurtulub, tədqiqatında səlahiyyətin zəncirlərini qırıbsa, eyni şəxsin inamçı qalaraq dogmatik dinə qarşı müqavimət göstərə bilməməsi, gözləntilərimizə qarşı ən açıq ziddiyyət olardı. Psikanaliz bizə atanın kompleksinin ilahi inanc ilə dərin əlaqəsini öyrətdi. Şəxsi Tanrının psixoloji cəhətdən sadəcə yüksəldilmiş atası olduğunu göstərdi. Gündəlik olaraq gənc şəxslərin atasının səlahiyyəti dağıldıqda dini inancını itirdiklərini göstərir. Ata-ananın kompleksində biz dini ehtiyacın kökünü görürük; qüdrətli, ədalətli Tanrı və yaxşı təbiət, ata və ananın böyük sublimasiyaları kimi, daha doğrusu, uşaq dövründəki onların təsəvvürlərinin yenidən yaranması və bərpa olunması kimi görünür. Dini həyəcan, kiçik insan uşağına xas olan uzun davam edən köməksizlik və kömək ehtiyacına bioloji olaraq əsaslanır; belə ki, daha sonra həyatın böyük qüvvələrinə qarşı özünəməxsus təklik və zəifliyini anlayan uşaq, uşaq dövründəki vəziyyətini yenidən hiss edir və onun təkliyini uşaq dövrünün qoruyucu qüvvələrinin regressiv yenidən yaranması ilə inkar etməyə çalışır. Dini inancın ona inananlara nevroz xəstəliklərə qarşı təmin etdiyi qorxu, onların şəxsi və bütün insanlığın günah hissinə əsaslanan ata-ananın kompleksini götürüb onlar üçün həll etməsi ilə asanlıqla izah olunur; inamçı isə bu tapşırıqla yalnız özü başa çıxmalı olur.

Leonardonun nümunəsi dini inancın bu anlayışını səhvlər üzə çıxarmağa qadir kimi görünür. An şikayətlər, onu imanı tərk etməkdə ittiham edirdi. Bu iddialar Leonardo da Vinçinin 439 yaşı yaşadığı dövrdən bəri mövcud idi. Vasarının ilk bioqrafiyasında müəyyən ifadə tapdı. Vasari bu qeydləri Vitenin ikinci nəşrindən çıxardı. Leonardo, öz dövrünün xüsusilə dini məsələlərdə çox həssas olması səbəbindən, xristianlıq haqqında öz mövqeyini hətta qeydlərində də açıq şəkildə ifadə etməməyi tamamilə başa düşürəm. Tədqiqatçı kimi o, Müqəddəs Kitabın yaradılış hekayələrinə əsaslanırdı; məsələn, ümumbəşəri daşqının mümkünlüyünü qəbul edirdi və geologiyada müasirlər kimi minillərlə hesablayırdı.

Onun “ənənəvi proqnozları” arasında müəyyən bir inamla xristianın incə hisslərini zədələyəcək ifadələr də var, məsələn:

Müqəddəslərin şəkilləri ibadət olunurdu.

“İnsanlar bir-birilə danışacaqlar, lakin heç nəni eşitməyəcəklər; gözləri açıq olub da görməyəcəklər; onlar bu insanlara danışacaqlar, lakin cavab almayacaqlar; qulaqları var, amma eşitməyənə rəhmət istəyəcəklər; gözəl olmayana işıq yandıracaqlar.”

Və ya: Qara Cümə günü tənəffüs etmək (s. 297).

Avropas bütün hissələrində bir şəxsin, Şərqdə vəfat etmiş bir adamın ölümü üzrə böyük xalqlar tərəfindən ağlanacaq.

Leonardonun əsərləri haqqında belə qiymətləndirilmişdi ki, o, müqəddəs şəxslərə dini məhdudiyyətlərin son qalıqlarını qaldırıb onları insanlığa yaxınlaşdırıb, onlar üzərində böyük və gözəl insan hisslərini göstərmək istəyirdi. Muther onu qeyd edir ki, O, dekadens ruhunu aradan qaldırıb insanlara duyğular və xoşbəxtlik üçün hüquq qaytarmışdı. Leonardo təbii sirlərin ən böyük sirrini öyrənmək üçün qeydlərində

i) Müntz, 1, c., La religion de Léonard, ]1. c., s. 292 v. və s. 2) Herzfeld-in görə, s. 292.

44. böyük təbii sirrə daxil olmaqla, yaradıcının tənbühü ilə bağlı hər cür tənbihlərə səbəb olunmuşdur, amma heç bir şey, onun bu Qələbət gücünə şəxsi əlaqə saxlamağı istədiyini göstərmir. O, son illərindəki dərin məlumata qoyduğu cümlələr, insanın "Avaytın", yəni təbii qüvvətlərin qəbuluna, və Qələbət qüvvətinin mərhəmətindən heç bir yaxşılaşmanın gözlənməsinə görə, təbii qələbət hissini verir. Lənardo-nun dogmatik və şəxsi diniyyəti qazanmış və inkişaf etmiş tədqiqat işləri ilə inam edən xristianların ümumi baxışları ilə uzaq yerləşmiş olduğunu heç bir şəkildə şübhə yoxdur.

Uşaq ruhunun inkişafı haqqında əvvəlki müşahidələrimiz bizə Leonardonun ilk tədqiqatlarının da uşaq yaşlarında cinsiyyət məsələləri ilə məşğul olduğunu fərz etməyi təklif edir. Lakin o, özünü şəffaf gizlətmə ilə bizə açır, tədqiqat həvəsini qarğaların fantaziyasına bağlayaraq quş uçmasının məsələsini xüsusi qədər təyin olunmuş bir taleylə özünə gəlmiş bir məsələ kimi qeyd edir. Onun quş uçması haqqında qeydlərindəki çox qaranlıq, bir proqnoz kimi səslənən bir yer, onun uçma əsəbini özü də təqlid etmək istəyinə necə çox hissi əhəmiyyət verdiyini ən gözəl şəkildə sübut edir: „Böyük quş, böyük quyruqquşunun sırtından ilk uçuşunu edəcək, kainatı təəccüblə dolduracaq, bütün əsərləri şöhrəti ilə dolduracaq və doğulduğu yerdəki qurğuda həmişəlik şöhrət qazanacaq.“ O, ehtimal ki, özü də bir dəfə uçmaq ümidinə sahib idi və insanların istək-ödənilməli şimlərindən bilirik ki, bu ümidin ödənilməsindən nə qədər xoşbəxtlik gözlənilir.

Lakin niyə bir çox insan uçmaq qabiliyyəti haqqında şim görür? Psixoanaliz bu suala cavab verir, çünki uçma...

M. sonra Herzfeld, L.d.... V., s. 32. „Böyük quyruqquşu“ Florensiyanın yaxınlığında olan Monte Cecero dağını əks etdirir.

Leonardo da Vinci 441-in və ya quşun yalnız başqa bir istəyin örtüyü olmasıdır ki, onun tanınması üçün dil və məzmun baxımından daha çox köprü lazımdır. Gənc, bilmişkəh olan kimi, böyük quşun – məsələn, ayaqqayığın – uşaqları gətirdiyini söyləsən, qocalar falusun qanadlı təsvirini yaratsa, alman dilində kişilərin cinsi fəaliyyətinin ən yayılmış ifadəsi "vögeln" olsa, italyanlarda isə kişi üzvü birbaşa "z’uccello" (quş) adlansın, bunlar yalnız bizi, həyata keçirmə arzusunun, yəni cinsi performans qabiliyyətinə sahib olmaq arzusunun, yuxuda uçmaq istəməklə eyni mənaya gəldiyini öyrədən böyük bir bütövlüyün kiçik hissələridir. Bu, erkən infantil arzudur. Yetkin insan öz uşaqlığını xatırladıqda, onu xoşbəxt bir dövr kimi görür. O zaman insan hər anı xoşbəxtliklə yaşamaq imkanına sahib idi. Gələcəyə istəksiz şəkildə baxmaq mümkün idi. Buna görə də o, uşaqları nəzərə alır. Lakin uşaqlar özü, əgər əvvəlki vaxtlarda məlumat verə bilərsə, ehtimal ki, başqa bir şey deyərdilər. Uşaqlar cinsiyyət tədqiqatları zamanı, yetkin insanların onlara gizli qalan və baxmayaraq bu qədər vacib olan sahədə özündən xeyli böyük bir şey bacardığını anladıkca, eyni bacarığa malik olmaq istəyi onlarda şiddətlə oyandır və bu istəyi uça-ucaya həyallarında canlandırır və ya sonrakı uçma şimləri üçün bu arzunun formasını əvvəlcədən hazırlayırlar. Bu istək onların bütün oyunlarını idarə edir. Uşaqlar cinsiyyət tədqiqatları zamanı, yetkin insanların onlara gizli qalan və baxmayaraq bu qədər vacib olan sahədə özündən xeyli böyük bir şey bacardığını anladıkca, eyni bacarığa malik olmaq istəyi onlarda şiddətlə oyandır və bu istəyi uça-ucaya həyallarında canlandırır və ya sonrakı uçma şimləri üçün bu arzunun formasını əvvəlcədən hazırlayırlar. Beləliklə, hətta bizim dövrümüzün sonunda nəhayət məqsədinə çatan aviatsiya da öz uşaq cinsi kökünə sahibdir.

Leonardonun özünə qəbul etməsi, ki, o, uçma məsələsinə uşaq yaşlarından bəri xüsusi şəxsi əlaqəyə malik olmuşdur...

i) Paul Federn və Norveçli tədqiqatçı Mourly Voldun (1912) tədqiqatlarına əsasən, o, psixoanalizdən uzaq idi.

he has experienced, he confirms to us that his child research was directed toward the sexual, as we had to suspect after our investigations of the children of our time. At least one problem had escaped repression, which later alienated him from sexuality; from childhood until the time of fullest intellectual maturity, the same thing had remained interesting to him with slight sensory modification, and it is quite possible that he succeeded in achieving the desired art neither in the primary sexual sense nor in the mechanical one, that both remained unfulfilled wishes for him.

Böyük Leonardo həyatının bütün müddəti ərzində bəzi cəhətlərdə uşaqca qaldı; deyilir ki, bütün böyük adamların bir qədər uşaqca xüsusiyyətlərini saxlaması lazımdır. O, yetkin yaşda da oynayırdı. Bu səbəbdən bəzən dövrünün insanları üçün qorxulu olurdu. Və başa düşülən. O, qəhrəmanlıq mərasimləri və rəsmi qəbul zamanları ərzində ən mürəkkəb mexaniki oyuncaqlar hazırlayırdı; yalnız biz, bu böyük məsterin gücünü belə əhəmiyyətsiz şeylərə sərf etməyə məcbur etmək istəməyən kimi, onunla razı deyilik; özü isə bu cür işlərlə məşğul olmaqdan əsəbi olmamışdır, çünki Vasari onun əmr olmadan belə şeylər etdiyini qeyd edir: „Orada (Rimdə) o, qaymaqdan bir kütlə hazırlayıb, onun maye olarkən çox incə heyvanlar forması verirdi; onları hava ilə doldurduqda uçur, hava çıxdıqda isə yerə düşürdü”. Belvederedəki bir üzümçü tərəfindən tapılan qəribə bir dəniz qurdluq üçün o, digər dəniz qurdluqlarının soyulmuş dərisindən qanadlar düzəldib. Onları cıva ilə doldurdu, beləliklə onlar hərəkət edib səs çıxarırdılar. Sonra ona gözlər, bıyıq və boynuzlar əlavə etdi, onu tərbiyələndi, qutuya qoydu və bütün dostlarını qorxu ilə qovdu. Bu oyuncaqlar tez-tez onun dərin fikirlərin ifadəsi olurdu. Tez-tez o, qaraciyərin…

i) Vasari, Şorn tərəfindən 18472-ci ildə tərcümə olunmuşdur.

Leonardo da Vinci 443 bir qoyunun bağırsaqlarını o qədər incə təmizlədi ki, onları içi boş əldə saxlamaq olardı; sonra onları böyük otağa gətirib, qonşu otağa bir neçə dəmirçi püşkülü yerləşdirib, onlara bağırsaqları birləşdirib, onlar bütün otağı tutana və insanın bir küncə qaçmağa məcbur olana qədər şişirdi. O, onların tədricən şəffaf və hava ilə dolması göstərir, başda kiçik bir sahədə məhdud qalarkən, daha da geniş məkana yayılmaqla, onları zəkaya bənzədirirdi.“* Onun fəlsəfi əhval-şərtləri və məntiqi tapmacaları da eyni oyunçu və təhlükəsiz şeyləri gizlətmək və incə şəkildə bəzəmək istəyini göstərir; sonuncuları “əhvalatlar” formasında verilirdi, hamısı fikirli idi və əhəmiyyətli dərəcədə üslubdan məhrumdur.

Leonardonun fantaziyasına verdiyi oyunlar. Və sıçrayışlar bəzi hallarda bu xüsusiyyəti başa düşməyən. Onun biqraflarını ciddi səhvə səbəb olmuşdur. Leonardonun Milan qələmlərində məsələn, “Sorionun (Suriyanın) Diodario, Babilonun müqəddəs sultanının qubernatoru” adlı şəxsə yazılan məktubların layihələri mövcuddur; burada Leonardo özünü bu Şərq ərazilərinə müəyyən işləri yerinə yetirmək üçün göndərilən mühəndis kimi təqdim edir, tənəzzül ittihamına cavab verir, şəhərlərin və dağların coğrafi təsvirlərini verir və nəhayət, özünün mövcud olduğu zaman orada baş verən böyük təbii hadisəni təsvir edir.

J. P. Richter 1881-ci ildə bu sənədlərdən istifadə edərək Leonardonun həqiqətən də Misir sultanının xidmətində olduğu, bu səyahət müşahidələrini apardığı və şərqdə özü məhz məhəmmədçiliyi qəbul etdiyini sübut etməyə çalışmışdır

e. p., s. 39.

2) Bu məktublar və onlara əsaslanan kombinasiyalar haqqında bax: Müntz. l. c., s. 223 və daha sonra gələn səhifələr Herzfeld, 1. c., s. 223 v. və s.

444. 3, həmçinin Milana hersoqunun sarayına köçməzdən əvvəl düşür. Lakin digər müəlliflərin tənqidinə görə, Leonardonun guya Şərq səfəri ilə bağlı sübutları onların həqiqətində nə olduğunu – gənc rəssamın öz əyləncəsi üçün yaratdığı, bəlkə də dünyanı görmək və macəra yaşamaq arzularını ifadə etdiyi fantastik məhsullar kimi tanımaq çətin olmamışdır.

“Academia Vinciana” da ehtimal ki, fantaziya əsəridir; onun mövcudluğuna əsaslanan 5 və ya 6 ən məşhur, çox mürəkkəb əlamətlər var, həmin əlamətlərdə akademiyanın yazısı vardır. Vasari bu rəsmləri qeyd edir, lakin akademiyanı yoxdur. Mütz, ki, öz böyük Leonardo əsərinin qapağına belə bir ornament qoyub, “Academia Vinciana”nın həqiqi olduğunu inanmaq üçün az sayda şəxsə daxildir.

Ehtimal ki, Leonardonun oynama həvəsi yetkin yaşlarında zəifləyib, onun ən son və ən yüksək şəkildə özünə xas olan şəxsiyyətinin ifadəsi olan tədqiqat fəaliyyətinə çevrilib. Ancaq uzun müddət saxlanılması, uşaq yaşlarında ən yüksək, sonradan bir daha çataılmayan erotik xoşbəxtliyi yaşayan birinin uşaqlığından necə yavaş ayrıldığını öyrədə bilər.

O, hətta bir ucundan digərinə qədər izlənə bilən bir ip naxışını rəsm edərək də vaxt itirdi, bu naxış tamamilə dairəvi bir fiqur təsvir edirdi; bununla oxşar çətin və gözəl bir rəsm misgərmədə çap olunub, mərkəzində isə belə sözləri oxumaq olar: „Leonardus Vinci Academia“ (p. 8).*

NL,

Müəlliflərin indi pathoqrafiyanı hərəmsiz hesab etmələrini əldən vermək mənasız olardı. Rədd etmə, böyük bir şəxsin patoqrafik təhlilində onun əhəmiyyətini və nailiyyətlərini anlamağa nail olmağın mümkün olmadığını, buna görə də hər hansı başqa adama aid ola biləcək cəhətləri öyrənməyin mənalı olduğunu iddia edir. Lakin bu tənqid o qədər açıq şəkildə ədalətsizdir ki, yalnız gizli səbəb və örtük kimi başa düşülə bilər. Pathoqrafiyanın əsas məqsədi böyük şəxsin nailiyyətini başa düşmək deyil; kiminsə onun heç vaxt təklif etmədiyi bir şeyi etməməsi ilə onu tənqid etmək olmaz. Həqiqətən, qarşı çıxmağın səbəbləri başqalardır. Onları tapmaq üçün biqrafların qəhrəmanlarına tamamilə xüsusi bir şəkildə bağlı olduğunu nəzərə almaq lazımdır. Onlar çox vaxt onu öyrənmək üçün seçirlər, çünki öz şəxsi hisslərinin səbəbindən əvvəlcədən ona xüsusi münasibət qoyurlar. Sonra onlar qəhrəmanı öz uşaq dövrünün əsas obrazlarına daxil etməyə çalışır, məsələn, atasının uşaq təsəvvürünü yenidən canlandırır. Onun fizionomiyasındakı fərdi xüsusiyyətləri bu istəyin qarşısında silirlər.

they smooth out the traces of his life's struggle with internal and external resistances, tolerate no remnant of human weakness or imperfection in him, and thus present us with a truly cold, alien ideal figure instead of the human being to whom we might feel remotely related. It is regrettable that they do this, for by doing so they sacrifice the truth to an illusion and, in favor of their infantile fantasies, forego the opportunity to penetrate into the most fascinating secrets of human nature.

Leyonardo özü özünün həqiqətsevərliyi və bilik üçün olan həvəsi ilə. Özünün mənəvi və intellektual inkişafının şərtlərini onun xarakterindəki kiçik qəribəliklər və sirrlərdən təxmin etmək cəhdini qarşısında dayandırmazdı. Ona hörmət edirik, ondan öyrənərək. Onun böyüklüyünü zəiflətmir, əgər onun inkişafının uşaq dövründən keçirdiyi qurbanları öyrənirik və onun şəxsiyyətinə uğursuzluqun trajik xüsusiyyətini verən anları bir yerə toplayırıq.

Xüsusi olaraq qeyd edirik ki, Leyonardonu heç vaxt nevrozluqlara və ya “sinir xəstələrinə”, belə qeyri-əlqəli ifadə ilə, daxil etməmişik. Bizə ona patoloji baxış nöqtələrini tətbiq etməyə cəsarət etdiyimiz üçün narahat olanlar, indi düzgün şəkildə tərk etdiyimiz əfsanələrə əl yapmışlar. Artıq sağlamlıq və xəstəlik, normal və sinirli insanların qətiyyətlə bir-birindən ayrıldığını düşünmürük. Nevroz xüsusiyyətlərinin ümumi aşağı qiymətləndirilməsini sübutu kimi qiymətləndirmirik. Bu gün bilirik ki, nevrotik simptomlar müəyyən irəli sürmə əməllərinin əvəz formalarıdır və bu əməlləri uşaqdan mədəni insana doğru inkişafımızın hər bir mərhələsində yerinə yetirməliyik, hamımız belə əvəzləri

i) Bu tənqid tamamilə ümumi olmalı və xüsusilə Leyonardonun bioqraflarına yönəlməməlidir.

Leyonardo da Vinçinin 447 əvəz edici formalarını yaradır. Yalnız bu əvəz edici formaların sayı, intensivliyi və paylanması praktiki “xəstəlik” anlayışını təsdiq edir. Konstitusional aşağı qiymətləndirməyə dair nəticəni də təsdiq edir. Leyonardonun şəxsiyyətindəki kiçik əlamətlərə əsasən onu “məcburi tiplə” adlandırdığımız nevroz tiplinə yaxınlaşdıra bilərik; onun axtarışını nevrozluqların “təfəkkür məcburiyyəti” ilə, onun maneələrini isə onların “abuliya”ları ilə müqayisə edə bilərik.

İşimizin məqsədi Leyonardonun cinsi həyatında və incəsənət fəaliyyətindəki maneələri izah etmək idi. Bizə onun psixi inkişafının psixi inkişafının gətirdiyi nəticələr ilə bağlı təxmin etdiyimiz məlumatları bu məqsədlə ümumiləşdirməyə icazə verilir.

Onun irsi şərtlərini anlamaq bizə qapalıdır, lakin uşaqlığının əhəmiyyətli şərtlərinin ona dərin və mənfi təsir göstərdiyini görürük. Onun qanunsuz anadan olmasından təxminən beş yaşına qədər atasının təsirindən məhrum olur və yalnız onun tərəfdaşı və təcrid edici mənbəyi olan anasının sevgi ilə cinsi təsirinə məruz qalır. O, onun cinsi erkən yetkinliyinə qədər qızılaraq, cinsi erkən fəaliyyətinin bir mərhələsinə daxil olmuş olmalıdır; bu mərhələnin yalnız bir təsdiqi mövcuddur — uşaq cinsi axtarışının intensivliyi. Baxış və bilik həvəsləri onun erkən uşaq təsirləri ilə ən güclü şəkildə uyğundur; erogen ağız zonasına verilən əhəmiyyət heç vaxt itirilmir. Sonradan göstərdiyi əks davranışlardan, məsələn heyvanlara qarşı çoxlu təəssüratdan görünür ki, bu uşaq dövründə sadist meyllər kifayət qədər mövcud idi.

Güclü sıxışdırma dərəcəsi bu uşaq artıqlığını sona çatdırır. Pubertet dövründə özünü göstərəcək xüsusiyyətləri müəyyən edir. Hər cür qrossensorial fəaliyyətdən uzaqlaşma ən aydın nəticə olacaq; Leyonardo abstinensiyaya keçəcək.

Uşaq dövrünə aid bir xatirəni yaşaya bilər. Və cinsi olmayan bir insan təsiri yarada bilər. Pərənənin cinslilik tələbini dəstəkləyən qanlıqlar oğlan üzərində təsir edərkən, onu xərcləri və zərərli əvəzliklərə məcbur etməyəcək; cinslilik instinktinin ehtiyacının böyük hissəsi erken cinslilik biliklərinin üstünlüyündən qaynaqlanan ümumi bilik tələbi formasına çevrilə bilər və bu yolla məhrəklənmədən qaçınacaq. libidoin çox daha az hissəsi cinsi məqsədlərə yönəldilmiş olacaq. Bu, yetkin şəxsin zəif inkişaf etmiş cinsi həyatını təmsil edəcək. Sevgi anaya təcili ver tərəfindən məhv edildiyinə görə, bu hissə homoseksual mövqeyə itələnər. O ideal oğlan sevgisi kimi özünü büruzə verər. Bilinmədən, ana və onunla ünsiyyətin xoş xatirələrinə olan fixasiya qorunur, lakin müvəqqəti olaraq passiv vəziyyətdə qalır. Beləliklə, verdrängu, fixasiya və sublimasiya Leonardonun psixi həyatına cinsi instinktin təqdim etdiyi töhfələr üzərində nəzarəti bölüşürlər.

Qaranlıq uşaq illərindən Leonardo rəssam və heykəltəraş kimi qarşımıza çıxır, bu, ilk uşaq illərində görmə instinktinin erkən oyandırılmasının xüsusi istedadı sayəsində güclənməsinə borcludur. Əgər xüsusilə burada vasitələrimiz çatışmazlıq etməsə, incəsənət fəaliyyətinin necə ruhi ilklərə qayıtdığını göstərmək istərdik, Weise. Vasari xəbərini göstərməklə kifayətlənirik. Sənətkarın yaradıcılığı cinsi arzuya yönəlirdi. Leonardo isə gülməli qadın, gözəl oğlan təsvirləri yaratmışdı. Leonardo ilk baxımdan inkişaf edən gənclikdə sərbəst işləyirmiş kimi görünür. Leonardo da Vinci 449-cü ilində Mailand ata təsirli şəxsiyyətinə malik olmasına və sənət sahəsində məhsuldar fəaliyyətinə baxaraq, taleyin lütfu ilə herzog Lodoviko Moro vasitəsilə atasına bənzər bir fiqur tapır. Ancaq tezliklə onda təcrübə, həqiqi cinsi həyatın təxminən tam supressiyasının sublimasiya edilmiş cinsi təlabatların fəaliyyəti üçün ən yaxşı şərait yaratmadığını sübut edir. cinsi həyatının nümunəvi təsiri özünü göstərir, sürətli qərar verməyə meyllik və fəallıq zəifləməyə başlayır, mübahisə etmək və təxirə salmağa meyllik də Müqəddəs Bədən bayramında mane olur və bu, texnikaya təsir edərək bu böyük əsərin taleyini müəyyənləşdirir. İndi onda yavaş-yavaş nevrotiklərdə regressiyalara bənzədilə bilən bir hadisə baş verir. Pubertet inkişafı erkən infantil şərtlə əvəz olunur. Bu, özünün sənətçiyə çevrilməsi kimi baş verir. Onun erotik meyllərinin ikinci sublimasiyası geri çəkilir. O əvvəlcə öz sənətinin xidmətində, sonra isə ondan asılı olmayaraq və ondan uzaqlaşaraq tədqiqatçıya çevrilir. ata əvəz edən himayədarın itirilməsi. Həyatda getdikcə artan qaranlıqla. Bu reqressiv əvəzetmə daha çox yayılır. "Zmpacientissimo al pennello", Markqrafın İzabella d'Estenin müxbirinin dediyi kimi, onun əlindən çıxan bir şəkli hələ də almaq istəyir. Uşaq keçmişi onun üzərində güc əldə etdi. Ancaq indi onun üçün incəsənət yaradıcılığını əvəz edən tədqiqatlar, şüursuz meyllərin fəaliyyətini xarakterizə edən bəzi cəhətləri özündə daşıyır: doymazlığı, nəzərəalmayaraq sərtliyi və real şəraitə uyğunlaşma bacarığının olmamasını.

Həyatının zirvəsində, əlli illərin əvvəllərində, qadınlarda cinsiyyət xüsusiyyətlərinin artıq geri inkişaf etdiyi, kişilərdə isə nadir hallarda libidonun hələ də bir

ı) v. Seidlitz, II, s. 27zı. Freud, IX. =9

Əgər enerji ilə irəliləyən adam yeni dəyişikliklərə səbəb olur, onun psixoloji təcrübəsinin daha dərin qatları təkrar aktivləşir. Lakin bu yeni regressiya rəssamlığa faydalıdır, çünki o, əvvəllər zəifləmişdi. O, ana qadının xatırlanmış gülüşünü və həyəcan verici, mənəvi təsirini yaratmış qadını qarşılayır və bu xatırlaşmanın təsiri altında, rəssamlıq səyahətinin başlanğıcında onu yönləndirmiş olan təəccüblü güc yenidən qazanır. O, Mona Lisani, Qurban Anna və mənalı, təsəvvür edilməmiş, gülüşlərlə xüsusiyyətlənmiş rəsmlər qrupunu yaradır.Ən qədim erotik təsirləri istifadə edərək, rəssamlığında əlavə bir qələbəyə nail olur. Bu son inkişaf, yaşlanma ilə birgə qaranlıqda itirilir. Onun intellektinin yüksək nəticələrə nail olması, zamanın onu geri qoyduğu bir dünya görüşünün ən yüksək səviyyəsinə çatması ilə əlaqəlidir.

Mən əvvəlki bölmələrdə Leonardonun inkişaf yolunu, onun həyatını və sənət ilə elm arasında səyahətini izah etmək üçün bu cür təsviri təşviq edən faktları göstərdim. Əgər bu izahatlarım psixoanalizə yaxındırsa. Və onu yaxşı bilən dostlarda mənim sadəcə psixoanalitik roman yazdığımı düşündürsə. Nəticələrin əminliyini həqiqətən artırmağa çalışmadığımı deyəcəyəm. Mən də bu böyük və sirrli Manne tərəfindən meydana gətirilən cəlbolunmaya tabe olanlardanam, onun mahiyyətində güclü, instinktiv həvəsləri hiss etdiyimi düşünürəm, lakin bunlar qəribəcəsinə zəif ifadə oluna bilər.

Lakin Leonardonun həyatı haqqında həqiqət nə olursa olsun, biz başqa bir tapşırığı yerinə yetirməyincə. Onu psixoanalitik şəkildə anlamağa çalışmağımızdan imtina edə bilmərik. Biz Leonardo da Vinçinin 451 psixoanalizin biografiyada göstərə biləcəyi sərhədləri müəyyən etməliyik, beləliklə, hər hansı bir izahın qalxmadığı fikri bizə uğursuzluq kimi qəbul edilməsin. Psixoanalitik tədqiqat üçün material kimi həyat tarixinin məlumatları təqdim olunur: bir tərəfdən hadisələrin və mühit təsirlərinin təsadüfi xüsusiyyətləri, digər tərəfdən isə şəxsin bildirilən reaksiyaları. Psixoloji mexanizmlər haqqında biliklərinə əsaslanaraq, o şəxsin reaksiyalarından onun əsasını dinamik olaraq aşkar etməyə çalışır. Onun əsas ruhi həvəslərini açmağa və onların sonrakı çevrilmələrini izləməyə çalışır. İnkişafını da izləməyə çalışır. Bu halda şəxsiyyətin həyat tərzi konstitusiya və tale, daxili qüvvələr və xarici güclərin əməkdaşlığı nəticəsində izah olunur. Əgər belə bir tədqiqat, ehtimal ki, Leonardo halında, etibarlı nəticələr vermirsə, bu, psixoanalizin metodologiyasının səhv və ya kifayət qədər olmamasından deyil, əksinə, onun həyatı haqqında təqdim olunan materialın qeyri-əmin və qeyri-tam olmasından gəlir. Beləliklə, uğursuzluq yalnız o qədər ki, psikanalizə bu qədər kifayətsiz material əsasında fikir verilməsi üçün məcbur etmiş olan müəllifə məsuliyyət daşıyır.

Lakin tarixi materialın ən geniş şəkildə istifadəsi və ruhi mexanizmlərin ən təsdiqlənmiş idarə edilməsi şərtilə belə, psikanalitik tədqiqat iki əhəmiyyətli nöqtədə insanın yalnız belə və başqa şəkildə deyil, inkişaf etməli olduğunu qəti şəkildə anlamağa kömək edə bilməzdi. Leonardoda biz zəruri olaraq belə fikir irəli sürmüşük ki, onun qanunsuz anadan olunması və anasının aşırı sevgisi onun xarakterinin formalaşmasında və sonrakı taleyində ən həyati təsir göstərmişdir, çünki bu uşaq dövründən sonra baş verən cinsi sıxışdırma onu libidoyunu bilik arzusuna sublimasiya etməyə məcbur etmiş və onun cinsi inaktivliyini bütün sonrakı həyatı boyu müəyyən etmişdir. Lakin bu

Uşaqlıq dövründə ilk cinsi təminatdan sonra baş verən sıxışdırılma ehtiyac duyulmamışdı. Bu, digər şəxslərdə baş verməyə də bilər. Və ya daha az intensiv olardı. Burada psikanalitik olaraq daha da həll edilə bilməyən bir sərbəstlik dərəcəsini tanımalıyıq. Bu sıxışma prosesinin nəticəsini də yeganə mümkün nəticə kimi təqdim etmək olar. Başqa bir şəxs ehtimal ki, libidoyun əsas hissəsini sublimasiya yolu ilə bilik arzusuna qarşı sıxışdırmaqda uğur qazana bilməzdi; Leonardonun qarşısında eyni təsirlər altında o, düşünmə işinin davamlı pozulmasına və ya məcburi nevroz üçün qəti şəkildə idarə edilə bilməyən meyllərə sahib olardı. Bu iki Leonardo xüsusiyyəti psixoanalitik səylər vasitəsilə izah etməyi artıq etməyə ehtiyac yaratır: onun tələbatın təzyiqinə olan xüsusi meylli olması və ilkin tələbatın sublimasiyasına qeyri-adi qabiliyyəti.

Həvəslər və onların çevrilmələri — psikanalizin tanıya biləcəyi son şeydir. Bundan sonra o, bioloji tədqiqat üçün yer ayırdır. Sıxışdırma meylli və sublimasiya qabiliyyəti bizə şəxsiyyətin orqanik əsaslarına qaytarmağa məcbur edir, çünki ruhi quruluş yalnız onların üzərində qurulur. Çünki incəsənət qabiliyyəti və icra qabiliyyəti sublimasiya ilə dərin əlaqəlidir, biz də tanımalıyıq ki, incəsənət icrasının özü də psikanalitik olaraq bizə əlçatmazdır. Bizim dövrümüzün bioloji tədqiqatı insanın orqanik konstitusiyasının əsas xüsusiyyətlərini kişilik və qadınlıq xüsusiyyətlərinin maddi mənada qarışması ilə izah etməyə meyllidir; Leonardonun bədən gözəlliyi və sol əlçilik burada bir neçə əsas təklifə imkan verir. Biz psixoloji tədqiqat sahəsində qalmağı istəyirik. Leonardo da Vinci 453 şəxsiyyətinin xarici hadisələrlə və instinktiv fəaliyyət yolu ilə reaksiyaları arasında əlaqənin sübut edilməsi hədəfimizdir. Psikanaliz Leonardonun incəsənət qabiliyyətinin faktını aydınlaşdıra bilməsə də, onun ifadələrini və məhdudiyyətlərini başa düşməyə kömək edir. Görünür ki, yalnız Leonardonun uşaq təcrübələrinə malik bir adam Mona Lisa və Qədim Anna ilə üçlüyü rəsm etmiş, onun əsərlərinə bu qədər ürək dağıdıcı taleyi vermiş və təbiətşünas kimi bu qədər qeyri-adi yüksəliş qazanmışdır, kimi bütün onun nailiyyətlərinin və uğursuzluqlarının açarı uşaq fantaziyasında quşun gizlidir.

Amma insanın talefinə valideyn konstelasiyasının təsadüflərinin qədər müəyyən edici təsir verdiyini iddia edən bir araşdırmanın nəticələrindən, məsələn, Leonardonun talefinin qanunsuz doğulmasına və ilk ögey anası Donna Albieranın uşaq bağışlamamasına asılı olmasına etiraz etmək olarmı? Mən inanıram ki, bunun üçün heç bir hüquq yoxdur; əgər təsadüfi hadisələri öz qədərimizə qərar verə bilməmək üçün aşağı hesab ediriksə, bu sadəcə dini dünya görüşünə qayıdışdır, ki, onun aradan qaldırılmasını Leonardo özü hazırlamışdı, o, günəşin hərəkət etmədiyini yazanda. Biz narahatıq. Ədalətli bir Tanrı və şəfqətli bir qayğıya malik olmağımız səbəbiylə, həyatımızın ən müdafiəsiz dövründə belə təsirlərdən daha yaxşı qorunmadığımız üçün. Biz tez-tez həyatımızın əslində təsadüf olduğunu unuduruq. Spermatozoidin yumurtahüceyrə ilə birləşməsi yolu ilə mövcudluğumuzdan başlayaraq, təbiətin qanunauyğunluğu və zəruriliyindən payına düşən hadisə olduğunu. Sadəcə arzularımıza və illüziyalarımıza aid olmayan bu gerçəyi. Həyatımızın müəyyən edilməsində “zəruriyyətlər” və uşaqlığımızın “təsadüfləri” arasında bölüşdürmə hər bir halda hələ də dəqiq deyil; lakin ümumi olaraq, ilk uşaq illərimizin əhəmiyyətinə dair şübhəni saxlamaq mümkün deyil. Biz hələ də Leonardonun qaranlıq, Hamletin danışığını xatırladan sözlərindən qaynaqlanan təbiətə çox az hörmət göstəririk.

“Çoxlu sayda səbəblərlə doludur, ki, heç biri təcrübəyə daxil olmayıb” (La natura è piena d’infinite ragioni che non furono mai in isperienza). M. Herzfeld, 1. c. p. 11). Hər birimiz İnsan- varlıqları təbiətin bu ragionlarının təcrübəyə doğru itələndiyi sayısız təcrübələrdən birinə uyğundur.