"Sentyabr-oktyabrda başlayan, mart-aprildə keçən kədər" — bu sadə təsvir Mövsümi Affektiv Pozğunluq (Seasonal Affective Disorder, SAD) adlanır. Bu — "qış kədəri" deyil, klinik vəziyyətdir.
Statistik olaraq, şimal yarımkürədəki ölkələrdə əhalinin 1-10%-i klinik SAD-dan əziyyət çəkir (yüksək enliyə yaxınlaşdıqca artır). Azərbaycan kimi orta enliklərdə də simptomlar əhəmiyyətli rast gəlir.
SAD Simptomları
Klassik depressiya simptomlarından bir neçə fərq:
- Yatma artımı (hipersomnia) — adi depressiyada əksinə
- Karbohidrata qarşı şiddətli istək — şirniyyat, çörək
- Çəki artımı (adi depressiyada azalma daha tez-tez)
- Letarji — fiziki ağırlıq hissi
- Ümumi depressiya simptomları (kədər, anhedoniya, konsentrasiya pozğunluğu)
Atipik mövsümi: bəzilərində SAD yazda başlayır, payızda keçir — daha az tez-tez.
Niyə Baş Verir?
Əsas mexanizmlər:
1. Sirkadian Ritm Pozulması. Qışda günəş işığı az olduğu üçün beyinin daxili saatı pozulur. Yatma və oyanma siklləri sürüşür.
2. Melatonin Disregulyasiyası. Qaranlıq melatonin istehsalını artırır — qış boyu davamlı yüksək melatonin yorğunluq və depressiv əhval-ruhiyyə yaradır.
3. Serotonin Aşağı Düşməsi. İşıq qıtlığı serotonin reseptorlarının fəaliyyətini azaldır. Serotonin əhval-ruhiyyə tənzimləyicisidir.
4. D Vitamini Çatışmazlığı. Günəş D vitamini istehsalı üçün vacibdir. D vitamini reseptorlarının beynin əhval-ruhiyyə nahiyəsində olduğu məlumdur.
İşıq Терапияsı — Birinci Xətt Müalicə
İşıq terapiyası (light therapy, fototerapiya) SAD üçün ən effektiv müalicədir. Tədqiqatlar (Lam et al., 2016, meta-analiz): pasiyentlərin 60-80%-ində 2-4 həftə ərzində əhəmiyyətli yaxşılaşma.
Necə işləyir?
- 10,000 lux gücündə xüsusi lampa (UV-siz, ağ işıq)
- Hər səhər 30 dəqiqə (oyandıqdan sonra ilk saat ərzində)
- Lampa 50-60 sm məsafədə üzdən yan tərəfə yönəldilir
- Bu zaman digər fəaliyyət (yemək, kitab, komputer) mümkündür
- Birbaşa lampaya baxmaq qadağandır — gözə zərər verir
Effekt nə vaxt başlayır? 2-4 həftə. Simptomlar 6-8 həftədə minimuma enir. Müalicə qış boyu davam etməlidir.
İşıq Терапияsı ilə Yan Təsirlər
- Başağrısı (10-15%)
- Göz yorğunluğu
- Yuxusuzluq (axşam istifadə olunduqda)
- Mania tetikləmə (bipolar pozğunluqda risk)
Diqqət: bipolar pozğunluq tarixçəsi olanlarda işıq terapiyası mania tetikləyə bilər. Psixiatrla məsləhətləşmə vacibdir.
Digər Müalicə Üsulları
1. KDT (Mövsümi Versiya). Mövsümi düşüncə nümunələrinə fokuslanır: "qış keçməyəcək", "həmişə yorğun olacam". Effektivlik işıq terapiyası ilə müqayisə edilir, lakin qış sonu sonra effekt daha davamlıdır.
2. Antidepressantlar. SSRI (xüsusən bupropion) — bəzi hallarda profilaktik olaraq sentyabrdan başlayır.
3. D Vitamini Suplementi. Vitamin D çatışmazlığı varsa kömək edir, lakin tək başına SAD üçün effektiv deyil.
4. Yuxu Gigiyenası. Müntəzəm yuxu cədvəli, hətta həftəsonu, sirkadian ritmin sabitlığını saxlayır.
5. Açıq Hava Aktivliyi. Qışda da gündüz işıqlı saatlarda 30-60 dəqiqəlik gəzinti — antidepresant effekti var.
Praktik Plan
- Sentyabr-oktyabrda işıq lampası alın
- Hər səhər 30 dəqiqə işıq terapiyası
- Gündəlik 30 dəqiqə açıq hava (gündüz saatlarında)
- Vitamin D-3 1000-2000 IU/gün (qan analizinə əsasən)
- Yuxu cədvəlini sabit saxlamaq
- Karbohidrat qəbulunu məhdudlaşdırmaq
- Simptomlar şiddətlənərsə — psixiatr
SAD — müalicə oluna bilən mövsümi vəziyyətdir. Erkən və profilaktik yanaşma qışı keçirməyi qat-qat asanlaşdırır.