XIV cildə əlavə: «Yuxuların yozumu»nun bütövünə dair bəzi əlavələr

a) Yozula bilənliyin sərhədləri

Yuxu həyatının hər bir məhsulunu oyaq həyatın ifadə tərzinə tam və etibarlı şəkildə çevirməyin (yozumun) mümkün olub-olmaması məsələsi mücərrəd qaydada deyil, yuxuların yozumu üzərində çalışarkən mövcud olan şəraitə istinadla həll edilməlidir.²²¹

Psixi fəaliyyətlərimiz ya faydalı bir məqsədə, ya da birbaşa həzz qazanmağa can atır. Birinci halda bunlar intellektual qərarlar, hərəkətlərə hazırlıq və ya başqalarına məlumat ötürmədir; digər halda isə biz onlara oyun və xəyaltarma adını veririk. Məlum olduğu kimi, faydalı olan da həzzverici doyum üçün yalnız bir dolanbac yoldur. Yuxu görmək isə ikinci növdən olan bir fəaliyyətdir və inkişaf tarixi baxımından daha ilkin olan budur. Yuxu görmənin həyatın yaxınlaşan vəzifələri ilə məşğul olduğunu və ya gündəlik işin problemlərini sona çatdırmağa çalışdığını söyləmək yanıltıcıdır. Bununla şüuröncəsi düşüncə məşğul olur. Yuxu görmənin belə faydalı bir məqsədi, eləcə də başqasına məlumat ötürməyə hazırlıq məqsədi də yoxdur. Əgər yuxu həyatın bir vəzifəsi ilə məşğul olursa, onu irrasional bir istəyə uyğun olaraq, ağıllı bir mülahizəyə uyğun olaraq deyil, həll edir. Yuxuya yalnız bir faydalı məqsəd, bir funksiya aid edilməlidir: yuxu yuxunun pozulmasının qarşısını almalıdır. Yuxu, yuxunun qorunması xidmətində olan bir xəyaltarma parçası kimi təsvir edilə bilər.

Buradan belə çıxır ki, yatan Mənə bütövlükdə gecə boyu nəyin yuxuda görülməsi tamamilə biganədir, bir şərtlə ki, yuxu ona tapşırılanı yerinə yetirsin, və o yuxular öz funksiyasını ən yaxşı şəkildə yerinə yetirmiş olurlar ki, onlar barədə oyandıqdan sonra heç nə deyə bilmirik. Əgər bu tez-tez başqa cür olursa, əgər biz yuxuları xatırlayırıqsa — hətta illər və onilliklər boyu — bu, hər dəfə sıxışdırılmış şüursuzun normal Mənə soxulması deməkdir. Belə bir doyum olmadan sıxışdırılmış olan, yuxunun pozulması təhlükəsinin aradan qaldırılmasına öz köməyini göstərmək istəməzdi. Bilirik ki, məhz bu soxulma faktı yuxuya psixopatologiya üçün əhəmiyyət qazandırır. Əgər onun hərəkətverici motivini aşkara çıxara bilsək, şüursuzdakı sıxışdırılmış təhriklər barədə gözlənilməz xəbər alırıq; digər tərəfdən, əgər onun təhriflərini geri qaytarsaq, gündüz şüurun diqqətini özünə çəkməyəcək daxili toplanma hallarında şüuröncəsi düşüncəni gizlicə dinləmiş oluruq.

Heç kim yuxu yozumunu təcrid olunmuş bir fəaliyyət kimi icra edə bilməz; o, analitik işin bir hissəsi olaraq qalır. Bu işdə biz ehtiyaca görə diqqətimizi bəzən şüuröncəsi yuxu məzmununa, bəzən yuxu qurulmasına şüursuz töhfəyə yönəldirik və çox vaxt bir elementi digərinin xeyrinə nəzərə almırıq. Əgər kimsə analitikadan kənarda yuxuları yozmağı qərarlaşdırsa, bu da heç nəyə yaramaz. O, analitik vəziyyətin şərtlərindən yenə də qaça bilməz və əgər öz yuxularını işləyirsə, özünü-analizə girişmiş olur. Bu qeyd yuxugörənin əməkdaşlığından imtina edən və yuxuların yozumunu intuitiv qavrama yolu ilə öyrənmək istəyən şəxsə aid deyil. Lakin yuxugörənin assosiasiyalarını nəzərə almayan belə bir yuxu yozumu, ən əlverişli halda belə, çox şübhəli dəyəri olan qeyri-elmi bir virtuozluq nümayişidir.

Yuxuların yozumunu özünü doğruldan yeganə texniki üsulla məşq etsək, tezliklə görərik ki, uğur tamamilə oyanmış Mən ilə sıxışdırılmış şüursuz arasındakı müqavimət gərginliyindən asılıdır. “Yüksək müqavimət təzyiqi” altında iş, başqa yerdə izah etdiyim kimi, analitikdən az təzyiq halındakından fərqli bir davranış tələb edir. Analizdə uzun müddətlər boyu hələ məlum olmayan, məlum qaldıqca da heç bir halda aşıla bilməyən güclü müqavimətlərlə qarşılaşırıq. Buna görə də təəccüblənmək lazım deyil ki, xəstənin yuxu məhsullarının yalnız müəyyən bir hissəsini, çox vaxt da bunu tam şəkildə yox, çevirib istifadə edə bilirik. Öz məşqimiz sayəsində yuxugörənin yozuma az töhfə verdiyi bir çox yuxuları anlamaq vəziyyətinə gəlsək də, belə yozumun etibarlılığının şübhə altında olduğunu yadda saxlamalı və ehtimalımızı xəstəyə zorla qəbul etdirməkdən çəkinməliyik.

Tənqidi etirazlar indi deyəcəklər: əgər işlənən bütün yuxular yozuma gətirilmirsə, o zaman daşıya biləcəyindən artığını iddia etməməli, yalnız bəzi yuxuların yozma yolu ilə mənalı olduğunun tanındığını, digərləri barədə isə bunun bilinmədiyini söyləməklə kifayətlənməlidir. Lakin yozma uğurunun müqavimətdən asılılığı məhz analitiki belə təvazökarlıqdan azad edir. O, təcrübə edə bilər ki, əvvəlcə anlaşılmaz olan bir yuxu, yuxugörənin müqavimətini uğurlu bir dilə gətirmə yolu ilə aradan qaldırmaq mümkün olduqdan sonra, həmin saat içindəcə şəffaflaşır. Birdən ona indiyədək unudulmuş bir yuxu parçası yadına düşür ki, bu da yozumun açarını gətirir, ya da elə bir yeni assosiasiya meydana çıxır ki, onun köməyi ilə qaranlıq aydınlaşır. Elə də olur ki, aylar və illər boyu analitik səydən sonra müalicənin başlanğıcında mənasız və anlaşılmaz görünən bir yuxuya yenidən müraciət edilir və o, bu arada qazanılmış dərrakələr sayəsində tam bir aydınlaşmaya nail olur. Yuxu nəzəriyyəsindən o arqumenti də əlavə etsək ki, uşaqların nümunəvi yuxu göstəriciləri bütünlüklə mənalı və asan yozulandır, o zaman yuxunun ümumiyyətlə yozula bilən psixi bir quruluş olduğunu iddia etməyə özünü haqlı sayacaq, hərçənd vəziyyət həmişə yozum verməyə imkan vermir.

Bir yuxunun yozumunu tapdıqdan sonra onun „tam“ olub-olmadığını, yəni başqa şüuröncəsi düşüncələrin də həmin yuxu vasitəsilə özünə ifadə qazandırıb-qazandırmadığını qərar vermək həmişə asan olmur. O zaman sübut edilmiş sayılmalı olan məna, yuxugörənin ağlına gələn fikirlərə və vəziyyətin qiymətləndirilməsinə arxalana bilən mənadır; bununla belə, digər mənanı hər dəfə rədd etmək lazım deyil. O, sübut olunmamış olsa da, mümkün olaraq qalır; yuxuların bu cür çoxmənalılığı faktı ilə barışmaq lazımdır. Bu isə hər dəfə yozum işinin natamamlığına yazılmamalıdır, o, eyni dərəcədə latent yuxu düşüncələrinin özünə də bağlı ola bilər. Eşitdiyimiz bir sözün, aldığımız bir məlumatın bu və ya digər yozuma yol verdiyinə, aşkar mənasından başqa bir şeyə də işarə edib-etmədiyinə əmin ola bilmədiyimiz hal, axı, oyaq həyatda da və bu vəziyyətdən kənarda da baş verir. Eyni aşkar yuxu məzmununun eyni zamanda həm konkret təsəvvür silsiləsinə, həm də birincisinə söykənən mücərrəd düşüncə ardıcıllığına ifadə verdiyi maraqlı hadisələr az araşdırılmışdır. Yuxu işi üçün, təbii ki, mücərrəd düşüncələr üçün təsəvvür vasitələrini tapmaq çətinlik törədir. b) Yuxuların məzmununa görə əxlaqi məsuliyyət Bu kitabın giriş bölməsində („Yuxu problemlərinin elmi ədəbiyyatı“) mən təsvir etmişəm ki, müəlliflər yuxuların azğın məzmununun yuxugörənin əxlaqi duyğusuna bu qədər tez-tez zidd olması kimi ağrılı hiss olunan fakta necə reaksiya verirlər. (Mən qəsdən „cinayətkar“ yuxulardan danışmaqdan çəkinirəm, çünki psixoloji maraqdan kənara çıxan bu adlandırmanı tamamilə artıq sayıram.) Yuxuların əxlaqsız təbiətindən, təbii ki, yuxunun psixi dəyərini inkar etmək üçün yeni bir motiv doğmuşdur. Əgər yuxu pozulmuş ruhi fəaliyyətin mənasız məhsuludursa, onda yuxunun görünən məzmunu üçün məsuliyyət götürməyə hər hansı əsas qalmır.

Yuxunun aşkar məzmununa görə məsuliyyət problemi «Yuxuların yozumu»nun verdiyi aydınlaşdırmalarla köklü surətdə yerdəyişmiş, hətta əslində aradan qaldırılmışdır.

İndi bilirik: aşkar məzmun bir göz boyama, bir fasadır. Onu əxlaqi yoxlamadan keçirməyə, onun əxlaqa qarşı pozuntularını məntiq və riyaziyyata qarşı olanlardan daha ciddi qəbul etməyə dəyməz. Yuxunun „məzmunu“ndan danışarkən yalnız şüuröncəsi düşüncələrin məzmunu və yozum işi vasitəsilə „yuxu fasadının arxasında aşkara çıxarılan“ sıxışdırılmış həvəs təhrikinin məzmunu nəzərdə tutula bilər. Hər halda, bu əxlaqsız fasadın da bizə verəcəyi bir sual var. Axı eşitmişik ki, gizli yuxu düşüncələri aşkar məzmuna buraxılmazdan əvvəl sərt bir senzuradan keçməlidir. Elə isə necə ola bilər ki, başqa vaxt daha xırda şeylərə etiraz edən bu senzura aşkar əxlaqsız yuxular qarşısında bu qədər tamamilə iflasa uğrayır? Cavab əlçatan deyil, bəlkə də tam qaneedici olmayacaq. Əvvəlcə bu yuxuları yozuma məruz qoymaq lazımdır və sonra görünür ki, onlardan bəziləri senzuraya heç bir etiraz doğurmamışdır, çünki mahiyyətcə heç bir pis şey ifadə etmirlər. Bunlar zərərsiz öyünmələr, bir maska uydurmaq istəyən eyniləşdirmələrdir; onlar senzuradan keçməmişdir, çünki həqiqəti demirdilər. Digərləri isə — etiraf edək: əksəriyyəti — həqiqətən elan etdikləri şeyi ifadə edir, onlar senzura tərəfindən heç bir təhrifə məruz qalmamışdır. Onlar əxlaqsız, insest və pozğun təhriklərin və ya qatilcəsinə, sadistcəsinə istəklərin ifadəsidir. Bu yuxuların bəzilərinə yuxugörən qorxu içində oyanmaqla reaksiya verir; onda vəziyyət bizim üçün artıq aydın olur. Senzura öz fəaliyyətini buraxmışdır, bu çox gec nəzərə çarpır və qorxunun yaranması indi baş tutmamış təhrifin əvəzi olur. Belə yuxuların başqa hallarında isə bu affekt təzahürü də yoxdur. Təhrikedici məzmun yuxuda əldə edilmiş cinsi oyanma səviyyəsi tərəfindən daşınır və ya o, oyaq adamın da bir qəzəb partlayışına, bir hiddət əhvalına, qəddar fantaziyalara dalmağa göstərə biləcəyi tolerantlıqdan bəhrələnir.

Lakin manifest qeyri-əxlaqi yuxuların yaranmasına olan marağımız, analizdən öyrənirik ki, yuxuların əksəriyyəti — zərərsiz, affektsiz və təşviş yuxuları — senzura təhrifləri geri qaytarıldıqda, qeyri-əxlaqi — eqoist, sadist, pervers, insest — istək təhriklərinin yerinə yetirilməsi kimi ortaya çıxır. Bu gizli cinayətkarlar, oyanaq həyat dünyasında olduğu kimi, açıq vizirli olanlardan müqayisə olunmayacaq dərəcədə daha çoxdur. “Kral Ödip”də Yokaistanın qeyd etdiyi, anası ilə cinsi əlaqə haqqında dürüst yuxu, psixoanalizin eyni mənada yozduğu müxtəlif yuxulara nisbətən nadir haldır. Mən bu kitabda yuxuların bu xarakterini, yəni yuxu təhrifinə səbəb olan amili o qədər ətraflı müzakirə etmişəm ki, indi mövcud olan məsələyə, yəni yuxularının məzmununa görə məsuliyyət daşımaq lazım gəlib-gəlmədiyi sualına sürətlə keçə bilərəm. Tamamlamaq üçün yalnız əlavə edək ki, yuxu həmişə qeyri-əxlaqi istək yerinə yetirmələrini gətirmir, əksinə, çox vaxt “cəza yuxuları” formasında buna qarşı enerjili reaksiyaları da ifadə edir. Başqa sözlə, yuxu senzurası yalnız təhriflərdə və təşviş inkişafında deyil, həm də qeyri-əxlaqi məzmunu tamamilə silib, onun yerinə, həmin məzmunun tanına bildiyi, kəffarəyə həsr olunmuş başqa bir məzmun qoyacaq qədər yüksələ bilər. Lakin qeyri-əxlaqi yuxu məzmununa görə məsuliyyət məsələsi artıq bizim üçün, bir vaxtlar ruhi həyatımızda latent yuxu düşüncələrini və sıxışdırılmışı bilməyən müəlliflər üçün olduğu kimi mövcud deyil. Təbii ki, insan öz pis yuxu təhriklərinə görə məsuliyyət daşımalıdır. Onlarla başqa nə etmək olar? Əgər — düzgün başa düşülmüş — yuxu məzmunu xarici ruhların ilhamı deyilsə, onda o, mənim varlığımın bir hissəsidir. Əgər mən içimdə olan meylləri sosial meyarlarla yaxşı və pis kimi təsnif etmək istəyirəmsə, hər iki növ üçün məsuliyyət daşımalıyam və əgər mən müdafiəedici şəkildə deyirəmsə ki, içimdə olan naməlum, şüursuz və sıxışdırılmış şey mənim “Mən”im deyil, onda mən psixoanalizin zəminində dayanmıram, onun açıqlamalarını qəbul etməmişəm və ətrafımdakıların tənqidi ilə, hərəkətlərimə maneələr və hisslərimdəki qarışıqlıqlar sayəsində daha yaxşı öyrədilə bilərəm. Mən öyrənirəm ki, bu inkar etdiyim şeylər yalnız içimdə “var” deyil, həm də bəzən içimdən “təsir edir”.

Metapsixoloji mənada bu pis sıxışdırılmış olan

Mənim “Mən”imə deyil, — əgər mən əxlaqi cəhətdən qüsursuz bir insan olmalıydımsa, — mənim Məninin üstündə oturduğu bir “O”ya aid bir şey. Lakin bu Mən O-dan inkişaf etmişdir, onunla bioloji bir vəhdət təşkil edir, onun yalnız xüsusi surətdə dəyişdirilmiş, periferik bir hissəsidir, onun təsirlərinə məruz qalır, O-dan gələn təhriklərə itaət edir. Məni O-dan ayırmaq hər hansı bir həyati məqsəd üçün ümidsiz bir cəhd olardı.

Qeyd edək ki, əgər mən əxlaqi qüruruma tabe olub, bütün əxlaqi qiymətləndirmələr üçün O-dakı pisliyi nəzərə almaya və Mənim buna görə məsul tutmaya bilərəm deyə fərman verib elan etmək istəsəm, bu mənə nə fayda verərdi? Təcrübə mənə göstərir ki, mən bunu yenə də edirəm, müəyyən şəkildə bunu etməyə məcburam. Psixoanaliz bizə, kasad Mənin, şüurda qarşısına çıxarılsa da, onlara qətiyyən etiraf edə bilmədiyi, heç nə bilmədiyi müxtəlif pis təhriklərə görə özünü günahkar hiss etdiyi bir xəstəlik vəziyyətini, məcburiyyət nevrozunu öyrətdi. Bunun az bir hissəsi hər bir normal insanda da var. Onun “vicdanı” təəccüblü şəkildə, nə qədər əxlaqlı olursa, bir o qədər həssasdır. Bunun əvəzinə, insanın nə qədər “həssas” olduğunu, yəni infeksiyalardan və travmaların təsirlərindən nə qədər çox əziyyət çəkdiyini təsəvvür edin, — nə qədər sağlamsa. Bu, yəqin ki, vicdanın özü O-da hiss edilən pisliyə qarşı bir reaksiya əmələgəlməsi olması səbəbindəndir. Onun (pisliyin) boğulması nə qədər güclü olarsa, vicdan bir o qədər canlı olar.

İnsanın etik narsisizmi, yuxunun təhrif edilməsi faktında, təşviş və cəza yuxularında, Yuxuların yozumu ilə pis varlığının mövcudluğuna və gücünə dəlillər tapdığı kimi, əxlaqi varlığının da eyni dərəcədə aydın dəlillərini alması ilə kifayətlənməlidir. Bununla kifayətlənməyib, yaradılışından daha “yaxşı” olmaq istəyən, bəlkə də həyatda ikiüzlülük və ya ləngimədən artıq bir şeyə nail ola biləcəyini sınasın.

Həkim, sosial məqsədlər üçün metapsixoloji Mənə süni surətdə məhdudlaşdırılmış bir məsuliyyət qurmağı hüquqşünasın öhdəsinə buraxacaqdır. Bu konstruksiyadan insanların hisslərinə zidd olmayan praktik nəticələr çıxarmağın hansı çətinliklərlə üzləşdiyi hamıya məlumdur.

c) Yuxunun okkult (gizli) mənası

Yuxu həyatının problemlərinin sonu görünmürsə, buna yalnız o adam təəccüblənə bilər ki, ruh həyatının bütün problemlərinin yuxuda da təkrarlandığını, üstəlik yuxuların xüsusi təbiətinə aid bir neçə yeni problemin də onlara əlavə olunduğunu unudur. Lakin yuxuda öyrəndiyimiz bir çox şeylər, bizə orada göründüyü üçün, yuxunun bu psixi xüsusiyyəti ilə heç və ya az əlaqədardır. Məsələn, simvolika yuxu problemi deyil, bizim arxaik düşüncəmizin, paranoyak Şreberin yerində ifadəsi ilə desək, bizim „əsas dilimizin“ mövzusudur; o, mifə və dini rituala yuxudan heç də az hökm etmir; yuxu simvolikasına ancaq əsasən cinsi mənalı olanı ört-basdır etmək xüsusiyyəti qalır! Təşviş yuxusu da öz izahını yuxu təlimindən gözləməməlidir; təşviş daha çox nevroz problemidir, yalnız yuxu görmə şəraitində təşvişin necə yarana biləcəyini müzakirə etmək qalır.

Fikrimcə, yuxunun okkult dünyaya aid iddia edilən faktlarla əlaqəsi də fərqli deyil. Amma yuxunun özü həmişə bir sirr olduğu üçün, onu digər tanınmamış sirlərlə sıx əlaqəyə salmışlar. Onun tarixi haqqı da var idi, çünki qədim dövrlərdə, mifologiyamız formalaşarkən, yuxu təsvirləri ruh anlayışlarının yaranmasında iştirak etmiş ola bilər.

Okkult hadisələrə aid edilən iki növ yuxu olmalıdır: peyğəmbər yuxuları və telepatik yuxular.

Proqnoz və telepatik hadisələrə aid edilməlidir. Hər ikisinin lehinə saysız-hesabsız şahidlik kütləsi danışır; hər ikisinin əleyhinə isə inadkar ikrah, istəsək, elmin qərəzi durur.

Peyğəmbərlik yuxularının, yəni məzmununun gələcəyin hər hansı bir quruluşunu təsvir etməsi mənasında mövcud olması, əlbəttə, heç bir şübhə doğurmur; yalnız o şübhəli qalır ki, bu proqnozlar sonradan həqiqətən baş verənlərlə hər hansı diqqətəlayiq şəkildə üst-üstə düşürmü. Etiraf edirəm ki, bu halda qərəzsizlik niyyəti məni yarı yolda qoyur. Hər hansı bir psixi fəaliyyətin kəskin bir hesablamadan başqa, gələcək hadisələri tək-tək qabaqcadan görməsinin mümkün olması, bir tərəfdən elmin bütün gözləntilərinə və mövqelərinə həddindən artıq ziddir, digər tərəfdən isə tənqidin haqsız iddia kimi rədd etməli olduğu çox qədim, yaxşı tanınan bəşəriyyət arzularına həddindən artıq sadiqdir. Deməli, mən belə düşünürəm ki, əgər insan əksər rəvayətlərin etibarsızlığını, sadəlövhlüyünü və inandırıcı olmamasını affektiv yüngülləşdirilmiş yaddaş yanılmalarının mümkünlüyü və ayrı-ayrı təsadüfi dəymələrin zərurəti ilə bir araya qoysa, gözləmək olar ki, peyğəmbərlik həqiqi yuxularının xortdanı bir heçliyə çevriləcəkdir. Şəxsən mən heç vaxt daha əlverişli bir qərəz oyada biləcək bir şey yaşamamış və ya eşitməmişəm.

Telepatik yuxularla iş başqa cürdür. Lakin burada ilk növbədə qeyd etmək lazımdır ki, hələ heç kəs telepatik fenomenin — bir şəxsdə baş verən psixi prosesin başqa bir şəxs tərəfindən hissi qavrayışdan başqa yolla qəbul edilməsinin — yalnız yuxuya bağlı olduğunu iddia etməmişdir. Deməli, telepatiya yenə də yuxu problemi deyil; onun mövcudluğu barədə hökmü telepatik yuxuların öyrənilməsindən çıxarmaq lazım deyil.

Telepatik hadisələr (dəqiq deyilsə: fikir ötürülməsi) haqqındakı xəbərləri digər okkult iddiaları dəf etmək üçün istifadə edilən tənqidlə yoxlasaq da, asanlıqla laqeyd qala bilməyəcəyimiz xeyli material qalır. Həm də bu sahədə telepatiya probleminə rəğbətli münasibətə haqq qazandıran öz müşahidələrimizi və təcrübələrimizi toplamaq daha asan olur, hərçənd bunlar möhkəm bir əqidə yaratmaq üçün hələ kifayət etməyə bilər. Hələlik belə bir fikir formalaşdırırıq ki, telepatiya həqiqətən mövcud ola bilər və o, başqa bir çox, əks halda inanılmaz olan iddiaların həqiqət nüvəsini təşkil edir.

Telepatiya məsələlərində də hər şübhə mövqeyini inadla müdafiə etmək və dəlillərin gücü qarşısında yalnız könülsüz geri çəkilmək, əlbəttə, tamamilə haqlı bir yanaşmadır. Mən hesab edirəm ki, başqa hallarda irəli sürülə bilən etirazların çoxundan azad olan bir material tapmışam: peşəkar falçıların yerinə yetməmiş peyğəmbərlikləri. Təəssüf ki, mənim ixtiyarımda bu cür müşahidələrdən azı var, lakin bunlardan ikisi məndə güclü təəssürat buraxmışdır. Onları o qədər ətraflı çatdırmaq mənə qismət deyil ki, başqalarına da təsir edə bilsin. Mən yalnız bir neçə əsas məqamı qeyd etməklə kifayətlənməliyəm.

Beləliklə, həmin şəxslərə — yad yerdə və yad bir falçının tərəfindən, o da bu zaman hər hansı, çox güman ki, əhəmiyyətsiz bir praktika ilə məşğul olurdu — müəyyən bir müddət üçün əvvəlcədən nə isə xəbər verilmişdi ki, bu da baş tutmamışdı. Peyğəmbərliyin etibarsızlaşma vaxtı çoxdan keçmişdi. Diqqəti çəkən o idi ki, məlumat verənlər öz yaşantılarından istehza və məyusluq əvəzinə açıq-aşkar məmnunluqla danışırdılar. Onlara çatmış xəbərin məzmununda elə müəyyən təfərrüatlar var idi ki, bunlar özbaşına və anlaşılmaz görünürdü, yalnız baş tutmaları ilə haqlı çıxa bilərdilər. Məsələn, iyirmi yeddi yaşlı, lakin çox daha gənc görünən, nişan üzüyünü çıxarmış qadına xiromant demişdi ki, o hələ ərə gedəcək və otuz iki yaşında iki uşağı olacaq. Qadın bu hadisəni analizində mənə danışarkən qırx üç yaşında idi, ağır xəstələnmişdi, özü isə uşaqsız qalmışdı. Paris otelinin zalındakı „Professeur“a şübhəsiz ki, məlum olmayan qalmış onun gizli tarixçəsini bilsəydik, peyğəmbərliyin hər iki rəqəmini başa düşə bilərdik. Qız qeyri-adi güclü ata bağlılığından sonra ərə getmiş və sonra atanın yerinə ərini qoya bilmək üçün şiddətlə uşaq arzulamışdı. İllərlə davam edən məyusluqdan sonra, bir nevrozun astanasında, o özünə həmin peyğəmbərliyi götürmüşdü ki, bu da ona anasının taleyini vəd edirdi. Anasına isə otuz iki yaşında iki uşağı olması uyğun gəlirdi. Beləliklə, guya xaricdən gələn xəbərin özünəməxsusluqlarını mənalı şəkildə yozmaq yalnız psixoanalizin köməyi ilə mümkün idi. Lakin bundan sonra bütün bu qədər birmənalı surətdə müəyyən edilmiş vəziyyəti soruşanların güclü bir arzusunun — əslində onların affekt həyatının ən güclü, şüursuz arzusunun və cücərən nevrozunun motorunun — diqqəti yayındıran bir məşğuliyyətlə məşğul olan falçıya bilavasitə transfer yolu ilə bəyan etdiyi fərziyyəsindən daha yaxşı izah etmək mümkün deyildi.

Mən intim dairədə apardığım təcrübələrdə də dönə-dönə belə təəssürat qazanmışam ki, güclü affektiv vurğulanmış xatirələrin transferi asanlıqla baş tutur. İnsanın transfer edilməli olduğu şəxsin ağlına gələn fikirlərini analitik işlənməyə məruz qoymağa cəsarət etsək, çox vaxt elə uyğunluqlar üzə çıxır ki, onlar başqa cür diqqətdən yayınmış qalardı. Bəzi təcrübələrə əsaslanaraq belə nəticə çıxarmağa meylliyəm ki, bu cür transferlər xüsusilə şüursuzdan bir təsəvvürün üzə çıxdığı anda yaxşı baş tutur — nəzəri ifadə etsək, o, „ilkin proses“dən „ikinci dərəcəli proses“ə keçdiyi anda.

Mövzunun əhatəsi, yeniliyi və qaranlıqlığı nə qədər ehtiyatlılıq tələb etsə də, mən artıq telepatiya problemi barədə bu fikirləri gizli saxlamağı haqlı saymırdım. Bunun yuxu ilə yalnız bu qədər əlaqəsi var: əgər telepatik xəbərlər varsa, onların yatan adama da çatdığını və onun tərəfindən yuxuda qavranıla biləcəyini inkar etmək mümkün deyil. Hətta digər qavrayış və düşüncə materialı ilə oxşarlığa görə, gün ərzində qəbul edilmiş telepatik xəbərlərin yalnız növbəti gecənin yuxusunda emal olunmasını da inkar etmək olmaz. O zaman telepatik yolla ötürülən materialın yuxuda digər material kimi dəyişdirilib yenidən qurulması heç bir etiraz doğurmazdı. İnsan psixoanalizin köməyi ilə telepatiya barədə daha çox və daha etibarlı məlumat əldə etmək istərdi.