I. Yuxu problemlərinin elmi ədəbiyyatı
1Aşağıdakı səhifələrdə yuxuları şərh etməyə imkan verən bir psixoloji texnikanın olduğunu və bu üsulun tətbiqi ilə hər bir yuxunun, oyanma vaxtı psixi fəaliyyətdə müəyyən bir yerə yerləşdirilə bilən mənalı bir psixi quruluş kimi ortaya çıxdığını sübut edəcəyəm. Bundan əlavə, yuxunun qəribəliyinin və tanınmazlığının mənşə olduğu prosesləri aydınlaşdırmağa və onlardan yuxunun yarandığı psixi qüvvələrin təbiəti haqqında nəticə çıxarmağa çalışacağam. Bu qədər irəlilədikdə, təsvirimə son verəcəyəm, çünki o, yuxu məsələsinin daha geniş məsələlərə keçdiyi nöqtəyə çatmış olacaq və həmin məsələlərin həlli başqa materiallar üzərində işlənməlidir.
Əvvəlki müəlliflərin nailiyyətlərinə və elmdə yuxu məsələlərinin indiki vəziyyətinə ümumi baxışı ona görə əvvəlcə təqdim edirəm ki, məqalənin gedişində bu mövzuya tez-tez qayıtmağa səbəbim olmayacaq. Belə ki, minilliklərlə davam edən cəhdlərə baxmayaraq, yuxunun elmi başa düşülməsi çox az irəliləmişdir. Bu, müəlliflər tərəfindən o qədər ümumi qəbul edilir ki, ayrı-ayrı fikirləri qeyd etmək artıq görünür. İşimin sonunda siyahısını əlavə etdiyim əsərlərdə mövzumuzla bağlı çoxlu maraqlı qeydlər və zəngin material var, lakin yuxunun mahiyyətini əks etdirən və ya onun sirrlərindən birini qəti həll edən heç nə və ya çox az şey var. Təbii ki, savadlı qeyri-mütəxəssislərin yuxu haqqında bilikləri daha da azdır.
İnsanlığın qədim dövrlərində ibtidai xalqların yuxuya necə baxdıqları və onun onların dünya və ruh haqqında təsəvvürlərinin formalaşmasına necə təsir etdiyi mövzusu o qədər yüksək marağa layiqdir ki, onu bu kontekstdə işləməkdən istəməyərək imtina edirəm. Sir J. Lubbock, H. Spencer, E. B. Tylor və başqalarının məlum əsərlərinə istinad edirəm və yalnız bunu əlavə edirəm ki, bu məsələlərin və spekulyasiyaların əhəmiyyətini yalnız qarşımızda duran 'Yuxuların yozumu' vəzifəsini yerinə yetirdikdən sonra başa düşə bilərik.
Qədim dövrdə yuxuya baxışın əks-sədası klassik antik dövr xalqlarının yuxuya olan münasibətində açıq şəkildə özünü göstərir (3). Onlar üçün yuxuların inanclarına görə fövqəladə varlıqlar dünyası ilə əlaqəli olması və tanrılarla şeytanlardan gələn vəhyi daşıması şərt idi. Bundan əlavə, onlara yuxuların yuxu görən üçün əhəmiyyətli bir məqsəd daşıdığı, adətən ona gələcəyi xəbər verdiyi aydın görünürdü. Yuxuların məzmunu və təsiri arasındakı böyük fərqlər, əlbəttə, onlara vahid bir baxış tətbiq etməyi çətinləşdirir və yuxuların dəyəri və etibarlılığına görə müxtəlif fərqləndirmələr və qruplaşdırmalar aparmağa məcbur edirdi. Antik dövrün ayrı-ayrı filosofları arasında yuxunun qiymətləndirilməsi, əlbəttə, onların ümumiyyətlə falçılığa (mantikaya) nə qədər yer verməyə hazır olmasından asılı idi.2
Aristotelə məxsus yuxunu təhlil edən iki əsərdə yuxu artıq psixologiyanın obyekti olmuşdur. Eşidirik ki, yuxu tanrı tərəfindən göndərilməyib, tanrısal təbiətli deyil, lakin şeytani təbiətlidir, çünki təbiət şeytanidir, tanrısal deyil; yəni yuxu fövqəltəbii vəhydən qaynaqlanmır, əksinə, tanrılıqla əlaqəli olan insan ruhunun qanunlarından irəli gəlir. Yuxu, yatanın yuxu halında olan ruh fəaliyyəti kimi təyin olunur.
Aristotel yuxu həyatının bəzi xüsusiyyətlərini bilir, məsələn, yuxunun yuxu zamanı baş verən kiçik stimulları böyüdərək yozduğunu ('yalnız bir üzvün çox əhəmiyyətsiz qızması baş verdikdə, insan özünü atəşin içindən keçir və qızışır kimi təsəvvür edir') və bu davranışdan belə bir nəticə çıxarır ki, yuxular gündüz sezilməyən, bədəndə baş verən dəyişikliklərin ilk əlamətlərini həkimə açıqlaya bilər (4).3
Aristoteldən əvvəlki qədimlər, qeyd edildiyi kimi, yuxunu yatan ruhun məhsulu saymırdılar, onu tanrı tərəfindən verilən bir ilham hesab edirdilər və yuxu həyatına münasibətdə hər zaman mövcud olduğunu aşkar edəcəyimiz iki əks cərəyan artıq onlarda özünü büruzə verirdi. Yatanı xəbərdar etmək və ya ona gələcəyi xəbər vermək üçün göndərilən həqiqi və dəyərli yuxuları, onu azdırmaq və ya məhv etmək niyyətində olan boş, aldadıcı və əhəmiyyətsiz yuxulardan fərqləndirirdilər.
Qədimlərin yuxu nəzəriyyəsi. – Artemidor.
Qrup (Yunan mifologiyası və din tarixi, s. 390) Makrobius və Artemidorun yuxuları təsnifatını belə təkrarlayır: 'Yuxuları iki sinfə bölürdülər.' Biri yalnız təsir (və ya keçmiş) tərəfindən təsirlənməli, lakin gələcək üçün əhəmiyyətsiz olmalı idi; bu, birbaşa verilən təsəvvürü və ya onun əksini əks etdirən ἐνύπνια, insomnia (yuxu) qrupunu əhatə edirdi, məsələn, aclıq və ya onun aradan qaldırılması, eləcə də verilən təsəvvürü fantaziyalı şəkildə genişləndirən φαντάσματα, məsələn, kabus, Ephialtes. Digər sinif isə gələcək üçün həlledici hesab edilirdi; ona aiddir: 1. yuxuda qəbul edilən birbaşa kəhanət (χρηματισμός, oraculum), 2. yaxınlaşan hadisənin qabaqcadan bildirilməsi (ὅραμα, visio), 3. şərhlənməyə ehtiyac duyulan simvolik yuxu (ὄνειρος, somnium). Bu nəzəriyyə əsrlər boyu davam etmişdir.
Yuxuların bu dəyişən qiymətləndirilməsi «yuxu yozumu» vəzifəsi ilə əlaqəli idi. Yuxulardan ümumiyyətlə vacib məlumatlar gözlənilirdi, lakin bütün yuxular birbaşa başa düşülmürdü və hansısa başa düşülməyən yuxunun əhəmiyyətli bir şeyi xəbər verməyəcəyini bilmək mümkün deyildi; buna görə də, yuxunun başa düşülməyən məzmununu aydın və eyni zamanda mənalı olanla əvəz edə bilən bir səy üçün təkan yarandı. Son antik dövrdə yuxu yozumunda ən böyük avtoritet Daldisli Artemidoros hesab edilirdi; onun ətraflı əsəri bizə eyni məzmunda olan itirilmiş yazıları əvəz etməlidir(5).4
Qədimlərin elmdən əvvəlki yuxu anlayışı şübhəsiz ki, onların bütün dünya görüşü ilə tam uyğun gəlirdi; bu dünya görüşü yalnız daxili psixi həyatda reallığı olan şeyi xarici dünyaya proyeksiya etməyə meylli idi. Bundan əlavə, o, yuxudan qalan səhər xatirəsi vasitəsilə oyadılmış həyatın qəbul etdiyi əsas təəssüratı da nəzərə alırdı, çünki bu xatirədə yuxu, sanki başqa bir dünyadan gələn, qalan psixi məzmuna qarşı çıxan bir şey kimi təqdim olunur. Qeyd edək ki, yuxuların fövqəltəbii mənşəyi haqqında təlimin bu günlərdə tərəfdarlarından məhrum olduğunu düşünmək səhv olardı; bütün pietist və mistik yazıçılardan (onlar fövqəltəbii sahənin əvvəllər geniş olan qalıqlarını, təbiət elmi izahı ilə fəth olunmadığı müddətdə yüklənmə altında saxlamaqla haqlıdırlar) əlavə, dinlərinin fövqəlbəşəri ruh qüvvələrinin mövcudluğuna və müdaxiləsinə olan inancını, məhz yuxu hadisələrinin izaholunmazlığına əsaslandırmağa çalışan, bütün macəraçılıqdan uzaq, dəqiq düşüncəli kişilərə də rast gəlinir (Haffner). Bəzi fəlsəfi məktəblərin, məs. məsələn, Şellingçilərin yuxu həyatına verdiyi dəyər, antik dövrdə yuxunun ilahiliyinin mübahisəsiz qəbul edilməsinin açıq əks-sədasıdır; yuxunun kəhanət, gələcəyi xəbər verən qüvvəsi haqqında müzakirə də tamamlanmamışdır, çünki toplanmış materialı idarə etmək üçün psixoloji izah cəhdləri kifayət etmir, elmi düşüncə tərzinə sadiq olan hər kəsin belə bir iddianı rədd etməyə olan meylləri nə qədər birmənalı olsa da.
Yuxu problemlərinə dair elmi məlumatımızın tarixini yazmaq o qədər çətindir ki, bu məlumatda, bəzi yerlərdə nə qədər dəyərli olsa da, müəyyən istiqamətlər boyunca irəliləyiş müşahidə edilmir. Sonrakı tədqiqatçıların üzərində qura biləcəyi təsdiqlənmiş nəticələrdən ibarət bir təməlin yaranmasına gəlməyib, əksinə, hər yeni müəllif eyni problemləri yenidən və sanki başlanğıcdan götürür. Əgər müəlliflərin zaman ardıcıllığına əməl etmək və hər birinin yuxu problemləri haqqında hansı fikirləri söylədiyini xülasə şəklində nəql etmək istəsəydim, yuxu haqqındakı məlumatın hazırkı vəziyyətinə dair nəzəri bir ümumi mənzərə yaratmaqdan imtina etməli olardım; buna görə də, təsviri müəlliflərə deyil, mövzulara əsaslandırmağı üstün tutdum və hər bir yuxu problemi üçün ədəbiyyatda onun həlli üçün nə qədər materialın qoyulduğunu qeyd edəcəyəm.
Lakin mövzuya aid olan, çox dağınıq və başqa şeylərə keçid edən bütün ədəbiyyatı idarə etmək mənə müvəffəq olmadığından, oxucularımdan, əgər təsvirimdə heç bir əsas fakt və heç bir əhəmiyyətli baxış bucağı itirilməyibsə, kifayətlənmələrini xahiş etməliyəm.
Yaxın vaxtlara qədər müəlliflərin əksəriyyəti yuxu və yuxu halını eyni kontekstdə müzakirə etməyə, adətən psixopatologiyaya aid olan analoji halların və yuxuya bənzər hadisələrin (hallüsinasiyalar, viziyalar və s. kimi) qiymətləndirilməsini də əlavə etməyə məcbur hiss edirdilər. Əksinə, ən son işlərdə mövzunu məhdud saxlamaq və təxminən yuxu həyatı sahəsindən tək bir sualı mövzu kimi götürmək cəhdi nəzərə çarpır. Bu dəyişiklikdə mən, qaranlıq məsələlərdə aydınlaşma və razılığın yalnız bir sıra ətraflı tədqiqatlar vasitəsilə əldə edilə biləcəyinə inamın ifadəsini görmək istəyirəm. Burada təqdim edə biləcəyim şey, məhz belə bir detallı tədqiqatdır, xüsusilə də psixoloji təbiətli. Yuxu problemi ilə məşğul olmaq üçün çox az səbəbim var idi, çünki bu, əsasən fizioloji bir problemdir, baxmayaraq ki, yuxu halının xarakteristikasında psixi aparatın funksional şərtlərinin dəyişməsi də daxil olmalıdır. Beləliklə, yuxu haqqında ədəbiyyat da burada nəzərə alınmır.
Oyanıq həyatla əlaqə.
Yuxu hadisələrinə olan elmi maraq, qismən bir-birinə keçən aşağıdakı sual qoyuluşlarına gətirib çıxarır:
a) Yuxunun oyanıq həyatla əlaqəsi.
Oyanmış adamın sadəlövh hökmü, yuxunun – əgər o, başqa bir dünyadan gəlmirsə belə – yuxulayanı başqa bir dünyaya apardığını qəbul edir. Yuxu hadisələrinin diqqətli və incə təsvirini borclu olduğumuz köhnə fizioloq Burdax, bu inancı çox diqqət çəkən bir cümlədə ifadə etmişdir (s. 474): «... gündəlik həyat öz səyləri və zövqləri, sevinc və ağrıları ilə heç vaxt təkrarlanmır, əksinə, yuxu bizi onlardan azad etməyə çalışır». Hətta bütün ruhumuz bir mövzu ilə dolu olsa, dərin kədər daxili alətimizi parçalasa və ya bir vəzifə bütün zehni qüvvəmizi özünə cəlb etsə belə, yuxu bizə ya tamamilə qəribə bir şey verir, ya da reallıqdan yalnız öz kombinasiyaları üçün tək-tük elementlər götürür, ya da yalnız əhval-ruhiyyəmizin tonuna uyğunlaşır və reallığı simvollaşdırır.» – J. H. Fixte (I, 541) eyni mənada birbaşa «tamamlayıcı yuxular»dan danışır və bunları ruhun özünü sağaldan təbiətinin sirli xeyirxahlıqlarından biri adlandırır. L. Ştrümpell də yuxuların təbiəti və yaranması haqqında bütün tərəflər tərəfindən haqlı olaraq yüksək qiymətləndirilən tədqiqatında (s. 16) oxşar mənada çıxış edir: «Yuxulayan, oyanıq şüurun dünyasından üz çevirir» ... (s. 17): «Yuxuda oyanıq şüurun nizamlı məzmunu və onun normal davranışı üçün yaddaş demək olar ki, tamamilə itir» ... (s. 19): «Yuxuda ruhun oyanıq həyatın mütəmadi məzmunu və axarından demək olar ki, xatirəsiz təcrid olunması» ...
Lakin müəlliflərin əksəriyyəti yuxunun oyanıq həyatla əlaqəsi üçün əks mövqeyi müdafiə etmişlər. Məsələn, Haffner (s. 19): «Əvvəlcə yuxu oyanıq həyatı davam etdirir. Yuxularımız həmişə bir az əvvəl şüurda olan təsəvvürlərə bağlanır. Dəqiq müşahidə demək olar ki, həmişə yuxunun əvvəlki günün hadisələri ilə harada əlaqələndiyini göstərən bir ip tapacaq.» Veyqandt (s. 6) yuxarıda sitat gətirilən Burdaxın iddiasına birbaşa etiraz edir, «çünki çox vaxt, görünür, yuxuların əksəriyyətində müşahidə etmək olar ki, onlar bizi azad etmək əvəzinə, birbaşa adi həyata qaytarır.» Morri (s. 56) öz qısa düsturu ilə deyir: «Biz gördüklərimiz, dediklərimiz, arzuladıqlarımız və ya etdiklərimiz haqqında yuxulayırıq»; Jessen 1855-ci ildə nəşr olunan psixologiyasında (s. 530) bir qədər geniş: «Yuxuların məzmunu daha çox və ya az fərdi şəxsiyyət, yaş, cins, status, təhsil səviyyəsi, alışılmış həyat tərzi və bütün keçmiş həyatın hadisələri və təcrübələri tərəfindən müəyyən edilir.»
Bu suala ən qətiyyətlə filosof I. G. E. Maaß (Ehtiraslar haqqında, 1805) münasibət bildirir: «Təcrübə bizə ən çox, ən isti ehtiraslarımızın yönəldiyi şeylər haqqında yuxuladığımız iddiamızı təsdiqləyir. Buradan aydın olur ki, ehtiraslarımız yuxularımızın yaranmasına təsir göstərməlidir. Hırslı adam (bəlkə də yalnız öz təsəvvüründə) qazanılmış və ya hələ qazanılacaq dəfnə çələngləri haqqında yuxulayır, aşiq isə yuxularında şirin ümidlərinin obyektini düşünür, ... Ürəkdə yatan bütün hissi ehtiraslar və nifrətlər, hər hansı bir səbəblə qızışdırıldıqda, onlarla əlaqəli təsəvvürlərdən bir yuxunun yaranmasına və ya bu təsəvvürlərin artıq mövcud olan bir yuxuya qarışmasına səbəb ola bilər.» (Vinterşteyn tərəfindən Zbl. f. Ps.-A. vasitəsilə ötürülüb ....)
Qədimlər də yuxu məzmununun həyatdan asılılığı haqqında fərqli düşünmürdülər. Mən Radestokdan (s. 139) sitat gətirirəm: Kserks Yunanıstana yürüşündən əvvəl yaxşı məsləhətlərlə bu qərarından yayındırılıb, lakin yuxularla yenidən həvəsləndirildikdə, Persiyanın qədim rasionalist yuxu şərhiçisi Artabanos ona yerində deyirdi ki, yuxu obrazları əsasən insanın oyanıq vaxtında düşündüyü şeyləri ehtiva edir.
Lukretsinin «Təbiət haqqında» didaktik poemasında (IV, s. 959) aşağıdakı yerə rast gəlinir:
«Və hər kəs hansı ehtirasla bağlanıb yapışırsa, və ya hansı işlərdə çoxdan məşğul olubsa və zehni daha çox həmin məsələlərlə məşğul olmağa məcbur edibsə, yuxuda da eyni şeyləri gördüyümüzü sanırıq; vəkillər işlərini idarə edir və qanunları tərtib edir, sərkərdələr döyüşür və döyüşləri yaşayır» və s. və s.
Siseron (Kəhanət haqqında II) çox sonra Morrinin dediyinə bənzər şəkildə deyir: «Xüsusilə, oyanıq vaxtında düşündüyümüz və ya etdiyimiz şeylərin qalıqları ruhlarda hərəkətə gəlir və təşviş olunur.»
Yuxu həyatı ilə oyanıq həyatı arasındakı əlaqə haqqında bu iki baxışın ziddiyyəti həqiqətən həll olunmaz görünür. Buna görə də F. V. Hildebrandtın (1875) təsvirini xatırlamaq yerinə düşərdi. O, yuxunun xüsusiyyətlərinin yalnız «bir-birinə qarşı ziddiyyətlərə qədər gərginləşən ziddiyyətlər silsiləsi» (s. 8) ilə təsvir edilə biləcəyini deyir: «Bu ziddiyyətlərin birincisi, bir tərəfdən yuxunun real və həqiqi həyatdan ciddi təcridi və ya qapalılığı, digər tərəfdən isə birinin digərinə davamlı keçidi, birinin digərindən davamlı asılılığıdır. -- Yuxu, oyaq halda yaşanan reallıqdan tamamilə ayrı bir şeydir, demək olar ki, öz içində hermetik olaraq qapalı olan, real həyatdan aşılması mümkün olmayan uçurumla ayrılmış bir mövcudiyyətdir. O, bizi reallıqdan ayırır, içimizdə ona olan normal xatirələri silir və bizi tamamilə başqa bir dünyaya və əsasən real həyatla heç bir əlaqəsi olmayan başqa bir həyat hekayəsinə yerləşdirir...» Hildebrandt sonra izah edir ki, yuxuya gedərkən bütün varlığımız və onun mövcudiyyət formaları «görünməz bir düşək qapısının arxasında» yox olur. İnsan sonra yuxuda, məsələn, orada əsir saxlanılan Napoleona Mosel şərablarından üstün bir şey təklif etmək üçün Sent-Helenaya dəniz səyahətinə çıxır. İnsan keçmiş imperator tərəfindən ən xoş qarşılanır və maraqlı illüziyanın oyanma nəticəsində pozulmasından təxminən təəssüf edir. İndi isə yuxu vəziyyəti reallıqla müqayisə edilir. İnsan heç vaxt şərab taciri olmayıb və olmaq istəməyib. İnsan heç vaxt dəniz səyahətinə çıxmayıb və belə bir səyahət üçün məqsəd kimi Sent-Helenanı ən az seçərdi. Napoleona qarşı heç bir səmimi hisslər bəsləmir, əksinə, qəddar bir vətənpərvər nifrət duyur. Bütün bunlara əlavə olaraq, Napoleon adada öldüyü zaman yuxu görən şəxs hələ də sağlar arasında deyildi; onunla şəxsi əlaqə qurmaq imkanlar dairəsinin xaricində idi. Beləliklə, yuxu təcrübəsi, bir-birinə tam uyğun gələn və bir-birini davam etdirən iki həyat mərhələsi arasına yerləşdirilmiş yad bir şey kimi görünür.
«Amma yenə də,» Hildebrandt davam edir, «görünən əks də eyni dərəcədə doğru və düzgündür. Məncə, bu qapalılıq və təcridlə ən dərin münasibət və birləşmə əl-ələ verir. Birbaşa deyə bilərik: Yuxu nə təqdim edirsə etsin, onun materialını reallıqdan və bu reallıq üzərində qurulan zəka həyatından götürür... Onunla nə qədər qəribə rəftar etsə də, əslində real dünyadan heç vaxt ayrıla bilməz və onun ən yüksək və ən gülünc qurucuları həmişə əsas maddələrini ya duyular dünyasında gözümüzün önünə çıxan, ya da oyanıq düşüncə axınımızda bir şəkildə yer tapmış, başqa sözlə, xaricən və ya daxildən artıq yaşadığımız şeylərdən götürməlidir.
b) Yuxu materialı. -- Yuxuda yaddaş.
Yuxu məzmununu təşkil edən bütün materialın hər hansı bir şəkildə yaşananlardan qaynaqlandığı, yəni yuxuda təkrarlandığı, xatırlandığı, ən azı mübahisəsiz bir bilik kimi qəbul edilə bilər. Lakin yuxu məzmununun oyanıq həyatla belə bir əlaqəsinin aparılan müqayisənin nəticəsi kimi asanlıqla aydın bir nəticə kimi ortaya çıxacağını fərz etmək səhv olardı. Əksinə, bu əlaqə diqqətlə axtarılmalıdır və bir çox hallarda uzun müddət gizlənməyi bacarır. Bunun səbəbi, yuxuda xatırlama qabiliyyətinin göstərdiyi və ümumiyyətlə qeyd edilsə də, indiyə qədər hər hansı bir izahdan yayınan bir sıra xüsusiyyətlərdədir. Bu xarakteristikaları ətraflı qiymətləndirmək əməyə dəyər.
Əvvəlcə belə bir hal baş verir ki, yuxu məzmununda, oyaq halda öz bilik və təcrübəsinə aid olduğunu qəbul etmədiyi bir material ortaya çıxır. İnsan, müvafiq şeyi yuxuda gördüyünü xatırlayır, lakin onu yaşadığını və nə vaxt yaşadığını xatırlamır. Bu halda insan yuxunun hansı mənbədən qidalandığı barədə qeyri-müəyyənlikdə qalır və yuxunun müstəqil istehsal fəaliyyətinə inanmağa meylli olur, ta ki çox vaxt uzun müddətdən sonra yeni bir hadisə əvvəlki hadisəyə dair itmiş sayılan xatirəni qaytarıb yuxunun mənbəyini aşkar edənə qədər. Onda insan, yuxuda oyandakı xatırlama qabiliyyətindən qaçan bir şeyi bildiyini və xatırladığını etiraf etməlidir(6).5
Delböf öz yuxu təcrübəsindən bu növün xüsusilə təsirli bir nümunəsini danışır. O, yuxuda evinin həyətini qar örtmüş görür və divardakı kiçik mağaraya qaytardığı, qarın altında yarım donmuş iki kiçik kərtənkələ tapır; o, heyvanlara həssas olduğu üçün onları qəbul edir və isidir. Bundan əlavə, divarda bitən və çox sevdiyi bildiyi kiçik bir qıjının bəzi yarpaqlarını onlara verir. Yuxuda o, bitkinin adını bilir: Asplenium ruta muralis. Yuxu davam edir, bir ara verib kərtənkələlərə qayıdır və Delböfü təəccübləndirərək, qıjı qalıqlarının üzərinə hücum edən iki yeni kiçik canlı göstərir. Sonra nəzərini açıq sahəyə çevirir, divardakı dəliyə gedən beşinci və altıncı kərtənkələni görür və nəhayət, bütün yolun eyni istiqamətdə hərəkət edən kərtənkələlər prosesiyası ilə örtüldüyünü müşahidə edir.
Delböfün oyandakı bilişi yalnız bir neçə latın bitki adını əhatə edirdi və Asplenium haqqında məlumatı ehtiva etmirdi. Böyük təəccübü ilə, bu adlı bir qıjının həqiqətən mövcud olduğuna əmin olmalı idi. Asplenium ruta muraria onun düzgün adı idi, yuxu isə bunu bir az təhrif etmişdi. Təsadüfi bir uyğunluq haqqında düşünmək mümkün deyildi; lakin Delböf üçün yuxuda Asplenium adını haradan öyrəndiyi sirr olaraq qaldı.
Yuxu yaddaşı. Yuxunun hipermneziyası.
Yuxu 1862-ci ildə baş vermişdi; on altı il sonra filosof, ziyarət etdiyi bir dostunun yanında, İsveçrənin bəzi bölgələrində əcnəbilərə xatirə hədiyyəsi kimi satılan qurudulmuş çiçəklərlə kiçik bir albom görür. Onun içində bir xatirə canlanır, herbaryumu açır, orada yuxusundakı Aspleniumu tapır və əlavə edilmiş latın adında öz əl yazısını tanıyır. İndi əlaqə qura bilindi. Bu dostun bacısı 1860-cı ildə – kərtənkələ yuxusundan iki il əvvəl – bal ayı səyahətində Delböfü ziyarət etmişdi. O vaxt bu albom, qardaşı üçün nəzərdə tutulmuşdu və Delböf, bir botanikin diktəsi ilə hər bir qurudulmuş bitkinin altına latın adını yazmaq zəhmətini çəkmişdi.
Bu nümunəni bu qədər dəyərli edən təsadüf lütfü, Delböfə bu yuxunun məzmunundan başqa bir hissəni də unudulmuş mənbəyinə qaytarmaq imkanı verdi. 1877-ci ildə bir gün əlinə illüstrasiyalı bir jurnalın köhnə bir cildi düşdü və orada 1862-ci ildə yuxuda gördüyü bütün kərtənkələ prosesiyasını təsvir olunmuş gördü. Cild 1861-ci il tarixini daşıyırdı və Delböf jurnalın çıxışından etibarən abunəçilərindən biri olduğunu xatırlayır.
Yuxunun oyanıq həyat üçün əlçatan olmayan xatirələrə malik olması, nəzəri baxımdan o qədər qəribə və əhəmiyyətli bir həqiqətdir ki, mən başqa 'hipermnezik' yuxuları paylaşaraq diqqəti onlara cəlb etmək istəyirəm. Mori, gündüz vaxtı 'Mussidan' sözünün ağlına gəlməyə başladığını danışır. O, bunun Fransız şəhərinin adı olduğunu bilirdi, amma bundan başqa heç nə. Bir gecə o, müəyyən bir şəxslə söhbət etdiyini yuxuda görür, həmin şəxs Mussidandan gəldiyini deyir və şəhərin harada yerləşdiyi sualına cavab olaraq: 'Mussidan, Dordony departamentində bir rayon mərkəzidir' deyir. Oyananda Mori yuxuda aldığı məlumata inanmadı; lakin coğrafi lüğət ona bunun tamamilə doğru olduğunu öyrətdi. Bu halda yuxunun daha çox məlumatı təsdiqlənmiş, lakin bu məlumatın unudulmuş mənbəyi aşkar edilməmişdir.
Jessen (s. 55) köhnə dövrlərdən çox bənzər bir yuxu hadisəsini danışır: "Bunlardan biri də yaşlı Skaligerin yuxusudur (Hennings, eyni əsər, s. 300); o, Veronanın məşhur kişilərinə tərif yazmış və yuxusunda Brugnolus adını daşıyan bir kişi ona görünərək unudulduğundan şikayət etmişdir. Skaliger ondan heç vaxt bir şey eşitmədiyini xatırlamasa da, ona şeirlər yazdı və oğlu sonra Veronada əvvəllər orada Brugnolus adlı bir tənqidçinin məşhur olduğunu öyrəndi."
Xüsusi bir xüsusiyyəti ilə seçilən, yəni ilk tanınmayan xatirənin tanımasının sonrakı bir yuxuda baş verdiyi bir hipermnestik yuxunu Marquis d'Hervey de St. Denis (Vaschide, s. 232) belə danışır: "Bir dəfə mən sarışın saçlı gənc bir qadın haqqında yuxu gördüm; bacımın onunla söhbət etdiyini və ona bir tikmə işi göstərdiyini gördüm. Yuxuda o mənə çox tanış gəldi, hətta onu dəfələrlə gördüyümü düşündüm. Oyandıqdan sonra bu üzü hələ də canlı şəkildə qarşımda görürəm, amma onu heç cür tanıya bilmirəm. Yenə yuxuya gedirəm; yuxu obrazı təkrarlanır. Bu yeni yuxuda mən sarışın xanımla danışıram və ona haradasa artıq görüşmə təşəkkürünə malik olub-olmadığımı soruşuram. Xanım cavab verir: Əlbəttə, sadəcə Pornic dəniz kurortunu xatırlayın. Dərhal yenə oyandım və bu cazibədar yuxu üzü ilə əlaqəli olan bütün detalları tam əminliklə xatırladım."
Eyni müəllif (Vaschide, s. 233) belə məlumat verir:
Ona tanış olan bir musiqiçi bir dəfə yuxuda ona tamamilə yeni görünən bir melodiya eşitdi. Yalnız bir neçə il sonra o, bu melodiyadan əvvəl əlində saxladığını heç vaxt xatırlamadığı köhnə bir musiqi əsərləri toplusunda yazılı olduğunu tapdı.
Təəssüf ki, mənə əlçatan olmayan bir yerdə (Proceedings of the Society for psychical research) Meyers belə hipermnestik yuxuların tam bir toplusunu dərc etmişdir. Mənim fikrimcə, yuxularla məşğul olan hər kəs, yuxunun oyanıq halda sahib olduğuna inanmadığı bilik və xatirələrə şahidlik etdiyi çox adi bir fenomen olduğunu qəbul etməlidir. Sonradan haqqında danışacağım sinir xəstələri ilə psixoanalitik işlərdə mən həftədə bir neçə dəfə xəstələrə yuxularından sitatları, müstəhəzən sözləri və s. əslində çox yaxşı bildiklərini və oyanıq həyatda onları unutduqları halda yuxuda onlardan istifadə etdiklərini sübut etmək vəziyyətində qalıram. Yalnız yuxuya məxsus olan biliyin mənbəyinin çox asanlıqla aşkar edilə bildiyi bir halda, yuxu hipermneziyasının zərərsiz bir nümunəsini burada paylaşmaq istəyirəm.
Bir xəstə daha uzun bir kontekstdə bir qəhvəxanada özünə bir "Kontuszówka" sifariş etdiyini yuxu gördü, lakin hekayədən sonra bunun nə olduğunu soruşdu; o, bu adı heç vaxt eşitməmişdi. Mən cavab verə bildim ki, Kontuszówka Polşa votkasıdır və o, bu adı yuxuda uydura bilməz, çünki mən bu adı plakatdan uzun müddətdir tanıyırdım. Kişi əvvəlcə mənə inanmaq istəmədi. Bir neçə gün sonra, yuxusunda qəhvəxanada baş verəni həyata keçirdikdən sonra, o, bu adı bir plakatda, üstəlik aylardır gündə ən azı iki dəfə keçməli olduğu bir küncdə nəzərdən qaçırmadı.
Mən öz yuxularımda tək bir yuxu elementinin mənşəyini aşkar etmənin nə qədər təsadüfə bağlı olduğunu özüm təcrübə ilə görmüşəm. Beləliklə, bu kitabın yazılmasından əvvəl illər boyu məni, gördüyümü xatırlaya bilmədiyim çox sadə formaya malik bir kilsə qülləsinin obrazı təqib etdi. Mən onu sonra Salzburg ilə Reichenhall arasındakı kiçik bir stansiyada tam əminliklə tanıdım. Bu, 1890-cı illərin ikinci yarısında idi və mən həmin xətti 1886-cı ildə ilk dəfə qət etmişdim. Sonrakı illərdə, artıq yuxuların öyrənilməsi ilə məşğul olduğum vaxt, müəyyən qəribə bir məkanın tez-tez təkrarlanan yuxu obrazı mənə həddindən artıq narahatlıq verirdi. Şəxsimə, sol tərəfimdə müəyyən bir yerə aid olaraq, içərisindən bir neçə qrotesk qumdaşı fiqurunun işıqlandığı qaranlıq bir otaq görürdüm. Tam inanmaq istəmədiyim bir xatirə parıltısı mənə bunun bir pivə anbarının girişi olduğunu deyirdi; lakin nə bu yuxu obrazının nə demək olduğunu, nə də haradan gəldiyini aydınlada bilmədim. 1907-ci ildə təsadüfən Paduaya gəldim, oraya 1895-ci ildən bəri təəssüf ki, yenidən baş çəkə bilməmişdim. Gözəl universitet şəhərinə ilk səfərim natamam qalmışdı; Madonna dell' Arena kilsəsindəki Giottonun freskalarını görə bilməmişdim və kiçik kilsənin həmin gün bağlı olduğunu bildirdikləri zaman, ora gedən yolun ortasında geri dönmüşdüm. On iki il sonra ikinci səfərimdə özümü təsəlli verməyi düşünürdüm və ilk növbədə Madonna dell' Arenaya gedən yolu axtarırdım. Ona gedən yolda, mənim istiqamətimə görə sol tərəfdə, ehtimal ki, 1895-ci ildə geri döndüyüm yerdə, yuxuda çox görməyə alışdığım, içərisində qumdaşı fiqurlarının olduğu həmin məkanı kəşf etdim. Bu, həqiqətən də bir restoran bağının girişi idi.
* * * * *
Yuxunun yenidən istehsal üçün material aldığı mənbələrdən biri, qismən oyanma zamanı düşünmə fəaliyyətində xatırlanmayan və istifadə edilməyən material, uşaqlıq həyatıdır. Bunu qeyd edən və vurğulayan müəlliflərdən yalnız bir neçəsini sitat gətirəcəyəm:
Hildebrandt (s. 23): «Yuxunun bəzən uzaq keçmişdən tamamilə kənarda qalmış və hətta unudulmuş hadisələri möcüzəvi bir yenidən istehsal qabiliyyəti ilə ruhumuza sadiq şəkildə geri qaytardığı açıq şəkildə etiraf edilmişdir.»
Strümpell (s. 40): «Yuxunun bəzən sonrakı dövrlərin ən erkən uşaqlıq təcrübələrinin üzərinə yığdığı ən dərin və kütləvi qalıntılardan tək-tək məkanların, əşyaların və şəxslərin obrazlarını tamamilə toxunulmamış və ilkin təzəliyi ilə gözlənilmədən yenidən çıxardığını müşahidə etdikdə, məsələ daha da kəskinləşir. Bu, yalnız yaranış zamanı canlı bir şüur qazanan və ya güclü psixi dəyərlərlə əlaqələndirilən və sonra yuxuda oyandıqda şüurun zövq aldığı əsl xatirələr kimi geri qayıdan təəssüratlarla məhdudlaşmır. Yuxu yaddaşının dərinliyi, əksinə, ya yalnız az bir şüur daşıyan, ya da heç bir psixi dəyəri olmayan, ya da çoxdan hər ikisini itirmiş və buna görə də həm yuxuda, həm də oyandıqdan sonra tamamilə qəribə və naməlum görünən, lakin mənşəyi aşkarlanana qədər belə qalan ən erkən dövrdəki şəxslərin, əşyaların, məkanların və təcrübələrin obrazlarını da əhatə edir.»
Volkelt (s. 119): «Uşaqlıq və gənclik xatirələrinin yuxuya nə qədər çox daxil olması xüsusilə diqqətəlayiqdir. Çoxdan düşünmədiyimiz, bizim üçün çoxdan bütün əhəmiyyətini itirdiyimiz şeylər: yuxu bizi onlara yorulmadan xatırladır.»
Yuxunun, məlum olduğu kimi, şüurlu xatırlama qabiliyyətinin boşluqlarına düşən uşaqlıq materialına olan hökmü, maraqlı hipermnestik yuxuların yaranmasına səbəb olur və mən yenə də bir neçə nümunə təqdim etmək istəyirəm.
Mori (s. 92) uşaqlıqda atasının bir körpünün tikilişinə rəhbərlik etdiyi yaxınlıqdakı Trilport şəhərinə tez-tez gəldiyini nəql edir. Bir gecə yuxu onu Trilporta aparır və şəhərin küçələrində yenidən oynamağa qoyur. Bir nəfər ona yaxınlaşır, o, bir növ uniforma geyinmişdir. Mori adını soruşur; o, özünü təqdim edir, adı C... -dır və körpü keşikçisidir. Oyandıqdan sonra xatirənin reallığından hələ də şübhə edən Mori, uşaqlığından bəri yanında olan yaşlı xidmətçiyə həmin adlı bir nəfəri xatırlayıb-xatırlamadığını soruşur. «Əlbəttə», cavab gəlir, «o, atanızın o vaxtlar tikdirdiyi körpünün keşikçisi idi.»
Yuxuda ortaya çıxan uşaqlıq xatirələrinin dəqiqliyini eyni dərəcədə gözəl təsdiqləyən bir nümunəni Morri, uşaqlığında Montbrisonda böyümüş F. adlı bir cənab haqqında nəql edir. Bu adam, getdiyi yerə qayıdışından 25 il sonra, doğma yurdunu və ailənin o vaxtdan bəri görmədiyi köhnə dostlarını yenidən ziyarət etməyə qərar verdi. Hərəkətindən əvvəlki gecədə o, yuxuda mənzilə çatdığını və Montbrison yaxınlığında üzü tanımadığı bir cənabla qarşılaşdığını görür; həmin cənab ona atasının dostu T. cənab olduğunu deyir. Yuxu görən şəxs uşaqlığında bu adla bir cənabı tanıdığını bilirdi, lakin ayıq halda onun görünüşünü artıq xatırlamırdı. Bir neçə gün sonra həqiqətən Montbrisona çatdıqda, o, yuxuda naməlum sayılan məkanın yerini tapır və dərhal yuxudakı T. kimi tanıdığı bir cənabla qarşılaşır. Həqiqi şəxs, yuxu obrazının göstərdiyindən yalnız daha çox yaşlanmışdı.
Uşaqlıq və son zamanlara aid material.
Burada, xatırlanmalı təəssüratın bir əlaqə ilə əvəz olunduğu öz yuxumu nəql edə bilərəm. Bir yuxuda mən, yuxu zamanı onun doğma yerimin həkimi olduğunu bildiyim bir şəxsi gördüm. Onun üzü aydın deyildi, lakin o, mənim gimnaziya müəllimlərimdən biri haqqındakı təsəvvürlə qarışdı; bu müəllimlə bu gün də təsadüfən görüşürəm. Ayıq halda bu iki şəxsi hansı əlaqənin birləşdirdiyini müəyyən edə bilmədim. Lakin uşaqlığımın ilk illərindəki həkimim haqqında anama soruşduqda, onun tək gözlü olduğunu öyrəndim; yuxuda həkimin şəxsiyyətini örtən gimnaziya müəllimi də tək gözlüdür. Həkimi görməyimin üzərindən 38 il keçmişdi və bildiyim qədər, çənəmdəki bir iz onun köməyini xatırlada bilərdi, amma ayıq həyatda heç vaxt onun şəxsiyyəti haqqında düşünməmişdim.
Bir neçə müəllifin, yuxuların əksəriyyətində ən son günlərin elementlərinin aşkar edildiyini iddia etmələri, uşaqlıq təəssüratlarının yuxu həyatındakı həddindən artıq böyük roluna qarşı bir əks çəki yaratmaq istəyirmiş kimi səslənir. Robert (s. 46) hətta belə deyir: 'Ümumiyyətlə, normal yuxu yalnız son keçmiş günlərin təəssüratları ilə məşğul olur.' Lakin biz öyrənəcəyik ki, Robertin qurduğu yuxu nəzəriyyəsi ən köhnə təəssüratların geri itələnməsini və ən gənc təəssüratların irəli sürülməsini qəti şəkildə tələb edir. Lakin Robertin ifadə etdiyi fakt, öz tədqiqatlarıma əsasən təsdiq edə bilərəm ki, mövcuddur. Amerikalı müəllif Nelson, yuxuda ən çox yuxu günündən əvvəlki günün və ya ondan üç gün əvvəlki günün təəssüratlarının istifadə olunduğunu düşünür; sanki yuxuya birbaşa təsir edən günün təəssüratları kifayət qədər zəiflədilməmiş və ya uzaqlaşdırılmamışdır.
Yuxu məzmununun ayıq həyatla sıx əlaqəsini şübhə altına almaq istəməyən bir neçə müəllifin diqqətini çəkmişdir ki, ayıq düşüncəni intensiv məşğul edən təəssüratlar, gündəlik düşüncə işi tərəfindən bir qədər kənara itirildikdən sonra yuxuda ortaya çıxır. Beləliklə, adətən, yas sağ qalanı tamamilə doldurduğu müddətcə, ilk vaxtlarda sevimli bir ölünün yuxusu görülmür (Delage). Bununla belə, son müşahidəçilərdən biri, xanım Hallam, əks davranış nümunələrini də toplayıb və bu məqamda psixoloji fərdiliyin hüququnu müdafiə edir.
Yuxuda yaddaşın üçüncü, ən qəribə və anlaşılmaz xüsusiyyəti, reproduksiya olunan materialın seçilməsində özünü göstərir; çünki ayıq halda olduğu kimi yalnız ən əhəmiyyətli olan deyil, əksinə, ən əhəmiyyətsiz və nəzərə çarpmayan şeylər də xatırlanmağa layiq görülür. Bu barədə təəccüblərini ən güclü ifadə etmiş müəllifləri sözə buraxıram.
Hildebrandt (s. 11): 'Çünki qəribə olan budur ki, yuxu elementlərini adətən böyük və dərin təsirli hadisələrdən, keçmiş günün güclü və hərəkətverici maraqlarından deyil, əlavə detallardan, demək olar ki, son yaşamış və ya daha geridə qalmış keçmişin dəyərsiz parçalarından götürür. Ailəmizdəki sarsıdıcı ölüm hadisəsi, təəssüratları altında gec yatdığımız halda, ilk ayıq an onu təəssüf hissi ilə yaddaşımıza qaytarana qədər yaddaşımızdan silinmiş qalır. Əksinə, bizə rast gələn və keçdikdən sonra bir an belə düşünmədiyimiz bir yad adamın alnındakı siğil, yuxumuzda rol oynayır' ...
Ştrümpell (s. 39): '... belə hallar var ki, yuxunun təhlili, əvvəlki və ya ondan əvvəlki günün hadisələrindən gəlsə də, ayıq şüur üçün o qədər əhəmiyyətsiz və dəyərsiz olan, hadisə baş verdikdən qısa müddət sonra unudulmuş yuxu tərkib hissələrini aşkar edir. Belə təcrübələr, məsələn, təsadüfən eşidilən ifadələr və ya başqasının səthi qeyd olunan hərəkətləri, şeylər və ya şəxslər haqqında tez keçən qavrayışlar, oxunan mətnin ayrı-ayrı kiçik hissələri və s. ola bilər.
Havelok Ellis (1899, s. 727): "Oyanıq həyatın dərin emosiyaları, bizə əsas iradi zehni enerjimizi sərf etdiyimiz suallar və problemlər, adətən yuxu şüuruna dərhal təqdim olunmayanlardır. Yaxın keçmişə aid olanlar, əsasən gündəlik həyatın əhəmiyyətsiz, təsadüfi və 'unudulmuş' izləridir ki, onlar yuxularımızda yenidən ortaya çıxır. Ən intensiv şəkildə oyanan psixi fəaliyyətlər, ən dərin şəkildə yatanlardır.
Binz (s. 45) yuxuda yaddaşın müzakirə olunan xüsusiyyətlərini, özünün dəstəklədiyi yuxu izahlarından narazılığını ifadə etmək üçün bəhanə kimi götürür: "Və təbii yuxu bizə bənzər suallar verir. Niyə biz həmişə son yaşadığımız günlərin yaddaş izlərini görmürük, əksinə, çox vaxt heç bir aydın motiv olmadan, çox uzaqda qalmış, demək olar ki, sönmüş keçmişə dalırıq? Niyə yuxuda şüur çox vaxt əhəmiyyətsiz xatirə təsvirlərinin təsirini qəbul edir, halbuki beyin hüceyrələri, yaşadığımız hadisələrin ən həssas qeydlərini daşıdıqları yerlərdə, əksər hallarda susqun və hərəkətsiz qalır, yalnız oyanıq halda kəskin bir canlanma onları qısa müddət əvvəl oyanmamışsa?
İkinci dərəcəli təəssüratlara xatirə.
Yuxu yaddaşının gündəlik hadisələrdəki əhəmiyyətsiz və buna görə də diqqət çəkməyən şeylərə olan qəribə meylinin, yuxunun gündəlik həyatdan asılılığını ümumiyyətlə nəzərə almamağa və sonra da hər bir konkret halda bu asılılığı sübut etməyi çətinləşdirməyə necə gətirib çıxardığını asanlıqla görmək olar. Beləliklə, Miss Uiton Kalkins özünün (və yoldaşının) yuxularının statistik emalı zamanı, gündəlik həyatla əlaqəsi görünməyən 11% sayda yuxu saxlaya bildi. Şübhəsiz ki, Hildebrandt, əgər hər dəfə onların mənşəyini izləmək üçün kifayət qədər vaxt və diqqət sərf etsək, bütün yuxu təsvirlərinin genetik olaraq izah olunacağını iddia etməkdə haqlıdır. O, bunu əlbəttə ki, "çətin və nankor bir iş" adlandırır. Çünki bu, əksər hallarda, yaddaş anbarının ən uzaq künclərində psixi cəhətdən tam dəyərsiz şeyləri axtarmağa, çoxdan keçmiş zamanın tamamilə qeyri-müəyyən anlarını, bəlkə də növbəti saatın gətirdiyi dağıntıdan yenidən gün işığına çıxarmağa gətirib çıxarırdı. Lakin mən, kəskin zəkalı müəllifin bu qədər sadə göründüyü halda başlanan yolu davam etdirməkdən imtina etdiyinə təəssüf edirəm; o, bu yolu birbaşa yuxu izahının mərkəzinə aparacaqdı.
Yuxu yaddaşının davranışı, şübhəsiz ki, ümumiyyətlə yaddaşın hər hansı bir nəzəriyyəsi üçün son dərəcə əhəmiyyətlidir. O, «bir dəfə zehni cəhətdən sahib olduğumuz heç nə tamamilə itə bilməz» (Scholz, s. 34) dərsini verir. Və ya Delböfün ifadə etdiyi kimi, "ən əhəmiyyətsiz təəssürat belə, sonsuz dərəcədə yenidən gün işığına çıxmağa qabiliyyətli, silinməz bir iz buraxır", psixi həyatın digər bir çox patoloji hadisələrinin də eyni nəticəyə gətirdiyi bir nəticə. İndi yuxuda yaddaşın bu qeyri-adi qabiliyyətini nəzərinizdə canlandırın ki, bəzi sonradan qeyd olunacaq yuxu nəzəriyyələri, yuxuların absurd və qeyri-uyğunluğunu gündüz bildiklərimizin qismən unudulması ilə izah etmək istədikdə yaratdıqları ziddiyyəti canlı şəkildə hiss edəsiniz.
İnsan, yuxu görmə fenomenini ümumiyyətlə xatırlama fenomeninə endirə, yuxuda gecələr də dayanmayan, özünü məqsəd sayan bir reproduksiya fəaliyyətinin ifadəsini görə bilər. Pilczin bildirdiyi kimi məlumatlar buna uyğun gəlir, ona görə ki, yuxu görmə vaxtı ilə yuxuların məzmunu arasında sabit əlaqələr aşkar edilə bilər; belə ki, dərin yuxuda ən qədim dövrlərin təəssüratları, səhərə yaxın isə yuxu tərəfindən reproduksiya olunan müasir təəssüratlar olur. Lakin yuxunun xatırlanmalı materialla necə davrandığına görə, belə bir qavrayış əvvəlcədən ehtimal olunmazdır. Strümpell haqlı olaraq, yuxuda hadisələrin təkrarlanmasının baş vermədiyinə diqqət çəkir. Yuxu buna cəhd edir, lakin növbəti həlqə yoxdur; o, dəyişdirilmiş şəkildə ortaya çıxır və ya onun yerinə tamamilə yad bir şey görünür. Yuxu yalnız reproduksiyaların fraqmentlərini gətirir. Bu, şübhəsiz ki, qayda olaraq o qədər geniş yayılıb ki, nəzəri istifadəyə imkan verir. Lakin istisnalar var ki, yuxu bir hadisəni, oyanıq halda yaddaşımızın bacardığı qədər tamamilə təkrarlayır. Delböf, universitet həmkarlarından birinin, təsadüfən yalnız möcüzə sayəsində qurtardığı təhlükəli bir at arabası sürüşünü, bütün detalları ilə yuxuda yenidən yaşadığını danışır. Kalkins xanım, əvvəlki günün təcrübəsinin dəqiq təkrarlanmasını məzmununda daşıyan iki yuxudan bəhs edir və mən də gələcəkdə uşaqlıq təcrübəsinin dəyişməz təkrarlanması haqqında məlum olan bir nümunəni təqdim etmək imkanı tapacağam(7).6
c) Yuxu qıcıqları və yuxu mənbələri.
Yuxu qıcıqları və ya yuxu mənbələri kimi başa düşülən şey, «yuxular mədədən gəlir» kimi xalq ifadəsinə müraciət etməklə aydınlaşdırıla bilər. Bu anlayışların irəli sürülməsinin arxasında yuxunu yuxunun pozulmasının nəticəsi kimi qəbul edən bir nəzəriyyə gizlənir. Yuxuda nəsə pozucu bir şey hərəkətə gəlməsəydi, yuxu görülməzdi və yuxu bu pozuntuya reaksiyadır.
Yuxuların qıcıqlandırıcı səbəbləri haqqında müzakirələr müəlliflərin təsvirlərində ən geniş yer tutur. Yuxu biologik tədqiqat obyekti olduqdan sonra məsələnin ortaya çıxa bilməsi təbii haldır. Yuxunu ilahi bir hədiyyə kimi qəbul edən qədimlər onun üçün qıcıq mənbəyi axtarmağa ehtiyac duymurdular; yuxu ilahi və ya şeytani gücün iradəsindən, onun bilik və ya niyyətindən onun məzmunu axırdı. Elm üçün yuxu görməyə təkanın həmişə eyni olub-olmadığı və ya çoxsaylı ola bilib-bilməyəcəyi sualı dərhal ortaya çıxdı və bununla da yuxunun səbəbini izah etmənin psixologiyaya, yoxsa fiziologiyaya aid olması barədə fikirlər irəli sürüldü. Əksər müəlliflər yuxunun pozulmasının səbəblərinin, yəni yuxu görmə mənbələrinin müxtəlif təbiətli ola biləcəyini və bədən qıcıqlarının, eləcə də ruhi həyəcanların yuxu oyadıcıları rolunu oynaya biləcəyini fərz edirlər. Yuxu mənbələri arasında birinin digərinə üstünlük verilməsində, yuxunun yaranmasında onların əhəmiyyətindən asılı olaraq onlar arasında bir sıralama yaradılmasında baxışlar bir-birindən çox fərqlənir.
Yuxu qıcıqlandırıcıları və yuxu mənbələri.
Yuxu mənbələrinin siyahısı tam olduqda, nəhayət, dörd növ mənbə ortaya çıxır ki, bunlar da yuxuların təsnifatında istifadə edilmişdir.
1. Xarici (obyektiv) hissi oyanma.
2. Daxili (subyektiv) hissi oyanma.
3. Daxili (orqanik) bədən qıcığı.
4. Saf psixi qıcıq mənbələri.
1-ci bənd. Xarici hissi qıcıqlar. Fəlsəfəçi Strümpellin oğlu olan gənc Strümpell, yuxu haqqındakı əsəri bizə yuxu problemlərinə yol göstərən kimi dəfələrlə xidmət etmişdir, məlum olduğu kimi, bütün bədən örtüklərinin ümumi anesteziyası və bir neçə yüksək hissi orqanın iflici ilə əziyyət çəkən bir xəstənin müşahidəsini təqdim etmişdir. Bu adamın hələ də açıq olan az sayda hissi qapılarını xarici dünyadan təcrid etdikdə, o, yuxuya gedirdi. Yuxuya getmək istədikdə, hamımız Strümpell təcrübəsindəki vəziyyətə bənzər bir vəziyyət yaratmağa çalışırıq. Biz ən vacib hissi qapıları, gözləri bağlayırıq və digər hisslərdən hər hansı bir qıcığı və ya onlara təsir edən qıcıqların dəyişməsini uzaqlaşdırmağa çalışırıq. Biz sonra yuxuya gedirik, baxmayaraq ki, niyyətimiz heç vaxt tam uğurla nəticələnmir. Biz nə qıcıqları hiss orqanlarından tamamilə uzaq saxlaya, nə də hiss orqanlarımızın həssaslığını tamamilə aradan qaldıra bilərik. Daha güclü qıcıqlarla istənilən vaxt oyadıla bilməyimiz, «ruhun yuxuda da bədəndən kənar dünya ilə davamlı əlaqədə qaldığını» sübut edə bilər. Yuxu zamanı bizə çatan duyğu qıcıqları çox asanlıqla yuxu mənbəyinə çevrilə bilər.
Belə qıcıqların böyük bir sırası var; yuxu vəziyyətinin gətirdiyi və ya yalnız bəzən icazə verdiyi qaçılmaz qıcıqlardan tutmuş, yuxuya son qoymaq üçün uyğun və ya nəzərdə tutulmuş təsadüfi oyadıcı qıcığa qədər. Gözə daha güclü işıq daxil ola, bir səs eşidilə bilən hala gələ, qoxulu bir maddə burun selikli qişasını qıcıqlandıra bilər. Yuxuda istəksiz hərəkətlərlə bədən hissələrini açıq saxlaya və beləliklə soyuq hissinə məruz qoya və ya mövqe dəyişikliyi ilə özümüzə təzyiq və toxunma hissləri yarada bilərik. Bir milçək bizi sancar və ya kiçik bir gecə hadisəsi eyni anda bir neçə duyğunu qıcıqlandıra bilər. Müşahidəçilərin diqqəti, oyandıqda müəyyən edilən qıcıq ilə yuxu məzmununun bir hissəsinin qıcığın yuxu mənbəyi kimi tanınmasına imkan verəcək qədər üst-üstə düşdüyü bir sıra yuxuları toplamışdır.
Obyektiv – daha çox və ya az təsadüfi – duyğu qıcıqlanmasına əsaslanan belə yuxuların toplusunu burada Jessen (s. 527) istinadən gətirir: Hər bir qeyri-müəyyən qavranılan səs uyğun yuxu təsvirlərini oyadır; göy gurultusunun səsi bizi döyüşün ortasına salır, xoruzun qıqıltısı insanın təşviş çığlığına çevrilə bilər, qapının gıcırtısı quldur basqınları haqqında yuxular yarada bilər. Gecə yorğanımızı itirdikdə, bəlkə də çılpaq gəzdiyimizi və ya suya düşdüyümüzü yuxulayırıq. Yataqda əyri uzanıb ayaqlarımızı kənardan çıxardıqda, bəlkə də dəhşətli bir uçurumun kənarında dayandığımızı və ya dik bir hündürlükdən aşağı düşdüyümüzü yuxulayırıq. Başımız təsadüfən yastığın altına düşərsə, üzərimizdə böyük bir qaya asılı qalır və yükünün altında bizi basdırmaq üzrədir. Sperm yığılması şəhvətli yuxular, yerli ağrılar isə zorakılığa, düşmən hücumlarına və ya bədənə zərər verməyə məruz qalma ideyasını yaradır...
Meier (Gecə gəzintisinin izahına cəhd). Halle 1758, s. 33) bir dəfə bəzi şəxslərin ona hücum etdiyini, onu uzununa yerə bel üstü uzatdıqlarını və baş barmağı ilə ikinci barmağın arasına yerə bir qazıq soxduqlarını yuxulamışdır. Bunu yuxuda təsəvvür edərkən oyandı və barmaqlarının arasında bir samana sapının taxıldığını hiss etdi. Henningsə (1784, s. 258) görə, ona başqa bir dəfə, köynəyinin yaxasını bir az sıx bağladığı zaman, asıldığını yuxuladığı deyilir. Hoffbauer gənclik dövründə hündür bir divardan aşağı düşdüyünü yuxulayır və oyandıqda yatağın parçalandığını və həqiqətən düşdüyünü müşahidə edir... Qreqori bildirir ki, bir dəfə yatmaq üçün hazırlaşarkən ayaqlarına isti su dolu bir şüşə qoyub, sonra yuxuda Etna dağına səyahət etdiyini və orada torpağın istiliyini demək olar ki, dözülməz tapdığını görmüşdür. Bir başqası başına qoyulan bir ləkədən sonra bir qrup hindu tərəfindən dərisinin soyulduğunu yuxulayır; üçüncüsü isə nəmli bir köynəkdə yatan biri, bir çay axını ilə sürükləndiyinə inanır. Yuxuda baş verən podaqra növbəsi xəstəyə inkvizisiya əlində olduğunu və işgəncə əzablarına məruz qaldığını düşündürür (Macnish).
Qıcıq ilə yuxu məzmunu arasındakı oxşarlığa əsaslanan arqument, yuxuya gedən şəxsdə planlı şəkildə duyğu qıcıqları tətbiq edərək qıcığa uyğun yuxular yaratmağa nail olunduqda güclənir. Macnishə görə, belə təcrübələri artıq Giron de Buzareingues aparmışdır. «O, dizlərini açıq saxlayır və gecə poçt arabası ilə səyahət etdiyini yuxulayır. O, bu zaman qeyd edir ki, sərnişinlər araba içərisində gecə vaxtı dizlərin necə soyuq olduğunu yaxşı bilirlər. Başqa bir dəfə başının arxasını açıq saxlayır və açıq havada dini mərasimdə iştirak etdiyini yuxulayır. Belə ki, yaşadığı ölkədə, yalnız adını çəkdiyi belə hallarda istisna olmaqla, başın həmişə örtülü daşınması adət idi.»
Xarici duyğu qıcıqları yuxu mənbəyi kimi. – Eksperimental yuxular.
Mori yeni müşahidələrini, özündə yaratdığı yuxuları bölüşür. (Digər bir sıra təcrübələr nəticə vermədi.)
1. Onun dodaqlarını və burun ucunu lələklə qıdırırlar. -- Dəhşətli işgəncə haqqında yuxu görür; üzünə qara maska qoyulur, sonra elə bir şəkildə qoparılır ki, dəri də onunla gedir.
2. Qayçı cımbızla itilənir. -- Zəng səslərini, sonra qəza zəngini eşidir və 1848-ci ilin iyun günlərinə düşür.
3. Ona Köln suyunun qoxusunu buraxırlar. -- O, Kairdə, İohann Mariya Farinanın mağazasındadır. Buna onun təkrarlaya bilmədiyi dəli macəralar qoşulur.
4. Onun boynunu yüngülcə çimdikləyirlər. -- Ona şalban qoyulduğunu yuxu görür və uşaqlıqda onu müalicə edən həkim haqqında düşünür.
5. Qızdırılmış dəmiri üzünə yaxınlaşdırırlar. -- Evə gizlicə soxulan və sakinləri pullarını verməyə məcbur etmək üçün ayaqlarını kömür qazanına salan «şoför»lər haqqında yuxu görür. Sonra Abrantes hersoqinası çıxır, o, yuxuda onun katibidir.7
8. Alnına bir damla su tökürlər. -- O, İtaliyadadır, güclü tərləyir və Orvyeto ağ şərabını içir.
9. Şam işığını qırmızı kağızdan keçirərək dəfələrlə ona yönəldirlər. -- Hava haqqında, istidən yuxu görür və bir dəfə La Manş boğazında keçirdiyi dəniz fırtınasında yenidən özünü tapır.
Yuxuları eksperimental olaraq yaratmağa yönəlmiş digər təcrübələr d'Hervey, Veyqandt və başqalarına aiddir.
Bir neçə tərəfdən yuxunun «hiss orqanlarından gələn ani təəssüratları öz quruluşlarına elə toxuması qabiliyyəti» qeyd edilmişdir ki, onlar bu quruluşlarda artıq hazırlanmış və başlanmış bir fəlakət təşkil edir (Hildebrandt). «Gənc yaşlarımda,» bu müəllif danışır, «müəyyən səhər saatında qalxmaq üçün, adətən saatlarda quraşdırılmış məlum zəngli saatdan istifadə edirdim. Yüz dəfədən çox başıma gəlib ki, bu alətin səsi çox uzun və ardıcıl görünən bir yuxuya elə uyğun gəlirdi, sanki bütün yuxu yalnız ona əsaslanır və özünün həqiqi, məntiqi baxımdan vacib olan son nöqtəsini, təbii olaraq təyin olunmuş son hədəfini onda tapırdı.
Bu zəngli saat yuxularından üçünü başqa məqsədlə sitat gətirəcəyəm.
Folkelt (s. 68) danışır: Bir bəstəkara yuxuda məktəb idarə etdiyi və şagirdlərə bir şeyi izah etmək istədiyi görünür. Artıq işini bitirir və oğlanlardan birinə üz tutub soruşur: «Məni başa düşdün?» O, dəli kimi qışqırır: «Bəli!» Bu qışqırığa qəzəblənib ona qışqırmamağı əmr edir. Lakin artıq bütün sinif qışqırır: «Orja!» Sonra: «Eurjo!» Və nəhayət: «Feuerjo!» Və sonra küçədəki həqiqi yanğın qışqırığından oyanır.
Radeştokun məlumatına görə, Qarnye (Ruhun qabiliyyətləri haqqında müqavilə, 1865) Napoleon I-in, avtomobildə yuxulayarkən gördüyü və Tagliamento çayını keçməsini, Avstriya qoşunlarının top atəşini yenidən yaşamasına səbəb olan bir yuxudan, cəhənnəm maşınının partlaması ilə oyandığını bildirir; ta ki, o, "Bizə xəyanət edildi" deyə qışqıraraq yuxudan sıçrayana qədər.
Morinin gördüyü bir yuxu (s. 161) məşhurluq qazanmışdır. O, xəstə idi və öz otağında yataqda uzanırdı; anası onun yanında oturmuşdu. O, inqilab dövründəki terror hökmranlığı haqqında yuxu görür, dəhşətli qətllər səhnələrini yaşayır və nəhayət özü məhkəmə qarşısına çağırılır. Orada Robespierreyi, Maratı, Fukye-Tenvili və o dəhşətli dövrün bütün kədərli qəhrəmanlarını görür, onlarla söhbət edir, yaddaşında qalmayan müxtəlif hadisələrdən sonra məhkum edilir və sonra görünməz bir kütlə tərəfindən müşayiət olunaraq edam meydanına aparılır. O, edam kürsüsünə qalxır, cəllad onu taxtaya bağlayır; taxta əyilir; gilyotinin bıçağı aşağı düşür; o, başının gövdəsindən kəsildiyini hiss edir, ən dəhşətli təşviş içində oyana-- və yatağın üst hissəsinin düşdüyünü və onun boyun fəqərələrini, həqiqətən gilyotin bıçağına bənzər şəkildə, vurduğunu görür.
Bu yuxu ilə əlaqədar olaraq, Le Lorren və Egger tərəfindən "Fəlsəfi Baxış" jurnalında başlanan maraqlı bir müzakirə var: yuxu görən şəxs, oyadıcı təsirin qəbulu ilə oyanma arasında keçən qısa müddət ərzində, görünüşcə son dərəcə zəngin olan yuxu məzmununu necə və mümkün olub-olmadığını sıxışdırıb yerləşdirə bilər.
Oyadıcı qıcıqla yuxular.
Bu növ nümunələr, yuxu zamanı obyektiv hissi təsirlərin yuxu mənbələri arasında ən yaxşı təsdiqlənmiş olan kimi görünməsinə səbəb olur. O, eləcə də, cahil insanın məlumatında tək və yeganə rol oynayan amildir. Əks halda yuxu ədəbiyyatına yad olan savadlı bir insana yuxuların necə yarandığını soruşsanız, o, şübhəsiz ki, oyandıqdan sonra aşkarlanan bir obyektiv hissi təsir tərəfindən izah edilən bir yuxu halına istinad edərək cavab verəcəkdir. Elmi nəzər burada dayana bilməz; o, yuxu zamanı hisslərə təsir edən təsirin yuxuda öz real formasında deyil, onunla hər hansı bir əlaqəsi olan başqa bir təsəvvür tərəfindən təmsil olunduğu müşahidəsindən daha çox sual vermək üçün səbəb tapır. Lakin yuxu təsirini və yuxu nəticəsini birləşdirən əlaqə Morinin sözləri ilə "hər hansı bir yaxınlıqdır, lakin bu, tək və eksklüziv deyil". (s. 72.) Məsələn, dinləyin. Hildebrandtın oyadıcı yuxularından üçünü; sonra özünüzə sual verəcəksiniz ki, eyni təsir niyə bu qədər fərqli və niyə məhz bu yuxu nəticələrini doğurdu:
(s. 37.) "Beləliklə, mən yaz səhərində gəzinti edirəm və yaşıl tarlalardan keçərək qonşu kəndə qədər gedirəm, orada sakinləri bayram geyimlərində, ilahilər kitabı qol altında, çoxluqla kilsəyə tərəf yürüş edərkən görürəm. Düzgündür! Bu, bazar günüdür və səhər ibadəti tezliklə başlayacaq. Mən bunda iştirak etməyə qərar verirəm, lakin əvvəlcə, bir az qızışdığım üçün, kilsəni əhatə edən qəbiristanlıqda soyunmaq üçün. Burada müxtəlif məzar daşlarını oxuyarkən, zəngçi zənginin qülləyə qalxdığını eşidirəm və sonra qüllənin yüksəkliyində ibadətin başlanğıcına işarə verəcək kiçik kənd zəngini görürəm. Bir müddət hərəkətsiz asılı qalır, sonra çalxalanmağa başlayır -- və birdəfəlik onun zərbələri parlaq və səsli -- elə parlaq və səsli eşidilir ki, mənim yuxuma son qoyur. Lakin zəng səsləri oyadıcıdan gəlir."
"İkinci bir kombinasiya. Aydınlıq qış günüdür; küçələr qarla yüksək dərəcədə örtülmüşdür. Mən bir kirşə gəzintisində iştirak etməyə söz vermişəm, lakin kirşənin qapı qarşısında dayandığı xəbəri gələnə qədər uzun müddət gözləməliyəm. İndi minmək üçün hazırlıqlar gedir -- kürk geyinilir, ayaq torbası çıxarılır -- və nəhayət mən öz yerimdə otururam. Lakin yola düşmə hələ də gecikir, ta ki, dizginlər gözləyən atlar üçün hiss olunan işarə verənə qədər. İndi bunlar çəkir; güclü silkələnən zınqırovlar, yuxunun hörümçək torunu dərhal parçalayan bir qüvvə ilə özünün yaxşı tanınan yeniçəri musiqisini başlayır. Yenə də bu, oyadıcı zınqırovun bərk səsi başqa bir şey deyil.
"Hələ üçüncü nümunə! Mən bir aşbaz qızının bir neçə onlarla yığılmış boşqabı dəhliz boyunca yemək otağına doğru addımladığını görürəm. Onun qollarındakı çini sütunun tarazlığını itirmək təhlükəsində olduğunu mənə elə gəlir. "Diqqətli ol," mən xəbərdarlıq edirəm, "bütün yük yerə düşəcək." Təbii ki, məcburi etiraz gecikmir: insan artıq belə şeylərə öyrəşib və s., hələ də mən narahatlıq baxışları ilə gedəni müşayiət edirəm. Düzgün, qapı astarında bir ilişmə baş verir — qırılan qablar yüz parçaya bölünərək döşəməyə düşür, şıngırdanır və çırpınır. Amma — sonsuz davam edən səs, tezliklə qeyd etdiyim kimi, əslində şıngırdama deyil, həqiqi zınqırov səsidir; — və bu zınqırov səsi ilə, artıq oyananın tanıdığı kimi, yalnız oyadıcı öz vəzifəsini yerinə yetirib.
Ruhun yuxuda obyektiv hissi qıcığının təbiətini niyə yanlış tanıdığı sualı Strümpell tərəfindən — və demək olar ki, eyni dərəcədə Vundt tərəfindən — belə cavablandırılıb ki, o, yuxu zamanı ona hücum edən belə qıcıqlara qarşı illüziya yaranması şəraitindədir. Bir hissi təəssürat tərəfimizdən tanınır, düzgün şərh olunur, yəni bütün əvvəlki təcrübələrə görə aid olduğu xatırlama qrupuna daxil edilir, əgər təəssürat kifayət qədər güclü, aydın və davamlıdırsa və əgər bu nəticə çıxarmaq üçün lazım olan zaman bizə verilibsə. Bu şərtlər yerinə yetirilmədikdə, biz təəssüratın gəldiyi obyekti yanlış tanıyırıq; onun əsasında bir illüziya yaradırıq. "Əgər kimsə açıq sahədə gəzirsə və uzaq bir obyekti qeyri-aydın qavrayırsa, əvvəlcə onu at hesab edə bilər." Daha yaxın baxdıqda, yatmış bir inəyin şərhi ortaya çıxa bilər və nəhayət, təsəvvür oturan insan qrupunun təsəvvürünə dəqiqliklə çevrilə bilər. İndi ruhun yuxuda xarici qıcıqlar vasitəsilə aldığı təəssüratlar da eyni qeyri-müəyyən təbiətdədir; o, onların əsasında illüziyalar yaradır, çünki təəssürat vasitəsilə daha çox və ya daha az sayda xatırlama təsviri oyadılır və bu təsvirlər təəssürata onun psixi dəyərini verir. Nəzərə alınan çoxsaylı xatırlama dairələrindən hansından aid təsvirlərin oyadıldığı və hansı mümkün assosiasiya əlaqələrinin qüvvəyə mindiyi, Strümpell tərəfindən də qeyri-müəyyən qalır və demək olar ki, ruh həyatının ixtiyarına buraxılır.
Obyektiv hissi qıcıqların illüziya nəzəriyyəsi. — Daxili hissi qıcıqlar.
Biz burada bir seçimlə qarşı-qarşıya gəlməkdəyik. Biz qəbul edə bilərik ki, yuxu qurulmasında qanunauyğunluq həqiqətən daha uzağa izlənilə bilməz və beləliklə, hissi təəssüratla yaradılan illüziyanın şərhi başqa şərtlərə tabe olub-olmadığını sorğulamaqdan imtina edə bilərik. Və ya biz fərz edə bilərik ki, yuxu zamanı müdaxilə edən obyektiv hissi qıcıqlanma yuxu mənbəyi kimi yalnız mütevazı bir rol oynayır və başqa amillər oyadılacaq xatırlama təsvirlərinin seçimini müəyyən edir. Həqiqətən, Morinin təcrübi olaraq yaradılan yuxularını, məhz bu məqsədlə mənə bu qədər ətraflı çatdırdığı yuxuları nəzərdən keçirərkən, insan belə deməyə meyllidir ki, aparılan təcrübə əslində yuxu elementlərindən yalnız birini mənşəyinə görə örtür və qalan yuxu məzmunu daha çox müstəqil, tək-tək o qədər müəyyən edilmiş görünür ki, onun yalnız bir tələblə — təcrübi olaraq daxil edilmiş elementlə uyğunlaşması tələbi ilə — izah edilə biləcəyini düşünmək çətindir. Hətta insan, bu təəssüratın bəzən yuxuda ən qəribə və ən uzaq şərhlərə məruz qaldığını öyrəndikdə, illüziya nəzəriyyəsinə və obyektiv təəssüratın yuxunu formalaşdırma gücünə şübhə etməyə başlayır. Belə ki, məsələn, M. Simon bir yuxu danışır, onda masada nəhəng şəxslərin oturduğunu görür və çeynəyərkən çənələrinin bir-birinə dəyməsi ilə yaranan dəhşətli şıngırtını aydın eşidir. O, oyandıqda, pəncərəsinin önündən qaçan bir atın toynaqlarının səsləndiyini eşidir. Əgər burada at toynaqlarının səsi, Gulliverin Səyahətləri, Brobdingnag nəhəngləri arasında qalma kimi xatırlama dairəsindən təsəvvürləri birbaşa oyadıbsa, bu qıcıq üçün qeyri-adi olan bu xatırlama dairəsinin seçimi başqa motivlər tərəfindən asanlaşdırılmamış olarmı?(9)8
2-ci bənd. Daxili (subyektiv) hissi oyanma.
Bütün etirazlara baxmayaraq, yuxu zamanı obyektiv hissi oyanmaların yuxu qıcıqlandırıcısı kimi rolunun mübahisəsiz sabit olduğunu qəbul etmək lazımdır və əgər bu qıcıqlar təbiətlərinə və tezliyinə görə bütün yuxu təsvirlərini izah etmək üçün bəlkə kifayətsiz görünürsə, insan onlara analoji təsir edən başqa yuxu mənbələri axtarmağa yönləndirilir. İndi artıq xarici hissiyyat qıcıqları ilə yanaşı, daxili (subyektiv) oyanmaların hiss orqanlarında ilk dəfə harada ortaya çıxdığını bilmirəm; lakin fakt budur ki, bu, yuxu etiologiyasının bütün müasir təsvirlərində az-çox qətiyyətlə qeyd olunur. "Məncə, yuxu illüziyalarında əhəmiyyətli rol oynayan digər amillər," deyir Vundt (s. 363), "o subyektiv görmə və eşitmə hissləridir ki, onları oyanıq vəziyyətdə qaranlıq görmə sahəsinin işıq xaosu, qulaq çınlaması, qulaq uğultusu və s. kimi tanıyırıq; bunların arasında xüsusilə subyektiv torluq oyanmaları yer tutur." Beləliklə, yuxunun oxşar və ya tamamilə eyni obyektləri çoxluqda gözlərin qarşısında canlandırmağa olan qəribə meylini izah etmək olar. Sayısız quşlar, kəpənəklər, balıqlar, rəngarəng muncuqlar, çiçəklər və s. qarşımızda açılmış kimi görünür. Burada qaranlıq görmə sahəsinin işıq tozu fantastik forma alıb və onun təşkil edən çoxlu işıq nöqtələri yuxu tərəfindən eyni sayda tək-tək obrazlarda təcəssüm etdirilir; işıq xaosunun hərəkətliliyi səbəbindən bu obrazlar hərəkət edən cisimlər kimi qəbul edilir. -- Yuxunun müxtəlif heyvan formalarına olan böyük meylinin kökü də bəlkə buradadır; bu heyvanların zəngin formaları subyektiv işıq obrazlarının xüsusi formasına asanlıqla uyğun gəlir.
Subyektiv hissiyyat oyanmalarının yuxu obrazlarının mənbəyi kimi açıq üstünlüyü ondadır ki, onlar obyektiv hissi qıcıqlar kimi xarici təsadüflərdən asılı deyillər. Onlar, demək olar ki, izah üçün lazım olduqda həmişə əlçatandır. Lakin onlar obyektiv hissiyyat qıcıqlandırıcılarından geridə qalır, çünki yuxu qıcıqlandırıcısı kimi rolunun təsdiqi, müşahidə və təcrübənin sonunculara aid olan hallarda verdiyi nəticələr, subyektiv oyanmalar üçün çətin və ya mümkün deyil. Subyektiv hissiyyat oyanmalarının yuxu yaradıcı gücünə əsas sübutu, İohann Müller tərəfindən təsvir edilmiş sözdə hipnaqoqik hallüsinasiyalardır. Müller tərəfindən "fantastik görmə hadisələri" kimi təsvir edilən, hipnagoqik hallüsinasiya adlanan hadisələr tərəfindən təqdim olunur. Bunlar çox vaxt çox canlı, dəyişkən obrazlardır ki, bir çox insanlarda yuxuya getmə dövründə tamamilə mütəmadi olaraq ortaya çıxır və gözləri açdıqdan sonra da bir müddət davam edə bilər. Mori, bu hallüsinasiyalara yüksək dərəcədə məruz qaldığı üçün onlara ətraflı diqqət yetirmiş və onların yuxu obrazları ilə əlaqəsini, hətta daha çox onların eyniliyini (digər tərəfdən, artıq İohann Müller tərəfindən iddia edildiyi kimi) təsdiqləmişdir. Mori deyir ki, onların yaranması üçün müəyyən bir psixi passivlik, diqqət gərginliyinin azalması lazımdır (s. 59 və davamı). Lakin, digər predispozisiyalar olduqda, hipnagoqik hallüsinasiya görmək üçün bir saniyəlik belə bir letarjiyə düşmək kifayətdir; bundan sonra insan yenidən oyana bilər, ta ki, yuxuya getmə ilə təkrarlanan oyun bitənə qədər. Əgər çox uzun olmayan bir müddətdən sonra oyansanız, Moriyə görə, tez-tez yuxuda eyni obrazları aşkar etmək mümkün olur ki, bunlar yuxuya getməzdən əvvəl hipnagoqik hallüsinasiyalar kimi qarşınızda canlanmışdır (s. 134). Mori bir dəfə bu cür vəziyyətdə idi: yuxuya getmə dövründə ona inanılmaz dərəcədə təcavüzkar şəkildə mane olan, təhrif olunmuş üzlü və qəribə saç düzümü olan grotesk fiqurlar sırası ilə qarşılaşdı; oyandıqdan sonra isə bu fiqurların yuxusunda olduğunu xatırladı. Bir başqa dəfə, sərt pəhriz tutduğu üçün aclıq hissi keçirdiyi zaman, hipnagoqik olaraq bir qab və qabdakı yeməkdən bir az götürən, çəngəllə silahlı bir əl gördü. Yuxusunda isə zəngin süfrə arxasında oturduğunu hiss edir və yeyənlərin çəngəllərinin yaratdığı səsləri eşidirdi. Bir dəfə də, qıcıqlanmış və ağrıyan gözlərlə yuxuya gedərkən, böyük səy göstərərək tək-tək oxumalı olduğu mikroskopik kiçik işarələrin hipnagoqik hallüsinasiyasını yaşadı; bir saat sonra yuxudan oyadıldıqda, çox kiçik hərflərlə çap olunmuş və çətinliklə oxumalı olduğu açıq kitabın olduğu bir yuxunu xatırladı.
Hipnagoqik hallüsinasiyalar. -- Daxili, orqanik bədən qıcıqlanması.
Bu obrazlara çox bənzər şəkildə, sözlər, adlar və s. eşitmə hallüsinasiyaları da hipnagoqik olaraq ortaya çıxa bilər və sonra yuxuda təkrarlana bilər; sanki onunla başlayan operanın əsas motivlərini elan edən bir uvertür kimi.
Eyni yollarla, Yoh. Müller və Mori kimi, hipnagoqik hallüsinasiyaların daha yeni müşahidəçisi, G. Trumbull Ladd da irəliləyir. Məşq nəticəsində o, tədricən yuxuya getdikdən 2-5 dəqiqə sonra gözlərini açmadan yuxudan qəflətən oyana bilirdi və bu zaman torluq qəbul etmələrinin yoxa çıxması ilə yaddaşda qalan yuxu obrazlarını müqayisə etmək imkanı qazanırdı. O, hər dəfə ikisi arasında belə bir əlaqənin olduğunu təsdiq edir ki, torlu qişanın öz işığının işıqlı nöqtələr və xətlər, psixoloji olaraq qəbul edilən yuxu fiqurlarının kontur çəkilmiş sxemi kimi çıxış edirdi. Bir yuxuya, məsələn, B. B., qarşısında aydın şəkildə çap olunmuş sətirləri görüb oxuduğu və öyrəndiyi halda, torlu qişada işıqlı nöqtələrin paralel xətlər boyunca düzülüşü buna uyğun gəlirdi. Onun sözləri ilə desək: Yuxusunda oxuduğu aydın çap olunmuş səhifə, oyanıq halda qavranılan, çox uzaqdan, aydın görmək üçün kağız parçasındakı kiçik bir dəlikdən baxılan real çap vərəqinin bir hissəsi kimi görünən bir obyektə çevrilirdi. Ladd, hadisənin mərkəzi hissəsini aşağı salmamaqla yanaşı, torlu qişanın daxili oyanma vəziyyətlərinin materialına söykənməyən heç bir vizual yuxunun bizdə baş vermədiyini düşünür. Bu, xüsusilə qaranlıq otaqda yuxuya getdikdən dərhal sonra görülən yuxular üçün keçərlidir; səhər yuxuları üçün isə, aydınlanmış otaqda gözə gələn obyektiv işıq qıcıq mənbəyi rolunu oynayır. Daxili işıq qıcıqlanmasının dəyişkən, sonsuz dəyişmə qabiliyyətinə malik xarakteri, yuxularımızda bizə göstərilən narahat görüntü axınına tam uyğundur. Əgər Laddin müşahidələrinə əhəmiyyət verilsə, yuxu üçün bu subyektiv qıcıq mənbəyinin məhsuldarlığını az qiymətləndirmək mümkün olmaz, çünki məlumdur ki, görüntülər yuxularımızın əsas tərkib hissəsini təşkil edir. Eşitmə duyğusu istisna olmaqla, digər hissiyyat sahələrindən gələn töhfə daha az və qeyri-sabitdir.
3-cü bənd. Daxili, orqanik bədən qıcığı. Yuxu mənbələrini orqanizmin xaricində deyil, daxilində axtarmaq yolunda olduqda, sağlamlıq vəziyyətində varlığından bizə demək olar ki, xəbər verməyən bütün daxili orqanlarımızın, qıcıqlanma vəziyyətlərində -- belə adlandırdığımız -- və ya xəstəliklərdə, xaricdən gələn ağrı və hissiyyat qıcıqlarının təsir ediciləri ilə bərabər tutulmalı olan, əksər hallarda xoşagəlməz hisslər üçün bizə mənbə olduğunu xatırlamalıyıq. Bu, çox qədim təcrübələrdir ki, bunlar məsələn, Strümpelli belə bir ifadəyə vadar edir (s. 107): "Ruh, yuxuda öz bədəniliyindən oyanaq halda olduğundan daha dərin və geniş bir hissiyyat şüuruna malik olur və oyanaq halda heç bir şey bilmədiyi bədəninin hissələrindən və dəyişikliklərindən qaynaqlanan bəzi qıcıq təsirlərini qəbul etməyə və özünə təsir etməsinə icazə verməyə məcbur olur." Hələ Aristotel bildirir ki, yuxuda oyanaq halda hələ hiss edilməyən, başlanğıc xəstəlik vəziyyətlərinə diqqətin çəkilməsi çox mümkündür (yuxunun təəssüratlara verdiyi böyütmə gücünə görə, bax s. 2) və yuxunun peyğəmbərlik qabiliyyətinə inanmaqdan uzaq olan tibb müəllifləri, ən azı xəstəliyin xəbər verilməsi üçün yuxunun bu əhəmiyyətini qəbul etmişlər. (Bax: M. Simon, s. 31, və bir çox qədim müəlliflər)(10).9
Yunanıstanda adətən şəfa axtaran xəstələrin müraciət etdiyi yuxu orakulları var idi. Xəstə Apollon və ya Eskulap məbədinə gedirdi, orada müxtəlif mərasimlərə tabe tutulur, yuyunur, ovuşdurulur, tüstülənirdi və beləliklə həyəcan vəziyyətinə salınaraq, məbəddə qurban kəsilmiş qoçun dərisi üzərinə uzadılırdı. O, yuxuya gedir və ona təbii formada və ya simvollar və görüntülər şəklində göstərilən dərmanlar haqqında yuxu görürdü, bunları sonra kahinlər şərh edirdilər.
Yunanların şəfa yuxuları haqqında daha ətraflı məlumat üçün bax: Lehmann I, 74, Bouché-Leclercq, Hermann, Qədim Yunanların Dini İbadəti. Qədim Yunanıstanın dini ayinləri § 41, Şəxsi qədimliklər, § 38, 16, Böttiger, Sprengelin Tibb Tarixinə Töhfələr əsərində, II, s. 163 və davamı, W. Lloyd, Qədimlikdə Maqnetizm və Mesmerizm, London, 1877, Döllinger, Paganizm və Yəhudilik, s. 139.
Görünür, yuxunun bu cür diaqnostik nailiyyətlərinə dair təsdiqlənmiş nümunələr yeni dövrdə də az deyil. Belə ki, məsələn, Tissye, Artiguesdən (Yuxuların semiotik dəyəri haqqında esse) sitat gətirərək, bir neçə il boyunca tam sağlamlıqda görünən, lakin təşviş yuxuları ilə əziyyət çəkən və daha sonra tibbi müayinə nəticəsində başlanğıc ürək xəstəliyi aşkarlanan və tezliklə bu xəstəlikdən vəfat edən 43 yaşlı bir qadının hekayəsini nəql edir.
Daxili orqanların inkişaf etmiş pozğunluqları açıq-aydın bir sıra insanlarda yuxu yaradıcısı kimi təsir göstərir. Ümumiyyətlə, ürək və ağciyər xəstələrində təşviş yuxularının tez-tez təkrarlandığına diqqət yetirilir; hətta bir çox müəllif yuxu həyatının bu əlaqəsini o qədər önə çıxarır ki, mən burada sadəcə ədəbiyyata (Radeştok, Spitta, Mori, M. Simon, Tissye) istinad etməklə kifayətlənə bilərəm. Tissye hətta xəstə orqanların yuxu məzmununa xarakterik bir damğa vurduğunu iddia edir. Ürək xəstələrinin yuxuları adətən çox qısa olur və qorxulu oyanışla sona çatır; demək olar ki, həmişə onların məzmununda dəhşətli şəraitdə ölüm vəziyyəti rol oynayır. Ağciyər xəstələri boğulma, izdiham və qaçış haqqında yuxu görürlər və diqqət çəkən sayda məşhur kabuslara məruz qalırlar; Börner isə digər tərəfdən, üzün üstə yatma və tənəffüs dəliklərinin örtülməsi ilə bu kabusları eksperimental olaraq yarada bilmişdir. Həzm pozğunluqlarında yuxu, həzz alma və iyrənmə dairəsindən olan təsəvvürləri ehtiva edir. Nəhayət, cinsi oyanmanın yuxuların məzmununa təsiri hər bir fərdin təcrübəsi üçün kifayət qədər aydındır və orqan həyəcanı ilə yuxu yaradılması haqqındakı bütün təlimə ən güclü dəstəyi verir.
Orqan qıcıqları və orqan hissləri nəzəriyyəsi.
Yuxu haqqındakı ədəbiyyatı araşdırdıqda, bəzi müəlliflərin (Mori, Weygandt) öz xəstəlik vəziyyətlərinin yuxularının məzmununa təsiri nəticəsində yuxu problemləri ilə məşğul olmağa sövq edildikləri tamamilə aydındır.
Bu şübhəsiz müəyyən edilmiş faktlardan yuxu mənbələrinin artması, əslində, insanın düşünə biləcəyi qədər əhəmiyyətli deyil. Yuxu, sağlam insanlarda – bəlkə də hamısında, bəlkə də hər gecə – baş verən bir hadisədir və orqan xəstəliyi onun zəruri şərtlərindən biri deyildir. Lakin bizim üçün məsələ xüsusi yuxuların haradan qaynaqlandığı deyil, adi insanların normal yuxuları üçün qıcıq mənbəyi nə ola biləcəyidir.
Bununla belə, indiyə qədərkindən daha bolluqla axan və əslində heç bir halda qurumaq əlaməti verməyən bir yuxu mənbəyinə rast gəlmək üçün yalnız bir addım atmaq lazımdır. Əgər bədənin daxili hissəsinin xəstə vəziyyətdə yuxu qıcıqlarının mənbəyinə çevrildiyi təsdiqlənibsə və əgər ruhun yuxu vəziyyətində, xarici dünyadan yayınmış olaraq, bədənin daxili hissəsinə daha çox diqqət yetirə biləcəyini qəbul etsək, onda orqanların yuxu obrazlarına çevrilə biləcək hər hansı oyanmanı yatan ruha çatdırmaq üçün xəstələnməli olmadıqlarını fərz etmək məntiqli görünür. Bizim oyanıq halda yalnız keyfiyyətinə görə bulanıq şəkildə qəbul etdiyimiz və həkimlərin fikrincə, bütün orqan sistemlərinin öz töhfələrini verdiyi ortaq hisslər, gecə vaxtı güclü təsirə malik olaraq və öz tək-tək komponentləri ilə fəaliyyət göstərərək, yuxu təsəvvürlərinin oyadılması üçün ən güclü və eyni zamanda ən adi mənbəyi təşkil edəcək. Onda orqan qıcıqlarının yuxu təsəvvürlərinə hansı qaydalara əsasən çevrildiyini araşdırmaq qalır.
Biz burada bütün tibb müəllifləri arasında üstünlük təşkil edən yuxunun yaranması nəzəriyyəsinə toxunduq. Tissyenin 'moi splanchnique' (daxili orqan mənliyi) adlandırdığı, varlığımızın nüvəsini əhatə edən qaranlıq və yuxunun yaranmasındakı qaranlıq bir-birinə o qədər yaxşı uyğun gəlir ki, onları bir-biri ilə əlaqələndirməmək mümkün deyil. Vegetativ orqan hissini yuxu yaradıcısına çevirən ideya axarı, həkim üçün digər bir cəhətdən də maraqlıdır, çünki o, yuxu və psixi pozğunluqları, görünüşlərində bu qədər çox uyğunluq göstərdikləri halda, etioloji olaraq da birləşdirməyə imkan verir; belə ki, ümumi hissdəki dəyişikliklər və daxili orqanlardan gələn qıcıqlar psixozların yaranmasında geniş əhəmiyyət kəsb etdiyi iddia olunur. Buna görə də, bədən qıcıqlandırıcısı nəzəriyyəsinin onu müstəqil şəkildə irəli sürən birdən çox müəllifə aid edilməsinə təəccüblənmək lazım deyil.
Bir sıra müəlliflər üçün filosof Şopenauerin 1851-ci ildə inkişaf etdirdiyi fikir axarı həlledici oldu. Dünya təsviri, intellektimizin xaricdən ona vuran təəssüratları zaman, məkan və səbəb-nəticə formalarına salması nəticəsində bizdə yaranır. Orqanizmin daxilindən, simpatik sinir sistemindən gələn qıcıqlar gündüz vaxtı ən yaxşı halda əhval-ruhiyyəmizə şüursuz təsir göstərirlər. Lakin gecə vaxtı, gündüz təəssüratlarının üstünlük təşkil edici təsiri dayandıqda, daxildən qalxan həmin təəssüratlar diqqəti cəlb etmək qabiliyyətinə malik olurlar – eyni gecə vaxtı gündüz külliyi tərəfindən eşidilməz edilən bulağın şırıltısını eşitdiyimiz kimi. Lakin intellekt bu qıcıqlara özünəməxsus funksiyasını yerinə yetirməklə başqa necə reaksiya verə bilər? Beləliklə, o, qıcıqları səbəb-nəticə xətti boyunca hərəkət edən, məkan və zamanı dolduran formalara çevirəcək və beləliklə yuxu yaranacaq. Bədən qıcıqları ilə yuxu obrazları arasındakı daha yaxın əlaqəyə nüfuz etməyə sonra Şerner, ondan sonra isə Volkelt çalışmışdılar; onların qiymətləndirilməsini yuxu nəzəriyyələri haqqında olan bölməyə saxlayırıq.
Psixiatr Krauss xüsusi ardıcıllıqla aparılan bir araşdırmada yuxunun, eləcə də dəliçə halların və sayıqlama fikirlərinin eyni elementdən, yəni orqanik şəraitli hisslərdən yarandığını irəli sürmüşdür. Orqanizmin heç bir yerinin yuxu və ya sayıqlama obrazının başlanğıc nöqtəsi ola bilməyəcəyini düşünmək demək olar ki, mümkün deyil. Orqanik şəraitli hisslər «iki qrupa bölünə bilər: 1. Ümumi emosiyalar (ortaq hisslər), 2. Vegetativ orqanizmin əsas sistemlərinə məxsus olan spesifik hisslər; biz bunlardan beş qrupu fərqləndirmişik: a) əzələ hissləri, b) pnevmatik hisslər, c) mədə-bağırsaq hissləri, d) cinsi hisslər və e) periferik hisslər» (ikinci məqalənin 33-cü səhifəsi).
Krauss bədən qıcıqlarına əsasən yuxu obrazlarının yaranma prosesini belə təsəvvür edir: oyadılmış hissiyyat hər hansı bir assosiasiya qanununa uyğun olaraq ona yaxın bir təsəvvürü oyadır və onunla orqanik bir quruluş əmələ gətirir; lakin şüur bu quruluşa normaldan fərqli yanaşır. Çünki şüur hissiyyatın özünə diqqət yetirmir, əksinə, onu tamamilə müşayiət edən təsəvvürlərə yönəldir; bu da həmin hadisənin uzun müddət yanlış qiymətləndirilməsinin səbəbidir (11-ci səhifə və davamı). Krauss bu proses üçün hissiyyatların yuxu obrazlarına «transsubstantiasiyası» ifadəsini də işlədir (24-cü səhifə).
Orqanik bədən qıcıqları və tipik yuxular.
Orqanik bədən qıcıqlarının yuxu qurulmasına təsiri bu gün demək olar ki, hamı tərəfindən qəbul edilir; lakin ikisi arasındakı əlaqə qanunu haqqında sual çox müxtəlif, tez-tez qaranlıq cavablarla verilmişdir. Bədən qıcıqları nəzəriyyəsi zəminində yuxu yozumunun xüsusi vəzifəsi yuxunun məzmununu ona səbəb olan orqanik qıcıqlara qaytarmaqdır; əgər Şerner tərəfindən tapılan yozum qaydaları qəbul edilmirsə, insan tez-tez orqanik qıcıq mənbəyinin yuxu məzmunundan başqa heç nə ilə özünü büruzə vermədiyi xoşagəlməz faktla üzləşir.
Lakin «tipik» adlandırılan və çoxlu sayda insanlarda çox oxşar məzmunla təkrarlanan müxtəlif yuxu formalarının yozumu demək olar ki, üst-üstə düşür. Bunlar məlum olan yuxulardır: hündürlükdən düşmək, dişlərin tökülməsi, uçmaq və çılpaq və ya pis geyinilmiş olmaqla bağlı çətin vəziyyət. Sonuncu yuxu sadəcə olaraq yuxuda edilən müşahidədən qaynaqlanır: yorğanın atılması və insanın çılpaq uzanması. Dişlərin tökülməsi yuxusu «diş qıcığına» aid edilir; lakin bu, dişlərin xəstəlik vəziyyətində olması mənasına gəlmir. Uçmaq yuxusu, Strümpellə görə (o, burada Şerneri izləyir), ruhun istifadə etdiyi adekvat obrazdır; ruh bu obrazla yuxarı və aşağı hərəkət edən ağciyər qanadlarından gələn qıcıq miqdarını yozur, əgər eyni anda döş qəfəsinin dəri hissiyyatı şüursuzluq səviyyəsinə qədər aşağı düşmüşsə. Sonuncu şərt sayəsində süzülmə təsəvvür formasına bağlı olan hissiyyat ötürülür. Hündürlükdən düşmək yuxusunun səbəbi, dəri təzyiqi hissiyyatının şüursuzluğa düşdüyü zaman ya qolun bədəndən aşağı düşməsi, ya da bükülmüş dizin anidən uzadılmasıdır; nəticədə dəri təzyiqi hissiyyatı yenidən şüurlu olur, şüurlu olmağa keçid isə psixi olaraq aşağı düşmək yuxusu kimi təcəssüm edir (Strümpell, 118-ci səhifə). Bu inandırıcı izah cəhdlərinin zəifliyi aydındır ki, onlar əlavə əsas olmadan orqan hissiyyatlarının qruplarını ruhi müşahidədən yoxa çıxarmağa və ya ona tətbiq etməyə imkan verirlər, ta ki, izah üçün əlverişli konstellasiya yaradılana qədər. Qeyd edim ki, mən sonra tipik yuxulara və onların yaranmasına yenidən qayıtmaq imkanı tapacağam.
M. Simon oxşar yuxuların müqayisəsindən orqan qıcıqlarının yuxu nəticələrinin təyininə təsirini müəyyən etmək üçün bəzi qaydalar çıxarmağa çalışmışdır. O deyir (34-cü səhifə): Əgər yuxuda normal olaraq bir affektin ifadəsində iştirak edən hər hansı bir orqan aparatı başqa bir səbəbdən həmin affekt zamanı adətən düşdüyü oyanma vəziyyətindədirsə, onda yaranan yuxu həmin affektə uyğun təsəvvürləri ehtiva edəcək.
Digər bir qayda belədir (35-ci səhifə): Əgər bir orqan aparatı yuxuda fəaliyyət, oyanma və ya pozğunluq vəziyyətindədirsə, yuxu həmin aparatın icra etdiyi orqanik funksiyanın icrasına aid təsəvvürlər gətirəcək.
Murli Vold (1896) bədən qıcıqları nəzəriyyəsinin fərz etdiyi təsiri yuxu qurulmasına eksperimental olaraq sübut etmək üçün tək bir sahə üzərində iş aparmışdır. O, yuxuya gedənin ətraqlarının mövqelərini dəyişdirməyə və yuxu nəticələrini öz dəyişiklikləri ilə müqayisə etməyə cəhd etmişdir. O, nəticə kimi aşağıdakı cümlələri təqdim edir:
1. Bir üzvün yuxudakı mövqeyi təxminən həqiqətdəki mövqeyə uyğun gəlir, yəni insan həqiqətə uyğun olan üzvün statik vəziyyəti haqqında yuxu görür.
2. Əgər insan bir üzvün hərəkəti haqqında yuxu görürsə, bu hərəkət həmişə elə olur ki, onun icrası zamanı baş verən mövqelərdən biri həqiqətə uyğun gəlir.
3. İnsan öz üzvünün yuxudakı mövqeyini başqa bir şəxsə də aid edə bilər.
4. İnsan həmin hərəkətin maneəyə rast gəldiyini də yuxu görə bilər.
5. Həmin mövqedəki üzv yuxuda heyvan və ya canavar kimi görünə bilər, bu zaman hər ikisi arasında müəyyən bir analoji qurulur.
6. Bir üzvün mövqeyi yuxuda həmin üzvlə hər hansı bir əlaqəsi olan fikirləri oyada bilər. Məsələn, barmaqlarla məşğul olarkən rəqəmlər haqqında yuxu görürük.
Belə nəticələrdən çıxarmaq olar ki, bədən qıcıqları nəzəriyyəsi də oyadılacaq yuxu təsvirlərinin müəyyənləşdirilməsindəki görünən sərbəstliyi tamamilə aradan qaldıra bilmir(11).10
Yuxunun psixi mənbələri.
4-cü bənd. Psixi qıcıqlandırıcı mənbələr. Yuxunun oyanıq həyatla əlaqələrini və yuxu materialının mənşəyini araşdırdığımız zaman, ən qədim və ən yeni yuxu tədqiqatçılarının fikrincə, insanların gündüz etdikləri və oyanıq vaxtda onları maraqlandıran şeylər haqqında yuxu gördüklərini öyrəndik. Oyanıq həyatdan yuxuya keçən bu maraq, yalnız yuxunu həyatla bağlayan psixi bir bağ deyil, həm də yuxu zamanı maraqlı olan şeylərə (yuxu zamanı təsir edən qıcıqlara) əlavə olaraq bütün yuxu təsvirlərinin mənşəyini izah etməli olan kiçik hesab edilməyən bir yuxu mənbəyini təşkil edir. Lakin biz yuxarıdakı iddiaya qarşı çıxan fikri də eşitdik, yəni yuxunun yatan şəxsi gündüz maraqlarından uzaqlaşdırdığını və biz -- adətən -- gündüz bizi ən çox təsir edən şeylər haqqında yalnız həmin şeylər oyanıq həyat üçün aktual qıcığını itirdikdə yuxu gördüyümüzü bildirdi. Beləliklə, yuxu həyatının təhlilində hər addımda ümumi qaydalar qoymaq, «tez-tez», «adətən», «çox vaxt» kimi məhdudiyyətlər nəzərdə tutmadan və istisnaların qüvvədə olması ehtimalına hazırlaşmadan qeyri-mümkün olduğu təəssüratını alırıq.
Əgər oyanıq maraq və daxili və xarici yuxu qıcıqları yuxunun etiologiyasını izah etmək üçün kifayət etsəydi, biz bir yuxunun bütün elementlərinin mənşəyi haqqında qənaətbəxş hesabat verə bilməliydik; yuxu mənbələrinin sirri həll edilmiş olardı və qalan vəzifə, psixi və somatik yuxu qıcıqlarının payını ayrı-ayrı yuxularda ayırd etmək olardı. Həqiqətdə isə bir yuxunun tam həlli heç bir halda mümkün olmamışdır və bunu sınayan hər kəsə -- adətən çox miqdarda -- mənşəyi haqqında heç bir açıqlama verə bilmədiyi yuxu tərkib hissələri qalmışdır. Psixi yuxu mənbəyi kimi gündüz marağı, hər kəsin yuxuda öz işini davam etdirdiyinə dair inamlı iddialardan gözlənilən qədər uzağa getmir.
Digər psixi yuxu mənbələri məlum deyil. Beləliklə, ədəbiyyatda təmsil olunan bütün yuxu izahları – sonradan qeyd ediləcək olan Şernerin nəzəriyyəsi istisna olmaqla – yuxu üçün ən xarakterik olan təsəvvür obrazları materialının mənşəyi məsələsində böyük bir boşluq buraxır. Bu çətinlikdə müəlliflərin əksəriyyəti yuxu oyanmasında psixi payı, ki, ona yaxınlaşmaq çox çətindir, mümkün qədər kiçiltməyə meyl göstərmişdir. Onlar əsas bölgü kimi sinir qıcığını və assosiasiya yuxusunu fərqləndirirlər; sonuncusu yalnız reproduksiyada öz mənbəyini tapır (Vundt, s. 365), lakin onlar «onların qıcıqlandırıcı bədən qıcığı olmadan baş verib-verməyəcəkləri» haqqında şübhədən qurtula bilmirlər (Folkelt, s. 127). Saf assosiasiya yuxusunun xarakteristikası da uğursuz olur: «Həqiqi assosiasiya yuxularında belə möhkəm bir nüvədən artıq söhbət gedə bilməz. Burada sərbəst qruplaşma yuxunun mərkəzinə də nüfuz edir. Artıq ağlı və zəkası azad edilmiş təsəvvür həyatı burada daha ağır bədən və ruh oyanmaları ilə də saxlanılmır və özünün rəngarəng hərəkətinə, özünün sərbəst qarışıq hərəkətinə buraxılır» (Folkelt, s. 118). Vundt yuxu oyanmasında psixi payın kiçildilməsinə cəhd edir və qeyd edir ki, «yuxunun fantomlarını təmiz hallüsinasiyalar kimi qəbul etmək bəlkə də səhvdir. Ehtimal ki, yuxu təsəvvürlərinin əksəriyyəti əslində illüziyalardır, çünki onlar heç vaxt yuxuda sönməyən zəif hissi təəssüratlardan qaynaqlanır» (s. 359 və davamı). Veyqandt bu fikri mənimsəmiş və onu ümumiləşdirmişdir. O, bütün yuxu təsəvvürləri üçün iddia edir ki, onların birbaşa səbəbi hissi qıcıqlardır, bundan sonra isə reproduktiv assosiasiyalar gəlir (s. 17). Tissye (s. 183) psixi qıcıq mənbələrinin sıxışdırılmasında daha da irəli gedir: «Tamamilə psixi mənşəli yuxular mövcud deyil», və başqa yerdə (s. 6): «yuxularımızdakı düşüncələr bizə xaricdən gəlir...».
Təsirli filosof Vundt kimi orta mövqe tutan müəlliflər qeyd etməyi unutmurlar ki, yuxuların əksəriyyətində somatik qıcıqlar və yuxunun naməlum və ya gündəlik maraq kimi tanınan psixi qıcıqları birgə təsir göstərir.
Sonradan öyrənəcəyik ki, yuxu yaranması sirri gözlənilməz bir psixi qıcıq mənbəyinin kəşfi ilə həll edilə bilər. Hələlik ruh həyatından qaynaqlanmayan qıcıqların yuxu formalaşmasında şişirdilməsinə təəccüblənməyək. Bu qıcıqların yalnız asanlıqla tapıla bilməsi və hətta təcrübə ilə təsdiqlənə bilməsi deyil, həm də yuxunun yaranmasının somatik baxışı bu gün psixiatriyada hökm sürən düşüncə tərzinə tam uyğun gəlir. Beynin orqanizm üzərindəki hökmranlığı bərk vurğulanır, lakin ruh həyatının sübut oluna bilən orqanik dəyişikliklərdən asılı olmamasını və ya onun təzahürlərində spontanlığı sübut edə bilən hər şey bu gün psixiatrı elə qorxudur ki, sanki bunun tanınması təbiət fəlsəfəsi və metafiziki ruh varlığı dövrünü geri gətirməli olacaq. Psixiatrın güvənsizliyi ruhu sanki himayəçilik altına alıb və indi onun heç bir təhrikinin özünəməxsus qabiliyyətini büruzə verməməsini tələb edir. Lakin bu davranış bədəni və ruhu əhatə edən səbəb-nəticə əlaqəsinin davamlılığına olan az güvəndən başqa bir şeyi göstərmir. Hətta psixi olanın bir hadisənin araşdırılmasında ilkin səbəb kimi tanındığı yerlərdə belə, daha dərin nüfuz etmək psixi olanın orqanik əsaslandırılmasına qədər yolun davamını bir dəfə tapmağı bacaracaq. Lakin psixi olanın bizim indiki məlumatımız üçün son dayanacaq olması lazım gəldiyi yerlərdə, onu inkar etmək lazım deyil.
d) Niyə yuxu oyandıqdan sonra unudulur?
Yuxunun səhər «buxarlanıb getməsi» atalar sözüdür. Əlbəttə, o, xatırlanmağa qadirdir. Çünki biz yuxunu yalnız oyandıqdan sonra ona olan xatirədən bilirik; lakin çox vaxt gecədə ondan daha çox şey olduğunu düşünürük ki, biz onu yalnız qismən xatırlayırıq; səhər hələ canlı olan yuxu xatirəsinin gün ərzində kiçik parçalara qədər necə yox olduğunu müşahidə edə bilərik; çox vaxt yuxu gördüyümüzü bilirik, amma nə yuxu gördüyümüzü bilmirik və yuxunun unudulmaya məhkum olması təcrübəsinə o qədər öyrəşmişik ki, səhər yuxunun məzmunundan və ya yuxu görmə faktından heç nə bilməyən adamın gecə yuxu görməmiş ola biləcəyi ehtimalını absurd kimi rədd etmirik. Digər tərəfdən, yuxuların yaddaşda qeyri-adi davamlılıq göstərdiyi hallar da olur. Mən xəstələrimdə 25 və daha çox il əvvəl baş vermiş yuxuları təhlil etmişəm və bu günkü gündən ən azı 37 il ayıran öz yuxumu xatırlaya bilirəm, lakin o, yaddaş təzəliyindən heç nə itirməyib. Bütün bunlar çox qəribədir və ilkin olaraq başa düşülməzdir.
Yuxuların unudulması.
Yuxuların unudulması haqqında ən ətraflı məlumatı Strümpell verir. Bu unutma açıq-aşkar mürəkkəb bir hadisədir, çünki Strümpell onu tək bir səbəbə deyil, bir sıra səbəblərə əsaslandırır.
Əvvəlcə yuxuların unudulması üçün oyaq həyatında unutmanı yaradan bütün səbəblər təsir göstərir. Biz oyaq halda çoxlu sayda hissləri və qavramaları dərhal unutmağa meylliyik, çünki onlar çox zəif idi, onlarla bağlı olan ruh təhrikinin dərəcəsi çox aşağı idi. Bir çox yuxu təsvirləri üçün də eyni şey doğrudur; onlar çox zəif olduqları üçün unudulur, halbuki yaxınlıqdakı daha güclü təsvirlər xatırlanır. Qeyd etmək lazımdır ki, intensivlik amili tək başına yuxu təsvirlərinin saxlanması üçün həlledici deyil; Strümpell digər müəlliflər (Kalkins) kimi etiraf edir ki, insan çox vaxt çox canlı olduğunu bildiyi yuxu təsvirlərini tez unudur, halbuki yaddaşda qalanların çoxu kölgəli, hissləri zəif təsvirlərdir. Bundan əlavə, oyaq halda insan yalnız bir dəfə baş verən hadisələri asanlıqla unutmağa, təkrar qavranıla bilən şeyləri isə daha yaxşı xatırlamağa meyllidir. Lakin yuxu təsvirlərinin əksəriyyəti tək dəfəlik hadisələrdir (12); bu xüsusiyyət bütün yuxuların unudulmasına bərabər dərəcədə töhfə verəcəkdir. Daha sonra unutmanın üçüncü səbəbi çox daha əhəmiyyətlidir. Hisslərin, təsəvvürlərin, fikirlərin və s. müəyyən bir yaddaş ölçüsünə malik olması üçün onların tək qalmaması, əksinə, uyğun əlaqələr və assosiasiyalar qurması lazımdır. Kiçik bir şeiri sözlərinə ayırıb onları qarışdırsanız, onu yadda saxlamaq çox çətin olar. "Düzgün təşkil olunmuş və məntiqi ardıcıllıqla bir söz digərinə kömək edir və bütün məna yaddaşda asanlıqla və uzun müddət möhkəm dayanır. Məntiqsiz şeyləri də qarışıq və nizamsız şeylər kimi ümumiyyətlə çətin və nadir hallarda yadda saxlayırıq." Yuxularda isə əksər hallarda məntiq və nizam yoxdur. Yuxu kompozisiyaları öz-özlüyündə öz yaddaşının olması imkanından məhrumdur və əksər hallarda növbəti zaman anlarında dağıldıqları üçün unudulurlar. -- Radeştokun (s. 168) qeyd etdiyi, yəni ən qəribə yuxuları ən yaxşı xatırladığımız fikri bu izahatlarla tam uyğun gəlmir.11
Strümpellə görə, yuxunun unudulması üçün daha təsirli olan başqa amillər də var ki, bunlar yuxu ilə oyanıq həyatı arasındakı münasibətdən irəli gəlir. Oyaq şüurunun yuxulara qarşı unutqanlığı, açıq-aşkar, əvvəllər qeyd edilmiş həqiqətin əks tərəfidir: yuxu (demək olar ki) heç vaxt oyaq həyatından nizamlı xatirələri deyil, yalnız oyaq halda xatırlanarkən içində olduqları adi psixi əlaqələrdən qopardığı təfərrüatları qəbul edir. Beləliklə, yuxu kompozisiyasının ruhu dolduran psixi ardıcıllıqlar cəmiyyətində yeri yoxdur. Onun bütün yaddaş köməkçiləri çatışmır. "Bu şəkildə yuxu quruluşu, sanki ruhi həyatımızın torpağından qopur və psixi fəzada, yeni canlanmış nəfəsin tez bir zamanda dağıtdığı göydəki bir bulud kimi asılı qalır" (s. 87). Eyni istiqamətdə, oyandığımız anda hücum edən hisslər dünyasının diqqəti tamamilə ələ alması və bu qüvvə qarşısında çox az yuxu təsvirinin davam edə bilməsi faktı da təsir göstərir. Bu obrazlar, ulduzların parıltısının günəş işığı qarşısında solması kimi, yeni günün təəssüratları qarşısında geri çəkilir.
Son olaraq, yuxuların unudulmasına kömək edən faktlardan biri də insanların əksəriyyətinin yuxularına ümumiyyətlə az maraq göstərməsidir. Kim ki, məsələn, araşdırmaçı kimi bir müddət yuxuya maraq göstərir, həmin müddət ərzində adətindən daha çox yuxu görür, yəni yuxularını daha asan və daha tez-tez xatırlayır.
Bonatellinin Beninidə Strümpellin səbəblərinə əlavə etdiyi yuxuları unutmağın digər iki səbəbi, güman ki, artıq bu səbəblərin tərkibinə daxildir, yəni 1. yuxu ilə oyandığı zaman ortaq hisslərin dəyişməsinin qarşılıqli reproduksiyaya mənfi təsir göstərməsi və 2. yuxuda təsəvvür materialının başqa cür düzülüşünün yuxunu, demək olar ki, oyaq şüur üçün tərcümə olunmaz hala gətirməsi.
Yuxunun psixoloji xarakteristikası.
Unutma üçün bütün bu səbəblərdən sonra, Strümpellin özünün də vurğuladığı kimi, yuxuların bir çoxunun yaddaşda saxlanması daha da qəribə görünür. Müəlliflərin yuxuları xatırlamağı qaydalara salmaq üçün davam edən cəhdləri, burada da bir şeyin sirr olaraq qaldığını və həll edilmədiyini etiraf etmək deməkdir. Yuxu haqqında yaddaşın bəzi xüsusiyyətlərinin son zamanlarda xüsusilə qeyd olunması yerindədir, məsələn, səhər unutduğunu düşündüyün bir yuxunu, gün ərzində təsadüfən -- lakin unudulmuş -- yuxunun məzmununa toxunan bir qavrayış münasibəti ilə xatırlamaq mümkündür (Radeştok, Tissye). Lakin yuxu haqqında bütün yaddaş, tənqidi anlarda onun dəyərini kifayət qədər aşağı salmağa imkan verən bir etiraza məruz qalır. Yuxunun çox hissəsini buraxan yaddaşımızın, saxladığı şeyi təhrif etmədiyinə şübhə etmək olar.
Yuxunun reproduksiyasının dəqiqliyinə belə şübhə Strümpell tərəfindən də ifadə olunur: "Onda oyandıqda şüur istəmədən yuxu yaddaşına bir şeylər əlavə edir: insan yuxuda olmayan bir çox şeyləri gördüyünü təsəvvür edir."
Jessen (s. 547) xüsusilə qəti şəkildə ifadə edir:
"Bundan əlavə, ardıcıl və məntiqli yuxuların tədqiqi və şərhində, görünür, indiyə qədər az diqqət çəkən bir amil nəzərə alınmalıdır ki, bu da demək olar ki, həmişə həqiqətlə bağlı problemlər yaradır, çünki keçmiş bir yuxunu yaddaşımıza çağırdıqda, fərqinə varmadan və ya istəmədən yuxu təsvirlərindəki boşluqları doldurur və tamamlayırıq. Nadir hallarda və bəlkə də heç vaxt ardıcıl bir yuxu, yaddaşda göründüyü qədər ardıcıl olmamışdır. Hətta həqiqətə ən çox bağlı insana belə, keçmiş qəribə bir yuxunu heç bir əlavə və bəzək olmadan danışmaq çətindir: insan ruhunun hər şeyi ardıcıl görməyə çalışması o qədər böyükdür ki, nisbətən qeyri-ardıcıl bir yuxunu xatırlayarkən ardıcıl olmamaq qüsurlarını istəmədən tamamlayır."
Jessenin bu sözlərinin demək olar ki, tərcüməsi kimi səslənən, lakin müstəqil şəkildə hazırlanmış V. Eggerin (1895) qeydləri belədir: "... yuxuların müşahidəsinin özünəməxsus çətinlikləri var və bu mövzuda hər hansı bir səhvdən qaçmağın yeganə yolu, dərhal, gecikmədən, yaşadığınız və qeyd etdiyiniz şeyi kağıza köçürməkdir; əks halda, unudulma tez və ya tam, və ya qismən baş verir; tam unudulma ciddi deyil; lakin qismən unudulma aldadıcıdır; çünki sonra unutmadığınız şeyi danışmağa başlayanda, yaddaşın təmin etdiyi qeyri-ardıcıl və ayrı-ayrı fraqmentləri təsəvvür ilə tamamlama riski var ...; insan istəmədən sənətkar olur və təkrarlanan hekayə müəllifinin inancına təsir edir, o da dürüstlüklə bunu düzgün metodlarla təsdiqlənmiş əsl fakt kimi təqdim edir..."
Çox oxşar şəkildə Spitta (s. 338), yuxunu reproduksiya etməyə çalışarkən, bir-biri ilə sərbəst assosiasiya olunmuş yuxu elementlərinə nizam-intizamı yalnız o vaxt gətirdiyimizi fərz edir -- "YANBAŞINA (Nebeneinander) ARDINCA (Hintereinander) və AYRILIĞI (Auseinander) çevirərək, yəni yuxuda olmayan məntiqi əlaqə prosesini əlavə edərək."
Yaddaşımızın sadiqliyini yoxlamaq üçün obyektiv nəzarətdən başqa bir vasitəyə malik olmadığımız və yuxu bizim öz təcrübəmiz olduğu və yuxu haqqında yaddaşdan başqa mənbə bilmədiyimiz üçün bu nəzarət mümkün olmadığından, yuxu haqqında yaddaşımıza hansı dəyər qalır?
e) Yuxunun psixoloji xüsusiyyətləri.
Yuxunun elmi nəzəriyyəsinə, yuxunun bizim öz ruhi fəaliyyətimizin nəticəsi olduğu fərzindən başlayırıq; lakin hazır yuxu bizə, müəllifliyini etiraf etməyə o qədər də məcbur etməyən bir şey kimi görünür, elə ki, "Mənə yuxu gəldi" deməyi "Mən yuxu gördüm" demək qədər üstün tuturuq. Yuxunun bu "ruh qəribəliyi" haradan gəlir? Yuxu mənbələri haqqında müzakirələrimizdən sonra, bunun yuxu məzmununa daxil olan materialla bağlı olmadığını düşünməliyik; çünki bu materialın böyük hissəsi yuxu həyatı ilə oyaq həyat arasında ortaqdır. Bu təəssüratı yaradan şeyin yuxuda psixi proseslərin dəyişməsi olub-olmadığını sorğulamaq olar və beləliklə, yuxunun psixoloji xarakteristikasını cəhd etmək olar.
Yuxu və oyanıq həyat arasındakı mahiyyət fərqini G.-dən daha güclü vurğulayan və daha irəliyə gedən nəticələr üçün istifadə edən olmamışdır. Th. Fexnerdən daha çox vurğulayan və daha geniş nəticələr çıxaran heç kim yoxdur, onun Psixofizikanın Elementləri (s. 520, II. Cild). O, "həm şüurlu ruhi həyatın əsas həddin altına sadəcə aşağı salınması, həm də diqqətin xarici dünyanın təsirlərindən uzaqlaşdırılması" yuxu həyatının xüsusiyyətlərini oyaq həyatla müqayisədə izah etmək üçün kifayət etmədiyini deyir. O, əksinə, yuxuların səhnəsinin də oyanıq təsəvvür həyatının səhnəsindən fərqli olduğunu güman edir. «Yuxu zamanı və oyanıq zamanı psixofiziki fəaliyyətin səhnəsi eyni olsaydı, mənim fikrimcə, yuxu yalnız oyanıq təsəvvür həyatının aşağı intensivlik dərəcəsində davamı ola bilərdi və əlavə olaraq onun məzmununu və formasını bölüşməli idi. Amma vəziyyət tamamilə fərqlidir.»
Fexnerin ruh fəaliyyətinin belə bir köçürülməsi ilə nə nəzərdə tutduğu, yəqin ki, aydın olmamışdır; bildiyim qədər, onun həmin qeyddə izini göstərdiyi yolu başqası davam etdirməyib. Fizioloji beyin lokalizasiyası mənasında anatomik bir şərh və ya hətta beyin qabığının histoloji təbəqələşməsinə istinad edən bir şərhin istisna edilməsi lazım gələcəkdir. Bəlkə də, bu fikir ardıcıl olaraq bir-birinə qoşulmuş bir neçə instansiyadan ibarət olan psixi aparata aid edildikdə, bir gün mənalı və məhsuldar olduğu sübut ediləcək.
Digər müəlliflər yuxu həyatının daha aydın psixoloji xüsusiyyətlərindən birini və ya bir neçəsini vurğulamaqla kifayətlənib və onları daha geniş izah cəhdləri üçün başlanğıc nöqtəsi kimi istifadə ediblər.
Niyə biz yuxu təsvirlərinin reallığına inanırıq?
Yuxu həyatının əsas xüsusiyyətlərindən birinin artıq yuxuya getmə vəziyyətində ortaya çıxması və yuxunu başlatan hadisə kimi qeyd edilməsi haqlı olaraq qeyd edilmişdir. Şleyermaxerin (s. 351) fikrincə, oyanıq vəziyyətin xarakterik cəhəti düşünmə fəaliyyətinin təsvirlərlə deyil, anlayışlarla baş verməsidir. İndi isə yuxu əsasən təsvirlərlə düşünür və yuxuya yaxınlaşdıqca, iradi fəaliyyətlərin çətinləşdiyi dərəcədə, hamısı təsvir sinfinə aid olan qeyri-iradi təsəvvürlərin ortaya çıxdığını müşahidə etmək olar. Bizim qəsdən istənilən kimi qəbul etdiyimiz belə bir təsəvvür işinə qadir olmamaq və bu diqqətin dağılması ilə mütəmadi olaraq əlaqəli olan təsvirlərin ortaya çıxması — bunlar yuxuya xas olan iki xarakterdir və biz yuxunun psixoloji təhlili zamanı onları yuxu həyatının əsas xarakterləri kimi tanımalıyıq. Təsvirlər – hipnagoq hallüsinasiyalar – haqqında öyrəndik ki, onlar məzmun baxımından yuxu təsvirləri ilə eynidir (13).12
Beləliklə, yuxu əsasən vizual təsvirlərlə düşünür, lakin yalnız bununla məhdudlaşmır. O, həmçinin eşitmə təsvirləri ilə və digər hiss orqanlarının təəssüratları ilə daha az dərəcədə işləyir. Yuxuda çox şey sadəcə düşünülür və ya təsəvvür edilir (ehtimal ki, söz təsəvvürü qalıqları ilə təmsil olunur), oyanıq halda olduğu kimi. Lakin yuxu üçün xarakterik olan yalnız təsvirlər kimi davranan, yəni xatirə təsəvvürlərindən çox qavrayışlara bənzəyən məzmun elementləridir. Psixiatr üçün yaxşı məlum olan hallüsinasiyanın mahiyyəti haqqındakı bütün müzakirələri kənara qoyaraq, bütün mütəxəssis müəlliflərlə birlikdə deyə bilərik ki, yuxu hallüsinasiya edir, fikirləri hallüsinasiyalarla əvəz edir. Bu baxımdan vizual və akustik təsəvvürlər arasında fərq yoxdur; qeyd edilmişdir ki, insanın yuxuya gedərkən eşitdiyi bir melodiyanın xatirəsi, yuxuya dalarkən həmin melodiyanın hallüsinasiyasına çevrilir və yuxudan ayılmaqla (bu, yuxulamaqla bir neçə dəfə növbələşə bilər) yenidən daha səssiz və keyfiyyətcə fərqli olan xatirə təsəvvürünə yer verir.
Təsəvvürün hallüsinasiyaya çevrilməsi yuxunun ona uyğun gələn oyanıq fikirdən yeganə sapması deyil. Yuxu bu təsvirlərdən bir vəziyyət qurur, bir şeyi mövcud kimi təqdim edir, Spittanın (s. 145) ifadə etdiyi kimi, bir fikri dramaturji şəkildə təqdim edir. Yuxu həyatının bu tərəfinin xarakteristikası, lakin yalnız yuxu görən zaman – adətən; istisnalar xüsusi izah tələb edir – düşünməyəcəyimizi, əksinə yaşayacağımızı güman etdiyimizi, yəni hallüsinasiyanı tam inamla qəbul etdiyimizi nəzərə aldıqda tamamlanır. «Heç nə yaşamamışıq, sadəcə qəribə bir formada düşünmüşük – yuxu görmüşük» şərhinə yalnız ayılma zamanı rast gəlinir. Bu xarakter həqiqi yuxu yuxusunu, heç vaxt reallıqla qarışdırılmayan gündüz xəyallarından ayırır.
Burdax yuxu həyatının indiyə qədər nəzərdən keçirilən xarakterlərini aşağıdakı cümlələrdə ümumiləşdirib (s. 476): «Yuxunun əsas xüsusiyyətlərinə aiddir: a) ruhumuzun subyektiv fəaliyyətinin obyektiv kimi görünməsi, çünki qavrayış qabiliyyəti fantaziyanın məhsullarını sanki duyğu stimulları imiş kimi qəbul edir; ... b) yuxu özbaşınalığın ləğvidir. Buna görə də, yuxuya getməklə müəyyən passivlik bağlıdır... Yarıuxu görüntüləri özbaşınalığın zəifləməsi ilə şərtlənir.
İndi məqsəd, yalnız müəyyən özbaşına fəaliyyətin dayandırılmasından sonra yaranan yuxu hallüsinasiyalarına qarşı ruhun inancını izah etmək cəhdidir. Strümpell qeyd edir ki, ruh bu zaman düzgün və öz mexanizminə uyğun davranır. Yuxu elementləri heç də sadəcə təsəvvürlər deyil, əksinə, ruhun həqiqi və real təcrübələridir, eyni oyanıq halda hisslər vasitəsilə baş verən təcrübələr kimi (s. 34). Ruh oyanıq halda sözlərdən ibarət təsəvvürlərlə və dil vasitəsilə təsəvvür edir və düşünür, yuxuda isə həqiqi hisslərdən ibarət təsəvvürlərlə təsəvvür edir və düşünür (s. 35). Bundan əlavə, yuxuda fəza şüuru da əlavə olunur, çünki oyanıq halda olduğu kimi, hisslər və təsəvvürlər xarici fəzaya köçürülür (s. 36). Deməli, etiraf etmək lazımdır ki, ruh yuxuda öz təsəvvürlərinə və qavrayışlarına qarşı oyanıq halda olduğu eyni vəziyyətdədir (s. 43). Əgər o, bu zaman yenə də yanılırsa, bunun səbəbi yuxu halında ona yalnız xaricdən və daxildən verilən hissi qavrayışları bir-birindən ayıra bilən meyarın çatışmamasıdır. O, öz təsəvvürlərini yalnız onların obyektiv reallığını sübut edə bilən yoxlamalardan keçirə bilmir. O, əlavə olaraq, iradə ilə dəyişdirilə bilən təsəvvürlər və bu iradənin aradan qalxdığı digər təsəvvürlər arasındakı fərqi nəzərə almır. O, səbəb-nəticə qanununu yuxusunun məzmununa tətbiq edə bilmədiyi üçün yanılır (s. 58). Qısası, onun xarici dünyadan uzaqlaşması, eyni zamanda, subyektiv yuxu dünyasına olan inancının da səbəbini ehtiva edir.
Təsəvvürlərin psixi dəyərlərindən ayrılması.
Qismən fərqli psixoloji inkişaflardan sonra Delböf də eyni nəticəyə gəlir. Biz yuxu təsəvvürlərinə reallıq inamı bəxş edirik, çünki yuxuda müqayisə üçün başqa təəssüratlarımız yoxdur, çünki biz xarici dünyadan ayrılmışıq. Amma biz hallüsinasiyalarımızın həqiqiliyinə ona görə inanmırıq ki, yuxuda bizə yoxlamalar aparmaq imkanı verilmir. Yuxu bizə bütün bu yoxlamaları təqlid edə bilər, məsələn, gördüyümüz gülə toxunduğumuzu göstərə bilər və biz yenə də yuxu görürük. Delböfə görə, bir şeyin yuxu və ya oyanıq reallıq olub-olmadığını müəyyən etmək üçün heç bir etibarlı meyar yoxdur, istisna olaraq -- və bu yalnız praktik ümumilikdə -- oyanma faktı. Mən yuxuya getməklə oyanma arasında baş verən hər şeyi aldatma hesab edirəm, əgər oyanma ilə paltarımdan soyunmuş halda döşəgimdə uzandığımı hiss edirəmsə (s. 84). Yuxu zamanı mən yuxu təsəvvürlərini, Mənimlə ziddiyyət təşkil edən xarici bir dünyanı qəbul etmək adətini yaradan, yuxuya getməyən düşünmə vərdişinin nəticəsi olaraq doğru hesab etmişəm (14).13
Beləliklə, xarici dünyadan uzaqlaşma yuxu həyatının ən nəzərə çarpan xarakterlərini formalaşdıran həlledici amil kimi qəbul edildikdə, köhnə Burdaxın yuxu zamanı ruhun xarici dünya ilə əlaqəsinə işıq salan və yuxarıda verilən nəticələrin həddindən artıq qiymətləndirilməsinə qarşı xəbərdarlıq edən bəzi incə müşahidələrini gətirməyə dəyər. «Yuxu yalnız ruhun hissi stimullarla qıcıqlandırılmadığı şəraitdə baş verir,» - Burdax deyir, «... lakin yuxunun şərti hissi qıcıqların çatışmazlığından çox, onlara marağın olmamasıdır(15); bəzi hissi təəssüratlar, ruhun sakitləşməsinə xidmət etdiyi dərəcədə zəruridir, məsələn, dəyirmançı yalnız dəyirmanının şaqırtını eşitdiyi zaman yuxulayır və ehtiyatdan gecə işığını yandırmağı zəruri sayan qaranlıqda yata bilmir» (s. 457).14
«Ruh yuxuda xarici dünyaya qarşı özünü təcrid edir və periferiyadan ... geri çəkilir ... ...» Lakin əlaqə tamamilə kəsilmir: əgər insan yuxuda deyil, yalnız oyandıqdan sonra eşidib hiss edirdisə, o, heç vaxt oyadıla bilməzdi. Hissin davam etdiyi daha da çox sübut olunur, çünki insan həmişə təəssüratın sadəcə hissi gücü ilə deyil, onun psixoloji əlaqəsi ilə oyadılır; əhəmiyyətsiz bir söz yatanı oyatmır, lakin adıyla çağırıldıqda o, oyanır, ... ruh yuxuda hisslər arasında fərq qoyur ... Buna görə də, əgər bir hissi qıcıq təsəvvür üçün vacib olan bir məsələyə aid olarsa, onun çatışmazlığı ilə də oyadıla bilər; beləliklə, gecə işığının söndürülməsindən və dəyirmançının dəyirmanının dayanmasından, yəni hissi fəaliyyətin dayandırılmasından oyandıqda, bu, həmin fəaliyyətin qəbul edildiyini, lakin əhəmiyyətsiz və ya daha çox qaneedici kimi ruhu narahat etmədiyini nəzərdə tutur» (s. 460 və davamı).
Hətta bu kiçik hesab edilməli olan etirazlardan imtina etsək belə, indiyə qədər nəzərdən keçirilən və xarici dünyadan uzaqlaşmadan irəli gələn yuxu həyatının xüsusiyyətlərinin onun qəribəliyini tam örtməyə qadir olmadığını etiraf etməliyik. Çünki əks halda yuxunun hallüsinasiyalarını təsəvvürlərə, yuxunun vəziyyətlərini düşüncələrə geri çevirmək və beləliklə yuxu yozumu məsələsini həll etmək mümkün olmalı idi. İndi biz oyandıqdan sonra yuxunu xatirədən bərpa etdikdə fərqli davranmırıq və bu geri çevirmənin tam və ya qismən alınmasından asılı olmayaraq, yuxu sirrini azalmadan saxlayır.
Müəlliflər də yuxuda oyandakı təsəvvür materialı ilə digər və daha dərin dəyişikliklərin baş verdiyini şübhəsiz qəbul edirlər. Bunlardan birini Strümpell aşağıdakı müzakirədə ortaya çıxarmağa çalışır (s. 17): «Ruh hissi fəaliyyətin və normal həyat şüurunun dayandırılması ilə birlikdə, onun hisslərinin, istəklərinin, maraqlarının və hərəkətlərinin kök saldığı əsası da itirir. Oyandıqda xatirə obrazlarına yapışan həmin mənəvi vəziyyətlər, hisslər, maraqlar, qiymətləndirmələr ... qaranlıq bir təzyiqə məruz qalır, nəticədə onların obrazlarla əlaqəsi qırılır, oyandakı həyatın əşyalarının, şəxslərin, yerlərin, hadisələrin və hərəkətlərinin qavrayış obrazları tək-tək çox sayda bərpa olunur, lakin heç biri öz psixoloji dəyərini gətirmir. Bu dəyər onlardan ayrılır və buna görə də onlar ruhda öz vasitələri ilə dolaşırlar ... ...»
Yuxunun absurdluğu.
Obrazların psixi dəyərlərindən soyunması, öz növbəsində xarici dünyadan uzaqlaşmaya aid edilən bu vəziyyət, Strümpellə görə, yuxunun xatirəmizdə həyata qarşı qəribəlik təəssüratı ilə ortaya çıxmasında əsas rol oynamalıdır.
Biz artıq eşitmişik ki, yuxuya getmək psixi fəaliyyətlərdən birinin, yəni təsəvvür axınının iradi idarə edilməsindən imtina etməyi özü ilə gətirir. Bizə artıq aydın olan fərziyyə, yuxu vəziyyətinin digər psixi funksiyalara da şamil oluna biləcəyi fikrini diktə edir. Bu funksiyalardan biri və ya bir neçəsi tamamilə ləğv edilə bilər; qalanların maneəsiz işləyib-işləmədiyi, belə şəraitdə normal iş görüb-görməyə qadir olub-olmadığı indi sual altına düşür. Yuxunun xüsusiyyətlərinin yuxu vəziyyətindəki psixi performansın azalması ilə izah edilə biləcəyi nöqtəsi ortaya çıxır və yuxunun oyandakı hökmümüzə etdiyi təəssürat belə bir qavrayışa qarşı çıxır. Yuxu qeyri-ardıcıldır, ən pis ziddiyyətləri maneəsiz birləşdirir, qeyri-mümkünlüklərə yol verir, gündüz təsirli olan biliklərimizi kənara qoyur, bizi etik və mənəvi cəhətdən ağılsız göstərir. Oyandakı halda yuxunun vəziyyətlərində təqdim etdiyi kimi davranan birini biz dəli sayardıq; oyandakı halda yuxu məzmununda rast gəlinən sözləri və ya şeyləri danışan və ya bildirmək istəyən biri bizdə qarışıq və axmaqlıq təəssüratı yaradardı. Beləliklə, yuxuda psixi fəaliyyəti çox az qiymətləndirdiyimiz və xüsusilə daha yüksək intellektual nailiyyətlərin yuxuda ləğv edildiyini və ya ən azı ciddi şəkildə zədələndiyini bildirdiyimiz təqdirdə, yalnız faktiki vəziyyətə söz verməyimizə inanırıq.
Qeyri-adi bir həmrəyliklə (istisnalar haqqında başqa yerdə danışılacaq) müəlliflər yuxu haqqında belə hökmlər veriblər ki, bu da birbaşa yuxu həyatının müəyyən bir nəzəriyyəsinə və ya izahına aparır. İndi mənim az əvvəl ifadə etdiyim xülasəni, müxtəlif müəlliflərin (filosofların və həkimlərin) yuxunun psixoloji xarakteristikaları haqqında söylədiyi fikirlərin toplusu ilə əvəz etməyin vaxtı gəlib çatıb:
Lemoineyə görə, yuxu obrazlarının qeyri-koherentliyi yuxunun yeganə əsas xarakteridir.
Morri buna qoşulur; o deyir (s. 163): "Tamamilə məntiqli və içində bir az qeyri-uyğunluq, bir az anaxronizm, bir az absurdluq olmayan yuxu yoxdur."
Spittada qeyd olunan Hegelə görə, yuxuda bütün obyektiv ağıllı əlaqə çatışmır.
Düqa deyir: "Yuxu psixi, emosional və zehni anarxiyadır; nəzarətsiz və məqsədsiz icra edilən funksiyaların özbaşına oyunudur; yuxuda ruh mənəvi bir avtomatdır."
Yuxuda psixi fəaliyyətin heç də məqsədsiz olmadığını öyrədən Volkelt belə (s. 14) "oyaq halında mərkəzi Mənin məntiqi gücü ilə saxlanılan təsəvvür həyatının boşalması, həlli və qarışığı"nı etiraf edir.
Yuxuda baş verən təsəvvür birləşmələrinin absurdluğunu, Cicero (De divin. II) artıq etdiyi kimi daha kəskin qınamaq çətindir: Nihil tam praepostere, tam incondite, tam monstruose cogitari potest, quod non possimus somniare.
Fexner deyir (s. 522): "Elə bil psixoloji fəaliyyət ağıllı bir insanın beynindən bir dəlinin beyninə köçdü."
Radestok (s. 145): "Həqiqətən, bu dəli hərəkətlərdə sabit qanunları tanımaq mümkün görünmür. Ağıllı iradənin və diqqətin, oyaq təsəvvür axarını idarə edən sərt polisindən qaçaraq, yuxu dəli bir oyunla hər şeyi kaleydoskop kimi bir-birinə qarışdırır."
Hildebrandt (s. 45): "Yuxu görən zehni nəticələr çıxararkən hansı təəccüblü sıçrayışlara icazə verir, məsələn, zehni nəticələr çıxararkən! Ən məşhur təcrübə qaydalarının tamamilə tərsinə çevrildiyini hansı qorxmazlıqla müşahidə edir! Təbiət və cəmiyyət nizamında hansı gülünc ziddiyyətlərə dözür, ta ki, deyilən kimi, iş həddindən artıq rəngarəng olmasın və mənasızlığın həddindən artıq gərginliyi oyana gətirməsin! Biz bəzən tamamilə zərərsiz şəkildə vurma əməliyyatı aparırıq: Üç dəfə üç iyirmi edir; bir itin bizə şeir söyləməsinə, bir ölünün öz ayaqları ilə qəbrinə getməsinə, bir qaya parçasının su üzərində üzməsinə heç təəccüblənmirik; ciddi şəkildə yüksək bir tapşırıqla Bernburq hersoqluğuna və ya Lixtenşteyn knyazlığına gedirik, ölkənin hərbi dəniz donanmasını müşahidə etmək üçün və ya Pultava döyüşündən bir az əvvəl XII Karl tərəfindən könüllü kimi işə götürülürük."
Binz (s. 33) bu təəssüratlardan yaranan yuxu nəzəriyyəsinə işarə edərək deyir: "On yuxudan ən azı dördü mənasız məzmundadır. Onlarda bir-biri ilə heç bir əlaqəsi olmayan şəxsləri və şeyləri birləşdiririk. Artıq növbəti anda, sanki bir kaleydoskopda olduğu kimi, qruplaşma dəyişir, bəlkə də əvvəlkindən daha mənasız və dəli olur; və beləliklə, qüsurlu yatan beynin dəyişən oyunu, oyandıqda, əlimizi alnımıza qoyub, həqiqətən ağıllı təsəvvür etmək və düşünmək qabiliyyətinə sahib olub-olmadığımızı soruşana qədər davam edir."
Yuxudakı səthi assosiasiyalar.
Morri (s. 50) yuxu obrazlarının oyaq düşüncələrə münasibəti üçün həkim üçün çox təsirli bir müqayisə tapır: "Oyaq insanda iradənin ən çox yaratdığı bu obrazların istehsalı, zəka üçün, xorea və iflic xəstəliklərinin bizə təqdim etdiyi bəzi hərəkətlərin hərəkət funksiyası üçün nə olduğunu təmsil edir" .... Digər tərəfdən, ona görə yuxu "düşünmə və məntiq qabiliyyətinin tam bir degradasiya silsiləsidir" (s. 27).
Müəlliflərin Morrinin cümləsini fərdi yüksək ruhi nailiyyətlər üçün təkrarlayan ifadələrini gətirmək demək olar ki, lazım deyil.
Ştrümpelə görə yuxuda -- məntiqsizliyin açıq-aşkar olmadığı yerlərdə də -- təbii ki -- -- ruhun şərtlərə və əlaqələrə əsaslanan bütün məntiqi əməliyyatları geri çəkilir (s. 26). Şpitaya görə (s. 148) yuxuda təsəvvürlər səbəb-nəticə qanunundan tamamilə uzaq görünür. Radestok və digərləri yuxuya məxsus olan hökm və nəticə çıxarma zəifliyini vurğulayırlar. Yodla görə (s. 123) yuxuda qavrayış ardıcıllığının ümumi şüur məzmunu tərəfindən tənqidi və ya düzəlişi yoxdur. Eyni müəllif belə deyir: "Şüur fəaliyyətinin bütün növləri yuxuda baş verir, lakin qeyri-kamil, ləngidilmiş və bir-birindən təcrid olunmuş şəkildə." Yuxunun bizim ayıq biliklərimizə zidd olan ziddiyyətlərini Ştriker (bir çox başqaları ilə birlikdə) faktların yuxuda unudulması və ya təsəvvürlər arasında məntiqi əlaqələrin itirilməsi ilə izah edir (s. 98) və s. və s.
Yuxuda psixi nailiyyətlər haqqında ümumiyyətlə mənfi rəy verən müəlliflər arasında belə, yuxuda ruhi fəaliyyətin müəyyən bir qalıq hissəsinin qaldığı etiraf edilir. Yuxu problemlərinin bir çox tədqiqatçısı üçün nüfuzlu olan Vundt bunu açıq şəkildə etiraf edir. Yuxuda özünü göstərən normal ruhi fəaliyyətin qalıq hissəsinin təbiəti və xüsusiyyəti haqqında sual vermək olar. İndi kifayət qədər ümumi qəbul edilir ki, reproduksiya qabiliyyəti, yəni yaddaş yuxuda ən az zərər görmüş kimi görünür, hətta ayıq həyatın eyni funksiyasına nisbətən müəyyən bir üstünlük göstərə bilər (yuxarıda s. 8 və davamına bax), baxmayaraq ki, yuxunun absurd hadisələrinin bir hissəsi məhz bu yuxu həyatının unutqanlığı ilə izah edilməlidir. Şpitaya görə yuxunu idarə edən və yuxu halına düşməyən şey ruhun hisslər həyatıdır. O, "hiss"i "insanın ən dərin subyektiv mahiyyəti kimi hisslərin sabit cəmi" adlandırır (s. 84).
Şolts (s. 37) yuxuda özünü göstərən ruhi fəaliyyətlərdən birini yuxu materialının məruz qaldığı "allegorik yenidən şərh"də görür. Zibek də yuxuda ruhun "tamamlayıcı şərh fəaliyyətini" (s. 11) qeyd edir, bu fəaliyyət bütün qavrama və müşahidələrə qarşı icra olunur. Yuxu üçün ən yüksək psixi funksiya olan şüurun qiymətləndirilməsində xüsusi çətinlik var. Yuxu haqqında yalnız şüur vasitəsilə bildiyimiz üçün onun qorunub-qorunmamasında şübhə ola bilməz; lakin Şpita yuxuda yalnız şüurun, öz-şüurun isə qorunmadığını deyir. Delbof bu fərqi dərk edə bilmədiyini etiraf edir.
Təsəvvürlərin bir-biri ilə əlaqələndiyi assosiasiya qanunları yuxu obrazları üçün də keçərlidir, hətta onların mənşəyi yuxuda daha təmiz və güclü şəkildə ifadə olunur. Ştrümpel (s. 70): "Yuxu ya yalnız sadə təsəvvürlər və ya orqanik qıcıqların təsəvvürlərlə birlikdə qanunlarına görə gedir, yəni refleksiya və ağlı, estetik zövq və əxlaqi hökmün heç bir təsiri olmadan gedir." Burada baxışlarını təkrarladığım müəlliflər yuxuların yaranmasını təxminən belə təsəvvür edirlər: Yuxu zamanı müxtəlif başqa yerlərdə qeyd olunan mənbələrdən gələn hissi qıcıqların cəmi ruhdan əvvəlcə bir sıra təsəvvürlər oyadır, bunlar hallüsinasiyalar (Vundta görə xarici və daxili qıcıqlardan gəldiyi üçün daha doğru şəkildə illüziyalar) kimi təqdim olunur. Bunlar məlum assosiasiya qanunlarına görə bir-biri ilə əlaqələndirilir və öz növbəsində eyni qaydalara əsasən təsəvvürlərin (obrazların) yeni bir sıra zəncirini oyadırlar. Bütün material sonra hələ də fəaliyyət göstərən nizamlayan və düşünən ruhi qabiliyyətlərin qalıq hissəsi tərəfindən, mümkün olduğu qədər emal olunur (məsələn, Vundt və Veyqandta bax). Yalnız xaricdən gəlməyən obrazların oyadılmasının bu və ya digər assosiasiya qanununa görə baş verməsinə qərar verən motivləri anlamaq hələlik mümkün olmamışdır.
Lakin təkrar-təkrar qeyd edilmişdir ki, yuxu təsəvvürlərini bir-biri ilə birləşdirən assosiasiyalar tamamilə xüsusi bir təbiətə malikdir və ayıq düşüncədə fəaliyyət göstərən assosiasiyalardan fərqlidir. Beləliklə, Volkelt (s. 15) deyir: "Yuxuda təsəvvürlər təsadüfi oxşarlıqlara və demək olar ki, hiss olunmayan əlaqələrə görə bir-birini qovurlar və təqib edirlər. Bütün yuxular belə səliqəsiz, məcburiyyətsiz assosiasiyalarla doludur." Mori təsəvvürlərin bağlanma xarakterinə böyük əhəmiyyət verir, bu xarakter ona yuxu həyatını bəzi psixi pozğunluqlarla daha sıx analoji əlaqəyə gətirməyə imkan verir. O, "delirium"un iki əsas xarakterini qəbul edir: 1. ağlın spontan və avtomatik kimi fəaliyyəti; 2. ideyaların pozğun və nizamsız assosiasiyası (s. 126). Morinin özündən iki əla yuxu nümunəsi qalır, burada sadəcə sözlərin səsləşməsi yuxu təsəvvürlərinin əlaqələndirilməsini təmin edir. Bir dəfə o, Yerusəlim və ya Məkkəyə həcc səyahəti (pélerinage) etdiyini yuxuda gördü, sonra bir çox macəralardan sonra kimyaçı Peletyenin yanında olduğunu gördü, o, bir söhbətdən sonra ona sinkdən hazırlanmış kürək (pelle) verdi və bu, sonrakı yuxu hissəsində onun böyük döyüş qılıncına çevrildi (s. 137). Başqa bir dəfə o, yuxuda şose yolu ilə gedirdi və daş sütunlarda kilometrləri oxuyurdu, sonra böyük tərəzisi olan bir ədviyyat satıcısının yanında idi, bir adam Morini çəkmək üçün tərəzi qabına kiloağırlıqları qoydu; sonra ədviyyat satıcısı ona dedi: "Siz Parisdə deyilsiniz, Gilolo adasındasınız." Bundan sonra bir neçə obraz gəldi, o, Lobelia çiçəyini gördü, sonra qısa müddət əvvəl ölümü haqqında oxuduğu general Lopessi gördü; nəhayət, bir partiya Lotto oynayarkən oyandı (16).15
Yuxu həyatının psixoloji qiymətləndirilməsi.
Lakin biz, yuxunun psixi fəaliyyətlərinə belə alçaldıcı münasibətin digər tərəfdən etirazsız qalmayacağına şübhəsiz hazırıq. Hərçənd burada ziddiyyət çətin görünür. Yuxu həyatını alçaldanlardan birinin (Spitta, s. 118) oyanıq vaxtda hökm sürən eyni psixoloji qanunların yuxunu da idarə etdiyini təsdikləməsi, yaxud digərinin (Düqa) “Yuxu dəlilik deyil, hətta saf qeyri-məntiqlik də deyil” deməsi çox bir şey ifadə etmir, çünki hər ikisi bu qiymətləndirməni yuxuda təsvir etdikləri psixi anarxiya və bütün funksiyaların dağılması ilə uzlaşdırmaq üçün zəhmət çəkmirlər. Amma digərlərinə elə gəlir ki, yuxunun dəliliyi bəlkə də metodsuz deyil, bəlkə də Danimarka şahzadəsinin dəliliyi kimi sadəcə təqlid, hansı ki, burada sitat gətirilən aydın hökm də həmin dəliliyə aid edilir. Bu müəlliflər görünüşə görə hökm verməkdən çəkinməli idilər, ya da yuxunun onlara təqdim etdiyi görünüş başqa idi.
Havelok Ellis (1899) yuxunu, onun görünürdəki absurdlüyü üzərində durmaksızın, «böyük duyğular və natamam düşüncələrdən ibarət arxaik bir dünya» olaraq xarakterizə edir; bu dünyanın öyrənilməsi bizə psixi həyatın ibtidai inkişaf mərhələlərini tanımağa imkan verə bilər. J. Sulli (s. 362) eyni yuxu anlayışını daha geniş və daha dərin şəkildə təmsil edir. Onun sözləri, onun bəlkə də heç bir başqa psixoloq kimi yuxunun örtülü mənasına inandığını nəzərə alsaq, daha çox diqqətə layiqdir. «İndi yuxularımız bu ardıcıl şəxsiyyətləri qorumaq vasitəsidir. Yuxuda olduğumuz zaman şeylərə baxış və onlara münasibət göstərmənin köhnə yollarına, uzun müddət əvvəl bizə hökm edən impulslara və fəaliyyətlərə qayıdırıq.» Delböf kimi bir mütəfəkkir iddia edir — əlbəttə, ziddiyyət təşkil edən materiala qarşı sübut gətirmədən və buna görə də əslində haqsız olaraq: «Yuxuda, qavramadan başqa, ağlın bütün qabiliyyətləri — zəka, təxəyyül, yaddaş, iradə, əxlaq — öz mahiyyətlərində toxunulmaz qalır; yalnız onlar xəyali və dəyişkən obyektlərə yönəlir.» «Xəyali adam istədiyi kimi axmaqları və ağıllıları, cəlladları və qurbanları, cırtdanları və nəhəngləri, şeytanları və mələkləri canlandıran aktyordur» (s. 222). Ən qəti şəkildə psixi fəaliyyətin aşağı düşməsini yuxuda Marquis d’Hervey inkar etmiş görünür; Mori ona qarşı kəskin mübahisə aparır və onun əsərini bütün cəhdlərimə baxmayaraq əldə edə bilmədim. Mori onun haqqında (s. 19) deyir: “Marquis d’Hervey yuxu zamanı zəkaya bütün fəaliyyət və diqqət azadlığını verir və yuxunu yalnız hisslərin bağlanması, xarici dünyaya qapanması kimi təyin edir. Beləliklə, onun baxışına görə, yatan adam hisslərini bağlayaraq fikirlərini sərbəst buraxan adamdan demək olar ki, fərqlənmir. Onda adi düşünmə ilə yatan adamın düşüncəsi arasındakı bütün fərq ondan ibarətdir ki, ikincidə fikir görünən, obyektiv bir forma alır və xarici obyektlər tərəfindən yaradılan hisslərlə qarışdırıla biləcək qədər onlara bənzəyir; xatirə mövcud hadisənin görünüşünü alır.”
Mori əlavə edir: «Yuxuda olan insanın intellektual qabiliyyətləri, oyanıq insanın qabiliyyətlərinin qoruduğu tarazlığı təmin etmir.»
Vaschide, ki bizə d'Herveyin kitabı haqqında daha yaxşı məlumat verir, bu müəllifin yuxuların görünən ahəngsizliyi haqqında aşağıdakı şəkildə ifadə etdiyini qeyd edir: «Yuxunun təsviri fikrin surətidir.» Əsas fikir, mənzərə isə yalnız əlavədir. Bunu nəzərə alaraq, ideyaların axarını izləmək, yuxuların toxumasını təhlil etmək bacarmaq lazımdır; bu halda qeyri-müəyyənlik aydınlaşır, ən fantastik təsəvvürlər sadə və tamamilə məntiqli faktlara çevrilir. (s. 146.) Və (s. 147): «Ən qəribə yuxular belə, onları təhlil etməyi bacardıqda, ən məntiqli izahı tapır.»
J. Stärcke bu məsələyə diqqət yetirmişdir ki, Volf Davidson adlı, mənə naməlum olan qədim bir müəllif tərəfindən 1799-cu ildə (s. 136) yuxu məntiqinin oxşar bir həlli müdafiə edilmişdir: «Yuxuda təsəvvürlərimizin qəribə sıçrayışlarının hamısının əsasında assosiasiya qanunu dayanır, yalnız bu əlaqə bəzən ruhda çox qaranlıq şəkildə baş verir, nəticədə biz çox vaxt heç bir sıçrayışın olmadığı halda təsəvvürün sıçrayışını müşahidə etdiyimizi zənn edirik.»
Yuxunun psixoloji qiymətləndirilməsi.
Yuxunun psixi məhsul kimi qiymətləndirilməsi şkalası ədəbiyyatda geniş bir spektri əhatə edir; bu spektr, bizim artıq tanıdığımız ən dərin təhqir ifadələrindən, hələ açılmamış dəyərin duyğusuna qədər, yuxunu oyanıq həyatın nailiyyətlərindən çox üstün tutan həddindən artıq yüksək qiymətləndirməyə qədər uzanır. Hildebrandt, bildiyimiz kimi, yuxu həyatının psixoloji xarakteristikasını üç antinomiya vasitəsilə təqdim edir və bu ziddiyyətlərin üçüncüsündə, həmin silsilənin uç nöqtələrini belə ümumiləşdirir (s. 19): «Bu, bir tərəfdən, artım, tez-tez ustalıq səviyyəsinə qədər yüksələn gücləndirmə və digər tərəfdən, qəti, çox vaxt insan səviyyəsindən aşağı düşən alçalma və zəifləmə arasında olan məsafədir.»
Birinci məsələyə gəldikdə, kim öz təcrübəsindən təsdiq edə bilməz ki, yuxu dahisinin yaradıcılıq və toxuculuq fəaliyyətində bəzən qəlb dərinliyi və samimiliyi, hisslərin incəliyi, təsəvvürün aydınlığı, müşahidənin zərifliyi, zarafətin hazır cavabvermə qabiliyyəti özünü büruzə verir; halbuki biz bu keyfiyyətlərin hamısını oyanıq həyat boyu sabit mülkümüz kimi qəbul etdiyimizi açıq-saçıq inkar edərdik. Yuxunun gözəl poeziyası, əla alleqoriyası, misilsiz yumor və dadlı ironiyası var. O, dünyanı özünəməxsus idealist bir işıqla müşahidə edir və onun hadisələrinin təsirini, çox vaxt bu hadisələrin əsasında dayanan mahiyyətin ən dərin və mənalı başa düşülməsi ilə gücləndirir. O, bizə dünyəvi gözəlliyi həqiqi səma parıltısı ilə, uca və əzəmətli olanı ən yüksək şanlıqla, təcrübəyə əsasən dəhşətli olanı ən qorxunc obrazda, gülünc olanı isə təsvirolunmaz dərəcədə kəskin komikliklə göz önünə gətirir; bəzən bu təəssüratlardan birinin oyanmasından sonra elə dolub daşırıq ki, sanki real dünya bizə belə şeyləri heç vaxt və heç zaman təqdim etməmişdir.
İnsan, o təhqiredici şərhlərlə bu həvəsli təriflərin həqiqətən eyni obyektə aid olub-olmadığını sorğulaya bilər. Biri axmaq yuxular görür, digərləri isə dərin və incə mənalı yuxuları nəzərdən qaçırır? Hər iki növün, yəni belə və elə qiymətləndirməyə layiq olan yuxuların eyni anda rast gəlinməsi halında, yuxunun psixoloji xarakteristikasını axtarmaq mənasız deyilmi? Yuxuda hər şeyin mümkün olduğunu, ruh həyatının ən dərin aşağı düşməsindən tutub, ayıqlıqda alışılmamış yüksəlişinə qədər hər şeyin baş verə biləcəyini demək kifayət etmir? Bu həll nə qədər rahat olsa da, onun bir mənfi cəhəti var: bütün yuxu tədqiqatçılarının səylərinin əsasında, yuxunun əsas xüsusiyyətlərinə aid ümumi qəbul edilən bir xarakteristikanın mövcud olduğu və bu xarakteristikanın həmin ziddiyyətlərin öhdəsindən gəlməli olduğu fərziyyəsinin yer aldığı görünür.
Şübhə götürməz ki, yuxunun psixi fəaliyyətləri, artıq geridə qaldığımız və fəlsəfənin dəqiq təbiət elmləri deyil, zehinlərə hökm sürdüyü o intellektual dövrdə daha həvəsli və daha isti təqdir tapmışdır. Şubertin, yuxunun ruhun xarici təbiətin zorakılığından azad olması, ruhun hissiyyatın zəncirlərindən qopması olduğunu bildirdiyi kimi ifadələr, eləcə də gənc Fiştenin (17) və başqalarının yuxunu ruh həyatının daha yüksək mərhələyə qalxması kimi təqdim edən oxşar hökmləri bu gün bizə demək olar ki, başa düşülməz görünür; bu gün onlar yalnız mistiklər və dindarlar tərəfindən təkrarlanır (18). Təbiət elmləri düşüncə tərzinin nüfuz etməsi ilə yuxunun qiymətləndirilməsində bir reaksiya baş vermişdir. Məhz həkim-müəlliflər yuxuda psixi fəaliyyəti əhəmiyyətsiz və dəyərsiz saymağa ən çox meyllidirlər, halbuki filosoflar və peşəkar olmayan müşahidəçilər – həvəskar psixoloqlar – ki, onların bu sahədəki töhfələri heç də göz ardı edilə bilməz, xalqın duyğuları ilə daha yaxşı uyğunluq təşkil edərək, adətən yuxuların psixi dəyərini qoruyub saxlamışlar. Yuxudakı psixi fəaliyyəti kiçik saymağa meylli olan, yuxu etiologiyasında təbii olaraq somatik qıcıqlandırıcı mənbələri üstün tutar; yuxu gördən ruhun qabiliyyətlərinin böyük hissəsini oyanıq halda saxladığını qəbul edən şəxs üçün isə, həmin ruha yuxu görmək üçün müstəqil təhriklər verməyi inkar etmək üçün heç bir səbəb qalmır.16,17
Ağırbaşlı müqayisə zamanı yuxu həyatına aid edilə bilən üstünlüklər arasında yaddaşın üstünlüyü ən nəzərəçarpan olanıdır; bu üstünlüyü sübut edən, heç də nadir olmayan təcrübələri biz ətraflı şəkildə nəzərdən keçirmişik. Köhnə müəlliflər tərəfindən tez-tez tərif edilən yuxu həyatının başqa bir üstünlüyü, onun zaman və məkan məsafələrini asanlıqla aşma qabiliyyəti, asanlıqla illüziya kimi qəbul edilə bilər. Bu üstünlük, Hildebrandtın qeyd etdiyi kimi, əslində aldadıcı bir üstünlükdür; yuxu, zaman və məkan sərhədlərini, ayıq düşüncənin etdiyi kimi, fərqli şəkildə aşmır, çünki o, sadəcə düşüncənin bir formasıdır. Yuxu, zaman baxımından bir üstünlüyə daha malik olmalı, zamanın axınından müstəqil olma baxımından başqa bir məna daşımalı idi. Yuxarıda 20-ci səhifədə qeyd olunan Morinin gilyotinlə edam olunması haqqındakı yuxuları, yuxunun çox qısa bir zaman kəsiyində, oyanıq halda psixi fəaliyyətimizin düşünmə məzmununu idarə edə biləcəyindən qat-qat çox qavrayış məzmununu sıxışdırmağa qadir olduğunu sübut edir. Bu nəticə, lakin müxtəlif arqumentlərlə tənqid edilmişdir; Le Lorren və Eggerin «Yuxuların görünən davamlılığı haqqında» məqalələrindən sonra bu mövzuda maraqlı bir müzakirə başlamış və bu incə və dərin məsələyə aid hələ də son aydınlıq əldə edilməmişdir(19).18
Yuxunun gündüzün intellektual işlərini davam etdirib, gündüz nail olunmayan bir nəticəyə çatma qabiliyyətinə malik olması, şübhələri və problemləri həll etməsi, şairlər və bəstəkarlar üçün yeni ilham mənbəyinə çevrilə bilməsi, çoxsaylı məlumatlara və Şabaneixin apardığı toplanmış məlumatlara əsasən, şübhəsizdir. Ancaq həqiqətin özü deyilsə də, onun qavranılması prinsipial məsələlərə toxunan çoxlu şübhələrə məruz qalır(20).19
Nəhayət, yuxunun iddia edilən kəhanət gücü, aşılması çətin olan şübhələrlə israrla təkrarlanan təsdiqlərin qarşılaşdığı bir mübahisə mövzusuna çevrilir. Bu mövzuda faktiki olanın hamısını inkar etməkdən çəkinirlər — və yəqin ki, haqlı olaraq —, çünki bir sıra hallar üçün təbii psixoloji izahın mümkünlüyü bəlkə də yaxındır.
f) Yuxuda etik hisslər.
Mənim yuxu haqqında öz tədqiqatlarımla tanış olduqdan sonra başa düşülə biləcək motivlərdən irəli gələrək, yuxu psixologiyası mövzusundan ayrı bir alt məsələni — yuxu həyatına oyanma zamanı olan əxlaqi meyillərin və hisslərin nə dərəcədə və hansı ölçüdə uzandığı sualını — ayırmışam. Yazarların təsvirindəki eyni ziddiyyət, ki, biz digər bütün ruhi fəaliyyətlərdə təəccüblə qeyd etmək məcburiyyətində qalmışdıq, burada da bizi təəccübləndirir. Bəziləri eyni qətiyyətlə iddia edirlər ki, yuxu əxlaqi tələblərdən xəbərsizdir, digərləri isə insanın əxlaqi təbiətinin yuxu həyatında da qorunub saxlandığını bildirirlər.
Gündəlik yuxu təcrübəsinə istinad etmək, ilk iddianın doğruluğunu hər hansı bir şübhədən uzaq edən kimi görünür. Jessen (s. 553) deyir: «Yuxuda insan daha yaxşı və daha əxlaqlı olmur, əksinə, vicdan yuxularda susur; çünki insan heç bir rəhm hissi keçirmir və oğurluq, qətl və cinayət kimi ən ağır cinayətləri tam laqeydlik və sonradan heç bir peşmanlıq hissi olmadan törədə bilər.»
Radeştok (s. 146): «Qeyd edilməlidir ki, yuxuda assosiasiyalar baş verir və təsəvvürlər refleksiya, ağıl, estetik zövq və əxlaqi hökmün heç bir təsir göstərmədiyi şəkildə birləşir; hökm son dərəcə zəifdir və əxlaqi laqeydlik üstünlük təşkil edir.»
Volkelt (s. 23): «Hər kəsin bildiyi kimi, xüsusilə yuxuda cinsi münasibətlər çox nəzarətsiz və azğın şəkildə gedir. Yuxu gördüyü kimi, özü də son dərəcə arsız və bütün əxlaqi hisslərdən və hökm qabiliyyətindən məhrum olur, eləcə də o, digər hamısını, hətta ən hörmətli şəxsləri belə, oyandıqda onlarla birlikdə təsəvvür etməkdən belə çəkinəcəyi hərəkətlərin ortasında görür.
Buna ən kəskin ziddiyyət təşkil edən ifadələr, Schopenhauerin “hər kəs yuxuda öz xarakterinə tam uyğun olaraq hərəkət edir və danışır” sözləridir. R. Ph. Fişer (21) iddia edir ki, yuxu həyatının ixtiyarında subyektiv hisslər və istəklər və ya affektlər və ehtiraslar özünü büruzə verir, şəxslərin mənəvi xüsusiyyətləri isə onların yuxularında əks olunur.20
Haffner (s. 25): «Nadir hallar istisna olmaqla, ... ... əxlaqlı insan yuxuda da əxlaqlı olacaq; o, təhrik və təxribatlara qarşı duracaq, nifrət, qısqanclıq, qəzəb və bütün pis xüsusiyyətlərdən uzaq duracaq; günahkar adam isə adətən yuxularında da oyaq vaxtında qarşısında gördüyü obrazları tapacaq.»
Şolts (s. 36): “Yuxuda həqiqət var, bütün maskalanmalara baxmayaraq, yüksəklik və ya alçaldılma şəklində özümüzün özünü tanıyırıq...” Dürüst adam yuxuda belə şərəfsiz bir cinayət törədə bilməz; əgər belə bir hal baş verərsə, o, bu hərəkəti öz təbiətinə yad olan bir şey kimi qəbul edər və ondan dəhşətə gələr. Roma imperatoru, bir tabeini, imperatorun başını vurdurduğunu gördüyü üçün edam etdirmişdi; bu əmri, belə yuxu görən kimsənin ayıq vaxtda da oxşar düşüncələrə malik olmalı olduğunu irəli sürərək əsaslandırdığı üçün, tam da haqsız sayılmazdı. İçimizdə yer tuta bilməyən bir şey haqqında buna görə də səciyyəvi olaraq belə deyirik: «Mənə yuxuda belə gəlməz.»
Buna zidd olaraq Platon hesab edir ki, ən yaxşıları, başqalarının ayıq halda etdiklərini yalnız yuxuda təsəvvür edənlərdir.
Pfaff, məlum bir atalar sözünü dəyişdirərək, birbaşa belə deyir: «Mənə bir müddət yuxularını danış, mən də sənə daxili dünyan necə olduğunu söyləyəcəm.»
Qeyri-əxlaqi yuxular.
Hildebrandtın, ondan saysız sitat götürdüyüm, yuxu problemlərinin araşdırılmasına dair ədəbiyyatda tapdığım ən qüsursuz və ən dərin məzmunlu töhfə olan kiçik əsəri, məhz yuxuda əxlaq məsələsini diqqət mərkəzinə çəkir. Hildebrandt üçün də qayda kimi sabitdir: Həyat nə qədər təmizdirsə, yuxu da bir o qədər təmizdir; həyat nə qədər natəmizdirsə, yuxu da bir o qədər natəmizdir.
İnsanın əxlaqi təbiəti yuxuda da qalır: «Lakin nə qədər açıq-aydın hesab səhvi, nə qədər romantik elmi təhrif, nə qədər şən anaxronizm bizi incitməyə və ya hətta şübhə doğurmağa qadir olmasa da, yaxşı ilə pis, haqq ilə haqsızlıq, fəzilət ilə rəzilət arasındakı fərq bizdən heç vaxt itmir.» Gündüz bizimlə birlikdə gedən bir çox şey kimi, yuxu saatlarında da uzaqlaşmağa meylli olsa da, Kantın kateqorik imperativi ayaqlarımıza bu qədər yapışmış ayrılmaz bir yoldaş kimi davranır ki, biz onu yuxuda belə tərk edə bilmirik... Lakin bu fakt yalnız ondan izah edilə bilər ki, insan təbiətinin əsasını təşkil edən əxlaqi varlıq o qədər möhkəm qurulmuşdur ki, xəyal, ağıl, yaddaş və eyni səviyyədə olan digər qabiliyyətlərin yuxuda məruz qaldığı kaleidoskopik çalxalanmanın təsirinə qatıla bilməz (s. 45 və davamı).
Mövzunun daha sonra müzakirəsi zamanı hər iki yazar qrupunda qəribə yerdəyişmələr və ziddiyyətlər üzə çıxmışdır. Qatı şəkildə desək, yuxuda insanın əxlaqi şəxsiyyətinin parçalandığını iddia edən hər kəs üçün qeyri-əxlaqi yuxulara olan maraq bu izahla bitmiş olardı. O, yuxularına görə yuxugörəni məsul tutmağa cəhd edə bilər; yuxularının pisliyinə əsaslanaraq onun təbiətindəki pis təhriklərə nəticə çıxarmağa çalışa bilər və eyni sakitliklə, yuxularının absurdluğundan onun ayıq vaxtdakı intellektual nailiyyətlərinin dəyərsizliyi nəticəsini çıxarmağa çalışan, görünüşcə bərabər dəyərli cəhdi də rədd edə bilər. Digərləri, yəni “kateqorik imperativ”in yuxulara da şamil olunduğunu qəbul edənlər, qeyri-əxlaqi yuxulara görə məsuliyyəti heç bir çəkinmə olmadan qəbul etməlidirlər; onlara yalnız arzu etmək olar ki, belə qınanmalı təbiətli öz yuxuları, əks halda qoruyub saxladıqları öz əxlaqi qiymətləndirmələri ilə ziddiyyət təşkil etməsin və onları çaşdırmasın.
Lakin görünür ki, heç kim özünün nə qədər yaxşı və ya pis olduğunu tam dəqiqliklə bilmir və heç kim özünün qeyri-əxlaqi yuxularına aid xatirələri inkar edə bilməz. Çünki yuxu əxlaqının qiymətləndirilməsindəki bu ziddiyyətdən asılı olmayaraq, hər iki qrupun müəllifləri qeyri-əxlaqi yuxuların mənşəyini aydınlaşdırmağa çalışırlar və yeni bir ziddiyyət yaranır: bu ziddiyyət həmin yuxuların mənşəyinin psixi həyatın funksiyalarında, yoxsa onun somatik şəraitlə bağlı pozulmalarında axtarılmasından asılı olaraq formalaşır. Həqiqətin məcburi gücü, sonra məsuliyyət və məsuliyyətsizlik nümayəndələrini yuxu həyatının amoralığının xüsusi psixi mənbəyinin tanınması məsələsində birləşdirir.
Əxlaqı yuxularda da yaşadan hər kəs, yuxularının tam məsuliyyətini üzərinə götürməkdən çəkinir. Haffner (s. 24) belə deyir: “Yuxularımızdan məsuliyyət daşımırıq, çünki düşüncə və iradəmizin əsası, həyatımızın yalnız həqiqət və reallığa malik olduğu zəminin uzağına düşmüşdür...” Yəni, yuxu iradəsi və yuxu fəaliyyəti nə fəzilət, nə də günah ola bilər. Lakin insan, günahkar yuxunun dolayısı ilə səbəbi olduqda, ona görə məsuliyyət daşıyır. Onun üçün, oyanıq vaxtda olduğu kimi, xüsusilə yatmazdan əvvəl ruhunu əxlaqi baxımdan təmizləmək vəzifəsi yaranır.
Bu qınanma və yuxuların əxlaqi məzmununa görə məsuliyyətin tanınması qarışığının təhlili Hildebrandt tərəfindən çox daha dərinə gedir. Dramatik təsvir üsulu, ən mürəkkəb düşünmə proseslərinin ən kiçik zaman intervalına sıxlaşdırılması və onun da etiraf etdiyi kimi, yuxuda təsəvvür elementlərinin dəyərdən salınması və qarışdırılması yuxuların qeyri-əxlaqi görünüşünü zəiflətməli olsa da, o, yuxu günahları və yuxu borclarına görə bütün məsuliyyəti tamamilə inkar etmənin ən ciddi şübhələrə məruz qaldığını etiraf edir.
(s. 49): «Əgər hər hansı bir ədalətsiz ittihamı, xüsusilə də niyyətlərimiz və düşüncələrimizə aid olan ittihamı qəti şəkildə rədd etmək istəyiriksə, adətən belə bir ifadədən istifadə edirik: Bu, bizə yuxuda belə gəlməzdi.» Beləliklə, biz bir tərəfdən, yuxu sahəsini düşüncələrimizə cavabdeh olmağımız üçün ən uzaq və son hədd hesab etdiyimizi açıq şəkildə ifadə edirik; çünki orada bu düşüncələr bizim real varlığımızla o qədər zəif və boş əlaqəyə malikdir ki, onları artıq bizim düşüncələrimiz kimi qəbul etmək demək olar ki, mümkün deyil. Lakin məhz bu sahədə belə düşüncələrin mövcudluğunu açıq şəkildə inkar etməyə məcbur olduğumuzu hiss etdiyimiz üçün, biz dolayısı ilə, əgər haqlı olmağımız oraya qədər uzanmasa, bu haqlılığın tam olmayacağını da etiraf etmiş oluruq. Və mən inanıram ki, burada, hətta şüursuz olaraq da olsa, həqiqətin dilini danışırıq.
(s. 52): «Çünki belə bir yuxu hərəkəti təsəvvür etmək mümkün deyil ki, onun ilk səbəbi, yuxu görməyən şüurda əvvəlcədən istək, həvəs və ya hər hansı bir təhrik şəklində keçməmiş olsun.» Bu ilk təhrik haqqında belə demək lazımdır: Yuxu onu uydurmadı, yalnız onu təkrar yaratdı və inkişaf etdirdi; o, bizdə əvvəlcədən mövcud olan kiçik bir tarixi məlumat parçasını dramatik formada işlədi; həvari sözü səhnələşdirdi: «Qardaşından nifrət edən adam qatildir.» Və insan, ayıldıqdan sonra, əxlaqi gücünün fərqində olaraq, günahkar yuxunun geniş və ətraflı quruluşuna gülə bilsə də, həmin ilkin formalaşma materialı özünün gülünc tərəfinin ortaya çıxmasına imkan vermək istəmir. İnsan yuxugörənin sapmalarına görə məsuliyyət hiss edir; hamısına deyil, lakin müəyyən bir faizinə. «Qısaca desək, bu etiraz edilməsi çətin olan mənada Məsihin sözünü başa düşürük: Pis fikirlər ürəkdən gəlir; — onda yuxuda işlənən hər günahın ən azından qaranlıq bir minimum günah payı daşıdığına dair inancımızdan da qurtula bilmirik.»
Ziddiyyətləşən təsəvvürlər.
Şərli təhriklərin toxumlarında və işarələrində, gün ərzində ruhumuzdan keçən sınama fikirləri kimi, Hildebrandt yuxuların amoral olmasının mənbəyini tapır və bu amoral elementləri şəxsiyyətin əxlaqi qiymətləndirilməsində nəzərə almaqdan çəkinmir. Bu, bildiyimiz kimi, bütün dövrlərdə dindar və müqəddəs şəxslərin özlərini böyük günahkarlar kimi qəbul etmələrinə səbəb olan eyni düşüncələr və onlara verilən eyni qiymətləndirmədir (22).21
Bu ziddiyyətli təsəvvürlərin ümumi yaygınlığı — insanların əksəriyyətində və etikadan başqa sahələrdə də — şübhə doğurmur. Onların qiymətləndirilməsi bəzən daha az ciddi olub. Spittada A. Zellerin (Ersch və Gruberin ümumi elmlər ensiklopediyasındakı «Irre» [Dəlilər] məqaləsi) bu mövzuya aid aşağıdakı fikri sitat gətirilir (s. 144): «Elə bir zehin nadir hallarda belə xoşbəxt qurulur ki, bütün zamanlarda tam gücə malik olsun və onun düşüncələrinin davamlı, aydın gedişini həmişə yenidən nəinki əhəmiyyətsiz, həm də tamamilə qrotesk və mənasız təsəvvürlər kəsməsin; hətta ən böyük mütəfəkkirlər təsəvvürlərin bu yuxuvari, qıcıqlandırıcı və əzablı dəstəsindən şikayət etməli olublar, çünki o, onların ən dərin mülahizələrini və ən müqəddəs, ən ciddi düşüncə işini pozur.»
Bu ziddiyyətli fikirlərin psixoloji mövqeyinə daha işıq, Hildebrandtın bir başqa qeydindən düşür: yuxu bizə bəzən oyanma vəziyyətində adətən bizə bağlı qalan varlığımızın dərinliklərinə və qırışlarına nəzər salmağa imkan verir (s. 55). Eyni qənaət Kant antropologiya əsərində bir yerdə özünü göstərir, o, yuxunun bizə gizli qabiliyyətlərimizi kəşf etmək və bizə nə olduğumuzu deyil, əgər başqa tərbiyə almış olsaydıq, nə ola biləcəyimizi açıqlamaq üçün yarandığını düşünür; Radeştok (s. 84) isə yuxunun bizə çox vaxt yalnız etiraf etmək istəmədiyimiz şeyləri açıqladığını və buna görə də onu haqsız yerə yalancı və aldadıcı adlandırdığımızı bildirir. J. E. Erdmann bildirir: «Mənə heç bir yuxu insan haqqında nə düşünmək lazım gəldiyini açıqlamamışdır, lakin mən onun haqqında nə düşündüyümü və ona qarşı necə münasibət bəslədiyimi bir neçə dəfə yuxumdan öyrənməyə nail olmuşam, bu isə mənim böyük təəccübümə səbəb olmuşdur.» J. H. Fichte də eyni fikirdədir. «Yuxularımızın xarakteri, oyanıq halda özünümüşahidə yolu ilə öyrəndiklərimizdən çox daha etibarlı bir güzgüdür, çünki o, bizim ümumi əhval-ruhiyyəmizi əks etdirir.» Bizə bildirilir ki, əxlaqi şüurumuza yad olan bu təhriklərin ortaya çıxması, yuxunun oyanıq halda mövcud olmayan və ya çox az rol oynayan digər təsəvvür materialına malik olması ilə analoji haldır; bunu Benini («Əlbəttə, uzun müddət boğulmuş və söndürülmüş hesab etdiyimiz bəzi meyllərimiz yenidən canlanır; köhnə və basdırılmış ehtiraslar yenidən yaşayır; heç vaxt düşünmədiyimiz şeylər və insanlar qarşımıza çıxır» (s. 149)) və Volkelt («Oyanıq şüura demək olar ki, nəzərə çarpmadan daxil olan və bəlkə də heç vaxt unudulmuşluqdan qurtulmayacaq təsəvvürlər çox vaxt yuxuda ruhda mövcud olduqlarını bildirməyə meyllidirlər» (s. 105)) kimi qeydlərlə təsdiqləyir. Nəhayət, burada xatırlatmaq yerinə düşər ki, Şleyermaxerə görə, yuxuya getmə prosesi artıq istəmədən yaranan təsəvvürlərin (şəkillərin) ortaya çıxması ilə müşayiət olunurdu.
İndi biz bütün bu təsəvvür materialını «istəmədən yaranan təsəvvürlər» kimi ümumiləşdirə bilərik; bu materialın qeyri-əxlaqi və absurd yuxularda rast gəlinməsi bizdə təəccüb hissi yaradır. Yeganə vacib fərq ondan ibarətdir ki, istəmədən yaranan təsəvvürlər əxlaqi sahədə bizim digər hisslərimizlə ziddiyyət təşkil etdiyini göstərir, digərləri isə bizə sadəcə yad görünür. Bu fərqi daha dərin məlumatla aradan qaldırmağa imkan verən heç bir addım hələ atılmamışdır.
Boğulmuş olan.
Yuxuda istəmədən yaranan təsəvvürlərin ortaya çıxmasının hansı əhəmiyyəti var və oyanıq və yuxuda olan ruhun psixologiyası üçün bu gecə ziddiyyət təşkil edən əxlaqi təhriklərin ortaya çıxmasından hansı nəticələr çıxarmaq olar? Burada yeni bir fikir ayrılığı və müəlliflərin yenidən fərqli qruplaşdırılması qeyd olunmalıdır. Hildebrandt və onun əsas baxışının digər nümayəndələrinin düşüncə məntiqini başqa cür davam etdirmək olmaz: qeyri-əxlaqi təhriklərin oyanıq halda da müəyyən gücə malik olduğu, lakin hərəkətə keçməyə qədər mane olunduğu və yuxuda da, ləngimə kimi təsir edən bir şeyin aradan qalxaraq bu təhriklərin mövcudluğunu qeyd etməyimizə mane olan amili ortadan qaldırdığı nəticəsinə gəlmək lazımdır. Beləliklə, yuxu insanın tam olmasa da, həqiqi mahiyyətini göstərir və gizli daxili ruh aləmini bizim üçün əlçatan etmək vasitələrindən biri hesab edilirdi. Yalnız belə fərziyyələrdən çıxış edərək Hildebrandt yuxuya «xəbərdar edən» rolunu verə bilər; yuxu bizim ruhumuzdakı gizli əxlaqi nöqsanlara diqqətimizi cəlb edir, həkimlərin etirafına görə, o, indiyə qədər qeyd olunmamış fiziki xəstəlikləri də şüura çatdıra bilər. Spitta da, pubertat dövründə psixikaya axan oyanma mənbələrinə işarə etdikdə, başqa bir baxış bucağından rəhbərlik edə bilməzdi. Məsələn, o, yuxu görən şəxsi təskin edirdi ki, oyanıq halda ciddi əxlaqi həyat tərzi sürsə və günahkar düşüncələri gəldikcə boğmağa, onların yetişməsinə və hərəkətə çevrilməsinə imkan verməməyə çalışsa, öz gücündən gələn hər şeyi etmişdir. Bu baxışa görə, biz «istəmədən yaranan» təsəvvürləri gün ərzində «boğulmuş» təsəvvürlər kimi adlandıra bilərik və onların ortaya çıxmasında real bir psixi fenomen görməliyik.
Digər müəlliflərə görə, biz sonuncu nəticəyə gəlmək hüququna malik deyilik. Jessenə görə, yuxuda, oyanıq halda, eləcə də qızdırma və digər delirium hallarında istəmədən yaranan təsəvvürlər «dincəlməyə qoyulmuş iradə fəaliyyətinin və daxili hərəkətlər nəticəsində yaranan təsvirlər və təsəvvürlərin müəyyən dərəcədə mexaniki prosesinin xarakterini daşıyır» (s. 360). Qeyri-əxlaqi yuxu yuxu görən şəxsin ruh həyatı haqqında ondan başqa heç nə sübut etmir ki, o, müvafiq təsəvvür məzmunu ilə bir dəfə də olsa tanış olmuşdur; əlbəttə, bu, ona məxsus olan bir psixi təhrik deyil. Digər bir müəllif, Moridə, yuxu vəziyyətinin ruhi fəaliyyəti təsadüfi olaraq məhv etmək əvəzinə, onun komponentlərinə ayırmaq qabiliyyətinə malik olub-olmadığına dair şübhəyə düşmək olar. O, əxlaq sərhədlərini aşan yuxular haqqında deyir: «Bu, bizim meyllərimizdir ki, danışır və bizi hərəkətə gətirir, vicdanımız bizi saxlamır, baxmayaraq ki, bəzən xəbərdarlıq edir. Mənim öz qüsurlarım və pis meyllərim var; oyanıq halda onlara qarşı mübarizə aparmağa çalışıram və çox vaxt onlara təslim olmuram. Amma yuxularımda həmişə təslim oluram, daha doğrusu, qorxu və peşmanlıq hissi olmadan onların təkanları ilə hərəkət edirəm... Aydındır ki, düşüncəmə qarşı açılan və yuxunu təşkil edən mənzərələr mənə hiss etdiyim və iradəm yoxkən geri çəkməyə çalışmadığı təşəbbüslər tərəfindən təklif olunur» (s. 113).
Əgər yuxunun yuxu görən şəxsin həqiqətən mövcud olan, lakin boğulmuş və ya gizlədilmiş qeyri-əxlaqi meylini açıqlamaq qabiliyyətinə inansaydıq, bu fikri Morinin sözləri ilə daha kəskin ifadə etmək mümkün deyil (s. 115): «Yuxuda insan özünə tamamilə özünün ilkin çılpaqlığı və bədbəxtliyi ilə açılır. İradəsinin fəaliyyətini dayandırdığı anda, oyanıq halda vicdan, şərəf hissi və qorxu ilə müdafiə olunduğumuz bütün ehtirasların oyuncağına çevrilir.» Başqa bir yerdə o, uyğun sözü tapır (s. 462): «Yuxuda, əsasən, instinktiv insan açılır... İnsan yuxu görəndə demək olar ki, təbiət vəziyyətinə qayıdır; lakin qazanılmış ideyalar onun ağlına nə qədər az nüfuz edibsə, onlarla ziddiyyət təşkil edən meyllər yuxuda ona bir o qədər təsir göstərir.» O, sonra nümunə kimi göstərir ki, yuxuları onu tez-tez öz yazılarında ən şiddətlə mübarizə apardığı batil inancın qurbanı kimi təqdim edir.
Bu kəskin müşahidələrin yuxu həyatının psixoloji dərk edilməsi üçün dəyəri Mori tərəfindən ona görə azaldılır ki, o, özünün düzgün müşahidə etdiyi hadisələrdə yalnız yuxu həyatına hakim olan “psixoloji avtomatizm”in sübutlarını görmək istəyir. O, bu avtomatizmi psixi fəaliyyətlə tam ziddiyyət kimi qəbul edir.
Ştrikerin şüur haqqında tədqiqatlarında bir yer belə deyir: 'Yuxu yalnız və yalnız aldanmalardan ibarət deyil; insan yuxuda, məsələn, quldurlardan qorxursa, quldurlar xəyali olsa da, qorxu realdır. Beləliklə, insan diqqəti yuxuda affekt inkişafının, yuxunun qalan məzmununa verilən qiymətləndirməyə imkan vermədiyi məsələsinə yönəldilir və qarşımızda yuxudakı psixi proseslərin hansı qədər real ola biləcəyi, yəni oyandakı psixi proseslər siyahısına daxil edilmə iddiası edə biləcəyi məsələsi açılır.
g) Yuxu nəzəriyyələri və yuxunun funksiyası.
Yuxunun müşahidə edilən xüsusiyyətlərinin mümkün qədər çoxunu bir nöqtədən izah etməyə çalışan və eyni zamanda yuxunun daha geniş hadisə sahəsinə münasibətini müəyyən edən yuxu haqqında bir ifadəni yuxu nəzəriyyəsi adlandırmaq olar. Fərdi yuxu nəzəriyyələri, yuxunun bu və ya digər xüsusiyyətini əsas kimi qəbul etmələri, izahları və əlaqələri ona bağlamaları ilə fərqlənəcəkdir. Yuxunun bir funksiyası, yəni bir faydası və ya digər bir xidməti nəzəriyyədən mütləq şəkildə çıxarıla bilməz, lakin teleolojiyə adət etmiş gözləntimiz yuxunun funksiyası haqqında anlayışla bağlı olan nəzəriyyələri dəstəkləyəcəkdir.
Biz artıq bu mənada yuxu nəzəriyyələri adını az və ya çox dərəcədə haqq edən yuxunun bir neçə qavranılmasını tanıyıq. Qədimlərin yuxunun insanları idarə etmək üçün tanrıların göndərdiyi bir şey olduğuna inanırdılar, bu, yuxu haqqında bilinən hər şeyə cavab verən tam bir yuxu nəzəriyyəsi idi. Yuxu biologiya tədqiqatının mövzusu olduqdan sonra, biz daha çox sayda yuxu nəzəriyyəsini tanıyırıq, lakin onların arasında bir çoxu tamamlanmamışdır.
Tamlıqdan imtina edilsə, yuxudakı psixi fəaliyyətin miqdarı və növü haqqında əsas götürülən fərziyyəyə görə yuxu nəzəriyyələrinin təxminən aşağıdakı sərbəst qruplaşdırmasını cəhd etmək olar:
1. Delböfün nəzəriyyəsi kimi, oyandakı tam psixi fəaliyyətin yuxuda davam etdiyini qəbul edən nəzəriyyələr. Burada ruh yatmır, onun aparatı bütöv qalır, lakin yuxu vəziyyətinin oyandakı şəraitdən fərqli şərtləri altında, normal işləmə ilə oyandakı nəticələrdən fərqli nəticələr verməlidir. Bu nəzəriyyələrdə, yuxunun düşünmədən fərqlərini tamamilə yuxu vəziyyətinin şərtlərindən çıxarmaq qabiliyyətində olub-olmadığı sualı doğulur. Bundan əlavə, onlarda yuxunun funksiyasına mümkün bir giriş yoxdur; insan niyə yuxu gördüyünü, psixi aparatın mürəkkəb mexanizminin, hesab edilmədiyi şəraitə salındığı halda belə, niyə işləməyə davam etdiyini başa düşmür. Yuxusuz yatmaq və ya narahat edici stimullar gəldikdə oyanmaq, yuxu görmə kimi üçüncü reaksiya əvəzinə, yeganə məqsədəuyğun reaksiyalar olaraq qalır.
2. Əksinə, yuxuda psixi fəaliyyətin azaldığını, əlaqələrin boşaldığını və tələbkar materialın azaldığını qəbul edən nəzəriyyələr. Bu nəzəriyyələrə görə, yuxunun psixoloji xarakteristikası, məsələn, Delböfün təsvir etdiyi kimi, tamamilə fərqli olmalıdır. Yuxu ruha çox geniş yayılır, o, yalnız ruhu xarici dünyadan ayırmaqdan ibarət deyil, əksinə, onun mexanizminə nüfuz edir və onu müvəqqəti olaraq yararsız edir. Psixiatrik materialla müqayisə aparmağa icazə verilirsə, deyərdim ki, birinci nəzəriyyələr yuxunu paranoja kimi qurur, ikinci qeyd olunanlar isə onu zəka zəifliyinin və ya amentianın nümunəsi edir.
Yuxu həyatında yuxu tərəfindən iflic edilmiş ruh fəaliyyətinin yalnız bir hissəsinin ifadə olunduğu nəzəriyyəsi, tibbi yazıçılar arasında və elmi aləmdə ümumiyyətlə üstünlük təşkil edən nəzəriyyədir. Yuxu izahına daha ümumi maraqın olduğunu fərz etmək olarsa, onu yuxunun hakim nəzəriyyəsi adlandırmaq olar. Qeyd etmək lazımdır ki, məhz bu nəzəriyyə yuxu izahının ən çətin maneəsini, yəni yuxuda təcəssüm olunan ziddiyyətlərdən birinə uğramasını necə asanlıqla ötürür. Ona görə ki, yuxu qismən oyaqlığın nəticəsidir (Herbartın psixologiyası yuxu haqqında deyir: «tədricən, qismən və eyni zamanda çox anormal oyaqlıq»), o, absürdlüklə özünü göstərən yuxunun aşağı iş qabiliyyətindən tam konsentrasiyalı düşünmə qabiliyyətinə qədər bütün silsiləni, tam oyaqlığa qədər davamlı artan oyaqlıq vəziyyətləri ilə əhatə edə bilər.
Fizioloji təsvir üsulu kimə vacib və ya elmi baxımdan daha inandırıcı görünürsə, o, yuxunun bu nəzəriyyəsini Binzin təsvirində (s. 43) ifadə olunmuş şəkildə tapacaq:
«Bu vəziyyət (donma vəziyyəti) isə yalnız səhər saatlarında tədricən sonluğuna yaxınlaşır. Beyin zülalında toplanan yorğunluq maddələri getdikcə azalır və onların daha çoxu parçalanır və ya dinmədən axan qan cərəyanı tərəfindən yuyulub aparılır. Burada və orada bəzi hüceyrə dəstələri artıq oyanmış halda parlayır, ətrafda isə hələ hər şey donmuş vəziyyətdə sakitdir. İndi tək qrupların təcrid olunmuş işi bulanmış şüurumuzun qarşısına çıxır və ona digər, assosiasiyaya nəzarət edən beyin hissələrinin nəzarəti çatışmır. Buna görə də yaradılan təsvirlər, əksər hallarda yaxın keçmişin maddi təəssüratlarına uyğun gələn, vəhşi və nizamsız şəkildə bir-birinə yapışır. Azad olan beyin hüceyrələrinin sayı getdikcə artır, yuxunun ağılsızlığı isə getdikcə azalır.»
Yuxulamağı qismən, tam olmayan oyaqlıq kimi və ya onun təsirinin izləri kimi qəbul etmənin müasir fizioloqların və filosofların hamısında olacağına əminliklə baxmaq olar. Bu, Moridə ən ətraflı şəkildə təsvir olunub. Orada tez-tez elə görünür ki, müəllif oyaqlığı və ya yuxuya getməyi anatomik bölgələrə görə dəyişən kimi təsəvvür edir, halbuki ona bir anatomik vilayət və müəyyən bir psixi funksiya bir-birinə bağlı görünür. Lakin mən burada yalnız bunu qeyd etmək istəyirəm ki, qismən oyaqlıq nəzəriyyəsi təsdiqlənərsə, onun daha incə quruluşu haqqında çoxlu müzakirələr aparılmalı olardı.
Yuxu həyatının bu cür başa düşülməsi ilə yuxunun heç bir funksiyası təbii ki, ortaya çıxa bilməz. Əksinə, yuxunun mövqeyi və əhəmiyyəti haqqında hökm, məntiqi olaraq, Binzin ifadəsi ilə verilir (s. 357): «Gördüyümüz bütün faktlar yuxunu fiziki, bütün hallarda faydasız, bir çox hallarda isə birbaşa xəstəlik yaradan bir proses kimi xarakterizə etməyə yönəldir ...»
Yuxuya aid «fiziki» ifadəsi, onun vurğulanmasını müəllifin özünə borclu olduğu, bir neçə istiqamətə işarə edir. O, ilk növbədə yuxu etiologiyasına aiddir; Binz zəhərlərin verilməsi ilə yuxuların eksperimental yaradılmasını öyrəndiyi üçün bu ona xüsusilə yaxın idi. Belə ki, bu cür yuxu nəzəriyyələrinin məntiqinə uyğun olaraq, yuxulamağa təkanın mümkün qədər yalnız somatik tərəfdən gəlməsinə imkan verilməlidir. Ən ekstremal formada ifadə edilsəydi, belə olardı: Biz qıcıqları aradan qaldıraraq yuxuya getdikdən sonra, səhərə qədər yuxulamaq üçün heç bir ehtiyac və heç bir səbəb olmazdı, lakin səhər tədricən oyaqlıq yeni gələn təhrikçilər vasitəsilə yuxulama fenomenində əks oluna bilərdi. Lakin yuxunu qıcıqsız saxlamaq mümkün deyil; Mefistofelin həyat toxumlarından şikayət etdiyinə bənzər şəkildə, hər tərəfdən, xaricdən, daxildən, hətta oyaq halda heç vaxt əhəmiyyət vermədiyimiz bütün bədən sahələrindən yatan şəxsə təhrikçilər yaxınlaşır. Beləliklə, yuxu pozulur, ruh bir ucundan, sonra digər ucundan oyadılır və sonra oyanan hissə ilə bir müddət işləyir, yenidən yuxuya getməyə şad olur. Yuxu, təhrikçi tərəfindən yaradılan yuxu pozğunluğuna reaksiyadır, əlbəttə ki, tamamilə artıq bir reaksiyadır.
Ruhun qismən yuxu nəzəriyyəsi.
Lakin ruh orqanının bir nəticəsi olaraq qalan yuxunu fiziki bir proses kimi adlandırmaq da başqa bir məna daşıyır. Bu, psixi prosesin dəyərli olmasıdır ki, bununla yuxuya məxsus olan dəyər inkar edilmək istənir. Yuxuya tətbiq edildiyi artıq çox qədim olan «musiqini heç bilməyən bir insanın on barmağının alətin klavişləri üzərində gəzintisi» məsəli, bəlkə də dəqiq elmlərin nümayəndələri tərəfindən yuxu fəaliyyətinin əsasən necə qiymətləndirildiyini ən yaxşı şəkildə nümayiş etdirir. Bu baxış bucağından yuxu tamamilə anlaşılmaz bir şeydir; çünki musiqisiz oyunçunun on barmağı necə musiqi əsəri yarada bilər?
Qismən oyaqlıq nəzəriyyəsinə erkən dövrlərdə etirazlar çatışmırdı. Burdax 1830-cu ildə belə deyir: «Yuxunun qismən oyaqlıq olduğunu söylədikdə, əvvəlcə nə oyaqlıq, nə də yuxu izah olunur; ikincisi, yalnız ruhun bəzi qüvvələrinin yuxuda fəaliyyət göstərdiyi, digərlərinin isə istirahət etdiyi deyilir. Amma belə bir bərabərsizlik bütün həyat boyu baş verir ...» (s. 483).
Yuxuda «fiziki» proses görən hökm sürən yuxu nəzəriyyəsinə, 1866-cı ildə Robert tərəfindən ifadə edilmiş və yuxu görmə üçün bir funksiya, faydalı nəticə göstərdiyi üçün təsirli görünən çox maraqlı bir yuxu anlayışı söykənir. Robert nəzəriyyəsinin əsasına iki müşahidə faktını qoyur; bu faktlara biz artıq yuxu materialının qiymətləndirilməsində toxunmuşuq (bax s. 14), yəni ki, insan gündəlik ən əhəmiyyətsiz təəssüratlardan bu qədər tez-tez yuxu görür və gündəlik böyük maraqlarını bu qədər nadir hallarda yuxusuna daşıyır. Robert yalnız doğru olaraq iddia edir: «Tamamilə düşünülüb bitirilmiş şeylər heç vaxt yuxu qıcıqlandırıcısı olmur, həmişə yalnız ağlın yarımçıq qaldığı və ya ağlı qısa müddət ərzində toxunan şeylər olur» (s. 10). -- «Buna görə də, yuxunun səbəbləri məhz yuxu görən şəxsin kifayət qədər dərk edə bilmədiyi keçmiş günün hissi təəssüratları olduğu üçün, yuxunu adətən izah etmək mümkün deyil.» Deməli, bir təəssüratın yuxuya düşməsi şərti ya onun emalının pozulması, ya da çox əhəmiyyətsiz olması səbəbindən belə bir emala iddia etməməsidir.
Robert yuxunu «fiziki bir ifrazat prosesi kimi təqdim edir ki, onun zehni reaksiya fenomeni (görünüşü) dərk olunur». Yuxular toxum halında boğulmuş fikirlərin ifrazatıdır. «Yuxu görmə qabiliyyəti əlindən alınan insan, müəyyən bir vaxtda dəli olmalı idi, çünki onun beynində hazır olmayan, tam düşünülüb bitirilməmiş fikirlərin və səthi təəssüratların böyük bir yığını toplanacaq və onların təzyiqi altında yaddaşa hazır bir bütün kimi daxil edilməli olan şey boğulmalı idi.» Yuxu, həddindən artıq yüklənmiş beyinə təhlükəsizlik klapanı kimi xidmət edir. Yuxuların sağaldıcı, yüngülləşdirici gücü var (s. 32).
Robertə yuxuda təsəvvür etməklə ruhun necə yüngülləşdirilə biləcəyini soramaq yanlış anlaşılma olardı. Müəllif yuxu materialının həmin iki xüsusiyyətindən açıq-aydın belə nəticə çıxarır ki, yuxu zamanı dəyərsiz təəssüratların belə bir atılması hər hansı bir şəkildə somatik (fiziki) proses kimi həyata keçirilir və yuxu görmə xüsusi bir psixi proses deyil, yalnız həmin ifrazat haqqında əldə etdiyimiz məlumatdır. Qeyd edək ki, gecələr ruhdakı tək şey ifrazat deyil. Robert özü əlavə edir ki, üstəlik, gündəlik qıcıqlandırmalar işlənib hazırlanır və «ağlın həzm olunmamış, yarımçıq qalmış fikir materialından ifraz edilə bilməyən hissə, təsəvvürdən ödünç alınan fikir ipləri ilə tam bir bütünə birləşdirilir və beləliklə, zərərsiz bir təsəvvür rəsmi kimi yaddaşa daxil edilir» (s. 23).
Robert və Delagenin nəzəriyyələri.
Robert yuxu mənbələrinin qiymətləndirilməsində hökm sürən nəzəriyyə ilə ən kəskin ziddiyyət təşkil edir. Orada (digər nəzəriyyədə) xarici və daxili hissi qıcıqlandırıcılar ruhu daima oyatmasaydı, ümumiyyətlə yuxu görülməzdi; Robertin nəzəriyyəsinə görə isə yuxu görməyə həvəs ruhun özündə, yüngülləşməyə ehtiyac duyan yüklənməsindədir və Robert tamamilə məntiqli olaraq belə qərar verir ki, fiziki vəziyyətdə yerləşən yuxu yaradan səbəblər ikinci dərəcəli yer tuturlar və oyaq şüurundan götürülmüş yuxu qurma materialı olmayan bir ağlı heç bir halda yuxu görməyə sövq edə bilməzlər. Yalnız bunu etiraf etmək lazımdır ki, yuxuda ruhun dərinliklərindən inkişaf edən təsəvvür obrazları sinir qıcıqlandırıcıları tərəfindən təsirlənə bilər (s. 48). Beləliklə, Robertə görə yuxu tamamilə somatik (fiziki) olandan asılı deyil; o, həqiqətən psixi proses deyil, oyaq psixi prosesləri arasında yeri yoxdur, o, ruh fəaliyyəti aparatında baş verən gecəlik somatik bir prosesdir və bu aparatı həddindən artıq gərginlikdən qorumaq və ya əgər məsəli dəyişməyə icazə verilirsə: ruhu təmizləmək funksiyasını yerinə yetirməlidir.
Yuxu materialının seçilməsində açıq görən yuxunun eyni xarakteristikalarına digər bir müəllif, Yves Delage, öz nəzəriyyəsini əsaslandırır və eyni şeylərin qavranılmasındakı kiçik bir dəyişikliklə tamamilə fərqli əhəmiyyət kəsb edən bir nəticənin necə əldə edildiyini müşahidə etmək öyrədici olur.
Delage özü, ona əziz olan birini ölüm nəticəsində itirdikdən sonra belə bir təcrübə yaşayıb ki, insan gündüz onu çox məşğul edən şeylər haqqında yuxu görmür, və ya yalnız o, gündüz vaxtı digər maraqlar qarşısında geri çəkilməyə başlayanda görür. Digər şəxslər üzərində apardığı araşdırmalar ona bu vəziyyətin ümumiliyini təsdiqlədi. Əgər ümumi olaraq doğru olsa, Delage gənc evli cütlüklərin yuxu görməsi haqqında belə gözəl bir qeyd edir: «Əgər onlar çox güclü sevgi ilə yanmışlarsa, demək olar ki, heç vaxt evlənmədən əvvəl və ya bal ayı zamanı bir-birləri haqqında yuxu görməyiblər; və əgər onlar sevgi haqqında yuxu görübsə, bu, laqeyd və ya nifrət doğuran biri ilə xəyanət etmək üçündür.» Bəs insan nədən yuxu görür? Delage yuxularımızda rast gəlinən materialın son günlərin və keçmiş dövrlərin təəssüratlarının parçalarından və qalıqlarından ibarət olduğunu tanıyır. Yuxularımızda rast gəldiyimiz, əvvəlcə yuxu həyatının yaradıcılığı kimi qəbul etməyə meylli olduğumuz hər şey, daha dəqiq araşdırma zamanı tanınmayan reproduksiya, «şüursuz xatirə» (souvenir inconscient) kimi ortaya çıxır. Amma bu təsəvvür materialı ortaq bir xarakter daşıyır; o, hisslərimizi ağlımızdan çox güclü təsir etmiş və ya ortaya çıxışından qısa müddət sonra diqqətin onlardan dərhal yayındırıldığı təəssüratlardan qaynaqlanır. Bir təəssürat nə qədər az şüurlu və nə qədər güclü olubsa, növbəti yuxuda rol oynamaq şansı bir o qədər çoxdur.
Əsasən, Robertin vurğuladığı eyni iki təəssürat kateqoriyası – əhəmiyyətsiz və həll olunmamış olanlar mövcuddur, amma Delage əlaqəni fərqli şəkildə tətbiq edir; o, bu təəssüratların laqeyd olduqları üçün yuxu qabiliyyəti qazanmadığını, əksinə, həll olunmamış olduqları üçün qazandığını düşünür. Əhəmiyyətsiz təəssüratlar da müəyyən mənada tamamilə həll olunmamış qalıblar; onlar da təbiətcə yeni təəssüratlar kimi «gerilmiş yaylar» (autant de ressorts tendus) olub, yuxu zamanı boşalacaqlar. Zəif və demək olar ki, nəzərə alınmayan təəssüratdan daha çox yuxuda rol oynamaq hüququna, təsadüfən emal olunması dayandırılmış və ya qəsdən sıxışdırılmış güclü təəssürat sahib olacaqdır. Gündüz vaxtı ləngimə və boğulma nəticəsində toplanan psixi enerji gecələr yuxunun hərəkətverici qüvvəsinə çevrilir. Yuxuda psixi olaraq boğulmuş olan şey üzə çıxır(23).22
Təəssüf ki, Delagenin fikirlər axarı bu nöqtədə dayanır; o, yuxuda müstəqil psixi fəaliyyətə yalnız ən kiçik rol verə bilər və beləliklə, yuxu nəzəriyyəsi ilə beyinin qismən yuxusu haqqında hökm sürən təlimə ani şəkildə yenidən qoşulur: "Nəticə etibarilə yuxu, məqsədsiz və istiqamətsiz dolaşan fikrin məhsuludur; o, kifayət qədər intensivliyi qoruyub saxlayaraq yoluna çıxan və onu keçid zamanı dayandıran xatirələrə növbə-növbə ilə yapışır, beyin fəaliyyəti yuxu tərəfindən nə qədər ləğv edildiyindən asılı olaraq, onlar arasında bəzən zəif və qeyri-müəyyən, bəzən isə daha güclü və sıx bir əlaqə qurur."
3. Yuxunun üçüncü qrup nəzəriyyələri kimi, yuxu görən ruha, oyandığı zaman ya heç yerinə yetirə bilmədiyi, ya da qüsurlu şəkildə yerinə yetirdiyi xüsusi psixi nailiyyətlərə qabiliyyət və meyil aid edən nəzəriyyələri birləşdirmək olar. Bu qabiliyyətlərin fəaliyyətindən çox vaxt yuxunun faydalı funksiyası yaranır. Yuxunun köhnə psixoloji müəlliflər tərəfindən yüksək qiymətləndirilməsi əsasən bu qəbildəndir. Lakin mən bunun əvəzinə Burdaçın ifadəsini gətirməklə kifayətlənmək istəyirəm; ona görə yuxu "ruhun təbiət fəaliyyətidir, fərdiyyət gücü ilə məhdudlaşmayan, özünüdərk ilə pozulmayan, özünütəyinlə istiqamətləndirilməyən, əksinə, həssas mərkəzi nöqtələrin sərbəst oyunla zövq alan canlılığıdır" (s. 486).
Burdaç və digərləri öz qüvvələrinin sərbəst istifadəsində bu həzz almanı, ruhun özünü təravətləndirdiyi və gündüz işi üçün yeni qüvvələr topladığı, təxminən tətil kimi bir vəziyyət kimi təsəvvür edirlər. Burdaç buna görə də şair Novalisin yuxunun hökmranlığını təriflədiyi xoş sözlərini sitat gətirir və qəbul edir: "Yuxu həyatın qaydalılığına və adiyyətinə qarşı qoruyucu sığınacaq, zəncirlənmiş təsəvvürün sərbəst istirahətidir; orada həyatın bütün təsvirlərini qarışdırır və böyüyün daimi ciddiliyini şən uşaq oyunu ilə kəsir; yuxular olmasaydı, şübhəsiz daha tez qocalardıq və beləliklə, yuxunu birbaşa yuxarıdan verilməsə də, əziz bir tapşırıq, məzara doğru həcc ziyarətində mehriban bir yoldaş kimi nəzərdə tutmaq olar."
Yuxunun təravətləndirici və sağaldıcı fəaliyyətini Purkinje daha da təsirli şəkildə təsvir edir (s. 456): "Xüsusilə, məhsuldar yuxular bu funksiyaların vasitəçisi olacaqdır. Bunlar gündüz hadisələri ilə heç bir əlaqəsi olmayan təsəvvürün yüngül oyunlarıdır. Ruh oyandığı həyatın gərginliklərini davam etdirmək istəmir, əksinə, onları həll etmək və onlardan özünü təravətləndirmək istəyir. O, ilk növbədə oyandığı vəziyyətlərə əks olan vəziyyətlər yaradır. O, kədəri sevinc ilə, qayğıları ümidlər və şən, diqqəti yayındıran təsvirlər ilə, nifrəti məhəbbət və mehribanlıq ilə, qorxunu cəsarət və inam ilə sağaldır; şübhəni qətiyyət və möhkəm inanclar ilə sakitləşdirir, naşı gözləməni isə yerinə yetirməklə. Gündüzün daima açıq saxlayacağı qəlbin çoxlu yaralarını yuxu örtərək və yeni həyəcanlardan qoruyaraq sağaldır. Zamanın ağrını sağaldıcı təsiri qismən buna əsaslanır." Biz hamımız yuxunun ruh həyatı üçün bir xeyir olduğunu hiss edirik və xalq şüurunun qaranlıq duyğusu, yuxunun xeyirlərini bəxş etdiyi yollardan biri olduğu qənaətini əlindən almağa imkan vermir.
Şernerin nəzəriyyəsi.
Yuxunu yalnız yuxu vəziyyətində sərbəst inkişaf edə bilən ruhun xüsusi fəaliyyətindən izah etmək üçün ən orijinal və geniş cəhd 1861-ci ildə Şerner tərəfindən edilmişdir. Şernerin kitabı, boğucu və şişkin üslubda yazılmış, mövzuya olan demək olar ki, məst edən həvəslə daşınır; bu həvəs özünü apara bilmədiyi təqdirdə itələyici təsir göstərməlidir və təhlilə elə çətinliklər yaradır ki, biz filosof Volkeltin Şernerin təlimlərini bizə təqdim etdiyi daha aydın və qısa təsvirə razılıqla müraciət edirik. "Mistik toplanmalardan, bütün bu zəhmət və şölə dalğalarından məna hissi gəlsə də, filosofun yolları bununla aydınlaşmır." Şernerin təsvirinə belə bir qiymət onun öz tərəfdarı tərəfindən verilir.
Şerner ruhun qabiliyyətlərini yuxu həyatına azalmadan daşımasına icazə verən müəlliflərdən deyil. O, yuxuda Mənin mərkəziliyinin, spontan enerjisinin necə zəiflədiyini, bu mərkəzdənqaçma nəticəsində tanıma, hiss etmə, istəmə və təsəvvür etmənin necə dəyişdiyini və bu ruh qüvvələrinin qalıqlarına həqiqi ruh xarakterinin deyil, yalnız mexanizmin təbiətinin necə aid olduğunu özü izah edir. Amma buna görə də yuxuda ruhun Təsəvvür adlandırılan fəaliyyəti, bütün ağlın hökmranlığından azad olaraq və beləliklə, ciddi ölçülərdən xali olaraq, limitsiz hökmranlığa yüksəlir. O, yuxu işlənməsi şüursuzun son daşlarını oyanıq həyatın yaddaşından götürür, lakin onlardan oyanıq həyatın quruluşlarından göylər qədər fərqli binalar ucaldır; o, yuxuda yalnız reproduktiv deyil, həm də produktiv olduğunu göstərir. Onun xüsusiyyətləri yuxu həyatına özünəməxsus xarakterlər verir. O, ölçüsüz, abartılı, qorxunc olanlara üstünlük verir. Eyni zamanda, maneə törədən düşünmə kateqoriyalarından azad olaraq daha böyük bir uyğunlaşma, çeviklik və dəyişmə həvəsi qazanır; o, könlün incə əhval-ruhiyyə stimullarına, qıcıqlandırıcı təəssüratlara son dərəcə həssasdır, daxili həyatı dərhal xarici plastik aydınlığa çevirir. Yuxu fantaziyası konsept dilindən məhrumdur; demək istədiyi şeyi aydın şəkildə təsvir etməlidir və burada konsept zəiflədici təsir göstərmədiyi üçün, o, bunu aydınlıq formasının bolluğu, qüvvəsi və böyüklüyü ilə təsvir edir. Onun dili bu səbəbdən, nə qədər aydın olsa da, uzun, ağır və bacarıqsız olur. Onun dilinin aydınlığı xüsusilə, bir obyekti öz həqiqi təsviri ilə ifadə etməkdən çəkinməsi və əksinə, xarici bir təsvir seçməsi ilə çətinləşir, çünki bu təsvir yalnız onun təsvir etmək istədiyi obyektin həmin anını özündə ifadə edə biləcək qədərdir. Bu, fantaziyanın simvolik fəaliyyətidir... Daha da vacib olan budur ki, yuxu fantaziyası obyektləri tam olaraq deyil, yalnız onların konturunu və bu konturu ən sərbəst şəkildə təkrar yaradır. Onun təsvirləri buna görə də dahicanə nəfəs kimi görünür. Lakin yuxu fantaziyası sadəcə obyektin təqdim edilməsi ilə kifayətlənmir, əksinə daxili olaraq yuxu Mənini ondan az və ya çox dərəcədə ona qarışdırmağa və beləliklə bir hərəkət yaratmağa məcbur edir. Məsələn, vizual stimullu yuxu. Məsələn, küçəyə qızıl sikkələr təsvir edir; yuxugörən onları toplayır, sevinir və onları aparır.
Yuxu fantaziyasının bədii fəaliyyətini icra etdiyi material, Şernerə görə, əsasən gündüz çox qaranlıq olan orqanik bədən stimullarıdır (bax: s. 25), belə ki, yuxu mənbələri və yuxu qıcıqlandırıcılarının qəbulunda Şernerin həddindən artıq fantaziyalı nəzəriyyəsi və Vundtun və digər fizioloqların, əks halda bir-birinə antipod kimi davranan, bəlkə də həddindən artıq realistik təlimi burada tamamilə üst-üstə düşür. Lakin fizioloji nəzəriyyəyə görə, daxili bədən stimullarına ruhi reaksiya, onlara uyğun gələn təsəvvürlərin oyadılması ilə tükənir, sonra bəzi digər təsəvvürlər assosiasiya yolu ilə köməyə çağırılır və bu mərhələ ilə yuxunun psixi proseslərinin izlənməsi bitmiş görünür; Şernerə görə isə bədən stimulları ruha yalnız onun fantaziyalı məqsədlərinə xidmət edə biləcəyi bir material verir. Şerner üçün yuxu qurulması, digərlərinin baxışında tükəndiyi yerdə yalnız başlayır.
Əlbəttə, yuxu fantaziyasının bədən stimulları ilə nə etdiyini məqsədəuyğun tapmaq mümkün olmayacaq. O, onlarla şən bir oyun oynayır, müvafiq yuxuda stimulların gəldiyi orqan mənbəyini hər hansı bir plastik simvolikada təsəvvür edir. Hətta Şerner, Volkeltin və digərlərinin ona tabe olmadığı bir məsələdə, yuxu fantaziyasının bütün orqanizm üçün müəyyən bir sevimli təsviri olduğunu iddia edir; bu, ev olardı. Lakin o, təsvirləri üçün şanslı olaraq bu maddəyə bağlanmır; əksinə, tək bir orqanı təyin etmək üçün evlərin tam seriyalarından da istifadə edə bilər, məsələn, bağırsaq stimulu üçün çox uzun ev küçələri. Digər hallarda, evin ayrı-ayrı hissələri həqiqətən bədən hissələrini təmsil edir, məsələn, baş ağrısı yuxusunda bir otağın tavanı (yuxugörən onu iyrənc qurbağabənzər hörümçəklərlə örtülmüş görür) başı təmsil edir.
Yuxu fantaziyası.
Ev simvolikasından tamamilə asılı olmayaraq, yuxu stimulu göndərən bədən hissələrinin təsviri üçün istənilən digər obyektlər istifadə olunur. "Beləliklə, nəfəs alan ağciyər, hava kimi kükləyən alovla dolu sobada öz simvolunu, ürək boş sandıqlarda və səbətlərdə, sidik kisəsi isə yuvarlaq kisəşəkilli və ya ümumiyyətlə yalnız içi boş obyektlərdə tapır. Kişi cinsiyyət qıcığı yuxusu yuxu görənə klarnetin yuxarı hissəsini, yanında eyni hissədən bir tütün pipini, onun da yanında küçədə bir kürkü tapmağı göstərir. Klarnet və tütün pipi kişi cinsiyyət orqanının təxmini formasını, kürk isə qasıq tüklərini təmsil edir. Qadın cinsiyyət yuxusunda birləşən budların addımları evlərlə əhatə olunmuş dar bir həyət, qadın cinsiyyət orqanı isə həyət mərkəzindən keçən, sürüşkən yumşaq, çox dar bir piyada yolu ilə simvolizə oluna bilər ki, yuxu görən bir məktubu bir bəyə çatdırmaq üçün həmin yoldan getməlidir (Volkelt, s. 39). Belə bir bədən qıcığı yuxusunun sonunda yuxu fantaziyasının, həyəcanlandıran orqanı və ya onun funksiyasını açıq şəkildə ortaya qoyaraq, demək olar ki, maskasını açması xüsusilə vacibdir. Beləliklə, "diş qıcığı yuxusu" adətən yuxu görənin ağzından bir diş çıxarması ilə bitir.
Yuxu fantaziyası diqqətini yalnız həyəcanlandıran orqanın formasına yönəldə bilməz, həm də onun tərkibindəki maddəni simvolizasiya obyekti kimi götürə bilər. Beləliklə, məsələn, bağırsaq qıcığı yuxusu çirklənmiş küçələrdən, sidik həyəcanı yuxusu isə köpüklü suyun yanından keçir. Və ya həyəcanın özü, onun həyəcanlanma tərzi, arzuladığı obyekt simvolik olaraq təqdim olunur, yaxud yuxu Məni öz vəziyyətinin simvolizasiyaları ilə konkret əlaqəyə girir, məsələn, ağrı qıcıqları zamanı dişləyən itlər və ya hücuma keçən öküzlərlə çətin mübarizə apardığımızda, yaxud yuxu görən qadın cinsiyyət yuxusunda çılpaq bir kişi tərəfindən təqib olunduğunu gördükdə. İcra edilə biləcək bütün mümkün zənginlikdən asılı olmayaraq, hər bir yuxunun mərkəzi qüvvəsi kimi simvolizasiya edən fantaziya fəaliyyəti qalır. Bu fantaziyanın xarakterini daha dərinə qədər anlamaq, belə tanınmış psixi fəaliyyətə fəlsəfi düşüncələr sistemində yer vermək üçün Volkelt özünün gözəl və isti üslubla yazılmış, lakin fəlsəfi anlayış sxemlərini sezərək qavramaq üçün erkən təlimlə hazırlanmamış hər kəs üçün həddindən artıq çətin başa düşülən olan kitabında cəhd etdi.
Şernerin yuxularda simvolizasiya edən fantaziyanın fəaliyyəti ilə faydalı bir funksiya bağlı deyil. Ruh ona təqdim olunan qıcıqlarla yuxuda oynayır. Onun yaramaz oynadığı ehtimalına gəlmək olar. Lakin bizə də Şernerin yuxu nəzəriyyəsi ilə ətraflı məşğul olmağımızın nə isə faydalı nəticə verib-verməyəcəyi sualı verilə bilər; onun ixtiyariliyi və bütün tədqiqat qaydalarından azadlığı həddindən artıq açıq görünür. Belə olan halda, Şernerin təlimini hər hansı bir yoxlamadan əvvəl, həddindən artıq qürurlu olduğu üçün rədd etməyə veto qoymaq yerində olardı. Bu təlim, yuxularına böyük diqqət yetirən və qaranlıq psixi şeyləri axtarmağa şəxsiyyətcə çox uyğun görünən birinin yuxularından aldığı təəssürata əsaslanır. O, bundan əlavə, insanlara minilliklər boyu sirr kimi görünən, lakin eyni zamanda məzmun və əlaqə baxımından zəngin olan, və aydınlaşdırılmasına ciddi elmin, özünün etiraf etdiyi kimi, populyar hisslə tam əksinə olaraq obyektə məzmun və əhəmiyyət verməməyə çalışmaqdan başqa çox az şey qatdığı bir mövzu haqqındadır. Nəhayət, yuxunu açıqlamaq cəhdlərində fantastikadan asanlıqla qaça bilməyəcəyimizi dürüstlüklə qəbul etməliyik. Qanqliya hüceyrələri fantastikası da var; s. 58-də sitat gətirilən, Binz kimi soyuqqanlı və dəqiq bir tədqiqatçının, oyanışın şafağının yuxuya düşmüş beyin qabığı hüceyrə yığınları üzərindən necə keçdiyini təsvir edən hissəsi, Şernerin şərh cəhdlərindən fantastik və -- qeyri-inandırıcılıq baxımından geri qalmır. Ümid edirəm ki, sonuncuların arxasında, həqiqətən də bulanıq şəkildə tanınmış və yuxu nəzəriyyəsinin iddia edə biləcəyi ümumilik xarakterinə malik olmayan real bir şeyin olduğunu göstərə bilərəm. Hazırda Şernerin yuxu nəzəriyyəsi tibbi nəzəriyyə ilə ziddiyyət təşkil edərək, yuxu həyatının izahının bu gün hələ hansı ekstremallar arasında qeyri-müəyyən şəkildə dalğalandığını göz önünə sərə bilər.
h) Yuxu və psixi xəstəliklər arasındakı əlaqələr.
Yuxunun psixi pozğunluqlarla əlaqələri haqqında danışan kəs üç şeyi nəzərdə tuta bilər: 1. Etioloji və klinik əlaqələr, məsələn, bir yuxunun psixotik vəziyyəti əvəz etdiyi, başlatdığı və ya ondan sonra qaldığı halda. 2. Psixiatrik xəstəliklər halında yuxu həyatının keçirdiyi dəyişikliklər. 3. Yuxu ilə psixozlar arasında daxili əlaqələr, mahiyyət yaxınlığına işarə edən analojilər. Bu iki hadisə qatarı arasındakı çoxsaylı əlaqələr tibbin əvvəlki dövrlərində -- və yenidən müasir dövrdə -- həkim müəlliflərin sevimli mövzusu olmuşdur; Spitta, Radeştok, Mori və Tissyenin topladığı ədəbiyyat bunu təsdiqləyir. Yaxın vaxtlarda Sante de Sanktis bu əlaqəyə diqqət yetirmişdir(24). Təqdimatımızın marağı üçün bu əhəmiyyətli mövzuya yalnız toxunmaq kifayətdir.23
Yuxu ilə psixozlar arasındakı klinik və etioloji əlaqələrə dair nümunə kimi aşağıdakı müşahidələri təqdim etmək istəyirəm. Hohnbaum (buraxılışda Krauss) bildirir ki, dəliliyin ilk çıxışı tez-tez qorxulu və dəhşətli bir yuxudan qaynaqlanır və dominant fikir bu yuxu ilə əlaqəli idi. Sante de Sanktis paranoid xəstələrdə bənzər müşahidələr gətirir və bəzi hallarda yuxunu «dəliliyin həqiqi təyinedici səbəbi» hesab edir. Psixoz, təsirli olan və xəyali izahı ehtiva edən yuxu ilə birdən-birə həyata keçə bilər və ya hələ də şübhə ilə mübarizə aparmalı olan daha çox yuxular vasitəsilə yavaş-yavaş inkişaf edə bilər. de Sanktisin bir halında, təsirli yuxudan sonra yüngül histerik tutmalar, daha sonra isə narahat-melanxolik vəziyyət baş vermişdir. Féré (buraxılışda Tissye) histerik iflicə səbəb olan bir yuxu haqqında məlumat verir. Burada yuxu bizə psixi pozğunluğun etiologiyası kimi təqdim olunur, baxmayaraq ki, biz psixi pozğunluğun ilk ifadəsini yuxu həyatında göstərdiyini və yuxuda ilk dəfə qırıldığını söyləyərək də faktiki vəziyyəti nəzərə alırıq. Digər nümunələrdə yuxu həyatı xəstəlik əlamətlərini ehtiva edir və ya psixoz yalnız yuxu həyatı ilə məhdud qalır. Beləliklə, Thomayer epileptik tutmaların ekvivalenti kimi qəbul edilməli olan təşviş yuxularına diqqət çəkir. Allison gecə psixozunu (nocturnal insanity) təsvir etmişdir (buraxılışda Radeştok); bu halda fərdlər gündüz tamamilə sağlam görünür, gecələr isə müntəzəm olaraq hallüsinasiyalar, qəzəb tutmaları və s. baş verir. de Sanktisdə (alkoholikdə paranoid yuxu ekvivalenti, arvadını xəyanətdə ittiham edən səslər) və Tissyedə bənzər müşahidələr var. Tissye müasir dövrdən patoloji xarakterli hərəkətlərin (sayıqlama əsasları, məcburi impuls) yuxulardan qaynaqlandığı çoxsaylı müşahidələr gətirir. Guislain yuxunun fasiləli dəliliklə əvəz olunduğu bir halı təsvir edir.
Şübhəsiz ki, bir gün yuxunun psixologiyası ilə yanaşı, yuxunun psixopatologiyası da həkimləri məşğul edəcəkdir.
Xüsusilə psixiatrik xəstəlikdən sonra sağalma hallarında aydın olur ki, gündüz sağlam funksiyaya baxmayaraq, yuxu həyatı hələ də psixozun tərkibində ola bilər. Qreqorinin bu hadisəyə ilk dəfə diqqət çəkdiyi deyilir (buraxılışda Krauss). Macario (buraxılışda Tissye) tam sağalmasından bir həftə sonra yuxularında xəstəliyinin ideyaların uçuşunu və ehtiraslı həvəslərini yenidən yaşadığını söyləyən bir maniyak haqqında danışır.
Daimi psixozlu xəstələrdə yuxu həyatının keçirdiyi dəyişikliklər haqqında indiyə qədər çox az araşdırma aparılmışdır. Buna qarşı, yuxu ilə psixi pozğunluq arasındakı daxili qohumluq, hər ikisinin hadisələrindəki bu qədər geniş uyğunluqla ifadə olunduğu üçün, erkən dövrlərdə diqqət çəkmişdir. Moriyə görə, ilk dəfə Cabanis «Rapports du physique et du moral» əsərində buna işarə etmiş, ondan sonra Lélut, J. Moreau və xüsusilə filosof Maine de Biran bunu qeyd etmişdir. Şübhəsiz ki, müqayisə daha qədimdir. Radeştok bu mövzunu işlədiyi fəsilə yuxu ilə dəliliyi analoji gətirən sitatlar toplusu ilə başlayır. Kant bir yerdə deyir: «Dəli, ayıqlıqdakı yuxugörəndir.» Krauss: «Dəliçilik, hissi ayıqlıq daxilində bir yuxudur.» Schopenhauer yuxunu qısa dəlilik, dəliliyi isə uzun yuxu adlandırır. Hagen deliriumu yuxu ilə deyil, xəstəliklərlə törədilən yuxu həyatı kimi təyin edir. Vundt «Fizioloji Psixologiya» əsərində belə deyir: «Həqiqətən, dəlilik evlərində qarşılaşdığımız demək olar ki, bütün hadisələri yuxuda özümüz yaşaya bilərik.»
Belə bir bərabərləşdirmənin hökmə təklif edilməsinə əsas olan tək-tək uyğunluqları Spitta (əslində Moriyə çox bənzər şəkildə) aşağıdakı sırayla sayır: «1. Öz-özünə şüurun ləğvi və ya gecikməsi, nəticədə vəziyyətin özü haqqında bilməməzlik, yəni təəccübün qeyri-mümkünlüyü, əxlaqi şüurun çatışmazlığı. 2. Hiss orqanlarının qavrayışının dəyişdirilməsi, yəni yuxuda azalmış, dəlilikdə isə ümumiyyətlə çox artmış qavrayış. 3. Təsəvvürlərin bir-biri ilə yalnız assosiasiya və reproduksiya qanunlarına görə birləşməsi, yəni avtomatik ardıcıllıq, buna görə də təsəvvürlər arasındakı nisbətlərin qeyri-mütənasibliyi (abartılar, fantazmalar) və bütün bunlardan nəticələnən 4. Şəxsiyyətin dəyişməsi və ya tərsinə çevrilməsi və bəzən xarakterin xüsusiyyətlərinin (tərsliklər) dəyişməsi.»
Radeştok materialdakı analojilər kimi bir neçə cəhət əlavə edir: «Görmə və eşitmə hissləri sahəsində və ortaq hisslərdə ən çox hallüsinasiya və illüziyalar tapılır. Yuxuda olduğu kimi, qoxu və dad hissləri ən az element verir. -- Qızdırması olan xəstənin deliriumlarında yuxugörən kimi uzaq keçmişdən xatirələr canlanır; ayıq və sağlam olanın unutmuş göründüyü şeyləri yatan və xəstə olan xatırlayır.» -- Yuxu ilə psixoz arasındakı analogiya, ailəvi oxşarlıq kimi daha incə mimikaya və üz ifadəsinin tək-tək xüsusiyyətlərinə qədər yayıldığı üçün tam dəyərini qazanır.
Yuxu və psixoz. -- Arzunun yerinə yetirilməsi.
"Bədəni və əqli əzablarla əziyyət çəkənə yuxu, reallığın imtina etdiyi şeyi verir: rifah və xoşbəxtlik; eyni şəkildə, ruhi xəstədə də xoşbəxtlik, böyüklük, ucalıq və var-dövlət haqqında işıqlı təsvirlər yüksəlir. Mal-dövlətin mövcud olduğu iddia edilən və ya arzulardan imtina edilməsi və ya məhv edilməsi dəliliyin psixoloji əsasını təşkil etdiyi arzulardan xəyali doyma, tez-tez deliriumun əsas məzmununu təşkil edir. "Baha başa gələn uşağını itirən qadın analıq sevinci ilə deliriuma düşür, var-dövlətini itirən həddindən artıq zəngin olduğunu düşünür, aldadılmış qız isə özünü həssaslıqla sevilmiş kimi görür."
(Radeştokun bu hissəsi, Qrizingerin (s. 111) incə hazırlanmış ifadəsinin qısaltmasıdır və bu ifadə, arzunun yerinə yetirilməsini yuxu və psixoz üçün ortaq olan təsəvvür xarakteri kimi tam aydınlıqla açır. Mənim öz araşdırmalarım mənə öyrətdi ki, yuxu və psixozların psixoloji nəzəriyyəsinin açarı burada tapılmalıdır.)
"Barok düşüncə əlaqələri və hökm vermə zəifliyi yuxu və dəliliyi əsasən xarakterizə edən şeylərdir." Ayıq hökmə mənasız görünən öz əqli nailiyyətlərinin şişirdilməsi burada da, orada da rast gəlinir; yuxunun sürətli təsəvvür axını psixozun ideyalar uçuşuna uyğundur. Hər ikisində hər hansı bir zaman ölçüsü çatışmır. Yuxuda şəxsiyyətin parçalanması, məsələn, öz biliklərini iki şəxsə bölüşdürür, onlardan biri yuxuda öz mənini tənqid edir, hallüsinativ paranoyada məlum olan şəxsiyyət bölünməsi ilə tam bərabər dəyərlidir; yuxu görən də öz düşüncələrini başqalarının səsləri ilə eşidir. Hətta sabit sayıqlama fikirləri üçün də stereotip təkrarlanan patoloji yuxularda (rêve obsédant) analoji tapılır. -- Deliriumdan sağaldıqdan sonra xəstələr tez-tez deyirlər ki, xəstəliklərinin bütün müddəti onlara çox vaxt xoşagəlməz olmayan bir yuxu kimi görünür, hətta xəstəlik zamanı bəzən yalnız bir yuxuda olduqlarını sezdiklərini bildirirlər, eyni şəkildə yuxu yuxusunda tez-tez baş verdiyi kimi.
Bütün bunlardan sonra Radeştokun özünün və bir çoxlarının fikrini belə ümumiləşdirməsi təəccüblü deyil: "Dəlilik, qeyri-adi xəstəlik əlaməti, dövri olaraq təkrarlanan normal yuxu vəziyyətinin gücləndirilməsi kimi qəbul edilməlidir" (s. 228).
Krauss, yuxu və dəliliyin qohumluğunu, xarici fenomenlərin analoji ilə mümkün olduğundan daha da dərin şəkildə, etiologiyada (daha doğrusu: qıcıqlandırıcı mənbələrdə) əsaslandırmaq istəmişdir. Onun fikrincə, hər ikisinə ortaq olan əsas element, eşitdiyimiz kimi, orqanik səbəbli hissidir, bədən qıcıqlanması hissi, bütün orqanların töhfəsi ilə əldə edilən somatik hissiyyatdır (bax: Moridə Peisse [s. 52]).
Yuxu və ruhi pozğunluğun inkar edilməz, xarakterik detallara qədər uzanan uyğunluğu, yuxunun faydasız və narahat edən bir proses və aşağı düşmüş ruh fəaliyyətinin ifadəsi kimi təqdim olunduğu yuxu həyatının tibbi nəzəriyyəsinin ən güclü dayaq nöqtələrindən biridir. Lakin ruhi pozğunluqlardan yuxu haqqında son izahatı gözləmək olmaz, çünki sonuncuların gedişatına dair anlayışımızın nə qədər qənaətbəxş olmayan vəziyyətdə olduğu hamıya məlumdur. Ancaq yuxunun dəyişdirilmiş qavranılmasının ruhi pozğunluqların daxili mexanizmi haqqında fikirlərimizə də təsir göstərməsi ehtimalı yüksəkdir və beləliklə, yuxunun sirrini açmağa çalışdığımızda psixozların izahına da işlədiyimizi deyə bilərik.
* * * * *
Kitabın ilk nəşrindən ikinci nəşrinə qədər olan dövrü əhatə edən yuxu problemləri ədəbiyyatını davam etdirmədiyim üçün haqlı bir izahat lazımdır. Oxucu üçün bu, çox qənaətbəxş görünməyə bilər; lakin mən yenə də onunla müəyyən edilmişəm. Yuxunun ədəbiyyatda müalicəsinin təsvirinə məni vadar edən səbəblər, yuxarıdakı girişlə tükənmişdi, bu işin davamı mənə həddindən artıq səy tələb edəcək və -- çox az fayda və ya öyrədici məzmun verəcəkdi. Çünki söhbət gedən doqquz illik müddət nə həqiqi material, nə də yuxunun qavranılması üçün yeni və ya dəyərli baxış bucaqları gətirmədi. Mənim işim, o vaxtdan bəri dərc edilən nəşrlərin əksəriyyətində qeyd edilməmiş və nəzərə alınmamışdır; təbii ki, ən az diqqəti "yuxu tədqiqatçıları" adlananlar göstərib, onlar elmi insanlara xas olan yeni bir şey öyrənməkdən imtina etməklə parlaq bir nümunə veriblər. "Alimlər maraqlı deyillər," deyə istehzaçı Anatole France deyir. Əgər elmdə qisas alma haqqı varsa, mən də öz növbəmdə bu kitabın nəşrindən bəri ədəbiyyatı nəzərə almamaq haqqına malik olardım. Elmi jurnallarda görünən bir neçə hesabat qavranılmamaq və yanlış anlaşılmalarla o qədər doludur ki, tənqidçilərə bu kitabı bir daha oxumaq çağırışından başqa heç nə ilə cavab verə bilmərəm. Bəlkə də çağırış belə olmalıdır: onu ümumiyyətlə oxumaq.
1900-cü ildən sonrakı ədəbiyyat.
Psixoanalitik müalicə üsulunu tətbiq etməyə qərar vermiş həkimlərin və başqalarının işlərində kifayət qədər yuxu dərc edilmiş və mənim təlimatlarıma əsasən yozulmuşdur. Bu işlər mənim irəli sürdüyüm müddəaların təsdiqindən kənara çıxan dərəcədə, mən onların nəticələrini öz təsvirimlə əlaqələndirmişəm. Kitabın sonunda yerləşdirilmiş ikinci ədəbiyyat siyahısı, bu kitabın ilk dəfə çapından sonra ən vacib nəşrləri toplayır. Sante de Sanktis tərəfindən yuxular haqqında yazılmış zəngin məzmunlu kitab, çapından qısa müddət sonra alman dilinə tərcümə olunmuşdur və mənim «Yuxuların yozumu» əsərimlə zaman baxımından kəsişmişdir, belə ki, mən ondan, italyan müəllifin məndən olduğu qədər xəbərsiz idim. Təəssüf ki, sonra onun zəhmətli işinin ideyalardan son dərəcə məhrum olduğunu, hətta mənim işlədiyim problemlərin imkanını belə sezməyə imkan verməyəcək qədər məhrum olduğunu qənaətinə gəlməli oldum.
Yuxu problemlərinə yanaşmama yaxın olan yalnız iki hadisəni qeyd etməliyəm. Gənc filosof H. Svoboda, Wilh. Fliss tərəfindən kəşf edilmiş bioloji periodikliyi (23 və 28 günlük ardıcıllıqla) psixi hadisələrə şamil etməyi öz üzərinə götürmüşdür. O, fantaziya dolu bir əsərdə (25) bu açar vasitəsilə, digər şeylərlə yanaşı, yuxuların sirrini də həll etmək istəmişdir. Bu halda yuxuların mənası çox qısa keçiriləcəkdi; onların məzmun materialı, həmin gecədə bioloji dövrlərdən birini birinci və ya n-ci dəfə tamamlayan bütün xatirələrin toqquşması ilə izah olunacaqdı. Müəllifin şəxsi məlumatı əvvəlcə mənə onun bu nəzəriyyəni artıq ciddi şəkildə müdafiə etmək istəmədiyi fikrini irəli sürməyə imkan verdi. Görünür, bu nəticədə yanılmışam; başqa bir yerdə Svobodanın müddəalarına aid bəzi müşahidələri dərc edəcəyəm, lakin bunlar mənə inandırıcı nəticə gətirməyib. Gözlənilməz bir yerdə, mənim nəzərimin nüvəsi ilə tam üst-üstə düşən yuxu anlayışına rast gəlmək təsadüfü mənə çox daha xoş gəldi. Zaman şəraiti, həmin ifadənin mənim kitabımı oxumaqla təsirləndiyi ehtimalını istisna edir; buna görə də mən onda, müstəqil bir düşünərin mənim yuxu nəzəriyyəmin mahiyyəti ilə ədəbiyyatda aşkar edilə bilən yeganə uyğunluğunu alqışlamalıyam. Yuxu haqqında nəzərimə aldığım yerin tapıldığı kitab, 1900-cü ildə Linkeus tərəfindən "Realistin Fantaziyaları" adıyla ikinci nəşr kimi çap edilmişdir (26).24,25
Əlavə (1914).
Yuxarıdakı haqlandırma 1909-cu ildə yazılmışdır. O vaxtdan bəri vəziyyət dəyişib; "Yuxuların yozumu"na töhfəm artıq ədəbiyyatda nəzərdən qaçmır. Lakin yeni vəziyyət, yuxarıdakı hesabatın davamını mənə daha da qeyri-mümkün edir. "Yuxunun Yozumu" müəlliflər tərəfindən müxtəlif şəkildə müzakirə olunan bir sıra yeni iddialar və problemlər gətirib. Müəlliflərin özünə aid etdiyi öz baxışlarımı inkişaf etdirməmişdən əvvəl, bu işləri təqdim edə bilmərəm. Bu ən son ədəbiyyatda mənə dəyərli görünən şeyləri, ona görə də bundan sonra gələn izahlarımın kontekstində qiymətləndirmişəm.