V. Yuxu materialı və yuxu mənbələri

İrmanın inyeksiyası haqqında yuxunun təhlilindən yuxunun bir istək tələbi olduğunu gördükdə, əvvəlcə bunun yuxunun ümumi xarakteri olub-olmadığını araşdırmaq marağı bizi ələ keçirdi və həmin yozum işi zamanı içimizdə oyana biləcək digər bütün elmi maraqları müvəqqəti olaraq susdurduq. İndi bir yolla məqsədə çatdığımız üçün, yuxu problemləri arasında gəzişmələrimiz üçün yeni bir başlanğıc nöqtəsi seçmək məqsədilə geri qayıda bilərik; bu zaman hələ tamamilə həll olunmamış istək tələbi mövzusunu bir müddət nəzərdən qaçırmağımız lazım gəlsə belə.

Yuxuların yozumu üsulumuzun tətbiqi ilə, manifest yuxu məzmununu əhəmiyyət baxımından çox geridə qoyan latent yuxu məzmununu üzə çıxara bildiyimizdən bəri, yalnız manifest yuxu məzmununu bildiyimiz müddətdə həll olunmaz görünən tapmaca və ziddiyyətlərin bizim üçün qənaətbəxş şəkildə həll edilə bilib-bilinməyəcəyini yoxlamaq məqsədilə ayrı-ayrı yuxu problemlərini yenidən nəzərdən keçirməyə məcbur edirik.

Yuxunun ayıq həyatla əlaqəsi və yuxu materialının mənşəyi haqqında müəlliflərin məlumatları giriş hissəsində ətraflı şəkildə verilmişdir. Çox vaxt qeyd edilmiş, lakin izah edilməmiş yuxu yaddaşının həmin üç xüsusiyyətini də xatırlayırıq:

1. Yuxunun son günlərin təəssüratlarını açıq şəkildə üstün tutması (Robert, Strümpell, Hildebrandt, həmçinin Uid-Hallam);

2. Yuxunun, ayıq yaddaşımızdan fərqli prinsiplərə görə seçim etməsi, yəni əsas və vacib olanı deyil, ikincil və diqqət edilməyəni xatırlaması.

3. Yuxunun ən erkən uşaqlıq təəssüratlarımız üzərində nəzarətə malik olması və həyatın bu dövründən, bizə yenidən trivial görünən və ayıq halda çoxdan unudulmuş hesab edilən təfərrüatları ortaya çıxarması.⁵⁴

Yuxu materialının seçilməsindəki bu xüsusiyyətlər müəlliflər tərəfindən təbii ki, manifest yuxu məzmununda müşahidə edilmişdir.

YUXUDA TƏZƏ VƏ NEYTRAL OLAN

İndi yuxu məzmununda görünən elementlərin mənşəyi barədə öz təcrübəmə müraciət etdikdə, əvvəlcə hər bir yuxuda son keçmiş günün hadisələri ilə əlaqənin tapıla biləcəyi iddiasını irəli sürməliyəm. Hansı yuxunu götürsəm, özümün və ya başqasının, hər dəfə bu təcrübə təsdiqlənir. Bu faktı bildiyim üçün, yuxu yozumunu, yuxunu təşviq edən günün hadisəsini əvvəlcə axtarmaqla başlaya bilərəm; bir çox hallarda bu, hətta ən qısa yoldur. Əvvəlki bölmədə dəqiq təhlil etdiyim iki yuxuda (İrmanın inyeksiyası və sarı saqqallı əmim haqqında yuxularda) günə olan əlaqə o qədər aydındır ki, əlavə işıqlandırma tələb etmir. Lakin bu əlaqənin nə qədər mütəmadi olaraq ortaya çıxa biləcəyini göstərmək üçün, öz yuxu xronikamdan bir hissəni bu məqsədlə araşdırmaq istəyirəm. Yuxuları yalnız axtarılan yuxu mənbəyini üzə çıxarmaq üçün lazım olan qədər paylaşıram.

1. Bir evə ziyarət edirəm, orada yalnız çətinliklə buraxılıram və s., bu vaxt bir qadının məni gözləməsinə imkan verirəm.

Mənbə: Axşam bir qohumla söhbət, onun tələb etdiyi bir alış-verişin gözləməli olduğunu və s. bildirməsi.

2. Mən müəyyən (qeyri-müəyyən) bir bitki növü haqqında monoqrafiya yazmışam.

Mənbə: Səhər kitab mağazasının vitrinində Siklamen cinsi haqqında bir monoqrafiya görmüşəm.

3. Küçədə iki qadın görürəm, ana və qız, onlardan ikincisi mənim xəstəm idi.

Mənbə: Müalicə altında olan bir xəstə axşam mənə anasının müalicənin davamına qarşı hansı çətinliklər yaratdığını bildirdi.

4. S. və R.-nin kitab mağazasında ildə iyirmi quldun başa gələn bir dövri nəşrə abunə yazılıram.

Mənbə: Arvadım gündüz mənə həftəlik puldan ona hələ iyirmi quld borcum olduğunu xatırlatdı.

5. Sosial-demokrat komitədən mənə üzv kimi müraciət olunan bir məktub alıram.

Mənbə: Eyni vaxtda liberal seçki komitəsindən və həqiqətən üzvü olduğum humanitar cəmiyyətin rəyasət heyətindən məktublar almışam.

6. Dənizin ortasında, dik qayanın üzərində bir kişi, Böklin üslubunda.

Mənbə: Şeytan adasındakı Dreyfus, eyni vaxtda İngiltərədəki qohumlarımdan xəbərlər və s.

Sual qaldırmaq olar ki, yuxu ilə əlaqənin son günün hadisələrinə səhvsiz şəkildə bağlanması mümkündürmü, yoxsa bu, yaxın keçmişin daha uzun bir müddətinin təəssüratlarına şamil ola bilərmi? Bu məsələnin prinsipial əhəmiyyət iddia edə bilməyəcəyi ehtimal olunsa da, mən son günün yuxu (yuxu günü) qarşısında eksklüziv üstünlüyünü müdafiə etmək istəyirəm. Hər dəfə bir təəssüratın iki və ya üç gün əvvəl yuxunun mənbəyi olduğunu düşünəndə, daha dəqiq araşdırma nəticəsində inana bildim ki, həmin təəssürat əvvəlki gün yenidən xatırlanmışdı, beləliklə, hadisə günü ilə yuxu vaxtı arasında əvvəlki günə aid sübut oluna bilən bir reproduksiya yer almışdı və üstəlik, daha köhnə təəssüratın xatırlanmasına səbəb olan son hadisəni də müəyyən edə bildim. Buna baxmayaraq, qıcıqlandırıcı gündəlik təəssürat ilə onun yuxuda təkrarlanması arasında bioloji əhəmiyyət kəsb edən müntəzəm bir intervalın (bu növün ilk nümunəsi kimi H. Svoboda on səkkiz saatı göstərir) yerləşdiyini inamlı şəkildə təsdiq edə bilmədim. Bu məsələyə diqqət yetirmiş H. Ellis də bildirir ki, öz yuxularında reproduksiyanın belə bir dövriliyini 'buna diqqət yetirməsinə baxmayaraq' tapa bilməyib. O, İspaniyada olduğu və Daraus, Varaus və ya Zaraus adlı bir yerə getmək istədiyi bir yuxunu danışır. Oyandıqda belə bir yer adını xatırlaya bilmədi və yuxunu kənara qoydu. Bir neçə ay sonra o, həqiqətən Zaraus adını San-Sebastyan ilə Bilbao arasında bir stansiyanın adı kimi tapdı; yuxudan 250 gün əvvəl qatarla oradan keçmişdi (s. 227). Həmçinin H. Svoboda, birinci bölməyə əlavələrdə (s. 98) bildirdiyi kimi, W. Fliss tərəfindən tapılan 23 və 28 günlük bioloji intervalları psixi proseslərə geniş şəkildə tətbiq etmiş və xüsusilə bu müddətlərin yuxu elementlərinin yuxularda ortaya çıxması üçün həlledici olduğunu iddia etmişdir. Belə bir şey sübut edilərsə, Yuxuların yozumu əsasən dəyişməzdi, lakin yuxu materialının mənşəyi üçün yeni bir mənbə ortaya çıxardı. Mən indi öz yuxularımla bağlı bəzi araşdırmalar aparmışam ki, 'dövr nəzəriyyəsi'nin yuxu materialına tətbiqini yoxlayam və bu məqsədlə yuxu məzmununda xüsusilə diqqət çəkən elementləri seçmişəm, onların həyatda hansı vaxt baş verdiyini dəqiq müəyyən etmək mümkün idi.

I. 1–2 oktyabr 1910-cu il gecəsi görülmüş yuxu.

(Parça)... İtaliyada bir yerdə. Üç qız mənə kiçik nadir əşyalar göstərir, sanki antika mağazasındakı kimi, bu zaman onlar dizimin üstünə əyləşirlər. Parçalardan birinə baxaraq deyirəm: Bunu siz məndən götürmüsünüz. Bu zaman Savonarolanın kəskin cizgiləri olan kiçik profil maskasını aydın görürəm.

Savonarolanın şəklini ən son nə vaxt görmüşdüm? Səyahət gündəliyimin məlumatına görə, mən 4 və 5 sentyabrda Florensiyada idim; orada fanatik rahibin cizgiləri olan medalonu, onun yanaraq öldüyü yer olan Piazza Signoria döşəməsində bir səyahət yoldaşına göstərməyi düşünürdüm və hesab edirəm ki, 5-də, səhər saatlarında onu buna diqqət yetirməyə çağırmışdım. Bu təəssüratdan yuxuda təkrarlanmasına qədər həqiqətən 27 + 1 gün keçib, bu Flissə görə 'qadın dövrü'dür. Lakin bu nümunənin sübut gücü üçün təəssüf ki, qeyd etməliyəm ki, yuxu gününün özündə bacarıqlı, lakin qaranlıq baxışlı həmkarım (qayıtdığımdan bəri ilk dəfə) mənim yanımda idi; illər əvvəl ona 'Rabbi Savonarola' ləqəbini vermişdim. O, mənə Pontebba qatarında qəzaya uğramış bir xəstəni təqdim etdi, mən isə özüm səkkiz gün əvvəl həmin qatarda səyahət etmişdim və beləliklə düşüncələrimi son İtaliya səyahətinə yönəltdi. Yuxu məzmununda diqqət çəkən 'Savonarola' elementinin görünməsi, yuxu günü həmkarın bu ziyarəti ilə izah olunur, iyirmi səkkiz günlük interval onun mənşəyi üçün əhəmiyyətini itirir.

II. 10–11 oktyabr gecəsi görülmüş yuxu.

Mən universitet laboratoriyasında yenidən kimya ilə məşğul oluram. Hofrat L. məni bir yerə gəlməyə dəvət edir və koridorda irəli gedir, qaldırılmış əlində bir lampa və ya başqa bir alət kimi dərin ağıl(?)(kəskin gözlü?) ilə önündə daşıyır, başı irəli uzadılmış qəribə bir vəziyyətdə. Sonra biz açıq bir yer üzərindən keçirik.... (Qalan hissə unudulub).

Bu yuxu məzmununda ən diqqət çəkən şey Hofrat L.-nin lampayı (və ya lupa) qarşısında tutması və baxışını uzağa dikməsidir. L.-ni uzun illər görməmişəm, amma indi artıq bilirəm ki, o, başqa daha böyük birinin, yəni Sirakuzada Arethusa bulağının yaxınlığında duran Arximedin yalnız əvəzçisidir; Arximed də yuxuda onun kimi durur və Roma mühasirə ordusuna baxaraq eyni şəkildə böyüdücü şüşədən istifadə edir. Bu abidəni ilk (və sonuncu) dəfə nə vaxt görmüşəm? Qeydlərimə görə, bu 17 sentyabr axşamı idi. Bu tarixdən yuxuya qədər həqiqətən 13 + 10 = 23 gün keçib, Flissə görə bu, 'kişi dövrü'dür.

Təəssüf ki, yuxunun yozumuna girişmək burada da bu əlaqənin zəruriliyinin bir hissəsini aradan qaldırır. Yuxunun səbəbi, yuxu günü aldığım xəbər idi: qonaq kimi mühazirə oxuduğum klinikanın dinləmə zalının yaxın zamanda başqa yerə köçürülməli olduğu bildirilirdi. Yeni yerin çox əlverişsiz olacağını fərz etdim, özümə dedim ki, bu halda heç bir dinləmə zalım qalmayacaq və bundan sonra fikirlərim müəllimlik karyeramın başlanğıcına, həqiqətən dinləmə zalım olmadığı vaxta qədər geri qayıtmalı idi; yəni mən belə düşünürəm ki, hər yuxu üçün 'hələ bir gecə yatılmamış' hadisələrdən bir yuxu qıcıqlandırıcısı var.

Beləliklə, ən son keçmişin təəssüratları (yuxu gecəsindən əvvəlki gün istisna olmaqla) yuxu məzmununa, istənilən qədər uzaq keçmişdən olan digər təəssüratlardan fərqli bir əlaqə göstərmir. Yuxu, yalnız yuxu günü hadisələrindən ('təzə' təəssüratlardan) bu əvvəlki hadisələrə bir fikir ipi uzandığı təqdirdə, həyatın istənilən dövründən material seçə bilər.

Amma təzə təəssüratlara üstünlük verilməsinin səbəbi nədir? Qeyd olunan yuxulardan birini daha dəqiq təhlilə tabe tutduqda, bu məsələ haqqında fərziyyələrə gələcəyik. Mən, özümə bir yuxu yaratmaq səylərimin, var-dövlətli Hofrat və professorların az marağı ilə qarşılaşdığını seçirəm. O vaxt L.-yə, dekanlıq vəzifəsini icra edən və onu himayədar hesab etdiyim şəxsə, dərdimi söyləmək üçün müraciət etdim. O, mənə kömək vəd etdi, amma sonra heç nə eşidilmədi. Yuxuda o, mənə dayaq nöqtəsi verən və məni başqa yerə aparan Arximeddır. Yuxu düşüncələrinə nə intiqam hissi, nə də böyüklük şüurunun yad olmadığını, yozuma bələd olan asanlıqla təxmin edəcək. Amma belə hökm verməliyəm ki, bu yuxu səbəbi olmadan Arximed bu gecənin yuxusuna çətinliklə daxil olardı; Sirakuzadakı heykəlin güclü və hələ də təzə təəssüratının başqa bir zaman intervalında da özünü göstərməyəcəyinə əmin deyiləm.

III. 2–3 oktyabr 1910-cu il gecəsi görülmüş yuxu.

(Parça)....Prof. Oserdən bir şey; menyunu mənim üçün özü tərtib etmişdi, bu isə çox sakitləşdirici təsir edir (qalanı unudulub). Yuxu, həmin günün həzm pozğunluğuna reaksiyadır, bu da məni pəhriz təyin etmək üçün bir həmkarıma müraciət edib-etməməyi düşünməyə vadar etdi. Yuxuda yayda vəfat etmiş Oseri buna təyin etməyim, çox qısa müddət əvvəl (1. Oktyabr) baş verən, mənim tərəfimdən çox hörmət edilən başqa bir universitet müəlliminin ölümünə bağlanır. Bəs Oser nə vaxt vəfat etdi və mən onun ölümünü nə vaxt öyrəndim? Qəzetin məlumatına görə, 22-də. O vaxt Hollandiyada olduğum və Vyan qəzetini mütəmadi olaraq oraya göndərdiyim üçün ölüm xəbərini 24 və ya 25 avqust tarixində oxumuş olmalıyam. Bu interval artıq heç bir dövrə uyğun gəlmir, 7 + 30 + 2 = 39 gün və ya bəlkə də 40 gün əhatə edir. Bu müddət ərzində Oser haqqında danışdığımı və ya onu düşündüyümü xatırlamıram.

Dövr nəzəriyyəsi üçün əlavə emal olmadan istifadəyə yararlı olmayan belə intervallar mənim yuxularımdan qaydalı olanlardan qat-qat daha çox tez-tez yaranır. Yalnız mətnin iddia etdiyi yuxu gününün özündəki təəssüratla əlaqəni sabit tapıram.

Botanik monoqrafiya haqqında yuxu.

Müəyyən bir bitki haqqında monoqrafiya yazmışam. Kitab qarşımdadır, rəngli bir lövhəni indi çevirirəm. Hər nüsxəyə, herbaryumdan götürülmüş kimi, bitkinin qurudulmuş nümunəsi əlavə olunub.

Təhlil:

Səhər saatlarında kitab mağazasının vitrinində adının "Siklamen cinsi" olduğu yeni bir kitab gördüm, — açıq-aydın bu bitki haqqında monoqrafiya.

Siklamen, arvadımın sevimli çiçəyidir. Özümü qınayıram ki, onun istədiyi kimi ona nadir hallarda çiçək gətirirəm. — Çiçək gətirmək mövzusunda, yaxınlıqda dostlar arasında danışdığım və unutmanın çox vaxt şüursuz niyyətin icrası olduğunu və unutanın gizli niyyətini nəticə çıxarmağa imkan verdiyini iddia etməyimə sübut kimi istifadə etdiyim hekayəni xatırlayıram. Ad günü münasibətilə ərinin ona buket təqdim etməsinə öyrəşmiş gənc bir qadın, belə bir bayram günündə bu nəvaziş əlamətini axtarır və buna görə ağlayır. Kişi gəlir, onun ağlamasını izah edə bilmir, ta ki qadın ona deyənə qədər: Bu gün mənim ad günümdür. Onda kişi alnını döyür, qışqırır: Bağışla, tamamilə unutmuşam, və ona çiçək almağa gedir. Lakin qadın təsəlli tapmır, çünki ərinin unutqanlığında, onun düşüncələrində artıq əvvəlki kimi rol oynamadığına dair sübut görür. — Bu L. xanım iki gün əvvəl mənim arvadıma rast gəlib, özünün yaxşı olduğunu bildirib və mənim haqqımda soruşub. Keçmiş illərdə mənim müalicəm altında idi.

Yeni bir yanaşma: Mən həqiqətən də bir dəfə bitki haqqında monoqrafiyaya bənzər bir şey yazmışam, yəni kokainin anesteziya xüsusiyyətinə diqqəti K. Kollerin cəlb etdiyi kok bitkisi haqqında məqalə. Bu alkaloidin istifadəsini öz nəşrimdə qeyd etmişdim, lakin məsələni daha dərindən araşdırmaq üçün kifayət qədər ətraflı olmamışdım. Bununla əlaqədar olaraq, yuxudan (şərhini yalnız axşam saatlarında tapdığım) sonrakı günün səhər saatlarında kokain haqqında gündüz fantaziyası şəklində düşündüyümü xatırlayıram. Əgər mənə heç vaxt qlaukoma xəstəliyi yaranarsa, Berlinə səyahət edərdim və orada mənim Berlinli dostumun məsləhət gördüyü bir həkim tərəfindən, kimliyimi gizlədərək əməliyyat olardım. Kimin üzərində işlədiyini bilməyən cərrah, kokainin tətbiqindən sonra bu əməliyyatların nə qədər asanlaşdığını yenidən tərifləyərdi; mən isə heç bir ifadəmlə bu kəşfdə özümün də payım olduğunu bilməzdim. Bu fantaziya ilə bağlı, həkimin öz şəxsi məsələləri üçün həmkarlarından tibbi xidmət almağının nə qədər narahatlıq doğurduğu haqqında fikirlər yaranmışdı. Məni tanımayan Berlinli göz həkimini, başqa bir xəstə kimi ödənişlə təmin edə bilərdim. Bu gündüz yuxusu ağlıma gəldikdən sonra, onun arxasında müəyyən bir hadisəyə aid xatirənin gizləndiyini ilk dəfə dərk etdim. Belə ki, Kollerin kəşfindən qısa müddət sonra atam qlaukoma xəstəliyinə tutulmuşdu; onu dostum, göz həkimi Dr. Köniqşteyn tərəfindən əməliyyat olunmuşdu, Dr. Koller kokain anesteziyasını həyata keçirmiş və sonra bu halda kokainin tətbiqində payı olan üç nəfərin hamısının bir araya gəldiyini qeyd etmişdi.

Fikirlərim bundan sonra irəli gedir, kokain haqqındakı bu hekayəni ən son nə vaxt xatırladığım məsələsinə keçir. Bu, bir neçə gün əvvəl, minnətdar tələbələrin müəllimləri və laboratoriya rəhbərlərinin yubileyini qeyd etmək üçün nəşr etdirdikləri şərəf kitabçasını əlimə aldığımda baş vermişdi. Laboratoriyanın şərəf adları arasında, kokainin anestezik xüsusiyyətinin kəşfinin orada K. Koller tərəfindən baş verdiyinin də qeyd olunduğunu gördüm. Birdən-birə yuxumun əvvəlki axşam baş vermiş bir hadisə ilə əlaqəli olduğunu qeyd edirəm. Mən həmin vaxt Dr. Köniqşteyni evə qədər müşayiət edirdim, onunla hər dəfə toxunulduqda məni həyəcanlandıran bir məsələ haqqında söhbətə dalırdıq. Ev girişində onunla dayanarkən, Professor Qertner gənc xanımı ilə birlikdə yaxınlaşdı. Onları nə qədər güll-qullu göründükləri üçün təbrik etməkdən özümü saxlaya bilmədim. İndi isə Professor Qertner, haqqında danışdığım şərəf kitabçasının müəlliflərindən biridir və məni bu kitabça haqqında xatırlada bilərdi. Doğum günü gözləntilərinin puça çıxması haqqında yaxınlarda danışdığım L. xanım da Dr. Köniqşteyn ilə söhbət zamanı, əlbəttə ki, başqa bir münasibətlə adı çəkilmişdi.

Yuxu məzmununun digər müəyyən edici xüsusiyyətlərini də şərh etməyə çalışacağam. Bitkinin qurudulmuş nümunəsi, sanki herbaryum imiş kimi monoqrafiyaya əlavə olunub. Herbaryumla gimnaziya dövrünə aid bir xatirə bağlıdır. Gimnaziya direktorumuz bir dəfə yuxarı sinif şagirdlərini çağıraraq, müəssisənin herbaryumunu nəzərdən keçirmək və təmizləmək üçün onlara təhvil vermişdi. Kiçik qurdlar peyda olmuşdu — kitab qurdu. Köməyimə etibar etmədiyi görünürdü, çünki mənə yalnız bir neçə vərəq təhvil vermişdi. Bu gün belə xatırlayıram ki, orada xaçlı bitkilər (kruziferlər) var idi. Botanika ilə heç vaxt çox yaxın və intim münasibətim olmayıb. Botanika üzrə ilkin imtahanımda mənə yenə bir xaçlı bitki təyin etmək üçün verildi və — onu tanımadım. Əgər nəzəri biliklərim mənə kömək etməsəydi, vəziyyətim pis olardı. — Xaçlı bitkilərdən mürəkkəbçiçəklilərə (kompozitlərə) keçirəm. Əslində, ənginar da mürəkkəbçiçəklidir və məhz mənim sevimli çiçəyim adlandıra biləcəyim növdür. Məndən daha incə olan həyat yoldaşım adətən bu sevimli çiçəyi bazardan evə gətirir.

Yazdığım monoqrafiyanı qarşımda görürəm. Bu da əlaqəsiz deyil. Görsəl dostum dünən Berlindən mənə belə yazmışdı: “Yuxu kitabınla çox məşğul oluram. Onu qarşımda hazır görürəm və səhifələrini çevirirəm.” Onun bu görücülük qabiliyyətinə nə qədər həsəd aparmışam! Kaş ki, mən də onu artıq qarşımda hazır görə bilsəydim! Qatlanmış rəngli lövhə: Tibb tələbəsi olduğum zaman, yalnız monoqrafiyalardan öyrənmək istəyən təkanla çox əziyyət çəkirdim. O vaxtlar məhdud vasitələrimə baxmayaraq, rəngli lövhələri məni heyrətləndirən bir neçə tibbi jurnal abunə etmişdim. Bu dərindən öyrənməyə olan meylinlə qürur duyurdum. Sonra özüm nəşriyyata başlayanda, məqalələrim üçün lövhələri çəkməli oldum və bilirəm ki, onlardan biri o qədər bərbad çıxmışdı ki, mənə yaxşı niyyətli bir həmkarım buna görə mənimlə alay etmişdi. Bundan əlavə, necə olduğunu dəqiq bilmirəm, çox erkən uşaqlıq xatirəsi də var. Atam bir dəfə zarafat olaraq, mənə və böyük bacıma rəngli lövhələri olan bir kitabı (İranda səyahət təsviri) məhv etmək üçün təhvil vermişdi. Bu, tərbiyə baxımından demək olar ki, əsaslandırıla bilməzdi. O vaxtlar mən beş yaşında idim, bacım isə üç yaşından kiçik idi və uşaqların bu kitabı həddindən artıq xoşbəxtliklə parçaladığımız (ənginar kimi, vərəq-vərəq deməliyəm) görüntüsü, həyatımın bu dövründən mənə plastik xatirə kimi qalan demək olar ki, yeganə şeydir. Sonra tələbə olanda, məndə kitabları toplamaq və sahib olmaq üçün açıq bir üstünlük inkişaf etdi (monoqrafiyalardan dərs oxumağa olan meylə analoji olaraq, siklamen və ənginar haqqında yuxu düşüncələrində artıq rast gəlinən bir həvəs). Mən bir kitab qurdu oldum (Herbarium-a bax). Özüm haqqında düşünməyə başladığımdan bəri, həyatımın bu ilk ehtirasını həmişə bu uşaqlıq təəssüratına aid etmişəm, daha doğrusu, bu uşaqlıq səhnəsinin sonrakı kitab həvəsim üçün bir “örtük xatirə” olduğunu başa düşmüşəm! Təbii ki, ehtiraslar vasitəsilə asanlıqla əzab vəziyyətinə düşülə biləcəyini də erkən yaşlarımda öyrənmişəm. On yeddi yaşım olanda, kitabçıda böyük bir hesabım var idi və onu ödəmək üçün vasitəm yox idi, atam isə meyllərimin daha pis bir şeyə yönəlmədiyini çətin ki, bəhanə kimi qəbul edirdi. Bu sonrakı gənclik hadisəsinin xatırlanması isə məni dərhal dostum Dr. Köniqşteyn ilə söhbətə qaytarır. Çünki həmin vaxtkı kimi, yəni həvəslərimə çox qapıldığıma dair eyni ittihamlar, yuxu gördüyüm günün axşamındakı söhbətdə də müzakirə olunurdu.⁵⁵

Buraya aid olmayan səbəblərə görə, bu yuxunun yozumunu davam etdirmək istəmirəm, yalnız ona aparan yolu göstərmək istəyirəm. Yozum işi zamanı mənə Dr. Köniqşteyn ilə söhbət xatırladıldı, həm də birdən çox yerdən. Bu söhbətdə hansı məsələlərin toxunduğunu özümə xatırlatsam, yuxunun mənası mənə aydın olar. Başlanmış bütün fikir yürütmələri — arvadımın və öz hobbilərimdən, kokaindən, həmkarlar arasında tibbi müalicənin çətinliklərindən, monoqrafik tədqiqatlara olan üstünlüyümdən və botanika kimi bəzi fənlərin nəzərə alınmamasından, bütün bunlar davamını tapır və çoxşaxəli söhbətin saplarından birinə qovuşur. Yuxu yenidən haqlılığımın müdafiəsi, İrma injeksiyası haqqında ilk təhlil edilən yuxudakı kimi bir müdafiə xarakteri alır; bəli, orada başlanan mövzunu davam etdirir və iki yuxu arasındakı fasilədə əlavə olunmuş yeni material üzərində onu müzakirə edir. Yuxunun zahirən laqeyd ifadə forması belə vurğu qazanır. İndi deyilir: Mən dəyərli və uğurlu məqaləni (kokain haqqında) yazmış adamam, o vaxt öz haqlılığımı müdafiə üçün irəli sürdüyüm kimi: Mən axı bacarıqlı və çalışqan tələbəyəm; deməli, hər iki halda: Mən buna özümə icazə verə bilərəm. Lakin yuxu yozumunun icrasından burada imtina edə bilərəm, çünki məni yuxunu bildirməyə yalnız əvvəlki günün oyanma yaradan hadisəsi ilə yuxu məzmunu arasındakı əlaqəni nümunə üzərində araşdırmaq niyyəti sövq etmişdir. Bu yuxudan yalnız manifest məzmunu bildiyim müddətcə, mənə yuxunun yalnız bir gün təəssüratı ilə əlaqəsi göz qabağındadır; təhlili apardıqdan sonra isə yuxunun ikinci mənbəyi eyni günün başqa bir hadisəsində üzə çıxır. Yuxunun istinad etdiyi təəssüratlardan birincisi əhəmiyyətsiz, yan bir haldır. Vitrində bir kitab görürəm, başlığı məni ötəri təsirləndirir, məzmunu isə çətin ki məni maraqlandırar. İkinci hadisə yüksək psixi dəyərə malik idi; dostum, göz həkimi ilə təxminən bir saat həvəslə danışmışam, ikimizə də yaxından toxunmalı olan eyhamlar etmişəm və içimdə elə xatirələr oyatmışam ki, onlarda daxili aləmimin ən müxtəlif oyanmaları mənə hiss olunurdu. Üstəlik, tanışlar gəldiyi üçün bu söhbət yarımçıq kəsildi. İndi günün bu iki təəssüratı bir-biri ilə və gecə baş verən yuxu ilə necə əlaqəlidir?

Yuxu məzmununda yalnız əhəmiyyətsiz təəssürata işarə tapıram və beləliklə, yuxunun həyatdan əhəmiyyətsiz şeyləri məzmununa almağa üstünlük verdiyini təsdiq edə bilərəm. Yuxu yozumunda isə hər şey vacib, haqlı olaraq oyanma yaradan hadisəyə yönəlir. Yuxunun mənasını, tək doğru olan şəkildə, təhlil vasitəsilə üzə çıxarılan gizli məzmuna görə qiymətləndirirəmsə, gözləmədiyim halda yeni və vacib bir nəticəyə gəlmişəm. Yuxunun gündəlik həyatın dəyərsiz qalıqları ilə məşğul olması haqqındakı tapmacanın həllini görürəm; oyanma zamanı ruhun həyatının yuxuda davam etmədiyi və yuxunun psixi fəaliyyəti əhəmiyyətsiz materiala sərf etdiyi iddiasına da etiraz etməliyəm. Əksinə doğrudur; gündüz bizi məşğul edən şey, yuxu düşüncələrini də idarə edir və yalnız gündüz düşünməyə səbəb verən materiallar üzərində yuxu görməyə əziyyət çəkirik.

Mənim əhəmiyyətsiz gündəlik təəssüratımdan yuxu görməyimə, lakin həqiqətən həyəcanlandıran təəssüratın məni yuxuya aparmasına ən aydın izahat, yəqin ki, burada yenidən yuxu təhrifi fenomeninin mövcud olmasıdır; biz bu təhrifi yuxarıda psixi gücün tətbiq etdiyi senzura kimi izah etmişdik. Siklamen cinsinə aid monoqrafiya haqqında xatirə, sanki dostla söhbətə işarə edirmiş kimi istifadə olunur; bu, maneə törədilmiş şam yeməyi yuxusunda dostun adının çəkilməsinin "füme edilmiş som" işarəsi ilə əvəz edilməsinə çox bənzəyir. Yalnız sual budur: monoqrafiya təəssüratı göz həkiminə aid söhbətlə işarə əlaqəsinə necə daxil ola bilər, çünki belə bir əlaqə ilkin olaraq görünmür. Maneə törədilmiş şam yeməyi nümunəsində əlaqə əvvəlcədən mövcuddur; "füme edilmiş som" dostun sevimli yeməyi kimi, yuxu görən şəxsin dostunun obrazının yarada biləcəyi təsəvvür dairəsinə asanlıqla daxildir. Yeni nümunəmizdə isə əvvəlcə ortaq heç nəyə malik olmayan, yalnız eyni gündə baş verən iki ayrı təəssürat söhbət mövzusudur. Monoqrafiya səhər saatlarında diqqətimi çəkir, söhbəti isə axşam aparıram. Təhlilin verdiyi cavab belədir: iki təəssürat arasında əvvəlcə mövcud olmayan bu cür əlaqələr, sonradan birinin təsəvvür məzmunundan digərinin təsəvvür məzmununa toxunur. Aralıq həlqələrini təhlili yazarkən artıq vurğulamışam. Siklamen haqqında monoqrafiya təsəvvürünə, başqa yerlərdən təsirlənmədən, yalnız onun həyatımın sevimli çiçəyi olması ideyası və ya xanım L-nin itən buketi haqqında xatirə bağlana bilərdi. Fikrimcə, bu gizli mənalı düşüncələr yuxu yaratmaq üçün kifayət etməzdi.

"Lordum, qəbirdən gələn ruhun bizə bunu deməyə ehtiyacı yoxdur."

"Hamlet"də deyildiyi kimi. Lakin baxın, təhlil zamanı mənə xatırladılır ki, söhbətimizi pozan kişinin soyadı Bağban idi, mən onun xanımını çiçəkli və gözəl tapmışdım; hətta indi sonradan xatırlayıram ki, gözəl Flora adını daşıyan xəstələrimdən biri bir müddət söhbətimizin mərkəzində olmuşdu. Belə olmalıdır ki, bu aralıq həlqələr vasitəsilə yuxu materialı və botanik təsəvvür dairəsindən gələn yuxu mənbələri, əhəmiyyətsiz və həyəcanlandıran gündəlik təcrübələrin birləşməsini həyata keçirmişdir. Sonra daha əlavə əlaqələr yarandı, məsələn, kokain əlaqəsi, Dr. şəxsiyyəti ilə haqlı olaraq vasitəçilik edə bilər. Köniqşteyn və mənim yazdığım botanik monoqrafiya arasında, və bu iki təsəvvür dairəsinin birinə birləşməsini möhkəmləndirdi, belə ki, indi birinci təcrübədən bir hissə ikinci təcrübəyə işarə kimi istifadə oluna bildi.

Bu izahatın özbaşına və ya süni hesab ediləcəyini gözləyirəm. Əgər Professor Bağban çiçəkli xanımı ilə yanaşmasaydı, müzakirə olunan xəstə Flora deyil, Anna adlansaydı nə olardı? Lakin cavab asandır. Əgər bu düşüncə əlaqələri yaranmasaydı, ehtimal ki, başqaları seçilərdi. Belə əlaqələri qurmaq o qədər asandır ki, gündəliyimizi əyləndirdiyimiz zarafat və tapmacalar bunu sübut edir. Zarafatın güc sahəsi məhdudiyyətsizdir. Bir addım daha irəli gedək: əgər günün iki təəssüratı arasında kifayət qədər geniş aralıq əlaqələr qurmaq mümkün olmasaydı, yuxu sadəcə fərqli olardı; günün başqa bir əhəmiyyətsiz təəssüratı, bizim yanımıza qruplar halında gələn və unudulan təəssüratlar kimi, "Monoqrafiya"nın yerini tutardı, söhbətin məzmunu ilə əlaqələndirilərdi və yuxu məzmununda onu təmsil edərdi. Monoqrafiyadan başqa heç kim bu taleyə malik olmadığına görə, o, yəqin ki, birləşmə üçün ən uyğun olan idi. Lessinqdəki ağıllı Hans kimi "dünyada ən çox pulu yalnız varlıların ən çox pula sahib olması"na heç vaxt təəccüblənmək lazım deyil.

Bizim izahımıza görə, əhəmiyyətsiz hadisənin psixoloji cəhətdən dəyərli olanın yerini tutması üçün baş verən psixoloji proses, bizə hələ də şübhəli və qəribə görünməlidir. Daha sonrakı bir bölmədə biz, bu görünüşdə yanlış olan əməliyyatın xüsusiyyətlərini başa düşməyimizə yaxınlaşdırma vəzifəsi ilə qarşılaşacağıq. Burada biz yalnız, yuxu təhlili zamanı sayısız və müntəzəm təkrarlanan təcrübələrlə qəbul etməyə məcbur edildiyimiz prosesin nəticəsi ilə məşğuluq. Lakin proses elədir ki, sanki — deyək ki, psixi vurğunun — həmin vasitəçi zəncirlər yolu ilə yerini dəyişməsi baş verir; əvvəlcə zəif intensivliklə yüklənmiş təsəvvürlər, əvvəlcə daha intensiv yüklənmiş olanlardan yükü öz üzərinə götürərək, şüura çıxış yolunu məcbur etməyə qadir olduqları bir gücə çatırlar. Affekt ölçülərinin yerləşdirilməsi və ya ümumiyyətlə hərəkət aktları söhbət getdiyi yerdə, belə yerini dəyişmələr bizi heç də təəccübləndirmir. Tənha qalmış qızın həssaslığını heyvanlara köçürməsi, bəkar qalan kişinin ehtiraslı kolleksiyaçı olması, əsgərin rəngli parça zolağını, bayrağı, ürək qanı ilə müdafiə etməsi, sevgi münasibətində saniyələrlə uzadılmış əl sıxışmasının səadət yaratması, və ya "Otello"da itirilmiş burun dəsmalının qəzəb partlamasına səbəb olması — bunların hamısı bizim üçün mübahisəsiz görünsə də, psixi yerini dəyişmələrə misallardır. Lakin eyni yolla və eyni prinsiplərə əsasən, şüurumuza nəyin daxil olacağına və nəyin ondan uzaq tutulacağına, yəni nəyi düşündüyümüzə qərar verilməsi, bizə xəstəlik təəssüratı verir və bunu yuxu həyatında qarşılaşdığımızda düşünmə xətası adlandırırıq. Burada, sonradan aparılacaq araşdırmaların nəticəsi olaraq aşkarlayaq ki, "yuxuda yerini dəyişmə" kimi tanıdığımız psixi proses, xəstəlik nəticəsində pozulmuş kimi deyil, lakin normadan fərqli, daha ilkin təbiətli bir proses kimi ortaya çıxacaq.

Beləliklə, yuxu məzmununun əhəmiyyətsiz hadisələrin qalıqlarını qəbul etməsi faktını, yuxunun təhrifi (yerdəyişmə yolu ilə) ifadəsi kimi şərh edirik və iki psixi instansiya arasında mövcud olan keçid senzurasının nəticəsi kimi yuxu təhrifini tanıdığımızı xatırlayırıq. Bu zaman yuxu təhlilinin bizə müntəzəm olaraq gündəlik həyatdan psixi baxımdan əhəmiyyətli olan, xatirəsinin vurğunu əhəmiyyətsiz xatirəyə yerdəyişmə yolu ilə köçürdüyü real yuxu mənbəyini açacağını gözləyirik. Bu baxış bucağı ilə biz Robertin nəzəriyyəsi ilə tam ziddiyyətə düşmüşük və onun nəzəriyyəsi bizim üçün istifadəyə yararsız hala gəlmişdir. Robertin izah etmək istədiyi fakt mövcud deyil; onun qəbulu, görünən "yuxu məzmunu" üçün yuxunun real mənasını yerinə qoymamaqdan irəli gələn bir yanlış anlaşılmaya əsaslanır. Robertin təliminə qarşı daha da irəli gedərək belə bir etiraz irəli sürmək olar: Əgər yuxu həqiqətən də yaddaşımızı gündəlik xatirələrin "şlaklarından" xüsusi psixi işləməklə təmizləmək vəzifəsini daşıyırsa, onda yuxumuzun, oyanıq zehni həyatımızda iddia edə biləcəyimizdən daha çox işgəncəli və daha gərgin işə sərf edilmiş olması lazım gələr. Çünki gündəlik həyatda yaddaşımızı qorumalı olduğumuz neytral təəssüratların sayı açıq-aydın sonsuz dərəcədə böyükdür; gecə bu cəmi idarə etmək üçün kifayət etməz. Əhəmiyyətsiz təəssüratların unudulmasının, ruhi qüvvələrimizin aktiv müdaxiləsi olmadan baş verməsi çox daha ehtimal olunan haldır.

Buna baxmayaraq, Robertin fikrini daha ətraflı nəzərə almadan tamamilə rədd etməyimizə dair bir xəbərdarlıq hiss edirik. Biz, gündəlik neytral təəssüratlardan birinin — xüsusilə son günün təəssüratının — müntəzəm olaraq yuxu məzmununa töhfə verdiyi faktını izahsız buraxmışıq. Bu təəssüratla şüursuzluqdakı əsl yuxu mənbəyi arasındakı əlaqələr həmişə əvvəlcədən mövcud deyil; gördüyümüz kimi, onlar yalnız sonradan, sanki nəzərdə tutulan yerdəyişmə xidmətində, yuxu işlənməsi zamanı qurulur. Deməli, təravətli, baxmayaraq ki, əhəmiyyətsiz olan təəssürat istiqamətində əlaqələri qurmağa məcburiyyət mövcud olmalıdır: bu təəssürat, hər hansı bir keyfiyyət sayəsində buna xüsusi uyğunluq təklif etməlidir. Əks halda, yuxu düşüncələrinin vurğunu öz təsəvvür dairəsinin əhəmiyyətsiz bir hissəsinə yerdəyişməsi də eyni dərəcədə asan olardı. Aşağıdakı təcrübələr bizi burada izahat yoluna yönləndirə bilər. Əgər bir gün bizə yuxuları qıcıqlandırmağa layiq iki və ya daha çox hadisə gətiribsə, yuxu hər ikisinin qeydini tək bir bütövə birləşdirir; o, onlardan bir vahidlik yaratmağa məcburiyyətə tabe olur; məsələn: Yayda bir günortadan sonra mən, bir-birinə yad olan iki tanışımı gördüyüm bir qatar vaqonuna minmişdim. Onlardan biri nüfuzlu bir həmkarım, digəri isə mən həkim kimi işlədiyim soylu bir ailənin üzvü idi. Mən bu iki cənabı bir-biri ilə tanış etdim; lakin onların ünsiyyəti uzun yol boyu mənim üzərimdən keçdi, belə ki, mən tez-tez biri ilə, sonra digəri ilə söhbət mövzusu müzakirə etməli oldum. Həmkarımdan, yeni tibb praktikasını başlamış ortaq tanışımıza tövsiyə məktubu yazmasını xahiş etdim. Həmkarım cavab verdi ki, gənc adamın bacarığına inansa da, onun nəzərə çarpmayan xasiyyəti ona nüfuzlu evlərə girişi asanlaşdırmayacaq. Mən cavab verdim: Məhz buna görə ona tövsiyə lazımdır. Digər həmsəfərdən bir müddət sonra xalası — mənim xəstələrimdən birinin anası — haqqında soruşdum; o vaxt ağır xəstə idi. Bu səyahətdən sonra gecə gördüyüm yuxuda, himayədarlıq istədiyim gənc dostum, seçkin bir cəmiyyət qarşısında — mən yuxuda tanıdığım bütün nüfuzlu və varlı insanları oraya yerləşdirmişdim — əlindəki jestlərlə, ikinci həmsəfərin xalası olan və yuxuda artıq vəfat etmiş yaşlı xanım haqqında 'matəm nitqi' söyləyirdi. (Açığı etiraf edirəm ki, bu xanımla münasibətlərim yaxşı deyildi.) Deməli, yuxum yenidən gündüzün hər iki təəssüratı arasında əlaqələr qurmuş və onlardan birləşdirilmiş bir vəziyyət yaratmışdı.

Çoxsaylı oxşar təcrübələrə əsaslanaraq belə bir qənaətə gəlməliyəm ki, yuxu işlənməsi üçün mövcud olan bütün yuxu qıcıqlandırıcı mənbələri yuxuda vahid bir bütünə çevirməyə məcburiyyət var.

İndi isə yuxunu qıcıqlandıran mənbənin, təhlilin göstərdiyi kimi, hər dəfə mütləq yeni (və əhəmiyyətli) bir hadisə olub-olmadığını, yoxsa daxili bir təcrübənin, yəni psixi baxımdan dəyərli bir hadisənin xatirəsinin və ya bir düşüncə axınının yuxu qıcıqlandırıcısı rolunu oynaya bilib-bilməyəcəyi sualını müzakirəyə açmaq istəyirəm. Çoxsaylı təhlillərdən aydın şəkildə ortaya çıxan cavab, sonuncu variantın doğru olduğunu göstərir. Yuxu qıcıqlandırıcısı, gündüz düşüncə fəaliyyəti nəticəsində sanki təzələnmiş daxili bir proses ola bilər. İndi yuxu mənbələrini müəyyən edən müxtəlif şərtləri bir sxemdə toplaymaq üçün uyğun an gəlib çatmışdır.

Yuxu mənbəsi aşağıdakılardan biri ola bilər:

a) Yuxuda birbaşa təmsil olunan, təzə və psixi baxımdan əhəmiyyətli bir təcrübə.

b) Yuxu tərəfindən vahid bir bütünə birləşdirilən, bir neçə təzə və əhəmiyyətli təcrübə.

c) Yuxu məzmununda, eyni vaxtda baş vermiş, lakin maraqsız bir təcrübənin qeyd edilməsi ilə təmsil olunan, bir və ya bir neçə təzə və əhəmiyyətli təcrübə.

d) Yuxuda, təzə, lakin maraqsız bir təəssüratın qeyd edilməsi ilə müntəzəm olaraq təmsil olunan daxili əhəmiyyətli bir təcrübə (xatirə, düşüncə axını).

Göründüyü kimi, yuxu yozumu üçün yuxu məzmununun bir hissəsinin əvvəlki günün təzə təəssüratını təkrarlaması şərti həmişə qorunur. Yuxuda təmsil olunmaq üçün nəzərdə tutulan bu hissə ya həqiqi yuxu qıcıqlandırıcısının təsəvvür dairəsinə özünə aiddir — özü də ya onun əsas, ya da əhəmiyyətsiz tərkib hissəsi kimi — ya da maraqsız bir təəssürat sahəsindən gəlir; bu təəssürat, yuxu qıcıqlandırıcısı dairəsi ilə az və ya çox dərəcədə zəngin əlaqələr qurularaq əlaqələndirilmişdir. Şərtlərin görünən çoxluğu burada yalnız bir yerdəyişmənin baş verməməsi və ya baş verməsi alternativindən irəli gəlir; burada qeyd edirik ki, bu alternativ yuxunun kontrastlarını izah etmək üçün bizə elə həmin asanlığı verir ki, beyin hüceyrələrinin qismən oyanışdan tam oyanışa qədər olan ardıcıllığı tibbi yuxu nəzəriyyəsinə verir (bax: s. 80 və davamı).⁵⁶,⁵⁷

Bu ardıcıllıqda ayrıca qeyd etmək lazımdır ki, psixoloji baxımdan dəyərli, lakin təzə olmayan element (düşüncə axını, xatirə), yuxu qurulması məqsədi ilə təzə, lakin psixoloji baxımdan maraqsız bir elementlə əvəz oluna bilər, əgər aşağıdakı iki şərtə riayət edilirsə: 1) yuxu məzmunu təzə təcrübəyə bağlanır; 2) yuxu qıcıqlandırıcısı psixoloji baxımdan dəyərli bir proses olaraq qalır. Yalnız bir halda (a) hər iki şərt eyni təəssüratla ödənilir. Yuxu üçün istifadə olunan eyni maraqsız təəssüratların, təzə olduqları müddətcə bu xüsusiyyətə malik olduqlarını, lakin bir gün (və ya ən çoxu bir neçə gün) keçdikdən sonra bu xüsusiyyəti itirdiklərini nəzərə alsaq, təəssüratın təzəliyinin ona yuxu qurulması üçün psixoloji dəyər verdiyini qəbul etməliyik; bu dəyər, duyğularla yüklənmiş xatirələrin və ya düşüncə axınlarının dəyərinə hər hansı şəkildə bərabərdir. Təzə təəssüratların yuxu qurulması üçün bu dəyərinin nəyə əsaslandığını yalnız sonrakı psixoloji mülahizələrlə təxmin edə biləcəyik.

Bu arada diqqətimiz, gecə saatlarında və şüurumuzun qeyd etmədiyi bir vaxtda, xatirə və təsəvvür materialımızda vacib dəyişikliklərin baş verə biləcəyinə yönəldilir. Bir gecənin insanın son qərarını verməzdən əvvəl yuxu görməsinə imkan verən tələbi, VII bölmədəki "transfer" haqqında mətnə görə, açıq-aydın tamamilə əsaslıdır. Lakin biz bu nöqtədə yuxu psixologiyasından yuxu psixologiyasına keçdiyimizi qeyd edirik, bu addım daha çox təkrarlanacaq.

İndi son nəticələri devirməklə hədələyən bir etiraz mövcuddur. Əgər ilgisiz təəssüratlar yalnız təzə olduqları müddətcə yuxu məzmununa daxil ola bilirsə, onda yuxu məzmununda əvvəlki həyat dövrlərindən olan elementləri necə tapırıq ki, onlar təzə olduqları zaman — Strümpellin sözlərinə görə — psixoloji dəyərə malik deyildilər, yəni artıq çoxdan unudulmuş olmalı idilər, yəni nə təzə, nə də psixoloji baxımdan əhəmiyyətli olmayan elementlər?

Bu etiraz, nevrozlu xəstələrdə psixoanalizin nəticələrinə əsaslanılsa, tamamilə həll oluna bilər. Həll belədir ki, psixoloji baxımdan əhəmiyyətli materialı ilgisiz olanla əvəz edən (həm yuxu, həm də düşünmə üçün) yerdəyişmə prosesi, artıq həmin erkən həyat dövrlərində baş vermiş və o vaxtdan bəri yaddaşda sabitlənmişdir. Yuxu qurulmasında təzəliyin roluna aid olan vacib bir töhfəni Pötsl, zəngin əlaqələrlə dolu bir işdə təqdim edir. (Təcrübə ilə qıcıqlandırılmış yuxu təsvirlərinin dolaylı görmə ilə əlaqələri.) "Ümumi ... jurnalı" Nevrologiya və Psixiatriya jurnalı, XXXVII, 1917. Pötsl müxtəlif təcrübə iştirakçılarından taxistoskopla göstərilən bir şəkildə şüurlu olaraq qavradıqlarını çəkmələrini istədi. Sonra o, növbəti gecədə təcrübə iştirakçısının yuxusu ilə maraqlandı və həmin yuxunun uyğun hissələrini də bir çəkillə təsvir etdirdi. Aydınlıqla məlum oldu ki, təcrübə iştirakçısının qavramadığı göstərilən şəkildəki detallar yuxu qurulması üçün material təmin etmişdi, halbuki şüurlu olaraq qavranılan və göstərmədən sonra çəkilənlər açıq yuxuda yenidən görünməmişdi. Yuxu işlənməsi tərəfindən qəbul edilən material, onun tərəfindən məlum "kaprizli", daha doğrusu, özbaşına üslubda, yuxu quran təmayüllərin xidmətində işlənmişdir. Pötslün tədqiqatından irəli gələn təkliflər bu kitabda cəhd edilən məqsədlərdən çox-çox uzaqlara gedib çıxır. Bu yeni yuxu tədqiqatı üsulunun, əvvəlki kaba texnikadan nə qədər fərqli olduğunu göstərmək üçün qeyd edilməlidir ki, yuxunu pozan qıcıqlandırıcıları yuxu məzmununa daxil etmək təcrübəsi artıq köhnədir; təzə elementlər, psixoloji baxımdan əhəmiyyətli materialdan dəyəri yerdəyişmə yolu ilə mənimsədiklərindən bəri, artıq ilgisiz deyillər. Həqiqətən ilgisiz qalan şeylər artıq yuxuda təkrarlana bilməz.

Yuxarıdakı müzakirələrdən haqlı olaraq belə nəticə çıxarmaq olar ki, mən ilgisiz yuxu qıcıqlandırıcılarının, dolayısı ilə zərərsiz yuxuların olmadığını iddia edirəm. Uşaqların yuxularından və gecə həssaslıqlarına cavab olaraq qısa yuxu reaksiyalarından başqa, bu mənim tam ciddi və istisnasız fikrimdir. Başqa şeylərə yuxu görmək ya açıq şəkildə psixoloji baxımdan əhəmiyyətli kimi tanınır, ya da təhrif olunmuşdur və yalnız Yuxuların yozumu həyata keçirildikdən sonra qiymətləndirilə bilər, bundan sonra yenidən əhəmiyyətli kimi tanınır. Yuxu heç vaxt kiçik şeylərlə məşğul olmur; yuxuda kiçik şeylər bizi narahat etmir. Görünüşcə zərərsiz yuxular, yozumu ilə məşğul olsanız, qəddar olduqları ortaya çıxır; əgər mənə bu ifadəyə icazə verilsə, onlar "qulağın arxasında yumruq qədər qara" şeylər saxlayırlar. Bu, yenidən etiraz gözlədiyim bir nöqtə olduğu və yuxu təhrifinin işini göstərmək fürsətini xoş qarşıladığım üçün, kolleksiyamdakı "zərərsiz yuxular"dan bir sıra nümunəni burada təhlilə tabe edəcəyəm.

Ağıllı və incə bir gənc xanım, lakin həyatda da çəkinən, "sükut suları"ndan olan biri danışır: Mən yuxuda gördüm ki, bazara gec gəlirəm və qəssabdan və tərəvəz satan qadından heç nə ala bilmirəm. Şübhəsiz zərərsiz bir yuxu, amma yuxu belə görünmür; mən onun detallarını danışmasını istəyirəm. Sonra hesabat belə olur: O, səbəti daşıyan aşpaz qadınla bazara gedir. Qəssab, bir şey tələb etdikdən sonra ona deyir: Artıq bu mövcud deyil, və ona başqa bir şey vermək istəyir, qeyd edərək: Bu da yaxşıdır. O, imtina edir və tərəvəzçi qadına gedir; tərəvəzçi ona dəstələr halında bağlanmış, lakin rəngi qara olan qəribə bir tərəvəz satmaq istəyir. O deyir: Mən bunu tanımıram, bunu götürmürəm.⁵⁸

Yuxunun gündəlik əlaqəsi kifayət qədər sadədir. O həqiqətən bazara gec getmişdi və artıq heç nə ala bilməmişdi; "Ət dükanı bağlanıb" ifadəsi təcrübənin təsviri kimi özünü göstərir. Amma dayan, bu, bir kişinin geyimindəki səhlənkarlığa aid olan — və ya daha doğrusu, əksinə aid olan — olduqca adi bir ifadə deyilmi? Yuxu görən xanım əslində bu sözləri istifadə etməyib, bəlkə də onlardan qaçıb; gəlin yuxuda olan detalların yozumunu axtaraq.

Yuxuda bir şey nitq xarakteri daşıdıqda, yəni deyildikdə və ya eşidildikdə, sadəcə düşünüləndə deyil (bu, adətən etibarlı şəkildə fərqləndirilə bilər), bu, oyaq həyatdakı nitqlərdən gəlir; bu nitqlər xammal kimi işlənir, parçalanır, yüngül dəyişdirilir və əsasən kontekstdən kəsilir. Yozum işində belə nitqlərdən başlamaq olar. Deməli, qəssabın "Artıq bu mövcud deyil" nitqi haradan gəlir? Özüm; mən bir neçə gün əvvəl ona "ən qədim uşaq təcrübələrinin artıq belə mövcud olmadığını, lakin təhlildə 'transferlər' və yuxularla əvəz edildiyini" izah etmişdim. Deməli, mən qəssabam və o, köhnə düşünmə və hiss etmə üsullarının indiki zamana transferini rədd edir. — Onun yuxu nitqi "Mən bunu tanımıram, bunu götürmürəm" haradan gəlir? Bu, təhlil üçün parçalanmalıdır. "Mən bunu tanımıram" ifadəsini o, bir gün əvvəl aşpaz qadına, onunla mübahisə etdiyi zaman deyib, lakin o zaman bunu da əlavə edib: Ləyaqətlə davranın. Burada bir yerdəyişmə aydın görünür; aşpaz qadına qarşı istifadə etdiyi iki cümlədən mənasız olanı yuxuya götürüb; boğulmuş olan isə: "Ləyaqətlə davranın!" yalnız yuxunun qalan məzmununa uyğundur. Beləliklə, arzuolunmaz təkliflər etməyə cəsarət edən və "ət dükanını bağlamağı" unutmağa çalışan birinə belə deyilə bilər. Yozumun həqiqətən izini tapdığımızı, tərəvəzçi qadınla olan hadisədə yerləşdirilmiş işarələrlə uyğunluq sübut edir. Dəstələr halında bağlanaraq satılan (sonradan əlavə etdiyi kimi, uzunsov) və qara olan bir tərəvəz, yuxu birləşməsi olan qulançar və qara turpdan başqa nə ola bilər? Qulançarı mən heç kimə və heç bir məlumatlı şəxsə yozum etməli deyiləm, lakin digər tərəvəz — "Qara, qurtar özünü!" çağırışı kimi — eyni cinsi mövzuya işarə edir ki, bunu yuxu hekayəsinə "ət dükanı bağlanıb" ifadəsini yerləşdirmək istədiyimiz zaman əvvəldən təxmin etmişdik. Bu yuxunun mənasını tamamilə anlamaq vacib deyil; bu qədər məlumdur ki, o, mənalıdır və heç də zərərsiz deyil.⁵⁹

II

Həmin xəstənin başqa bir zərərsiz yuxusu, müəyyən mənada əvvəlki yuxunun əksi: Əri soruşur: Piano tənzimlənməməlidir? O: Dəyməz, onsuz da yenidən dəri ilə örtülməlidir! Yenə də əvvəlki gündəki real hadisənin təkrarı. Əri belə soruşmuş və o, oxşar cavab vermişdi. Amma onun bunu yuxuda görməsinin mənası nədir? O, pianodan danışır, onun iyrənc, pis səs verən, ərinin evlənmədən əvvəl sahib olduğu bir qutu olduğunu deyir və s., lakin həll açarı yalnız "Dəyməz" sözlərindən gəlir. Bu ifadə dünən rəfiqəsinə etdiyi ziyarətdən qaynaqlanır. Orada ondan paltosunu çıxarması tələb olundu, o isə "Təşəkkür edirəm, dəyməz, mən dərhal getməliyəm" sözləri ilə imtina etdi. Bu hekayəni dinləyərkən dünən analiz işi zamanı onun anidən paltosuna əl atdığını xatırlamalıyam, paltosunun düyməsi açılmışdı. Deməli, sanki belə demək istəyirdi: Zəhmət olmasa, baxmayın, dəyməz. Beləliklə, qutu döş qəfəsinə çevrilir və yuxunun yozumu birbaşa onun fiziki inkişaf dövrünə, bədən formalarından narazı qalmağa başladığı vaxta aparır. Əgər "İyrənc" və "pis səs" ifadələrinə diqqət yetirsək və qadın bədəninin kiçik yarımşarlarının böyük yarımşarların əvəzinə və ya alternativ olaraq necə tez-tez işləndiyini — təlməhlərdə və yuxularda — xatırlasaq, bu, daha qədim dövrlərə də apara bilər.⁶⁰

III

Gənc bir kişinin qısa, zərərsiz bir yuxusunu araya salaraq bu sıranı kəsirəm. O, yenidən qış paltoyunu geyindiyini yuxuda görüb, bu isə dəhşətlidir. Bu yuxunun səbəbi iddia olunur ki, gözlənilmədən soyuq havanın yenidən qayıtmasıdır. Lakin daha incə bir qəyyum qeyd edəcək ki, yuxunun iki qısa hissəsi bir-birinə yaxşı uyğun gəlmir, çünki soyuqda ağır və ya qalın palto geyinmək — bunda nə "dəhşətli" ola bilər? Bu yuxunun zərərsizliyinə zərər verən şey isə aşağıdakıdır:⁶¹

Analiz zamanı ilk fikir, bir xanımın dünən ona etibarla açıqladığını xatırladır: onun son uşağı partlamış prezervativin sayəsində dünyaya gəlib. O, bu münasibətlə düşüncələrini yenidən qurur: Nazik prezervativ təhlükəlidir, qalın prezervativ isə pisdir. Prezervativ haqlı olaraq "üst geyim" adlanır, çünki onu üstə geyinirlər; eyni adla yüngül palto da adlandırılır. Xanımın danışdığı hadisə kimi bir hadisə, əlbəttə, evli olmayan kişi üçün “dəhşətli” olardı.

İndi yenidən bizim zərərsiz “yuxugörən” qadınımıza qayıdaq.

IV

O, şamdanın içinə şam qoyur; lakin şam qırılıb, ona görə də yaxşı dayanmır. Məktəbdəki qızlar onun bacarıqsız olduğunu deyirlər, xanım isə bunun onun günahı olmadığını deyir.

Burada da real bir səbəb var; o, dünən həqiqətən şamdanın içinə şam qoyub; lakin o şam qırılmamışdı. Burada şəffaflığı ilə seçilən bir simvolizm istifadə edilmişdir. Şam qadın cinsiyyət orqanlarını qıcıqlandıran bir obyektdir; əgər o qırılıbsa və yaxşı dayanmırsa, bu, kişinin impotentliyini (“bu onun günahı deyil”) ifadə edir. Yalnız diqqətlə tərbiyə olunmuş və bütün çirkinliklərdən uzaq qalmış gənc qadın şamın bu istifadəsini tanıyırmı? Təsadüfən, bu məlumatı hansı təcrübə ilə əldə etdiyini də bildirə bilər. Reyndə qayıq gəzintisi zamanı onların yanından içində tələbələr oturan bir qayıq keçir; tələbələr böyük məmnuniyyətlə mahnı oxuyur, hətta qışqırırdılar: “İsveç kraliçası, pəncərə qanadları bağlı olduqda, Apollon şamları ilə...”

Son sözü eşitmir və ya başa düşmür. Onun əri tələb olunan izahatı ona verməlidir. Bu misralar sonra yuxu məzmununda, onun internatda bir dəfə bacarıqsız yerinə yetirdiyi bir tapşırıq haqqında zərərsiz bir xatirə ilə əvəz olunur, və bu, ortaq olan “bağlı pəncərə qanadları” vasitəsilə baş verir. Onaniya mövzusunun impotentliklə əlaqəsi kifayət qədər aydındır. Latent yuxu məzmunundakı “Apollo” bu yuxunu, bakirə Pallas haqqında danışılan əvvəlki bir yuxu ilə əlaqələndirir. Hər şey həqiqətən zərərsiz deyil.

Yuxulardan həyatın real şərtlərinə çıxarılan nəticələri çox asan təsəvvür etməmək üçün, eyni şəxsə aid olan və eyni dərəcədə zərərsiz görünən bir yuxu daha əlavə edirəm. “Mən gündüz həqiqətən etdiyim bir şeyi yuxuda gördüm,” – o danışır, “yəni kiçik bir çamadanı kitablarla elə doldurdum ki, onu bağlamaqda çətinlik çəkdim, və mən onu həqiqətən baş verdiyi kimi yuxuda gördüm.” Burada danışan qadın özü yuxu ilə reallığın uyğunluğuna əsas diqqəti yönəldir. Yuxu haqqında belə bütün hökmlər, “yuxu”ya aid qeydlər, oyanıq düşüncədə yer tutmuş olsalar da, sonrakı nümunələrin təsdiq edəcəyi kimi, müntəzəm olaraq latent yuxu məzmununa aiddir. Beləliklə, bizə deyilir ki, yuxunun danışdığı şey əvvəlki gün həqiqətən baş verib. Yozum zamanı ingilis dilindən kömək almaq fikrinə necə gəldiyini izah etmək çox uzadıcı olardı. Kifayətdir, yenə kiçik bir “box” haqqındadır (bax. S. 159/160, qutudakı ölü uşaq yuxusu), elə doldurulmuşdur ki, artıq heç nə sığmır. Ən azından bu dəfə pis bir şey yoxdur.

Bütün bu 'zərərsiz' yuxularda cinsi amil senzura motivi kimi çox nəzərəçarpan şəkildə önə çıxır. Lakin bu, prinsipial əhəmiyyət kəsb edən bir mövzudur və biz onu bir kənara qoymalıyıq. YUXU MƏNBƏYİ KİMİ İNFANTİL

Yuxu məzmununun xüsusiyyətləri arasında bütün müəlliflər (Robert istisna olmaqla) ilə birlikdə qeyd etmişik ki, yuxuda həyatın ən erkən dövründən olan təəssüratlar görünə bilər; bu təəssüratlar haqqında yuxu zamanı yaddaşın əlində olmadığı görünür. Bu hadisənin nə qədər nadir və ya tez-tez baş verdiyini qiymətləndirmək təəccüblü deyil, çünki yuxunun müvafiq elementləri oyandıqdan sonra mənşəyi ilə tanınmır. Burada uşaqlıq təəssüratları ilə iş gördüyümüzün sübutu obyektiv yolla təqdim edilməlidir; bunun üçün şərtlər yalnız nadir hallarda bir araya gələ bilər. A. Morinin xüsusilə inandırıcı hesab etdiyi bir adamın hekayəsi danışılır; bu adam iyirmi illik ayrılıqdan sonra doğma yerini ziyarət etməyə qərar verir. Yola düşməzdən əvvəlki gecədə o, yuxusunda tamamilə tanımadığı bir kənddə olduğunu və orada küçədə tanımadığı bir bəylə qarşılaşdığını, onunla söhbət etdiyini görür. Vətəninə qayıtdıqdan sonra o, bu tanımadığı kəndin doğma şəhərinin çox yaxınlığında həqiqətən mövcud olduğunu və yuxudakı tanımadığı adamın da orada yaşayan vəfat etmiş atasının dostu olduğunu öyrənir. Bu, hər ikisini – həm adamı, həm də kəndi uşaqlıq dövründə gördüyünə dair qəti sübutdur. Yuxu, əslində, konsert axşamı üçün bileti cibində daşıyan qızın (s. 158-159) və ya atasının ona Hameaua səyahət vəd etdiyi uşağın yuxusu kimi səbirsizlik yuxusu kimi şərh edilməlidir və s. Yuxu görəni uşaqlığından məhz bu təəssüratı təkrar yaşamağa məcbur edən motivlər, təbii ki, təhlil olmadan aşkar edilə bilməz.

Yuxularının çox nadir hallarda yuxu təhrifinə məruz qaldığını fəxr edən dinləyicilərimdən biri mənə bildirdi ki, bir müddət əvvəl yuxusunda keçmiş müəlliminin, özündən on bir yaşa qədər evdə olan uşaq baxıcısının yatağında olduğunu görmüşdür. Bu səhnə üçün yer hələ yuxuda ona məlum idi. Maraqla yuxusunu böyük qardaşı ilə bölüşdü; qardaşı gülərək yuxuda gördüyü şeyin reallığını təsdiqlədi. O, bunu çox yaxşı xatırlayır, çünki o vaxt altı yaşında idi. Sevgililər, şərait gecə görüşünə əlverişli olduqda, böyük oğlanı pivə ilə sərxoş edirdilər. O vaxt üç yaşında olan kiçik uşaq – bizim yuxu görənimiz – bacının otağında yatdığı üçün maneə kimi qəbul edilmirdi.

Başqa bir halda da, yuxu təhlilinin köməyi olmadan, yuxunun uşaqlıq elementləri ehtiva etdiyi qətiyyətlə müəyyən edilə bilər; əgər yuxu, uşaqlıqda ilk dəfə görülən və sonradan böyüklük dövründə yuxu zamanı vaxtaşırı təkrarlanan, təbii ki, 'daimi' yuxu adlanan bir yuxudursa. Bu növün məlum nümunələrinə təcrübəmdən bir neçəsini əlavə edə bilərəm, baxmayaraq ki, özüm belə bir daimi yuxu görməmişəm. Otuzlu yaşlarında olan bir həkim mənə danışdı ki, uşaqlığının ilk günlərindən bu günə qədər yuxu həyatında tez-tez sarı bir aslan görünür və o, bu aslan haqqında ən dəqiq məlumatı verə bilər. Yuxularından tanıdığı bu aslan, bir gün təbiətdə, uzun müddətdən bəri itmiş porselen əşya kimi ortaya çıxdı və gənc oğlan anasından eşitdi ki, bu obyekt erkən uşaqlıq dövrünün ən çox istədiyi oyuncağı olmuşdur; özü isə bunu artıq xatırlamırdı.

Manifest yuxu məzmunundan, yalnız təhlilin aşkar etdiyi yuxu düşüncələrinə keçdikdə, təəccüblə qeyd etmək olar ki, belə yuxuların məzmunu heç bir ehtimal doğurmasa belə, uşaqlıq hadisələrinin iştirakı müşahidə edilə bilər. “Sarı Aslan” adlı hörmətli həmkarıma belə bir yuxunun xüsusilə xoş və öyrədici nümunəsinə görə minnətdaram. Nansenin qütb ekspedisiyası haqqında səyahət hesabatını oxuduqdan sonra, o, buz səhrasında işiasından şikayət edən cəsur tədqiqatçıya elektrik cərəyanı tətbiq etdiyini yuxu gördü. Bu yuxunun təhlili zamanı ona uşaqlığından bir hekayə xatırladı; bu hekayə olmadan yuxu əlbəttə ki, başa düşülməz qalardı. Üç və ya dörd yaşlı uşaq ikən, bir gün böyüklərin kəşfiyyat səyahətləri haqqında danışdıqlarını maraqla dinlədi və sonra atasından bunun ağır xəstəlik olub-olmadığını soruşdu. O, açıq-aydın “səyahətlər”i “yırtıqlar”la qarışdırmışdı və bacı-qardaşlarının istehzası bu utancverici hadisənin unudulmamasını təmin etdi.

Mən siklamen cinsinə aid monoqrafiya haqqında yuxunun təhlili zamanı, atamın beş yaşlı oğluna rəngli lövhələrlə təchiz olunmuş kitabı məhv etmək üçün verdiyinə dair qorunub saxlanmış uşaqlıq xatirəsinə rast gəldiyim hal, tamamilə oxşar bir haldır. İnsan təxminən bu xatirənin yuxu məzmununun formalaşmasında həqiqətən iştirak edib-etmədiyinə, yoxsa təhlil işinin əlaqəni yalnız sonradan qurub-qurmadığına dair şübhə yaradacaq. Lakin assosiativ əlaqələrin zənginliyi və mürəkkəbliyi birinci baxış bucağını təsdiqləyir. (Siklamen — sevimli çiçək — sevimli yemək — ənginar; ənginar kimi, yarpaq-yarpaq parçalamaq [Çin imperiyasının bölünməsi münasibəti ilə gündəlik qulağa gələn ifadə]; — Herbarium — kitab qurdu, sevimli yeməyi kitablar olan.) Bundan əlavə, təsdiq edə bilərəm ki, burada açıqlamadığım yuxunun son mənası, uşaqlıq səhnəsinin məzmunu ilə ən intim əlaqə içindədir.

Yuxuların digər bir silsiləsində təhlil bizə öyrədir ki, yuxunu oyadan istək özü, yuxunun özünü onun tələbi kimi təqdim etdiyi halda, uşaqlıq həyatından qaynaqlanır; beləliklə, insan təəccüblə yuxuda özünü və impulslarını davam etdirən uşağı tapır.

Bu yerdə artıq bir dəfə yeni məlumatlar əldə etdiyimiz bir yuxunun yozumuna davam edirəm, nəzərdə tutduğum yuxu: “Dostum R. mənim əmimdir.” Onun yozumunu o qədər irəli apardıq ki, professorluğa yüksəlmək istəyi motivləri bizə aydın şəkildə qarşı çıxdı və dost R.-ə olan yuxu həvəsini, yuxu düşüncələrində ehtiva olunan iki həmkarın təhqirinə qarşı müxalifət və inad yaratmaqla izah etdik. Yuxu mənim özümün idi; ona görə də təhlilini, əldə edilən həll ilə hisslərimin hələ də qane edilmədiyini bildirməklə davam etdirə bilərəm. Bilirəm ki, yuxu düşüncələrində təhqir olunan həmkarlar haqqında mənim hökmüm oyaqda tamamilə fərqli idi; onların taleyini təyinat məsələsində bölüşməmək istəyinin gücü, oyada və yuxudakı qiymətləndirmə arasındakı ziddiyyəti tam aydınlaşdırmaq üçün mənə çox az görünürdü. Əgər mənim başqa bir titul ilə çağırılma ehtiyacım bu qədər güclü olmalı idisə, bu, məndə tanımadığım, uzaq tutduğuma inandığım xəstəlik təbiətli bir ambisiyanı sübut edir. Məni tanıdığını düşünən başqalarının bu məsələdə mənim haqqımda necə hökm verəcəyini bilmirəm; bəlkə də həqiqətən ambisiyam olub; amma əgər olubsə, o, çoxdan professor extraordinariusun titul və rütbəsi kimi obyektlərdən başqa obyektlərə yönəlmişdir.

Bəs mənə yuxu verən ambisiya haradan gəlir? Onda uşaqlıqda çox eşitdiyim bir şey ağlıma gəlir: doğulum zamanı yaşlı bir kəndli qadın, ilk uşağına görə xoşbəxt olan anaya, onun dünyaya böyük bir adam bəxş etdiyini proqnozlaşdırmışdı. Belə proqnozlar çox tez-tez baş verir; gözlənti dolu analar və yer üzündəki hakimiyyəti bitdiyi üçün gələcəyə üz tutan o qədər çox yaşlı kəndli qadın və ya digər yaşlı qadınlar var ki. Proqnozçunun ziyanı da olmayacaq. Böyüklük həsrətim mənbəyi bu mənbədən qaynaqlanmalı idimi? Amma onda gənclik illərinin sonrakı dövrlərindən, izah üçün daha yaxşı uyğun gələcək başqa bir təəssüratı xatırlayıram: Bir axşam Praterdəki qəbələrdən birində, valideynlərin on bir və ya on iki yaşlı oğlanı aparmağa adət etdiyi yerdə, masadan masaya gedən və ona verilən “mövzu” haqqında kiçik bir haqq qarşılığında şeirlər improvizasiya edən bir adam diqqətimizi çəkdi. Məni şairi bizim masaya sifariş etmək üçün göndərdilər və o, elçiyə minnətdarlığını bildirdi. Vəzifəsini soruşmazdan əvvəl, mənim haqqımda bir neçə qafiyə söylədi və ilhamında, mənə bir dəfə “Nazir” olmağımın ehtimalını bildirdi. İkinci proqnozun təəssüratını hələ də çox yaxşı xatırlayıram. Bu, vətəndaş nazirliyi dövrü idi, ata bir müddət əvvəl vətəndaş həkimləri Herbst, Giskra, Unger, Berger və s. şəkillərini evə gətirmişdi və biz bu cənablara şərəfə işıqlandırma etmişdik. Onların arasında hətta yəhudilər də var idi; hər bir çalışkan yəhudi uşağı nazir portfelini çantasında daşıyırdı. Universitetə qeydiyyatdan keçməzdən bir az əvvəl hüquq oxumağa niyyətli olduğum və yalnız son anda fikrimi dəyişdirdiyim faktı, həmin dövrün təəssüratları ilə əlaqəli olmalıdır. Tibb işçilərinə nazirlik karyerası ümumiyyətlə bağlı deyil. Və indi mənim yuxum! İndi anlayıram ki, o, məni tutqun indiki zamandan vətəndaş nazirliyinin ümid dolu dövrünə qaytarır və o vaxtkı istəyimi öz imkanları daxilində yerinə yetirir. Yəhudi olduqlarına görə iki elmli və hörmətli həmkarımı, birini axmaq, digərini cinayətkar kimi rəftar edərək pis davranmaqla, sanki mən nazirmişəm kimi davranıram, özümü nazirin yerinə qoyuram. Onun Əliliyinə qarşı nə qədər dəqiq intiqam! O, məni fövqəladə professor təyin etməyi rədd edir, mən isə yuxuda onun yerinə özümü qoyuram.

Başqa bir halda, yuxunu yaradan istəyin, mövcud olsa da, dərin uşaqlıq xatirələrindən güclü bir təsbit aldığını qeyd edə bildim. Burada əsasında Romaya getmək həsrəti olan bir sıra yuxulardan gedir. Bu həsrəti yuxularla uzun müddət təmin etməli olacağam, çünki səyahət üçün ayrılmış ilin bu dövründə sağlamlıq səbəblərinə görə Romada qalmaqdan qaçınmaq lazımdır. Beləliklə, bir dəfə yuxuda görürəm ki, vaqon pəncərəsindən Tiber çayını və Mələk körpüsünü görürəm; sonra qatar hərəkətə keçir və mən şəhərə heç vaxt girmədiyimi xatırlayıram. Yuxuda gördüyüm mənzərə, bir gün əvvəl bir xəstənin salonunda nəzərdən keçirdiyim məlum bir həkkə bənzəyirdi. Bir başqa dəfə biri məni təpəyə aparır və Romada yarımçıq dumanla örtülmüş, elə uzaqda göstərir ki, mənzərənin aydınlığına təəccüblənirəm. Bu yuxunun məzmunu burada izah etmək istədiyimdən daha zəngindir. Orada “vaad edilmiş torpağı uzaqdan görmək” motivi asanlıqla tanınır. Duman içində ilk dəfə gördüyüm şəhər Lübekdir; təpənin nümunəsi isə Gleixenberqdədir. Üçüncü yuxuda nəhayət Romadayam, yuxu mənə belə deyir. Amma təəssüf ki, heç də şəhər mənzərəsi olmayan, qara sulu kiçik bir çay görürəm; çayın bir tərəfində qara qayalar, digər tərəfində böyük ağ çiçəklərlə dolu çəmənliklər var. Zucker adlı bir bəyi (onu səthi tanıyıram) görürəm və şəhərə gedən yolu ondan soruşmağa qərar verirəm. Aydındır ki, oyandığımda görmədiyim bir şəhəri yuxuda görməyə çalışmaq mənim üçün nağıldır. Yuxunun landşaft mənzərəsini elementlərinə ayırsam, ağ çiçəklər mənə məlum olan Ravennaya işarə edir; Ravenna ən azı bir müddət İtaliyanın paytaxtı kimi Romadan üstün tutulmuşdu. Ravenna ətrafındakı bataqlıqlarda qara suyun ortasında ən gözəl su zanbaqları tapmışıq; yuxu onları çəmənliklərdə, Auszeedəki nərds kimi böyüdür, çünki o vaxtlar onları sudan çıxarmaq çox çətin idi. Su yaxınlığındakı qara qaya, Karlsbad yaxınlığındakı Tepl vadisini canlı xatırladır. “Karlsbad” mənə Zucker bəydən yolu soruşmağımın bu qəribə detalını izah etməyə imkan verir. Burada yuxunun toxunduğu materialda, çoxlu dərin, tez-tez acı həyat hikməti gizlədən və söhbətlərdə, məktublarda sitat gətirməyi xoşladığımız iki yumoristik yəhudi anekdotunu tanımaq olar. Onlardan biri "Konstitusiya" hekayəsidir: Məzmunu belədir ki, bir yoxsul yəhudi biletsiz Karlovi Varylara gedən sürətli qatara necə soxulur, sonra tutulur, hər yoxlamada qatardan qovulur və daha da sərt rəftarla qarşılaşır; nəhayət, əziyyət çəkdiyi dayanacaqların birində ona rast gələn bir tanışının hara getdiyi sualına cavab verir: "Konstitusiyam dözərsə — Karlovi Varylara." Yaxınlıqda yaddaşda başqa bir hekayə də dayanır: Fransız dilini bilməyən bir yəhudiyə Parisdə Rue Rişelyeyə gedən yolu soruşması tapşırılır. Paris də uzun illər boyu mənim həsrətimin məqsədi idi və Paris küçə daşlarına ilk dəfə ayaq basdığım zaman hiss etdiyim xoşbəxtliyi, digər arzularımın da reallaşacağına əmanət kimi qəbul etdim. Yolun soruşulması, həmçinin Romaya birbaşa işarədir, çünki məlumdur ki, bütün yollar Romaya aparır. Qeyd edək ki, Zucker adı yenə də Karlovi Varylara işarə edir; biz hamımız konstitusional xəstəlik olan diabetdən əziyyət çəkənləri ora göndəririk. Bu yuxunun səbəbi, Berlinli dostumun Pasxa bayramında Praqada görüşməyimiz təklifi idi. Onunla müzakirə etməli olduğum məsələlərdən "Zucker" və "Diabet" ilə əlaqəli daha bir əlaqə yaranacaqdı.⁶²

Sonuncu qeyd olunan yuxudan qısa müddət sonra dördüncü bir yuxu məni yenidən Romaya aparır. Gözümün önündə bir künc görürəm və orada bu qədər çox alman elanının yapışdırılmasına təəccüblənirəm. Bir gün əvvəl dostuma peyğəmbərcəsinə bir ön görmə ilə yazmışdım ki, Praqa alman piyadaları üçün çətin ki rahat bir qalma yeri olsun. Beləliklə, yuxu eyni zamanda onu Bohemiya şəhərində deyil, Romada görmək istəyini ifadə edir və çox güman ki, tələbəlik dövründən qalma maraq, Praqada alman dilinə daha çox dözümlülük göstərilməsi arzusunu da əks etdirir. Qeyd edim ki, çex dilini uşaqlıq illərimdə başa düşmüş olmalıyam, çünki slavyan əhalisi olan Moraviyada kiçik bir kənddə doğulmuşam. On yeddi yaşımda eşitdiyim bir çex uşaq şeiri yaddaşımda o qədər asanlıqla həkk olunub ki, mənası haqqında heç bir fikrim olmasa da, bu gün onu hələ də əzbərdən deyə bilirəm. Beləliklə, bu yuxular da həyatımın ilk illərinin təəssüratları ilə müxtəlif əlaqələrdən məhrum deyil.

Son İtaliya səyahətimdə, məni Trasimene gölü kənarından keçirən səyahətdə, nəhayət, Tiberi gördükdən və Romadan səksən kilometr uzaqda acı ilə geri döndükdən sonra, gənclik təəssüratlarından qidalanan əbədi şəhərə olan həsrətimi gücləndirən amili tapdım. Romadan keçərək Napoluya getmək planını nəzərdən keçirirdim ki, klassik yazıçılarımızdan birinin əsərində oxumuş olduğum bir cümlə ağıma gəldi: Romaya getmək planını qurduqdan sonra öz otağında daha həvəslə irəli-geri gəzən şəxsin kim olduğunu bilmək çətindir: müəllim Vinkelman, yoxsa sərkərdə Hannibal? Mən Hannibalın izlərini gəlmişdim; Romaya baxmaq mənə də ona olduğu qədər müqəssər deyildi və o da bütün dünya onu Romada gözləyərkən Kampaniyaya çəkilmişdi. Lakin bu bənzərliyə malik olduğum Hannibal gimnaziya illərimin sevimli qəhrəmanı idi; həmin yaşda çoxları kimi, mən də Pun müharibələri zamanı hisslərimi Romalılara deyil, Kartagoluya yönəltmişdim. Ali gimnaziya illərində ölkədən kənarda olan irqdən gəlməyin nəticələri haqqında ilk anlayış formalaşanda və yoldaşlar arasında antisemitizm təhrikləri mövqe tutmağa çağıranda, semit sərkərdənin fiquru mənim gözümdə daha da yüksəldi. Hannibal və Roma gənc üçün yəhudiliyin davamlılığı ilə katolik kilsəsinin təşkilatlanması arasındakı ziddiyyəti simvolizə edirdi. Antisemitizm hərəkatının o vaxtdan bəri ruhi həyatımızda qazandığı əhəmiyyət, həmin keçmiş dövrün fikirlərinin və hisslərinin sabitləşməsinə kömək etdi. Beləliklə, Romaya gəlmək arzusu yuxu həyatında bir örtük və digər bir neçə şiddətlə arzulanan istəklərin simvolu halına gəlib; bu istəklərin həyata keçirilməsində Punluğun davamlılığı və istisnalığı ilə işləmək istəyirsən və onların yerinə yetirilməsi, Hannibalın Romaya daxil olmaq istəyinin tale tərəfindən müvəqqəti olaraq eyni dərəcədə qorunmadığı kimi görünür.

Və indi bu bütün hisslərdə və yuxularda bu gün belə gücünü nümayiş etdirən uşaqlıq təcrübəsinə rast gəlirəm. Bu hissəni oxuduğum yazıçı Jean Paul olmalı idi. Atam məni gəzintilərinə götürməyə və bu dünya haqqında fikirlərini söhbətlərlə mənə açmağa başlayanda təxminən on və ya on iki yaşında idim. Bir dəfə mənə belə danışmışdı ki, onun gəldiyi dövrə nisbətən mən nə qədər yaxşı vaxtlara gəldiyimi göstərsin: Mən gənc oğlan ikən, sənin doğulduğun yerdə, şənbə günü küçədə gəzirdim, gözəl geyinmişdim, başımda yeni bir kürk papaq var idi. Birdən bir xristian gəldi, papağımı bir zərbə ilə çamurda saldı və qışqırdı: Yəhudi, piyada yolundan aşağı düş! “Sən nə etdin?” Cavab sakit şəkildə belə oldu: Mən araba yoluna çıxdım və papağı götürdüm. Bu, əlindən tutduğu kiçik məni aparan böyük, güclü adam üçün qəhrəmanlıq kimi görünmürdü. Məni qane etməyən bu vəziyyətə qarşı, hisslərimə daha uyğun gələn, Hannibalın atası Hamilkar Barkanın oğlunu evdəki məbədin qarşısında romalılardan qisas almağa and içdirdiyi səhnəni qoydum. O vaxtdan bəri Hannibal mənim fantaziyalarımda yer tutmuşdu.

Düşünürəm ki, kartacalı generala olan bu həvəsi uşaqlığımın daha da gerisinə izləyə bilərəm, belə ki, burada da yalnız artıq formalaşmış bir emosional əlaqənin yeni bir daşıyıcıya transferi söhbəti gedir. Oxumağı bacaran uşağın əlinə keçən ilk kitablardan biri Tiyerin “Konsulluq və İmperiyası” idi; xatırlayıram ki, taxta əsgərlərimin düz belinə imperator marşallarının adlarını yazdığım kiçik kağızlar yapışdırmışdım və o vaxtlar artıq Massena (yəhudi adı ilə Menasse) mənim açıq-aşkar sevimlim idi. (Bu üstünlük, yəqin ki, yüz il sonra eyni doğum tarixinin təsadüfən üst-üstə düşməsi ilə də izah oluna bilər.) Napoleon özü Alplardan keçid ilə Hannibala bağlanır. Və bəlkə də bu döyüşçü idealının inkişafı... Uşaqlıq dövrünə daha da geriyə, ilk üç ildə özündən bir yaş böyük bir oğlanla olan bəzən dostluq, bəzən döyüşkən münasibətlərin iki oyun yoldaşından zəif olanında yaratdığı istəklərə qədər izləmək olar.⁶³,⁶⁴

Yuxuların təhlilinə nə qədər dərinə getsən, uşaqlıq hadisələrinin izlərinə o qədər çox təsadüf edirsən ki, bu hadisələr yuxunun gizli məzmununda yuxu mənbəyi rolunu oynayır.

Biz eşitmişdik (S. 21) ki, yuxu xatirələri çox nadir hallarda qısaltılmamış və dəyişdirilməmiş şəkildə təkrarlayır ki, onlar tək başına manifest yuxu məzmununu təşkil etsinlər. Buna baxmayaraq, bu hadisənin bir neçə nümunəsi təsdiqlənib və mən onlara yenə də uşaq səhnələri ilə bağlı olan bir neçə yeni nümunə əlavə edə bilərəm. Xəstələrimdən birində bir yuxu cinsi bir hadisənin demək olar ki, təhrif edilməmiş təkrarını gətirdi və bu dərhal sadiq bir xatirə kimi tanındı. Bu xatirə ayıqlıqda heç vaxt tamamilə itirilməmişdi, lakin çox qaranlıqlaşmışdı və onun yenidən canlanması əvvəlki analitik işin uğuru idi. Yuxu görən on iki yaşında yataqda xəstə olan bir sinif yoldaşını ziyarət etmişdi, o, yəqin ki, təsadüfən yataqda hərəkət edərkən özünü açıb. Onun cinsiyyət orqanlarını görən zaman bir növ məcburiyyət hissi ilə özünü açdı və digərinin cinsiyyət orqanını tutdu, lakin o, istəksiz və təəccüblə ona baxdı, bundan sonra o, utandı və əl çəkdi. Bu səhnə iyirmi üç il sonra bir yuxuda, orada baş verən hisslərin bütün təfərrüatları ilə təkrarlandı, lakin yuxu görən aktiv rol əvəzinə passiv rol üstləndi, sinif yoldaşının şəxsiyyəti isə müasir dövrə aid bir şəxslə əvəz olundu.

Adətən, uşaq səhnəsi manifest yuxu məzmununda yalnız bir işarə ilə təmsil olunur və yuxudan yozum yolu ilə inkişaf etdirilməlidir. Belə nümunələrin təqdimatı çox inandırıcı ola bilməz, çünki bu uşaq hadisələri üçün adətən başqa heç bir təsdiq yoxdur; onlar erkən yaşlara təsadüf edirsə, xatirə tərəfindən artıq qəbul edilmir. Yuxulardan belə uşaq hadisələrinə nəticə çıxarmaq hüququ psixoanalitik işdə, birgə təsir etdikdə kifayət qədər etibarlı görünən bir sıra amillərdən irəli gəlir. “Yuxu yozumu” məqsədilə kontekstdən qoparılmış belə uşaq hadisələrinə geri qayıdışlar, yəqin ki, az təsir edəcək, xüsusilə də yozumun əsaslandığı bütün materialı təqdim etmədiyim üçün. Lakin mən bu təqdimatdan imtina etmək istəmirəm.

Xəstələrimdən birinin bütün yuxuları “qovulan” xarakter daşıyır; o, vaxtı çatdırmaq, qatarı qaçırmamaq və s. üçün özünü tələsdirir. Bir yuxuda qadın dostunu ziyarət etməlidir; anası ona getməli, piyada getməməli olduğunu deyib; lakin o, qaçır və davamlı olaraq yıxılır. Analiz zamanı üzə çıxan material uşaqlıqda edilən oyun və əyləncələri xatırlamağa imkan verir (Vyana sakinlərinin “Hetz” dedikləri məlumdur) və xüsusilə bir yuxu üçün uşaqlar arasında populyar olan zarafatı, “İnək qaçdı, ta ki yıxılana qədər” cümləsini tək bir söz kimi tez tələffüz etmək zarafatını, ki bu da yenə bir “oyun”dur, əsas götürməyə imkan verir. Bu kiçik dostlar arasında edilən bütün zərərsiz oyun və əyləncələr xatırlanır, çünki onlar daha az zərərsiz olan digərlərini əvəz edirlər.

II

Digər bir qadının yuxusu belədir: O, içərisində müxtəlif maşınların dayandığı böyük bir otaqdadır, təxminən ortopedik müalicə mərkəzini necə təsəvvür edirsə, elə belə. O, mənim vaxtımın olmadığını və müalicəni beş digər nəfərlə eyni vaxtda aparmalı olduğunu eşidir. Lakin o, etiraz edir və ona ayrılmış döşəyə — və ya nə olursa olsun — uzanmaq istəmir. O, küncdə dayanır və mənim “bu doğru deyil” deməmi gözləyir. Digərlər isə ona gülürlər, onun bu hərəkətlərinin sadəcə qəribəlik olduğunu deyirlər. Yanında, sanki bir çox kiçik kvadratlar çəkirmiş kimi. Bu yuxu məzmununun birinci hissəsi müalicəyə və mənim üzərimə transferə bağlıdır. İkinci hissə uşaqlıq səhnəsinə işarə edir; döşəyin qeyd edilməsi ilə bu iki hissə bir-birinə birləşdirilir. Ortopedik müalicə mərkəzi mənim sözlərimə əsaslanır, orada mən onun müalicəsini müddəti və mahiyyəti baxımından ortopedik müalicə ilə müqayisə etmişdim. Mən müalicənin əvvəlində ona müvəqqəti olaraq az vaxt ayırdığımı, lakin sonra ona gündəlik tam bir saat həsr edəcəyimi bildirməli idim. Bu, onun içindəki köhnə həssaslığı oyatdı, bu isə histeriyaya meylli uşaqların əsas xarakter cəhətidir. Onlar sevgiyə doymazdırlar. Mənim xəstəm altı bacı-qardaşdan ən kiçiyi idi (buna görə də: beş digəri ilə birlikdə) və beləliklə atanın sevimlisi idi, lakin görünür, sevimli atasının ona hələ də kifayət qədər vaxt və diqqət ayırmadığını düşünürdü. Onun mənim “bu doğru deyil” deməmi gözləməsinin aşağıdakı mənşəyi var: Kiçik bir tərzi oğlan ona bir paltar gətirmişdi, o da pulu ona vermişdi. Sonra o, ərinə pulu itirsə, onu yenidən ödəməli olub-olmayacağını soruşdu. Əri, onu qıcıqlandırmaq üçün, bəli cavabını verdi (yuxu məzmunundakı qıcıqlandırma), o da yenidən və yenidən soruşdu və nəhayət onun “bu doğru deyil” deməsini gözlədi. İndi latent yuxu məzmunu üçün belə bir fikir quraşdırıla bilər: Əgər mən ona ikiqat vaxt ayırsam, ikiqat ödəməli olarmı? Bu fikir xəsis və ya murdardır. (Uşaqlıq dövrünün murdarlığı yuxuda çox vaxt pul xəsisliyi ilə əvəz olunur; “murdar” sözü burada körpü rolunu oynayır.) Əgər bütün bunlar “mənim deməmi gözləmək” və s. ilə bağlıdırsa, “murdar” sözünü yuxuda təsvir etmək lazımdırsa, bu, küncdə dayanmaq və döşəyə uzanmamaq ilə uyğun gəlir, çünki bu, uşaqlıq səhnəsinin bir hissəsidir, orada o, döşəyi murdarlamışdı və cəza olaraq küncdə dayandırılmışdı, atasının onu artıq sevməyəcəyi, bacı-qardaşlarının ona güləcəyi və s. təhdidləri altında. Kiçik kvadratlar onun kiçik bacısının qızına işarə edir, o, ona hesab sənətini göstərmişdi, təxminən doqquz kvadratda rəqəmləri elə yazmaq olar ki, bütün istiqamətlərdə cəmi on beş versin.

III

Bir kişinin yuxusu: O, iki oğlanın dalaşdığını görür, konkret olaraq çərçivəçi uşaqlar, ətrafdakı alətlərdən belə nəticə çıxarır; oğlanlardan biri digərini yerə yıxıb, yerə yıxılan oğlanın mavi daşlı sırğaları var. O, qaldırdığı çubuqla cinayətkarın arxasınca qaçır, onu cəzalandırmaq üçün. Bu oğlan taxta çitinin yanında dayanan bir qadının yanına qaçır, sanki onun anası imiş kimi. Bu, gündəlik işçi qadındır və yuxu görəndən arxasını çevirir. Nəhayət, o, dönür və ona dəhşətli baxışla baxır, elə ki, o, qorxub qaçar. Onların gözlərində alt kirpikdən qırmızı ətin irəli çıxdığı görünür.

Yuxu, əvvəlki günün trivial hadisələrini bolca istifadə etmişdir. O, dünən həqiqətən küçədə iki oğlan görmüşdür, onlardan biri digərini yerə yıxmışdır. Barışdırmaq üçün yaxınlaşdıqda, onlar qaçmağa başladılar. — Faßbinderknaben: yalnız sonrakı bir yuxu ilə izah olunur, onun təhlilində o, bu ifadəni istifadə edir: Façın dibini qırmaq. — Onun müşahidəsinə görə, mavi daşlı sırğaları əsasən fahişələr taxır. — Beləliklə, iki oğlan haqqında məlum bir klapphorn versiyası uyğun gəlir: Digər oğlanın adı Mari idi (yəni, o, qız idi). — Ayaqda duran qadın: İki oğlanla olan səhnədən sonra o, Dunay sahilində gəzdi və oradakı tənhalıqdan istifadə edərək taxta hasara qarşı sidik çıxardı. Daha sonra yolunda ona ləyaqətli geyinmiş yaşlı bir xanım çox mehriban gülümsədi və ona ünvan kartını vermək istədi.

Qadın yuxuda elə durur ki, o, sidik çıxararkən belə durur, buna görə də söhbət sidik çıxaran bir qadından gedir və buna dəhşətli "görüntü" aiddir, qırmızı ətin irəli çıxması, bu yalnız çömərkən açılan cinsiyyət orqanlarına aid ola bilər, uşaqlıqda görülən bu orqanlar, sonrakı xatirələrdə "vəhşi ətdə", "yarada" yenidən ortaya çıxır. Yuxu, kiçik oğlanın kiçik qızların cinsiyyət orqanlarını görə bildiyi iki hadisəni birləşdirir, yerə yıxılma və sidik çıxarma zamanı, və digər kontekstdən göründüyü kimi, o, bu hadisələr zamanı oğlanın göstərdiyi cinsi marağa görə atanın cəzası və ya təhdidi haqqında xatirəni qoruyur.

IV

Uşaqlıq xatirələrinin tam bir məcmusu, bir fantaziya ilə zəruri şəkildə birləşdirilmiş, aşağıdakı yaşlı bir xanımın yuxusunun arxasında tapılır.

O, sifarişlər yerinə yetirmək üçün tələsik evdən çıxır. Grabendə o, sanki yıxılmış kimi dizləri üstünə çökür. Çoxlu adam onun ətrafında toplanır, xüsusilə fiaker sürücüləri; amma heç kim ona qalxmağa kömək etmir. O, çoxlu boş cəhd edir; nəhayət, müvəffəqiyyətli olmalıdır, çünki onu bir fiakerə oturdurlar, o, onu evə aparmalıdır, pəncərədən ona böyük, ağır dolu bir səbət atılır (alış-veriş səbətinə bənzər).

Bu, uşaqlıqda tələsdiyi kimi, yuxularında həmişə tələsdirilən eyni qadındır. Yuxunun ilk vəziyyəti açıq şəkildə yıxılmış bir atın görüntüsündən götürülmüşdür, həmçinin "çöküş" at yarışlarına işarə edir. O, gənclik illərində at minən idi, daha gənc yaşlarında ehtimal ki, at da idi. Yıxılmağa, portiernin on yeddi yaşlı oğlunun küçədə epileptik tutmalarla tutulub, arabada evə gətirilməsi haqqında ilk uşaqlıq xatirəsi aiddir. Bunu o, əlbəttə ki, yalnız eşitmişdir, amma epileptik tutmalar, "yıxılan" haqqında təsəvvür onun fantaziyası üzərində böyük güc qazanmış və sonradan onun öz histerik tutmalarının formasına təsir etmişdir. — Əgər bir qadın yıxılma haqqında yuxu görürsə, bunun adətən cinsi mənası var, o, "düşmüş qadın" olur; bizim yuxumuz üçün bu yozum ən az şübhəli olacaq, çünki o, Grabendə yıxılır, Vyananın fahişəliyin korso kimi tanınan həmin yerində. Alış-veriş səbəti birdən çox yozum verir; səbət kimi o, əvvəlcə tələblərinə payladığı və sonra, öz fikrincə, özünün də götürdüyü çoxlu səbətləri xatırladır. Buna da heç kimin ona qalxmağa kömək etmək istəməsi aiddir, bunu o, özünün rədd edilməsi kimi şərh edir. Bundan əlavə, alış-veriş səbəti, təhlil artıq tanıdığı fantaziyaları xatırladır, onlarda o, öz statusundan çox aşağı evlənmiş və indi özünün bazara alış-verişə getdiyi görünür. Nəhayət, alış-veriş səbəti bir xidmətçi şəxsin əlaməti kimi yozula bilər. Buna oğurladığına görə işdən qovulan bir aşpaz haqqında digər uşaqlıq xatirələri də əlavə olunur; o da belə dizləri üstünə çöküb yalvarmışdır. O, o vaxt on iki yaşında idi. Sonra evin fiaker sürücüsü ilə əlaqə qurduğuna görə işdən qovulan bir otaq qulluqçusu haqqında xatirə; əlbəttə, sonradan o, onunla evləndi. Bu xatirə bizə yuxudakı fiaker sürücüsü üçün bir mənbə verir (real həyatda düşmüş qadına kömək etməyən sürücülərdən fərqli olaraq). Lakin hələ də səbətin pəncərədən atılmasını izah etmək lazımdır. Bu, ona dəmir yolda bagajın göndərilməsini, kənddəki “pəncərədən danışmağı” və kənddəki qalma haqqında kiçik təəssüratları xatırladır; məsələn, bir bəyin bir xanımın otağına pəncərədən mavi gavalı atması, ya da kiçik bacısının pəncərədən otağa baxan keçən bir axmaqdan qorxması. Və indi arxada on yaşından qaranlıq bir xatirə canlanır: kənddə evin xidmətçisi ilə eşq səhnələri oynayan bir mürebbiyə haqqında; uşaq bunun bir hissəsini sezmiş ola bilər və o, sevgilisi ilə birlikdə “göndərildi”, “qovuldu” (yuxuda əksinə: “içəri atıldı”); biz bu hekayəyə bir neçə digər yoldan da yaxınlaşmışdıq. Vyanada xidmətçi şəxsin bagajı, çamadanı, təhqiredici şəkildə “yeddi gavalı” adlandırılır. “Yeddi gavalını yığ və get.” Təhlili qaranlıq və ya artıq xatırlanmayan, çox vaxt həyatın ilk üç ilindən olan uşaq təəssüratlarına aparan xəstələrin yuxuları haqqında mənim kolleksiyamda təbii ki, zəngin ehtiyat var. Lakin onlardan ümumiyyətlə yuxu üçün keçərli olan nəticələr çıxarmaq çətindir; çünki burada müntəzəm olaraq nevrozlu, xüsusilə histerik şəxslər söhbət gedir və bu yuxularda uşaq səhnələrinə düşən rol, yuxunun mahiyyəti ilə deyil, nevrozun təbiəti ilə şərtlənə bilər. Bununla belə, ağır əziyyət əlamətləri səbəbindən deyil, öz “yuxularımın” yozumunda mənə də eyni dərəcədə tez-tez rast gəlinir ki, latent yuxu məzmununda gözləmədən bir uşaq səhnəsinə rast gəlirəm və bütün bir yuxular seriyası birdən-birə uşaq təcrübəsindən çıxan yollara yönəlir. Buna misallar artıq gətirmişəm və müxtəlif münasibətlərlə daha çox misal gətirəcəyəm. Bəlkə də bu bölməni, son zamanların səbəbləri və uzun müddət unudulmuş uşaq təcrübələrinin birlikdə yuxu mənbələri kimi çıxış etdiyi bir neçə yuxunun təqdimatından daha yaxşı bitirə bilmərəm.

1) Səyahət etdikdən, yorğun və ac qarnımla döşəyə uzandıqdan sonra, yuxuda həyatın böyük ehtiyacları özünü göstərir və mən yuxu görürəm: Mən özümə unlu yemək verilməsi üçün mətbəxə gedirəm. Orada üç qadın dayanır, onlardan biri qadın ev sahibəsidir və əlində bir şeyi çevirir, sanki köftə hazırlayır. O, bitirənə qədər gözləməli olduğumu cavab verir (sözlə aydın deyil). Mən səbirsizlənirəm və təhqir olunmuş halda gedirəm. Mən üst paltar geyinirəm; sınadığım birinci paltar mənə çox uzundur. Mən onu yenidən çıxarıram, onun kürk astarlı olmasına bir az təəccüblənirəm. Geyindiyim ikinci paltarda türk naxışlı uzun bir zolaq var. Uzun üzlü və qısa sivri saqqallı bir yad adam gəlir və onu özününküyə aid edərək mənim geyinməyimə mane olur. Mən ona paltarın başdan-başa türk naxışlı olduğunu göstərirəm. O soruşur: Türk (naxışları, zolaqları...) sizi nə maraqlandırır? Lakin sonra biz bir-birimizlə tamamilə mehriban oluruq.

Bu yuxunun təhlilində mənə tam gözlənilmədən, bəlkə də on üç yaşımda oxuduğum, yəni birinci cildin sonu ilə başladığım ilk roman ağlıma gəlir. Romanın və müəllifinin adını heç vaxt bilməmişəm, amma sonu indi mənə canlı xatirədir. Qəhrəman dəli olur və həyatında ona ən böyük xoşbəxtlik və bədbəxtlik gətirən üç qadın adını daim təkrarlayır. Pelagiya bu adlardan biridir. Hələ bu fikir ilə təhlildə nə edəcəyimi bilmirəm. Birdən üç qadının yanına insanın taleyini toxuyan üç taley toxuyan qadın (Parca) canlanır və mən bilirəm ki, yuxudakı üç qadından biri, ev sahibəsi, həyatı verən anadır, bəzən, mənim halımda olduğu kimi, diri insana ilk qidanı da verir. Qadın sinəsində sevgi və aclıq görüşür. Gənc bir adam, hekayəyə görə, qadın gözəlliyinin böyük pərəstişkarına çevrilmişdi, bir dəfə onu uşaq ikən əmizdirmiş gözəl dadının söhbət açıldığı zaman belə demişdi: o vaxt yaxşı fürsətdən daha yaxşı istifadə etmədiyi üçün təəssüf hissi keçirirdi. Mən psixonevrozların mexanizmindəki sonradan gəlmə anını izah etmək üçün bu hekayədən istifadə etməyə adət etmişəm. — Deməli, Parkalardan biri, sanki köftə hazırlayarmış kimi, avuçlarını bir-birinə sürtür. Fateylər üçün belə qəribə bir məşğuliyyət, izahat tələb edir! Bu izahat indi başqa və daha erkən bir uşaqlıq xatirəsindən gəlir. Altı yaşım olanda və anamdan ilk dərsimi alanda, torpaqdan yaradıldığımızı və buna görə də torpağa qayıtmalı olduğumuza inanmalı idim. Lakin mənə bu xoş gəlmirdi və bu təlimə şübhə edirdim. Anam avuçlarını bir-birinə sürtürdü — köftə hazırlayarkən olduğu kimi, yalnız aralarında xəmir yox idi — və mənə sürtünmə nəticəsində düşən qara rəngli epidermis qabıqlarını, bizim yaradıldığımız torpağın nümunəsi kimi göstərdi. Bu gözlə görülən nümayişə olan təəccübüm sonsuz idi və sonralar sözlərlə eşitəcəyim şeyə razı oldum: 'Təbiətə bir ölüm borcludursan!' Deməli, bunlar həqiqətən Parkalardır; uşaqlıq illərində ac olanda tez-tez etdiyim kimi, onların yanına mətbəxə gedirəm, anam isə ocağın yanında mənə nahar hazır olana qədər gözləməyi tapşırırdı. Və indi köftələr! Universitet müəllimlərimdən ən azı biri, xüsusilə də histoloji biliklərimi (epidermis) ona borclu olduğum müəllim, Köftə adını eşidəndə, əsərlərində plagiat etdiyi üçün cəzalandırmağa məcbur olduğu bir şəxsi xatırlayacaq. Plagiat etmək, başqasına məxsus olsa belə, əldə edilə bilən şeyi mənimsəmək, yuxunun ikinci hissəsinə, mənə bir müddət auditoriyalarda fəaliyyət göstərən 'Fövqəl-Mən' kimi davranıldığı hissəyə açıq şəkildə yol açır. Mən 'plagiat' ifadəsini niyyətsiz şəkildə yazdım, çünki mənə təqdim olundu və indi görürəm ki, o, manifest yuxu məzmununun müxtəlif hissələri arasında körpü rolunu oynaya bilər. Assosiasiya zənciri Pelagi—Plagiat—Plagiostomlar! (Köpəkbalığı)—Balıq qovuğu köhnə romanı Köftə işi ilə və açıq şəkildə cinsi texnikanın bir aləti olan üst paltarlarla birləşdirir. (Bax: Maurisin Kilo—Lotto haqqında yuxusu, s. 62.) Bu, çox məcburi və mənasız bir əlaqədir, lakin yuxu işlənməsi tərəfindən artıq qurulmasaydı, ayıq halda qura bilməyəcəyim bir əlaqə deyil. Bəli, əlaqələri məcbur etmək tələsinə sanki heç nə müqəddəs deyilmiş kimi, bahalı 'Körpü' adı (söz körpüsünə yuxarıda baxın) mənə şagird olaraq ən xoş saatlarımı keçirdiyim, digər hallarda tam ehtiyacsız ('Beləcə, hikmətin döşlərinə hər gün daha çox həvəs göstərəcəksiniz') və yuxu gördüyüm müddətdə məni narahat edən istəklərlə tam ziddiyyət təşkil edən eyni institutu xatırlatmaq üçün xidmət edir. Və nəhayət, adı yenə yeməli bir şeyə (Fleyşl, Köftə kimi) bənzəyən başqa bir əziz müəllimin xatirəsi, həmçinin mənim rol oynadığım kədərli bir səhnə (ana — meyxanaçı), əqli pozğunluq (roman) və latın mətbəxindən aclığı aradan qaldıran bir vasitə — kokain ortaya çıxır.⁶⁵,⁶⁶

Beləliklə, mən dolambaçlı düşüncə yollarını davam etdirə və təhlildə çatışmayan yuxu hissəsini tam izah edə bilərdim, lakin tələb etdiyi şəxsi qurbanlar çox böyük olduğu üçün bunu etməməliyəm. Mən yalnız, əsas yuxu düşüncələrindən birinə birbaşa apara bilən iplərdən birini götürürəm. Uzun üzlü və sivri saqqallı, məni geyinməkdən saxlamaq istəyən yad adam, Spalatoda bir tacirin xüsusiyyətlərini daşıyır, həmin tacirdən arvadım çoxlu türk parçaları almışdı. Onun adı Popoviç idi, şübhəli bir ad, həm də humorist Ştettenheima işarəli bir qeyd üçün səbəb olmuşdu. ('O, mənə adını dedi və utana-utana əlimi sıxdı.') Belə ad oyunlarının uşaq xasiyyəti olduğunu mübahisəsiz iddia etmək olar; mən bu xasiyyətdə olsam da, bu bir qisas aktıdır, çünki mənim öz adım sayısız dəfə belə axmaq zarafatlara qurban düşmüşdür. Göte bir dəfə qeyd edir ki, insan öz adı ilə dərisi ilə olduğu kimi bütövləşdiyi üçün ona nə qədər həssasdır, Herder onun adına şeir yazanda:⁶⁷

"Tanrılardan soyu gələn, Gotlardan və ya Kotedən" — "Beləliklə, sizin tanrı bütləriniz də toz olar."

Qeyd edirəm ki, adların sui-istifadəsinə aid bu sapma yalnız bu şikayətə hazırlıq etməli idi. Amma burada dayanaq. — Spalatodakı alış-veriş mənə Katarodakı başqa bir alış-verişi xatırladır, orada mən həddindən artıq ehtiyatlı idim və gözəl əldə etmələr üçün fürsəti qaçırdım. (Şərhçinin yanındakı fürsəti qaçırdı, bax 0.) Yuxu düşüncələrindən biri, yuxu görənə aclıq tərəfindən təlqin edilən, belədir: Heç nəyi əldən verməmək lazımdır, əldə edilə bilən hər şeyi götürmək lazımdır, hətta kiçik bir haqsızlıq da onu müşayiət etsə belə; heç bir fürsəti əldən verməmək lazımdır, həyat çox qısadır, ölüm qaçılmazdır. Çünki bu eyni zamanda cinsi məna da daşıyır və istək haqsızlıq qarşısında dayanmaq istəmədiyi üçün, bu "carpe diem" senzuradan qorxmalı və özünü bir yuxunun arxasında gizlətməlidir. Buna əlavə olaraq, yuxu görənə yalnız mənəvi qidanın kifayət etdiyi dövrün xatirəsi, bütün saxlayıcılar və hətta iyrənc cinsi cəzalarla hədələmələr də daxil olmaqla, bütün əks düşüncələr söz alır.

II) İkinci bir yuxu daha uzun bir ön məlumat tələb edir:

Mən Auszeeyə tətil səyahətimi başlamaq üçün Qərb Vağzalına getmişdim, lakin daha tez yola düşən İşl qatarına minmək üçün artıq platformaya gedirdim. Orada yenidən İşl-ə imperatora gedən Qraf Tunu görürəm. O, yağmura baxmayaraq açıq vaqonla gəlmişdi, yerli qatarlar üçün giriş qapısından birbaşa çıxmışdı və onu tanımayan və biletini almaq istəyən qapıçıya qısa bir əl hərəkəti ilə, heç bir izahat vermədən, özündən uzaqlaşdırmışdı. O, İşl qatarında yola düşdükdən sonra, mən platformanı tərk etməli və gözləmə zalına qayıtmalı idim, lakin qalmağıma icazə verilməsi üçün çətinliklə özümü təsdiqlədim. Vaxtımı kimin gələcəyini, himayə yolu ilə birinci sinif vaqon yerini təyin etdirmək üçün kimin gəldiyini izləməklə keçirirdim; sonra səs-küy qaldırmağı, yəni bərabər hüquq tələb etməyi qərarlaşdırdım. Bu vaxt özümə bir şey oxuyuram, sonra bunun Figaronun Toyundan olan ariya olduğunu tanıyıram:

Əgər Qraf bir rəqs cəhd etmək istəsə, bir rəqs cəhd etmək, Sadəcə desin, mən ona birini çalarım.

(Başqası mahnını bəlkə tanımayacaqdı.)

Bütün axşam ərzində mən şən, mübahisəçi bir ruh halında olmuşdum, qulluqçulara və arabaçıya istehza etmişdim, ümid edirəm ki, onlara əziyyət vermədən: indi ağlımdan Figaronun sözlərinə uyğun gələn və Beaumarchaisin komediyası haqqında xatirəyə, Comédie Françaisedə tamaşasını gördüyüm komediyaya aid olan bir çox cəsarətli və inqilabi düşüncələr keçir. Doğulmaq zəhmətini çəkmiş böyük ağalar haqqında söz; Qraf Almavivanın Susannaya qarşı tətbiq etmək istədiyi ağa hüququ; Qraf Tunun adını Qraf Heçnəetməyən adlandıraraq, bizim pis müxalifətçi 'gündəlik yazıçılar'ın onunla etdikləri zarafatlar. Mən ona həqiqətən qısqanmıram; o, indi imperatora ağır bir yol gedir və mən əsl Qraf Heçnəetməyənam; mən tətilə gedirəm. Buna əlavə olaraq, tətil üçün bir çox əyləncəli qərarlar. İndi mənə tibbi imtahanlarda hökumət nümayəndəsi kimi tanınan bir cənab gəlir və bu roldakı xidmətlərinə görə ona "hökumət yoldaşı" adlı iltifatlı ləqəb qazanmışdır. O, rəsmi statusuna istinad edərək birinci sinif yarım vaqon tələb edir və mən məmurun başqasına dediyini eşidirəm: Yarım Birinci ilə bu cənabı haraya yerləşdirək? Yaxşı bir imtiyaz; mən birinci sinifimi tam ödəyirəm. Sonra mən də özüm üçün bir vaqon alıram, lakin davamlı bir vaqonda deyil, belə ki, gecə boyu mənə tualet mövcud deyil. Məmur şikayətim nəticə vermir; mən ona təklif edərək qisasımı alıram, bu vaqonda ən azı döşəmədə bir dəlik açdırılsın, sərnişinlərin ehtiyacları üçün. Mən həqiqətən də səhər saat 3:45-də sidik tələsi ilə aşağıdakı yuxudan oyandım:

İnsan izdihamı, tələbələr yığıncağı. — Bir qraf (Tun və ya Taaffe) danışır. Almanlar haqqında bir şey deməyə çağırıldıqda, onların sevimli çiçəyi kimi atayağı otunu alayçı jestlə izah edir və sonra düymə deşiyinə parçalanmış bir vərəq, əslində buruq bir vərəq skeletini bənzər bir şey taxır. Mən qəzəblənirəm, yəni qəzəblənirəm!, lakin yenə də bu mənim mövqeyimə təəccüblənirəm. Sonra daha qeyri-müəyyən: Sanki bu, girişləri tutulmuş və qaçmaq lazım olan akt zalıdır. Mən qəhvəyi ilə bənövşəyi rəng arasında mebelləri olan, açıq-aydın dövlət otaqları olan bir sıra gözəl təchiz edilmiş otaqların arasından yol açıram və nəhayət, yaşlı, şişman bir qadın olan bir evdar qadının oturduğu bir dəhlizə çıxıram. Onunla danışmaqdan qaçıram; lakin o, görünür, məni buradan keçməyə haqlı sayır, çünki lampa ilə mənimlə getməli olub-olmadığını soruşur. Mən ona işarə edirəm və ya deyirəm ki, pilləkəndə dayanıb qalsın və bu zaman son nəzarətdən qaçdığım üçün özümü çox ağıllı hiss edirəm. Beləliklə, mən aşağıda oluram və getdiyim dar, dik qalxan bir yol tapıram.⁶⁸

Yenidən qeyri-müəyyən... Sanki indi, əvvəllər evdən çıxmaq kimi, şəhərdən çıxmaq ikinci vəzifəsi gəlir. Mən bir at arabası içindəyəm və ona bir dəmiryol stansiyasına getmək tapşırığı verirəm. 'Dəmiryol xətti boyunca sizinlə gedə bilmərəm', o, sanki mən onu həddindən artıq yormuşam kimi etiraz etdikdən sonra deyirəm. Bu zaman sanki mən artıq onunla, adətən dəmiryolu ilə gedilən bir məsafəni qət etmişəm. Stansiyalar tutulub; Kremsə və ya Znaimə getməli olmağımı düşünürəm, lakin orada sarayın olacağını düşünürəm və Qrats və ya buna bənzər bir şey üçün qərar verirəm. İndi şəhər tramvayına bənzər bir vaqonda oturmuşam və düymə deşiyimdə, insanlara çox diqqət çəkən, sərt parçadan bənövşəyi-qəhvəyi bənövşə çiçəkləri olan qəribə toxunmuş uzun bir şey var. Burada səhnə kəsilir.

Mən yenidən stansiya qarşısındayam, lakin yaşlı bir bəylə birlikdə, tanınmaz qalmaq üçün bir plan uydururam və bu planı artıq icra edilmiş görürəm. Düşünmək və yaşamak sanki bir şeydir. O, ən azı bir gözü ilə korluq edir və mən ona kişilərə aid sidik şüşəsi tutam (biz şəhərdə bunu almaq məcburiyyətində qalmışdıq və ya alırıq). Beləliklə, mən bir xəstə baxıcısıyam və ona şüşəni verməliyəm, çünki o, kordur. Konduktor bizi belə görəndə, bizi diqqət çəkmədən qaçmağa icazə verməlidir. Bu zaman müvafiq şəxsin mövqeyi və sidik edən cinsiyyət orqanı plastik olaraq görülür. Bundan sonra sidik gəlməsi ilə oyandım.

Bütün yuxu, xatirəsi 1898-ci ilin yubileyi ilə yenilənmiş 1848-ci il inqilab ilinə, üstəlik tələbə lideri Fişhofun istirahət məskəni olan Emmersdorfu tanıdığım Vaşau bölgəsinə kiçik bir səyahət sayəsində yuxugörəni daşıyan bir fantaziya təəssüratı yaradır; yuxunun manifest məzmunundakı bəzi cizgilər buna işarə edə bilər. (Bir səhvdir, amma bu dəfə bir səhv deyil!) Sonradan Emmersdorfun Vaşau bölgəsindəki eyni adlı inqilabçı Fişhofun sığınacağı ilə eyni olmadığını sezdim. Düşüncə əlaqəsi məni İngiltərəyə, Lord Tenissonun şeirinin başlığına uyğun olaraq həyat yoldaşına zarafatla 'Əlli il əvvəl' deməyə adət etdiyi, uşaqların isə bunu 'On beş il əvvəl' kimi düzəltməyə öyrəşdiyi qardaşımın evinə aparır. Qraf Tunun görünüşünün yaratdığı düşüncələrə bağlanan bu fantaziya, İtalyan kilsələrinin arxasındakı bina ilə orqanik əlaqəsi olmayan ön fasadları kimidir; lakin bu fasadlardan fərqli olaraq, o, qüsurlu, qarışıqdır və daxili hissələr çox yerlərdən önə çıxır. Yuxunun ilk vəziyyəti, mənim onlara ayıra biləcəyim bir neçə səhnədən qaynaqlanır. Yuxuda qrafın təkəbbürlü mövqeyi, on beş yaşımdakı gimnaziya səhnəsindən kopyalanmışdır. Biz xoşagəlməz və cahil bir müəllimə qarşı sui-qəsd təşkil etmişdik; bu sui-qəsdin ruhu, o vaxtdan bəri İngiltərə Kralı VIII Henriyi nümunə götürmüş kimi görünən bir həmyerli idi. Əsas zərbənin rəhbərliyi mənə düşdü və Dunay çayının Avstriya üçün əhəmiyyəti haqqında (Vaşau!) müzakirə, açıq etirazın baş verdiyi səbəb oldu. Sui-qəsdçilərdən biri, diqqət çəkən uzunluğuna görə 'Zərafə' adlandırdığımız, bizim tək aristokrat həmyerlimiz idi; o, alman dili professoru olan məktəb tiranı tərəfindən sorğu-sual edilərkən, yuxudakı qraf kimi dayanmışdı. Sevimli çiçəyi izah etmək və yenə bir çiçək olması lazım olan bir şeyi (eyni gün bir dostuma apardığım orkideylə və üstəlik Yeriho gülünü xatırladan) düymə deşiyinə soxmaq, Şekspirin kral dramalarından, qırmızı və ağ gül vətəndaş müharibəsini açan səhnəni açıq şəkildə xatırladır; VIII Henrinin adı bu reminissensiyaya yol açmışdır. Sonra güllərdən qırmızı və ağ qərənfillərə keçmək uzaq deyil. (Təhlildə iki kiçik şeir araya girir, biri alman, digəri ispan dilində: Güllər, lalələr, qərənfillər, bütün çiçəklər solur. — Isabelita, no llores, que se marchitan las flores. İspanca hissə «Figaro»dan gəlir.) Ağ qərənfillər bizdə Vyanada antisemitlərin, qırmızı qərənfillər isə sosial-demokratların rəmzinə çevrilmişdir. Arxasında gözəl Saksoniya torpağında (Anqelsaksoniya) qatar səyahəti zamanı antisemit bir çağırışın xatirəsi var. İlk yuxu vəziyyətinin tərkib hissələrini verən üçüncü səhnə, mənim ilk tələbəlik dövrümə təsadüf edir. Alman tələbə dərnəyində fəlsəfənin təbiət elmləri ilə münasibəti haqqında müzakirə gedirdi. Materialist təlimlə dolu yaşıl bir gənc olaraq, son dərəcə birtərəfli bir mövqeyi müdafiə etmək üçün irəli atıldım. O vaxt, o vaxtdan bəri insanları idarə etmək və kütlələri təşkil etmək qabiliyyətini sübut etmiş, üstəlik heyvanlar aləmindən bir ad daşıyan, daha üstün yaşlı bir həmyerli ayağa qalxdı və bizi ciddi şəkildə alçaltdı; o da gəncliyində donuzları otardığını və sonra peşman olaraq ata evinə qayıtdığını dedi. Mən qızışdım (yuxudakı kimi), çox kobud oldum və cavab verdim ki, onun donuzları otardığını bildiyim vaxtdan bəri onun sözlərinin tonuna artıq təəccüblənmirəm. (Yuxuda alman millətçi hisslərimə təəccüblənirəm.) Böyük qalmaqal; mənə çox tərəfdən sözlərimi geri götürməyi təklif etdilər, amma mən möhkəm qaldım. Təhqir edilən şəxs, ona edilən çağırış tələbini qəbul etməyəcək qədər ağıllı idi və məsələni öz axarına buraxdı.

Yuxu səhnəsinin qalan elementləri daha dərin qatlardan gəlir. Qrafın 'Huflattich' elan etməsi nə deməkdir? Burada assosiasiya zəncirimi sorğulamalıyam. Huflattich — lattice — salat — salat iti (özünün belə yemədiyi şeyi başqalarına verməyən it). Burada söyüş sözlərinin ehtiyatını görürük: jiraf, donuz, dişi donuz, it; mən ad vasitəsilə də eşşəyə çatmağı və bununla da akademik müəllimə istehza etməyi bacarardım. Bundan əlavə, mən Huflattich sözünü — düzgün olub-olmadığını bilmirəm — “pisse-en-lit” kimi tərcümə edirəm. Bu məlumat mənə Zolanın “Germinal” romanından gəlir, orada uşaqlardan belə bir salat gətirmələri tələb olunur. İt — chien — adında böyük ehtiyac funksiyasına (chier, kiçik ehtiyac üçün pisser kimi) işarə var. İndi biz tezliklə üç aqreqat halının hamısında ədəbsiz olanı bir arada görəcəyik; çünki eyni “Germinal”da, gələcək inqilabla kifayət qədər məşğul olan kitabda, qaz formalı ifrazatların, yəni qazların (flatus) istehsalı ilə bağlı olduqca xüsusi bir yarış təsvir olunur. Və indi qeyd etməliyəm ki, bu flatusa gedən yol uzun müddətdir hazırlanıb: çiçəklərdən başlayaraq, ispan şeiri, Isabelita, Isabella və Ferdinand, VIII Henri, İngiltərə tarixi, Armadanın İngiltərəyə qarşı mübarizəsi, onun qələbə ilə bitməsindən sonra ingilislərin fırtına küləyi ispan donanmasını səpələdiyi üçün “Flavit et dissipati sunt” yazılı medal basdırdıqları mərhələdən keçir. Lakin mən bu şüarı, əgər histeriyaya olan baxışım və müalicəm haqqında ətraflı məlumat verməyə nail olsam, “Terapiya” fəslinin yarımşərti başlığı kimi istifadə etməyi düşünürdüm.

Yuxunun ikinci səhnəsinin bu qədər ətraflı həllini verə bilmirəm, çünki senzura səbəblərinə görə. Çünki mən həmin inqilab dövrünün yüksək rütbəli bir şəxsinin yerinə özümü qoyuram; onun da bir qartalla macərası olduğu, bağırsaq nəzarətsizliyi (incontinentia alvi) əziyyəti çəkdiyi və s. deyilir; və mən inanıram ki, burada senzuranı keçmək haqqım yoxdur, baxmayaraq ki, bir dövlət müşaviri (Aula, consiliarius aulicus) mənə həmin hekayələrin böyük hissəsini danışmışdır. Yuxudakı otaqlar silsiləsi öz ilhamını bir anlığına içərisinə nəzər sala bildiyim Onun Ən Ali Möhtərəmliyi cənablarının salon vaqonuna borcludur; lakin yuxuda çox vaxt olduğu kimi, bu, qadınları (saray qadınlarını) ifadə edir. Evdar xanımın obrazı ilə mən, evində mənə təqdim olunan qonaqpərvərliyə və çoxlu sayda gözəl hekayələrə görə ağıllı yaşlı bir xanımın xoş niyyətini pozuram. — Çiraq detallı Grillparzerə aiddir, o, oxşar məzmunda cazibədar bir hadisəni qeyd etmiş və sonra “Hero və Leandr”da (dəniz və məhəbbət dalğaları — Armada və fırtına) istifadə etmişdir.⁶⁹,⁷⁰

Digər iki yuxu parçasının da ətraflı təhlilini saxlamalıyam; yalnız uşaq səhnələrinə aparan elementləri seçəcəyəm, çünki məhz onlara görə yuxunu ümumiyyətlə qəbul etmişəm. Şübhəsiz ki, məni bu boğmağa məcbur edən materialın cinsi olduğunu ehtimal etmək olar; lakin insan bu izahatla kifayətlənməməlidir. İnsan başqalarından sirr kimi saxlamalı olduğu çox şeyi özündən gizlətmir və burada məsələ məni həlli gizlətməyə məcbur edən səbəblər deyil, yuxunun əsl məzmununu özümə belə gizlədən daxili senzuranın motivləridir. Buna görə də deməliyəm ki, təhlil bu üç yuxu parçasını, ağılsız, oyandığım həyatda çoxdan boğulmuş böyüklük dəlisinin axını kimi, manifest yuxu məzmununa qədər uzanan bəzi qolları olan (mən ağıllı görünürəm) arsız təbiblik kimi tanıyır, lakin yuxudan əvvəlki axşamın şən əhvalını mükəmməl izah edir. Lovğalıq, düzdür, bütün sahələrdə; Qratsın qeyd edilməsi “Qrats nə qədərdir?” ifadəsinə aiddir, insan özünü çox varlı hesab etdikdə bundan zövq alır. Usta Rabelaisin Qarqantua və onun oğlu Pantagrüelin həyatı və fəaliyyəti haqqında misilsiz təsvirini nəzərə almaq istəyən kəs, birinci yuxu parçasının işarə olunan məzmununu da lovğalıklar sırasında yerləşdirə bilər. Vədi edilən iki uşaq səhnəsinə aşağıdakılar aiddir: Bu səyahət üçün yeni çamadan almışdım, rəngi, qəhvəyi-bənövşəyi, yuxuda bir neçə dəfə ortaya çıxır (sərt parçadan hazırlanmış bənövşəyi-qəhvəyi bənövşələr, “qız tutan” adlanan bir əşyanın yanında — hökumət otaqlarındakı mebellər). Yeni bir şeylə insanlara diqqət çəkmək, uşaqların məlum inancıdır. İndi mənə uşaqlıq həyatımdan belə bir səhnə danışılıb ki, onun xatirəsi hekayənin xatirəsi ilə əvəz olunub. Mən iki yaşında ikən hələ də bəzən yatağı isladarmışam və buna görə qınanma eşidəndə, atamı ona N. (növbəti böyük şəhərdə) yeni, gözəl qırmızı yataq alacağım vədi ilə ovutmuşam. (Buna görə də yuxuda şüşəni şəhərdə aldığımız və ya almaq məcburiyyətində qaldığımız hissəsi var; nə vəd edibsə, yerinə yetirmək lazımdır.) (Həmçinin kişilik şüşə və qadın çamadan, box kombinasiyasına diqqət yetirin.) Uşağın bütün böyüklük maniyası bu vəddə ehtiva olunur. Uşağın sidik çətinliklərinin yuxu üçün əhəmiyyəti bizə əvvəlki bir 'Yuxuların yozumu'ndə (207-ci səhifədəki yuxuya baxın) artıq diqqət çəkmişdi. Nevrotiklərə aparılan psixoanalizlərdən biz yatağı islatma ilə ambisiya xarakter xüsusiyyəti arasındakı intim əlaqəni də tanıyıb qavramışıq.⁷¹

Sonra, yeddi və ya səkkiz yaşında ikən, çox yaxşı xatırladığım başqa bir ev münasibəti də var idi. Axşam yatmazdan əvvəl, ehtiyacımı valideynlərin yataq otağında, onların iştirakı ilə ödəməmək haqqında nəzakət qaydasını pozdum və ata cəza nitqində belə bir qeyd etdi: Bu uşağdan heç nə çıxmaz. Bu, mənim ambisiyam üçün dəhşətli bir təhqir olmalı idi, çünki bu səhnəyə işarələr yuxularımda həmişə təkrarlanır və daimi olaraq nailiyyətlərimin və uğurlarımın siyahısı ilə əlaqələndirilir, sanki belə demək istəyirdim: Görürsən, mən nə isə oldum. Bu uşaqlıq səhnəsi yuxunun son görüntüsü üçün material verir, burada təbii ki, qisas üçün rollar dəyişdirilib. Yaşlı adam, açıq-aydın atadır, çünki bir gözdəki korluq onun tətbiqi glaukomasını ifadə edir!, indi mənim qarşımda sidik edir, mənim vaxtilə onun qarşısında etdiyim kimi. Glaukoma ilə mən ona əməliyyat zamanı ona kömək edən kokaini xatırladıram, sanki mən beləliklə öz vədimi yerinə yetirmişəm. Bundan əlavə, mən onunla alay edirəm; kor olduğu üçün ona şüşəni tutmalıyam və qürur duyduğum histeriya nəzəriyyəsindəki kəşflərimə işarələrlə həzz alıram.⁷²,⁷³

Uşaqlıqdakı iki sidik səhnəsi məndə artıq böyüklük xəyallığı mövzusu ilə sıx bağlı olduğundan, Auszee səyahətində onların canlandırılmasına, kompartamentimin tualetə malik olmaması və mənə yol boyu çətin vəziyyətə düşməyə hazırlaşmağım lazım olması, səhər də bunun baş verməsi təsadüfi amili kömək etdi. Sonra fiziki ehtiyac hissləri ilə oyandım. Fikrimcə, insan bu hisslərə əsl yuxu qıcıqlandırıcısı rolunu verməyə meylli ola bilər, amma başqa bir baxışa üstünlük verərdi, yəni yuxu düşüncələrinin sidik tələbini yaratdığına. Məndə yuxuda hər hansı bir ehtiyac ilə narahat olmaq çox qeyri-adi haldır, bu oyandığım vaxt, səhər üç rüb üçdə ən azı. Daha bir etiraza, digər səyahətlərdə daha rahat şəraitdə tez oyandıqdan sonra demək olar ki, heç vaxt sidik tələbi hiss etmədiyim qeydi ilə cavab verirəm. Həmçinin, bu məqamı zərərsiz şəkildə həll edilməmiş qoya bilərəm.

Yuxu təhlili təcrübələri ilə diqqətim çəkildiyindən bəri, ki, ilkin baxışda tam görünən yuxulardan da, yuxu mənbələri və istək qıcıqlandırıcıları asanlıqla aşkarlandığı üçün, — ki, belə "yuxulardan" da ən erkən uşaqlığa qədər uzanan vacib fikir telləri çıxır, — mən bu cəhətdə yuxulamanın əsas şərtinin verilib-verilmədiyini soruşmalı oldum. Əgər bu fikri ümumiləşdirə bilsəydim, onda hər bir yuxunun manifest məzmununda son yaşanana, latent məzmununda isə ən qədim yaşanana bir bağlantısı olardı; histeriya təhlilində bu ən qədim yaşananın, yaxşı mənada, indiki zamana qədər aktual qaldığını həqiqətən göstərə bilirəm. Lakin bu fərziyyə hələ də sübut etmək üçün olduqca çətindir; ən erkən uşaqlıq təcrübələrinin yuxu yaranmasındakı ehtimal olunan rolu haqqında başqa bir kontekstdə (VII bölmə) yenidən danışmalıyam.

Əvvəldə nəzərdən keçirilən yuxu yaddaşının üç xüsusiyyətindən biri — yuxu məzmununda ikinci dərəcəli olana üstünlük verilməsi — yuxu təhrifinə aid edilməklə bizim üçün qənaətbəxş şəkildə həll olundu. Digər ikisi, yəni aktual olanın və uşaqlıq dövrünə aid olanın seçilməsini təsdiqlədik, lakin bunu yuxu görmənin motivlərindən çıxara bilmədik. Bu iki xüsusiyyəti, izahı və ya tətbiqi bizə lazım olmayanları, yaddaşda saxlamalıyıq; onlar başqa yerdə, ya yuxu vəziyyətinin psixologiyasında, ya da yuxu yozumu vasitəsilə psixi aparatın daxilinə pəncərədən baxmaq mümkün olduğunu başa düşdüyümüz zaman sonradan aparacağımız psixi aparatın quruluşu haqqında mülahizələrdə yerini tapmalıdırlar.

Lakin son yuxu təhlillərinin digər nəticəsini də elə burada qeyd etmək istəyirəm. Yuxu çox vaxt çoxmənalı görünür; nümunələrin göstərdiyi kimi, yalnız bir neçə arzunun yerinə yetirilməsi onda yan-yana birləşə bilməz, həm də bir məna, bir arzunun yerinə yetirilməsi digərini örtə bilər, nəhayət ən aşağıda ilk uşaqlıq dövründən olan bir arzunun ödənilməsinə rast gəlinir və burada da bu cümlədə 'çox vaxt' sözünün 'müntəzəm' sözü ilə daha düzgün əvəz olunub-olunmaması mülahizəsi yer alır.⁷⁴

SOMATİK YUXU MƏNBƏLƏRİ

Əgər savadlı bir qeyri-həkim yuxu problemləri ilə maraqlandırmağa çalışsaq və bu məqsədlə ona yuxuların hansı mənbələrdən gəldiyini soruşsaq, adətən soruşulan şəxsin həllin bu hissəsinə sahib olduğunu güman etdiyini qeyd edirik. O, dərhal pozulmuş və ya yüklənmiş həzm ('yuxular mədədən gəlir'), təsadüfi bədən vəziyyəti və yuxu zamanı baş verən kiçik hadisələrin yuxu yaranmasına təsirini xatırlayır və bütün bu amillər nəzərə alındıqdan sonra belə, izah tələb edən bir şeyin qaldığını güman etmir.

Somatik mənbələrin yuxu yaranmasında hansı rolu oynadığını elmi ədəbiyyatın ona aid etdiyini giriş bölməsində (s. 22) ətraflı izah etmişik, ona görə də burada yalnız bu araşdırmanın nəticələrini xatırlamaq kifayətdir. Üç növ somatik mənbənin fərqləndirildiyini eşitmişik: xarici obyektlərdən gələn obyektiv hissi stimullar, yalnız subyektiv əsaslandırılmış hissi orqanların daxili həyəcanlanma vəziyyətləri və bədən daxili orqanlardan gələn bədən qıcıqları; həmçinin müəlliflərin bu somatik mənbələrlə yanaşı yuxunun psixi mənbələrini arxa plana atmağa və ya tamamilə kənarlaşdırmağa meylli olduqlarını qeyd etmişik (s. 43). Somatik mənbələrin lehinə irəli sürülən iddiaların yoxlanılması zamanı öyrəndik ki, obyektiv hissi orqan oyanmalarının — qismən yuxu zamanı təsadüfi stimullar, qismən isə yatan psixi həyatdan uzaq olmayan stimullar — əhəmiyyəti çoxsaylı müşahidələrlə təsdiqlənir və təcrübə ilə dəstəklənir (s. 26), subyektiv hissi oyanmaların rolu isə hipnagoqik hissi təsəvvürlərin yuxularda təkrarlanması ilə (s. 33) ortaya qoyulur.

aydın şəkildə ortaya qoyulur və yuxu təsəvvürlərimizin və yuxu fikirlərimizin ən geniş mənada daxili bədən stimullarına aid edilməsi tam sübut oluna bilməsə də, həzm, sidik ifrazı və cinsi orqanların oyanma vəziyyətinin yuxu məzmunumuza etdiyi məlum təsirə əsaslanmağa imkan verir.

Beləliklə, 'sinir stimulu' və 'bədən stimulu' yuxunun somatik mənbələridir, yəni bir çox müəllifə görə yuxunun ümumiyyətlə yeganə mənbələridir.

Lakin biz artıq somatik stimullar nəzəriyyəsinin düzgünlüyünə deyil, daha çox kifayətliliyinə şübhə yaradan bir sıra şübhələrə də qulaq asmışıq.

Bu nəzəriyyənin nümayəndələri onun əsaslarını nə qədər qəti şəkildə qəbul etsələr də — xüsusilə də yuxu məzmununda yenidən rast gəlinməsi heç bir çətinlik tələb etməyən təsadüfi və xarici sinir qıcıqları nəzərə alındıqda — heç biri yuxuların zəngin təsəvvür məzmununun yalnız xarici sinir qıcıqlarından irəli gəlməsinin mümkün olmadığını görməkdən uzaq deyildi. Miss Meri Uiton Kalkins öz yuxularını və ikinci bir şəxsin yuxularını altı həftə ərzində bu baxış bucağından araşdırdı və yalnız 13,2 faiz, müvafiq olaraq 6,7 faiz halda xarici hiss qavrayışı elementinin aşkar edildiyini tapdı; kolleksiyadakı yalnız iki hal orqanik hisslərə aid edilə bilərdi. Statistika bizə öz təcrübələrimizin sürətli nəzərinin artıq ehtimal etdiyimiz şeyi təsdiqləyir.

Çox vaxt 'sinir qıcığı yuxusu'nu digər yuxu formalarından fərqləndirərək, yaxşı araşdırılmış bir alt növ kimi qəbul etmək qərarına gəldilər. Şpitta yuxuları sinir qıcığı və assosiasiya yuxusu kimi ayırdı. Lakin, somatik yuxu mənbələri ilə yuxunun təsəvvür məzmunu arasındakı əlaqəni sübut etmək mümkün olmadıqca, həll yolu qaneedici qalmayacağı aydın idi.

Birinci etiraz, yəni xarici qıcıq mənbələrinin tez-tez rast gəlinməməsi ilə yanaşı, ikinci etiraz kimi, bu cür yuxu mənbələrinin tətbiqi ilə əldə edilə bilən yuxunun izahının qeyri-kafi olması durur. Nəzəriyyənin nümayəndələri bizə iki belə izah borcludurlar: birincisi, niyə xarici qıcıq yuxuda öz real təbiətində tanınmır, əksinə, müntəzəm olaraq yanlış tanınır (oyandırıcı yuxulara baxın, səh. 29); ikincisi, niyə qəbul edən ruhun bu yanlış tanınmış qıcığa reaksiyasının nəticəsi bu qədər müəyyən edilməz və dəyişkən ola bilər. Bu suala cavab olaraq Strümpelldən eşitdik ki, ruh yuxu zamanı xarici dünyadan uzaqlaşdığı üçün obyektiv hissi qıcığın düzgün yozumunu verməyə qadir deyil, əksinə, çox istiqamətdə müəyyən edilməmiş oyanma əsasında illüziyalar yaratmağa məcbur edilir, onun sözləri ilə desək (səh. 108):

Yuxu zamanı xarici və ya daxili sinir qıcığı ruhda bir hissi və ya hisslər kompleksini, bir duyğunu, ümumiyyətlə psixi bir prosesi yaradanda və ruh tərəfindən qəbul edildikdə, bu proses ruhun oyandığı vaxtdan qalan təcrübə dairəsindən hissi təsvirləri, yəni keçmiş qəbul etmələri, ya çılpaq, ya da müvafiq psixi dəyərlərlə ortaya çıxarır. O, sanki ətrafında belə təsvirlərin böyük və ya kiçik sayını toplayır, bu təsvirlər vasitəsilə sinir qıcığından gələn təəssürat öz psixi dəyərini alır. Adətən, dil qaydasının oyanıq davranış üçün etdiyi kimi, burada da deyilir ki, ruh yuxuda sinir qıcıqlandırıcı təəssüratlarını yozur. Bu yozumun nəticəsi, adlandırılan sinir qıcıqlandırıcı yuxusudur, yəni tərkib hissələri sinir qıcıqlandırıcının reproduksiya qanunlarına görə psixi təsirini ruh həyatında həyata keçirməsi ilə şərtlənən yuxudur."

Bu nəzəriyyə ilə əsasən eyni olan Vundtun ifadəsi budur ki, yuxunun təsəvvürlərinin hər halda böyük hissəsi hissi qıcıqlardan, xüsusilə də ümumi hisslərdən irəli gəlir və buna görə də çox vaxt fantaziyalı illüziyalardır, ehtimal ki, yalnız kiçik hissəsi hallüsinasiyalara yüksəlmiş saf xatirə təsəvvürləridir. Yuxu məzmununun 'yuxu qıcıqları' ilə münasibəti, bu nəzəriyyəyə görə Strümpell tərəfindən uyğun bir bənzətmə ilə ifadə olunur (səh. 84): sanki musiqini heç bilməyən bir insanın on barmağı alətin klavişləri üzərində qaçır. Beləliklə, yuxu psixi motivlərdən doğan psixi hadisə kimi deyil, əksinə, psixi simptomatologiyada ifadə olunan fizioloji qıcığın nəticəsi kimi görünür, çünki qıcıqdan zərər görən aparat başqa ifadəyə qadir deyil. Oxşar bir fərziyyəyə əsaslanır, məsələn, Meynertin məşhur bənzətməsi ilə, yəni bəzi rəqəmlərin daha güclü qabarıq olduğu zərf üzərində qurulan məcburi təsəvvürlərin izahı.

Somatik yuxu qıcıqlandırıcıları nəzəriyyəsi nə qədər populyar olsa və nə qədər inandırıcı görünürsə də, onun zəif nöqtəsini göstərmək asandır. Yuxu zamanı psixi aparatı illüziya yaratmaqla yozmağa çağıran hər bir somatik yuxu qıcıqlandırıcısı sayısız belə yozum cəhdini təşviq edə bilər, yəni yuxu məzmununda çox müxtəlif təsəvvürlərlə təmsil oluna bilər. Lakin Strümpell və Vundtun nəzəriyyəsi xarici qıcıqlandırıcı ilə onun yozumu üçün seçilmiş yuxu təsəvvürü arasındakı əlaqəni tənzimləyən və qıcıqlandırıcıların 'məhsuldar fəaliyyətləri zamanı tez-tez qarşılaşdıqları qəribə seçimi' izah edən hər hansı bir motiv göstərməyə qadir deyil. (Lips, Ruh həyatının əsas faktları, səh. 170.) Digər etirazlar bütün illüziya nəzəriyyəsinin əsas fərziyyəsinə, yəni ruhun yuxuda obyektiv hissi qıcıqlandırıcıların real təbiətini tanımağa qadir olmadığına yönəldilir. Köhnə fizioloq Burdax bizə sübut edir ki, ruh yuxuda da ona çatan hissi təəssüratları düzgün yozmağa və düzgün yozuma uyğun hərəkət etməyə tam qadirdir. reaksiya verməyə qadir olduğunu sübut edir, o, qeyd edir ki, fərd üçün vacib görünən bəzi hissi təəssüratlar yuxu zamanı diqqətsizlikdən çıxarıla bilər (nənə və uşaq) və insan öz adı ilə bərabər səsləndirilən əhəmiyyətsiz eşitmə təəssüratından daha etibarlı oyadılır, bu da ruhun yuxuda da hisslər arasında fərq qoyduğunu fərz edir (Bölmə I, səh. 55). Burdax bu müşahidələrdən belə nəticə çıxarır ki, yuxu vəziyyətində hissi qıcıqlandırıcıları yozmamaq qabiliyyətsizliyi deyil, onlara marağın olmaması nəzərə alınmalıdır. Burdaxın 1830-cu ildə istifadə etdiyi eyni arqumentlər 1883-cü ildə somatik qıcıqlandırıcı nəzəriyyəsinə qarşı mübarizədə dəyişməz şəkildə Lips tərəfindən təkrarlanır. Beləliklə, ruh bizə hekayədəki yatan adam kimi görünür; o, 'Yatırsan?' sualına 'Xeyr' cavab verir, ikinci müraciətdən sonra isə 'On qulden borc ver' deyildikdə, 'Mən yatıram' bəhanəsinə sığınır.⁷⁵

Somatik 'yuxu qıcıqlandırıcıları' haqqında təlimin qeyri-kamilliyini başqa yollarla da sübut etmək olar. Müşahidə göstərir ki, xarici qıcıqlandırıcılar məni yuxu görməyə məcbur etmir, baxmayaraq ki, bu qıcıqlandırıcılar yuxu məzmununda, yəni mən yuxu gördüyüm halda və anda görünür. Yuxuda məni bürüyən dəri və ya təzyiq qıcığı kimi bir şeyə qarşı müxtəlif reaksiya vermək imkanım var. Mən onu eşitməyə bilərəm və sonra oyandıqda, məsələn, tapa bilərəm ki, bir ayaq açıq və ya bir qol sıxılmış vəziyyətdə idi; patologiya mənə yuxu zamanı müxtəlif və güclü qıcıqlandırıcı hissiyyat və hərəkət stimullarının təsirsiz qaldığının çoxlu nümunələrini göstərir. Mən yuxu zamanı hissiyyatı, adətən ağrılı stimullarla olduğu kimi, sanki yuxunun içindən keçərək hiss edə bilərəm, lakin ağrını yuxuya toxumadan; və üçüncüsü, stimulu aradan qaldırmaq üçün oyana bilərəm. Yalnız dördüncü mümkün reaksiya baş verir. Nevrologiya və Psixiatriya, XXXIX, 1918). Hər müşahidəçi üçün yatan adamın görünən, mənalı hərəkətləri var. Yatan adam tamamilə axmaq deyil, əksinə: o, məntiqli və iradəli hərəkət edə bilir; sinir stimulu ilə yuxuya səbəb olmağım, digər imkanlar isə ən azı yuxu qədər tez-tez baş verir. Yuxu görmə motivu somatik stimul mənbələri xaricində olmasaydı, bu baş verə bilməzdi.

Yuxunun somatik stimullarla izahında yuxarıda aşkar edilən boşluğun haqlı qiymətləndirilməsi ilə digər müəlliflər — Şerner, ki, filosof Volkelt ona qoşuldu — somatik qıcıqlardan rəngarəng yuxu obrazlarını yaradan ruhi fəaliyyətləri daha dəqiq təyin etməyə çalışdılar, beləliklə yuxu görmənin mahiyyətini yenidən ruhi aləmə və psixi aktivliyə köçürdülər. Şerner yalnız yuxu qurulması zamanı inkişaf edən psixi xüsusiyyətlərin poetik təkrar yaratmaqla, canlı təsvirini vermədi, həm də ruhun ona təqdim olunan stimullarla necə davrandığını idarə edən prinsipi tapdığına inandı. Şernerə görə, gündəlik qaydalardan azad olan fantaziyanın sərbəst fəaliyyətində yuxu işlənməsi, qıcığın gəldiyi orqanın təbiətini və bu qıcığın növünü simvolik olaraq təsvir etməyə çalışır. Beləliklə, yuxu obrazlarından bədən hisslərinə, orqan vəziyyətlərinə və qıcıqlanma vəziyyətlərinə nəticə çıxarmaq üçün yuxuların yozumu üçün təlimat kimi bir növ yuxu kitabı yaranır. 'Beləliklə, pişik obrazı qəzəbli əhval-ruhiyyəni, parlaq və hamar çörək obrazı isə çılpaqlığı ifadə edir. İnsan bədəni bütün olaraq yuxu fantaziyası tərəfindən ev kimi təqdim olunur, fərdi bədən orqanı isə evin bir hissəsi kimi. 'Diş qıcığı yuxularında' ağız orqanına yüksək tağlı dəhliz, qıdadan qıdğa enişə pilləkən uyğun gəlir, 'baş ağrısı yuxusunda' isə başın hündürlüyünü göstərmək üçün iyrənc, qurbağabənzər hörümçəklərlə örtülmüş otaq tavanı seçilir (S. 39). Bu simvollar yuxuda eyni orqan üçün çoxsaylı seçimlərlə istifadə olunur; beləliklə, nəfəs alan ağciyər öz uğultusu ilə alovla dolu sobada, ürək boş sandıq və səbətlərdə, sidik kisəsi isə yuvarlaq, kisəşəkilli və ya ümumiyyətlə içi boş əşyalarda simvolunu tapır. Xüsusilə vacibdir ki, yuxunun sonunda qıcıqlandıran orqan və ya onun funksiyası çox vaxt açıq şəkildə, adətən yuxu görən şəxsin öz bədənində təqdim olunur. Beləliklə, 'diş qıcığı yuxusu' adətən yuxu görən şəxsin ağzından dişini çıxarması ilə bitir (S. 35). Bu yuxu yozumu nəzəriyyəsinin müəlliflər arasında çoxlu tərəfdar tapdığını demək olmaz. Əvvəla, o, həddindən artıq görünürdü; mənim qənaətimə görə, onun iddia edə biləcəyi haqlı hissəni tapmaqda belə tərəddüd edirdilər. Göründüyü kimi, bu nəzəriyyə qədimlərin istifadə etdiyi simvolizm vasitəsilə yuxu yozumunun canlandırılmasına gətirib çıxarır, fərq yalnız ondadır ki, yozumun alınmalı olduğu sahə insan bədəniliyinin həcmi ilə məhdudlaşdırılır. Yozumda elmi cəhətdən qavranıla bilən texnikanın olmaması Şerner nəzəriyyəsinin tətbiq imkanlarını ciddi şəkildə zəiflətməlidir. "Yuxuların Yozumu"nda ixtiyarilik heç də istisna edilmir, xüsusilə də burada bir qıcığın yuxu məzmununda çoxsaylı təmsillərlə ifadə oluna bilməsi mümkündür; məsələn, Şernerin tərəfdarı Volkelt bədənin ev kimi təsvir edilməsini təsdiqləyə bilməmişdir. Burada da ruha "yuxu işlənməsi"nin faydasız və məqsədsiz bir fəaliyyət kimi yüklənməsi də təəccüb doğurmalıdır, çünki söhbəti gedən nəzəriyyəyə görə ruh, onu məşğul edən qıcıq haqqında fantaziya qurmaqla kifayətlənir və qıcığın həllinə dair uzaqda heç bir işarə yoxdur.

Lakin Şernerin bədən qıcıqlarının yuxu vasitəsilə simvolikləşdirilməsi nəzəriyyəsi bir etiraza ağır zərbə alır. Bu bədən qıcıqları hər zaman mövcuddur və ümumi qəbul edilən fikrə görə, ruh yuxu zamanı oyandakından daha çox onlara açıqdır. Bu halda ruhun niyə bütün gecəni davamlı olaraq yuxu görmədiyi və hər gecə bütün orqanlardan yuxu görmədiyi başa düşülmür. Əgər bu etiraza, yuxu fəaliyyətini oyatmaq üçün gözdən, qulaqdan, dişlərdən, bağırsaqlardan və s. xüsusi oyanmaların gəlməli olduğu şərti ilə qaçmaq istəsək, yuxu mənbələri qarşısında bu həyəcan artımlarının obyektiv olduğunu sübut etmək çətinliyi ilə üzləşirik, bu isə yalnız az sayda halda mümkündür. Əgər uçma yuxusu tənəffüs zamanı ağciyər qanadlarının yuxarı-aşağı hərəkətinin simvolik təsviri deməkdirsə, o zaman ya Strümpellin qeyd etdiyi kimi bu yuxu çox daha tez-tez görülməlidir, ya da bu yuxu zamanı artmış tənəffüs fəaliyyəti aşkarlanmalıdır. Həmçinin, ehtimal ki, ən çox rast gəlinən üçüncü bir hal mümkündür: bərabər şəkildə mövcud olan daxili hisslərə diqqət yetirmək üçün müvəqqəti olaraq xüsusi motivlər təsirli olur, lakin bu hal artıq Şerner nəzəriyyəsinin sərhədlərindən kənara çıxır.

Şerner və Volkeltin müzakirələrinin dəyəri, izah tələb edən və yeni bilikləri ört-basdır etdiyi görünən yuxu məzmununun bir sıra xüsusiyyətlərinə diqqət çəkmələrindədir. Yuxularda bədən orqanlarının və funksiyalarının simvolik təsvirlərinin olduğu, yuxuda suyun çox vaxt sidik qıcığına işarə etdiyi, kişilərin cinsiyyət orqanının dik duran çubuq və ya sütun ilə təmsil oluna biləcəyi və s. tamamilə doğrudur. Digər yuxuların bulanıqlığına zidd olaraq, çox hərəkətli bir görünüş sahəsi və parlaq rənglər göstərən yuxularda "görüş qıcığı yuxusu" kimi yozumu rədd etmək çətindir; eyni şəkildə, səs-küy və qışqırışların olduğu yuxularda illüziya yaradılmasına töhfəni də inkar etmək olmaz. Şernerin yuxusu, iki sıra gözəl sarışın oğlanın körpüdə qarşı-qarşıya dayanması, bir-birinə hücum etməsi, sonra yenidən köhnə mövqelərinə qayıtması və nəhayət yuxu görənin körpüyə oturub çənəsindən uzun bir diş çıxarması; və ya Volkeltin oxşar yuxusu, iki sıra çəkli dolabın rol oynadığı və yenə bir dişin çıxarılması ilə bitən yuxu: hər iki müəllif tərəfindən bol miqdarda təqdim olunan belə yuxu təsvirləri, Şerner nəzəriyyəsinin faydasız bir uydurma kimi kənara atılmasına, onun sağlam nüvəsini axtarmadan icazə vermir. Bu halda, iddia edilən diş qıcığının simvolik təsviri üçün başqa cür bir izahat təqdim etmək vəzifəsi ortaya çıxır.

Somatik yuxu mənbələri haqqında nəzəriyyənin bizi məşğul etdiyi bütün müddət ərzində, yuxu təhlillərimizdən irəli gələn arqumenti irəli sürməkdən çəkindim. Əgər digər müəlliflərin yuxu materiallarına tətbiq etmədiyi bir üsul ilə yuxunun psixi bir fəaliyyət kimi özünəməxsus dəyəri olduğunu, bir istəyin onun formalaşmasının motivinə çevrildiyini və əvvəlki günün hadisələrinin onun məzmunu üçün növbəti materialı təşkil etdiyini sübut edə bildikdə, belə vacib bir tədqiqat üsulunu nəzərə almayan və nəticədə yuxunu somatik qıcıqlara qarşı faydasız və sirli bir psixi reaksiya kimi təqdim edən hər hansı digər yuxu nəzəriyyəsi xüsusi tənqidsiz də qınanmış olur. Yalnız o halda başqa cür olardı ki — bu isə çox az ehtimal olunur — iki tamamilə fərqli yuxu növü mövcud olsun və onlardan biri yalnız bizim, digəri isə yalnız yuxunun əvvəlki tədqiqatçılarının qarşısına çıxmış olsun. Yalnız qalan odur ki, somatik yuxu qıcıqları haqqında yaygın nəzəriyyənin dayandığı faktlara bizim yuxu nəzəriyyəmiz daxilində yer tapmaq.

Bunun üçün ilk addımı, yuxu işlənməsinin eyni anda mövcud olan bütün yuxu stimullarını bir vahidə çevirmək məcburiyyəti altında olduğunu ifadə edən cümləni irəli sürərkən artıq atmışıq (S. 185). Gördük ki, əvvəlki gündən qalan iki və ya daha çox təsirli hadisə olduqda, onlardan irəli gələn istəklər bir yuxuda birləşdirilir; eyni şəkildə, yuxu materialına psixi baxımdan dəyərli təsir və əvvəlki günün neytral hadisələri qoşulur, şərt budur ki, hər ikisi arasında əlaqəli təsəvvürlər yaradıla bilsin. Beləliklə, yuxu, yatan psixikada eyni anda aktual olaraq mövcud olan hər şeyə reaksiya kimi görünür. Yuxu materialını indiyə qədər təhlil etdiyimiz qədər, onu psixi qalıqların, xatirə izlərinin bir toplusu kimi tanıdıq; biz bu izlərə (təzə və uşaqlıq materialına üstünlük verilməsi səbəbindən)

psixoloji olaraq hazırda müəyyən edilə bilməyən bir aktuallıq xarakteri tələb etməli idik. Bu xatirə aktuallıqlarına yuxu vəziyyəti zamanı hisslərdən yeni material əlavə edildikdə nə olacağını proqnozlaşdırmaq bizə çox çətinlik yaratmır. Bu oyanmalar aktual olduqları üçün yuxu üçün yenidən əhəmiyyət qazanırlar; yuxu formalaşması üçün material təşkil etmək məqsədilə digər psixi aktuallıqlarla birləşdirilirlər. Yuxu zamanı olan təəssüratlar, başqa cür desək, arzuların yerinə yetirilməsinə çevrilir; bu prosesin digər tərkib hissələri isə bizə məlum olan psixi gündüz qalıqlardır. Bu birləşmə mütləq həyata keçirilməlidir; çünki yuxu zamanı fiziki qıcıqlara qarşı bir neçə növ davranışın mümkün olduğunu eşitmişik. Bu birləşmənin həyata keçirildiyi yerlərdə, yuxu məzmunu üçün təsəvvür materialı tapmaq uğurlu olur; bu material həm somatik, həm də psixi yuxu mənbələri üçün nümayəndəlik təşkil edir.

Psixi yuxu mənbələrinə somatik material əlavə edildikdə yuxunun mahiyyəti dəyişmir; yuxu, onun aktual material vasitəsilə ifadə olunma tərzindən asılı olmayaraq, arzuların yerinə yetirilməsi olaraq qalır.

Xarici qıcıqların yuxu üçün əhəmiyyətini dəyişdirə bilən bir sıra xüsusiyyətlərə burada yer vermək istəyirəm. Fərdi, fizioloji və təsadüfi, müvafiq şəraitdə verilən amillərin qarşılıqlı təsirinin, yuxu zamanı daha intensiv obyektiv qıcıqlanma qarşısında hər bir konkret halda necə davranılacağını müəyyən etdiyini təsəvvür edirəm; adətən olan təsadüfi yuxu dərinliyi və qıcığın intensivliyi ilə əlaqədar olaraq, bir dəfə təəssüratı yuxuda narahatlıq yaratmayacaq şəkildə boğmağa imkan verəcək, digər dəfə isə oyanmağa məcbur edəcək və ya təəssüratı yuxuya toxuyaraq üstün gəlməyə cəhd etməyə kömək edəcək. Bu konstellasiyaların müxtəlifliyinə uyğun olaraq, xarici obyektiv təəssüratlar bəzi insanlarda yuxuda daha tez-tez, digərlərində isə daha az ifadə olunacaq. Məndə, mən əla yuxulayan biri olduğum və yuxuda heç bir səbəbdən narahat olmağıma imkan verməmək mövqeyində israr etdiyim üçün, xarici qıcıqlandırıcı səbəblərin yuxulara qarışması çox nadir haldır, halbuki psixi motivlər məni açıq-aydın çox asan şəkildə yuxulamağa sövq edir. Əslində, obyektiv, ağrılı bir qıcıqlandırma mənbəyinin tanındığı yalnız bir yuxu qeyd etmişəm və məhz bu yuxuda xarici qıcığın hansı 'yuxu nəticəsinə' malik olduğunu öyrənmək çox faydalı olacaq.

Boz bir atın üstündə minirəm, əvvəlcə qorxaq və bacarıqsız, sanki yalnız söykəndiyim kimi. Orada loden kostyumunda at üstündə yüksək oturan həmkarım P. ilə qarşılaşıram və o, mənə bir şeyi xatırladır (ehtimal ki, pis oturduğumu). Sonra çox ağıllı atın üstündə daha da rahat yerimi tapıram, rahat otururam və yuxarıda tamamilə özümü evdə kimi hiss etdiyimi görürəm. Yəhər kimi atın boynu ilə belinin arasını tamamilə dolduran bir növ döşək var. Beləliklə, iki yük maşınının arasından çox sıx keçirəm. Küçəni bir müddət at üstündə keçdikdən sonra geri dönürəm və əvvəlcə küçənin önündə yerləşən kiçik açıq məbədin qarşısında düşmək istəyirəm. Sonra ona yaxın olan bir otelin qarşısında həqiqətən düşürəm; otel eyni küçədədir; atı təkbaşına getməyə buraxa bilərdim, amma onu oraya qədər aparmağı üstün tuturam. Sanki oraya atçı kimi gəldiyimə görə utanıram. Otelin qarşısında bir otel xidmətçisi dayanır, o, mənə mənim tərəfindən tapılmış bir kağız parçasını göstərir və buna görə mənimlə alay edir. Kağız parçasında iki dəfə xətt çəkilmiş şəkildə: 'Heç nə yeməmək', sonra isə ikinci bir qərar (qeyri-müəyyən) var, məsələn: 'heç nə işləməmək'; buna əlavə olaraq, mən heç nə işləmədiyim bir yad şəhərdə olduğum haqqında bulanıq bir fikir var.

Yuxuya əvvəlcə onun ağrı təəssüratının təsiri altında, daha dəqiq desək, məcburiyyəti altında yarandığını qeyd etmək çətindir. Amma bir gün əvvəl hərəkətimi əzab halına gətirən qaynayan yaralardan (furunkullardan) əziyyət çəkirdim və nəhayət, skrotumun kökündə bir furunkul alma böyüklüyünə çatmışdı, hər addımda dözülməz ağrılar yaradırdı, hərarətli yorğunluq, iştahasızlıq, baxmayaraq ki, davam etdirilən ağır gündəlik işlər ağrılarla birləşərək əhval-ruhiyyəmi pozurdu. Tibbi vəzifələrimi yerinə yetirməyə tam qadir deyildim, amma xəstəliyin təbiətinə və yerinə görə, başqa bir fəaliyyət haqqında düşünmək olardı, bu fəaliyyət üçün mən heç bir başqa iş üçün olduğum qədər yararsız olardım və bu fəaliyyət at minməkdir. Məhz bu fəaliyyətə 'yuxu' məni indi köçürür; bu, təsəvvürə açıq olan əziyyətin ən enerjili inkarıdır. Ümumiyyətlə at minə bilmirəm, başqa vaxtlar da bunun haqqında yuxu görmürəm, həyatımda yalnız bir dəfə atın üstündə oturmuşam və o vaxt yəhərsiz idi, mənə xoş gəlməmişdi. Amma bu yuxuda elə at minirəm ki, sanki qadın orqanımın perineum hissəsində qaynayan bir yara yoxdur, əslində isə məhz belə bir yaranın olmasını istəmədiyim üçün. Mənim yəhərim təsvirə uyğun olaraq, mənə yuxuya getməyə imkan verən isti kompressdir. Güman edirəm ki, yuxunun ilk saatları — belə qorunmuş halda — əziyyətimdən heç nə hiss etməmişəm. Sonra ağrılı hislər ortaya çıxdı və məni oyatmaq istədi, lakin yuxu gəlib sakitləşdirici şəkildə dedi: “Yatmağa davam et, oyansan belə, yenə də yuxuya dalacaqsan!” «Səndə heç bir qaynama yoxdur, çünki sən atın üstündə gəzirsən, elə bir yerdə qaynama olan halda at minmək olarmı?» O, beləliklə, məqsədinə nail oldu; ağrı susduruldu və mən yuxuma davam etdim.

Lakin yuxu, əziyyətlə uyğun gəlməyən bir təsəvvürün israrla saxlanması vasitəsilə mənə “furunkulu hipnozla uzaqlaşdırmaq” ilə kifayətlənmədi; bu zaman o, uşağını itirmiş ananın hallüsinativ sayıqlama xəstəliyinə və ya var-dövlətini itirmiş tacirin vəziyyətinə bənzər şəkildə huşsuzluq hissi yaşadı; əksinə, inkar edilmiş hissin və onun sıxışdırılması üçün istifadə olunan təsvirin təfərrüatları, yuxu üçün material rolunu oynayır ki, beləliklə, ruhdan həqiqi olaraq mövcud olan digər şeylər yuxunun vəziyyətinə bağlanıb təsvir olunsun. Mən boz at minirəm, atın rəngi tam olaraq həmkarım P.-ni sonuncu dəfə kənddə gördüyüm zaman əynində olan bibər və duz rəngli geyimə uyğundur. Mənə şiddətli ədviyyatlı qidanın furunkulyozun səbəbi olduğu irəli sürülmüşdür; hər halda, furunkulyozda düşünülə bilən şəkərdən etiologiya baxımından üstün tutulur. Dost P., məni böyük ustalıqla idarə etdiyim bir xəstənin işini öz üzərinə götürdüyündən bəri, mənə qarşı təkəbbürlü və üstünlük təsiri yaradan bir mövqe tutmağı sevir (mən yuxumda əvvəlcə sirk akrobatı kimi atın yan tərəfində otururam), lakin həmin xəstə, əslində, hekayədəki bazar günü minicisini idarə edən at kimi, məni öz istədiyi yerə aparmışdır. Beləliklə, at xəstənin simvolik mənasına malik olur (o, yuxuda son dərəcə ağıllıdır). «Yuxarıda tamamilə öz evimdə kimi hiss edirəm» ifadəsi, məni P. ilə əvəz etməzdən əvvəl bu evdə tutduğum mövqeyə aiddir. «Siz yuxarıda möhkəm oturmusunuz», deyə bu yaxınlarda bu şəhərin böyük həkimləri arasında olan nadir himayədarlarımdan biri, eyni evə aid olaraq mənə belə demişdi. Ağrılarla gündə 8-10 saat psixoterapiya ilə məşğul olmaq da bir sənət idi, amma bilirəm ki, tam fiziki sağlamlığım olmadan xüsusi çətin işimi uzun müddət davam etdirə bilmərəm və yuxu, nəticədə yaranacaq vəziyyətə dair qaranlıq işarələrlə doludur (nevrasteniya xəstələrinin həkimə göstərdiyi kağız kimi: — İşləməmək və yeməmək). Daha dərin bir yozuma görə, görürəm ki, yuxu işlənməsi at minmə istək vəziyyətindən mənimlə hazırda İngiltərədə yaşayan və məndən bir yaş böyük olan qardaşımın oğlu arasında baş vermiş olmalı olan çox erkən uşaqlıq mübahisə səhnələrinə yol tapmağı bacarmışdır. Həmçinin, İtaliyada səyahətlərimdən bəzi elementləri də əsərinə daxil edib; “Yuxu”dakı küçə Veronadan və Siyenadan gələn təəssüratlardan ibarətdir. Daha dərin yozum cinsi yuxu düşüncələrinə aparır və mən, İtaliyada heç vaxt olmamış bir xəstənin yuxusunda gözəl ölkəyə edilən işarələrin nə demək olduğunu (İtaliya — cinsiyyət orqanları) xatırlayıram; bu, eyni zamanda, mənə Dost P.-dən əvvəl yaşadığım evə də toxunurdu. Həkim idi, və mənim qaynayan yerimin olduğu yerdə. Başqa bir yuxuda mənə oxşar şəkildə, bu dəfə hissi orqanların qıcıqlanmasından qaynaqlanan yuxu pozğunluğunu dəf etmək mümkün oldu, lakin məni yuxu ilə təsadüfi yuxu qıcıqlandırıcısı arasındakı əlaqəni kəşf etməyə və beləliklə, yuxunu anlamağa imkan verən yalnız təsadüf idi. Bir səhər, yayın tam ortasında, Tirolun yüksək bir kəndində oyandım və yuxu gördüyümü bilirdim: Papa ölmüşdü. Bu qısa, vizual olmayan yuxunun yozumunu mənə müvəffəq olmadı. Yalnız yuxu üçün bir dayaq nöqtəsini xatırlayırdım: qəzetdə qısa müddət əvvəl Onun Müqəddəsliyinin yüngül narahatlığı haqqında məlumat dərc edilmişdi. Amma səhər saatlarında arvadım soruşdu: “Bu səhər həmin dəhşətli zəng səslərini eşitdinmi?” Mən bu səsləri eşitdiyimi xatırlamırdım, amma indi yuxumu başa düşdüm. O, Tirolun dindar sakinlərinin məni oyatmaq istədikləri küyə qarşı yuxu ehtiyacımın reaksiyası idi. Mən onlardan ‘yuxu’nun məzmununu təşkil edən nəticə ilə qisasımı aldım və artıq zəng səslərinə heç bir maraq göstərmədən yuxuma davam etdim.⁷⁶

Yuxarıdakı abzaslarda qeyd olunan 'yuxular' arasında, belə deyilən sinir qıcıqlarının emalı üçün nümunə ola biləcək bir neçəsinə artıq rast gəlinir. Dolğun içmə haqqındakı yuxu belə bir nümunədir; onda somatik qıcıq görünür ki, yeganə 'yuxu mənbəyidir, hissdən yaranan arzu — susuzluq — isə yeganə yuxu motividir. Somatik qıcıq təkbaşına bir arzu yarada bildiyi digər sadə yuxularda da vəziyyət eynidir. Gecə vaxtı yanağından soyuducu aparatı atən xəstələrin yuxusu, ağrı qıcıqlarına arzu təmin etməklə qeyri-adi bir şəkildə reaksiya verməyi göstərir; görünür, xəstə müvəqqəti olaraq analjezik təsir yaratmağı bacarıb, ağrılarını bir yadama aid edib.

Üç Moiralar haqqındakı 'yuxum açıq-aşkar bir aclıq yuxusudur, lakin o, qidalanma ehtiyacını uşağın ana südü üçün olan həsrətinə qədər geri itələməyi və zərərsiz istəyi, daha ciddi və bu qədər açıq ifadə oluna bilməyən bir istəyə örtük kimi istifadə etməyi bilir. Qraf Tunun yuxusunda, təsadüfən verilmiş fiziki ehtiyacın ruh həyatının ən güclü, lakin ən çox boğulmuş təhrikləri ilə hansı yollarla əlaqələndirildiyini görə bildik. Və əgər Qarnyenin bildirdiyi halda olduğu kimi, Birinci Konsul partlayan cəhənnəm maşınının səsini oyandıqdan əvvəl bir döyüş yuxusuna toxuyursa, onda ruhi fəaliyyətin yuxu zamanı hisslərlə məşğul olarkən ümumiyyətlə xidmət etdiyi cəhd tam aydınlıqla ortaya çıxır. İlk böyük iflası ilə dolu olan gənc vəkil, günorta yuxuya gedərkən, böyük Napoleonun tamamilə eyni davranışını nümayiş etdirir. O, müəyyən bir G. Reich haqqında yuxu görür. Husyatindəki, onu bir iflasdan tanıyır, lakin Husyatin daha da qətiyyətlə özünü göstərir; oyandı və bronxial katarrahdan əziyyət çəkən arvadının şiddətlə — öskürdüyünü eşitdi.

Əlavə olaraq əla yuxuçusu olan Birinci Napoleonun bu yuxusunu və otaq yoldaşı tərəfindən oyadılan, xəstəxanaya getməli olduğunu xəyallarında xəstəxana döşəyində uzanmış halda görən və sonra 'Artıq xəstəxanadayamsa, getmək üçün qalxmağa ehtiyac yoxdur' motivasiyası ilə yuxusuna davam edən uzun yuxulu tələbənin digər yuxusunu birlikdə nəzərdən keçirək. Sonuncusu açıq-aşkar bir rahatlıq yuxusudur; yuxuçu yuxu görməsinin motivini açıq şəkildə etiraf edir, lakin bununla da yuxu görmənin ümumi sirlərindən birini açır. Müəyyən mənada bütün yuxular — rahatlıq yuxularıdır; onlar oyanmaq əvəzinə yuxunu davam etdirmək məqsədinə xidmət edirlər. Yuxu yuxunun qoruyucusudur, onun pozucusu deyil. Psixi oyadan amillərə qarşı bu baxışı başqa bir yerdə əsaslandıracağıq; obyektiv xarici qıcıqların roluna tətbiqini burada artıq əsaslandıra bilərik. Ruh, yuxu zamanı hisslər üçün səbəblərlə ya ümumiyyətlə məşğul olmur (əgər bu qıcıqların intensivliyinə və onun yaxşı başa düşdüyü mənasına qarşı bunu bacarırsa); ya da yuxudan bu qıcıqları inkar etmək üçün istifadə edir; ya da üçüncü olaraq, onları tanımalı olduqda, cari hissi arzulanan və yuxu ilə uyğun gələn vəziyyətin bir hissəsi kimi təqdim edən yozumu axtarır. Cari hissin reallığını əlindən almaq üçün o, yuxuya toxunur. Napoleon yuxusuna davam edə bilər; onu narahat etmək istəyən yalnız Arcole döyüşündəki top atəşinin 'yuxu xatirəsidir!⁷⁷

Şüurlu Mənin yönəldiyi və yuxu senzurası ilə daha sonra qeyd olunacaq 'ikinci dərəcəli işlənmə' ilə birlikdə yuxu görməyə töhfəsini təşkil edən yuxu arzusu, yuxu qurulmasının hər bir motivində mütləq nəzərə alınmalıdır və hər bir uğurlu yuxu onun təmin edilməsidir. Bu ümumi, mütəmadi mövcud olan və dəyişməyən yuxu arzusunun, yuxu məzmunu tərəfindən bəzən birinin, bəzən digərinin təmin edildiyi digər arzularla necə əlaqələndiyi, başqa bir mübahisənin mövzusu olacaq. Yuxu arzusundakı Strümpell-Vundt nəzəriyyəsindəki boşluğu doldura bilən, xarici qıcığın yozumundakı əyilməni və qəribəliyi açıqlaya bilən amili aşkar etmişik. Yuxulayan ruhun çox yaxşı qadir olduğu düzgün yozum, fəal maraq tələb edir və yuxuya son qoymaq tələbini irəli sürür; buna görə də, ümumiyyətlə mümkün olan yozumlardan yalnız yuxu arzusunun mütləqiyyətçi senzurası ilə uyğun gələnlərə icazə verilir. Təxminən: Bülbüldür, torağay deyil. Çünki əgər torağaydırsa, deməli, sevgi gecəsi sona çatıb. Qıcığın icazə verilən yozumları arasında, ruhda gizlənən istək təhrikləri ilə ən yaxşı əlaqəni qura bilən yozum seçilir. Beləliklə, hər şey qətiyyən müəyyən edilmişdir və heç nə ixtiyara buraxılmamışdır. Yanlış yozum illüziya deyil, əksinə — belə demək mümkünsə — bəhanədir. Lakin burada yenə də, yuxu senzurasına xidmət edən yerdəyişmə əvəzləməsində olduğu kimi, normal psixi prosesin əyilməsi aktını qəbul etmək lazımdır.

Xarici sinir və daxili bədən təsirləri psixi diqqəti qazanacaq qədər intensiv olduqda, əgər yuxulamaq və ayılmaq onların nəticəsidirsə, yuxu quruluşu üçün bərkitmə nöqtəsi, yuxu materialında nüvə təşkil edirlər; bu nüvəyə uyğun istək tələbinin yerinə yetirilməsi, (yuxarıda göründüyü kimi) iki psixi yuxu təsiri arasında vasitəçi təsəvvürlərin axtarılmasına bənzər şəkildə axtarılır. Bir sıra yuxular üçün bu, somatik elementin 'yuxu məzmununa əmr etdiyi baxımından doğrudur. Bu ekstremal halda, yuxu quruluşu üçün belə, birbaşa aktual olmayan bir istək oyadılır. Lakin yuxu, istəyi bir vəziyyətdə yerinə yetirilmiş kimi təqdim etməkdən başqa çarə tapa bilməz; o, sanki, aktual sensor təsiri ilə hansı istəyin yerinə yetirilmiş kimi təqdim oluna biləcəyini axtarmaq vəzifəsi ilə qarşı-qarşıyadır. Əgər bu aktual material ağrılı və ya xoşagəlməz xarakter daşıyırsa, bu, onu yuxu quruluşu üçün yararsız etmir. Ruh həyatı, yerinə yetirilməsi xoşagəlməzlik yaradan istəklərə də malikdir; bu ziddiyyət kimi görünür, lakin iki psixi instansiyanın mövcudluğuna və onların arasında olan senzura istinadla izah olunur.

Eşitdiyimiz kimi, ruh həyatında birinci sistemə aid olan və yerinə yetirilməsinə ikinci sistemin qarşı durduğu sıxışdırılmış istəklər var. Bu, tarixi məna daşımır, yəni belə istəklərin mövcud olduğu və sonra məhv edildiyi demək deyil; əksinə, psixonevrozda ehtiyac duyulan sıxışdırma təlimi, belə sıxışdırılmış istəklərin hələ də mövcud olduğunu, eyni zamanda üzərlərində bir maneənin qaldığını iddia edir. Dil “boğmaq” sözündən istifadə edərkən doğru olanı vurğulayır, belə impulslar haqqında danışarkən. Belə boğulmuş istəklərin reallaşması üçün edilən psixi təşəbbüs qorunur və istifadəyə yararlı qalır. Lakin belə boğulmuş bir istəyin həqiqətən yerinə yetirildiyi halda, ikinci (şüur qabiliyyətli) sistemin aşılmış maneəsi narazılıq kimi özünü büruzə verir. Bu müzakirəni bağlamaq üçün: əgər yuxu zamanı somatik mənbələrdən narazılıq xarakterli sensor təsirlər mövcuddursa, yuxu işlənməsi bu konfiqurasiyadan, əks halda boğulmuş bir istəyin yerinə yetirilməsini — senzuranın az və ya çox qorunması ilə — təqdim etmək üçün istifadə edir.

Bu vəziyyət bir sıra təşviş yuxularına imkan verir, digər bir sıra isə istək nəzəriyyəsinə əleyhinə olan bu yuxu quruluşlarının başqa bir mexanizmi aşkar etməsinə səbəb olur. Yuxulardakı təşviş, psixonevroz xarakterli ola bilər, psixoseksual oyanmalardan qaynaqlana bilər; burada təşviş sıxışdırılmış libidoya uyğun gəlir. Bu halda, bu təşviş bütün təşviş yuxusu kimi nevroz simptomu mənasına gəlir və biz yuxunun istək tələbini yerinə yetirmə meylinin uğursuz olduğu sərhəddə dayanırıq. Digər təşviş yuxularında isə təşviş hissi somatik olaraq verilir (məsələn, ağciyər və ürək xəstələrində təsadüfi nəfəs darlığı zamanı olduğu kimi) və sonra, psixi səbəblərdən yuxulamaq eyni təşviş boşalmasına səbəb olacaq şəkildə şiddətlə boğulmuş istəklərin yuxu kimi yerinə yetirilməsinə kömək etmək üçün istifadə edilir. Bu iki görünüşdə ayrı olan halı birləşdirmək çətin deyil. Bir-biri ilə sıx bağlı olan iki psixi quruluşdan, bir affekt meyli və bir təsəvvür məzmunundan, aktual olaraq verilən biri, yuxuda da digərini qaldırır; bəzən somatik olaraq verilən təşviş boğulmuş təsəvvür məzmununu, bəzən isə sıxışdırmadan azad olan, cinsi həyəcanla müşayiət olunan təsəvvür məzmunu təşviş boşalmasını qaldırır. Birinci hal üçün deyilə bilər ki, somatik olaraq verilən affekt psixi olaraq yozulur; digər halda isə hər şey psixi olaraq verilir, lakin boğulmuş məzmun təşvişə uyğun somatik yozumla asanlıqla əvəz olunur. Burada başa düşülmə ilə bağlı yaranan çətinliklərin yuxu ilə az əlaqəsi var; onlar bu müzakirələrlə təşviş inkişafı və sıxışdırma problemlərinə toxunmağımızdan qaynaqlanır.

Daxili bədən mənşəli əmr edici 'yuxu stimullarına' şübhəsiz ki, bədənin ümumi əhval-ruhiyyəsi daxildir. Bu o demək deyil ki, o, 'yuxu məzmunu' verə bilər, lakin o, yuxu məzmununda təsvir üçün istifadə ediləcək materialdan bir seçim etməyə məcbur edir; belə ki, bu materialın bir hissəsini öz təbiətinə uyğun olaraq yaxınlaşdırır, digər hissəsini isə uzaq saxlayır. Əlavə olaraq, bu ümumi əhval-ruhiyyə gündəlik həyatdan gələn və yuxu üçün əhəmiyyətli olan psixi qalıqlarla əlaqəlidir. Bu əhval-ruhiyyə yuxuda saxlanıla və ya üstələnilə bilər, belə ki, əgər xoşagəlməzdirsə, əksinə çevrilir.

Əgər yuxu zamanı somatik stimul mənbələri — yəni yuxu hissləri — qeyri-adi intensivlikdə deyilsə, mənim təxminimə görə, onlar yuxu qurulmasında gündüzün təzə qalmış, lakin neytral təəssüratlarının oynadığı eyni rolu oynayır. Yəni, mənim fikrimcə, onlar psixi yuxu mənbələrinin təsəvvür məzmunu ilə birləşməyə uyğun gəldikdə yuxu qurulmasına cəlb olunurlar, əks halda isə yox. Onlar həmişə əl altında olan ucuz material kimi qəbul edilir və lazım olduqda istifadə olunur, bahalı materialın isə öz istifadə üsulunu təklif etməsinin əksinə. Bu vəziyyət təxminən belədir: sənət himayəçisi sənətçiyə oniks kimi nadir daş gətirir və ondan sənət əsəri yaratmağı tapşırır. Daşın ölçüsü, rəngi və ləkələri hansı baş və ya səhnənin onda təsvir edilməli olduğuna qərar verməyə kömək edir, halbuki mərmər və ya qumdaşından bərabər və bol material olduqda sənətçi yalnız öz zehinində formalaşan ideyanı izləyir. Bu şəkildə yalnız bu fakt aydın görünür: bədənimizdən gələn və qeyri-adi səviyyəyə yüksəlməyən stimullar tərəfindən verilən yuxu məzmunu, bütün yuxularda və hər gecə yuxuda görünmür!⁷⁸

Bəlkə də bizi yenidən 'yuxu yozumuna' qaytaran bir nümunə mənim fikrimi ən yaxşı şəkildə izah edər. Bir gün çox yerində dayana bilməmək, irəliləyə bilməmək, işi bitirə bilməmək və s. kimi çox vaxt görülən və təşvişə çox yaxın olan 'maneəyə uğrama' hissinin nə demək olduğunu anlamağa çalışırdım. Növbəti gecə aşağıdakı yuxunu gördüm: Birinci mərtəbədəki mənzildən çox natamam geyimlə pilləkənlərlə daha yuxarı mərtəbəyə qalxıram. Hər dəfə üç pilləni bir-bir atlayıram və bu qədər çevik pilləkən qalxa bildiyimə seviniyəm. Birdən görürəm ki, bir xidmətçi qadın pilləkənlərlə aşağı düşür və beləliklə mənə tərəf gəlir. Utanıram, tələsmək istəyirəm və sonra həmin 'maneəyə uğrama' hissi yaranır, pillələrə yapışıram və yerimdən tərpənə bilmirəm.

Təhlil: Yuxunun vəziyyəti gündəlik reallıqdan götürülmüşdür. Vyanada bir binada iki mənzilim var, onlar yalnız xarici pilləkənlərlə bağlıdır. Yüksək birinci mərtəbədə mənim həkim mənzilim və iş otağım, bir mərtəbə yuxarıda isə yaşayış otaqları yerləşir. Gec saatlarda aşağıda işimi bitirdikdə, pilləkənlərlə yataq otağına qalxıram. Yuxudan əvvəlki axşam bu qısa yolu həqiqətən bir qədər pozulmuş geyimlə getmişdim, yəni yaxa, qalstuk və manşetləri çıxarmışdım; yuxuda isə bu, daha yüksək, lakin adətən olduğu kimi, qeyri-müəyyən dərəcədə geyimsizliyə çevrilmişdi. Pillələri atlamaq mənim pilləkənlərlə qalxmağımın adi üsuludur, əlavə olaraq, yuxuda artıq tanınmış bir istək ödəməsidir, çünki bu bacarığın asanlığı ilə ürək işimin vəziyyətinə görə özümü təsəlli vermişdim. Daha sonra, pilləkənlərlə qalxmağın bu üsulu yuxunun ikinci yarısındakı ləngiməyə effektiv ziddiyyət təşkil edir. Bu mənə — isbat tələb etməyən bir şeyi — göstərir ki, yuxu hərəkət aktlarını tam mükəmməlliklə təsəvvür etməkdə çətinlik çəkmir; yuxuda uçmağı düşünün!

Mənim keçdiyim pilləkən mənim evimin pilləkəni deyil; əvvəlcə onu tanıya bilmirəm, yalnız mənə tərəf gələn şəxs hansı yerin nəzərdə tutulduğunu mənə izah edir. Bu şəxs gündə iki dəfə ona inyeksiya etmək üçün ziyarət etdiyim yaşlı xanımın xidmətçisidir; pilləkən də orada gündə iki dəfə qalxmalı olduğum pilləkənə çox bənzəyir.

Bu pilləkən və bu qadın mənim yuxuma necə düşür? Tam geyinilməmiş olmağa görə utanc hissinin şübhəsiz cinsi xarakter daşıyır; mən yuxumda gördüyüm xidmətçi məndən yaşlı, huysuz və heç də cazibədar deyil. Bu suallara cavab olaraq mənə yalnız aşağıdakı fikirlər gəlir: Bu evdə səhər ziyarətimi edərkən, adətən pilləkəndə boğazım qıcıqlanır; tüpürmə məmulatı pilləyə düşür. Bu iki mərtəbədə tüpürmə qabı yoxdur və mən hesab edirəm ki, pilləkənin təmiz saxlanması mənim hesabıma olmamalıdır, əksinə, tüpürmə qabının quraşdırılması ilə təmin edilməlidir. Ev idarəçisi, o da eyni dərəcədə yaşlı və huysuz bir şəxsdir, lakin təmizlik instinktlərinə malikdir (bunu ona etiraf etməyə hazıram), bu məsələdə başqa bir mövqe tutur. O, mənə pusu qurur, görəsən yenə həmin azadlığı götürəcəyəmmi, və bunu müşahidə etdikdə, onun bərk mırıldanmasını eşidirəm. Həmçinin, görüşdüyümüz zaman bir neçə gün ərzində mənə adət etdiyi hörməti əsirgəyir. Yuxudan əvvəlki gün ev idarəçisinin tərəfi xidmətçi qadınla gücləndi. Xəstənin yanındakı ziyarətimi həmişəki kimi tələsik bitirmişdim ki, xidmətçi məni dəhlizdə dayandırdı və belə dedi: 'Həkim bəy otağa gəlməzdən əvvəl çəkmələrini təmizləyə bilərdi. Qırmızı xalça yenə ayaqlarınızdan çox ləkələnib.' Pilləkənin və xidmətçinin mənim yuxumda görünmək üçün irəli sürə biləcəyi bütün iddia budur. Mənim pilləkənin üzərindən uçmağım və pilləkəndə tüpürməyim arasında sıx bir əlaqə var. Boğaz katarı və ürək xəstəlikləri hər ikisi tütün çəkmə vərdişinin cəzası kimi qəbul edilməlidir; bu vərdişə görə mən təbii ki, ev sahibəm tərəfindən ən yüksək incəlik nümunəsi kimi tanınmıram, yuxunun birləşdirdiyi bir evdə də, digərində də eyni dərəcədə.

Yuxunun daha ətraflı yozumunu, qeyri-tam geyinmə haqqında tipik yuxunun haradan qaynaqlandığını bildiyimə qədər təxirə salmalıyam. Təqdim olunan yuxunun ilkin nəticəsi kimi yalnız qeyd edirəm ki, hərəkətin məhdudlaşdırılması hissi, onun müəyyən bir əlaqəyə ehtiyacı olan hər yerdə yaradılır. Yuxu zamanı hərəkət qabiliyyətimin xüsusi vəziyyəti bu yuxu məzmununun səbəbi ola bilməz, çünki bir an əvvəl bu məlumatı təsdiqləmək üçün pillələr üzərindən yüngül addımlarla keçdiyimi görmüşdüm. TİPİK YUXULAR

Ümumiyyətlə, başqasının yuxusunu, əgər o, yuxu məzmununun arxasında duran şüursuz fikirləri bizə açmaq istəmirsə, yoza bilmirik və bu, Yuxuların yozumu metodumuzun praktik tətbiq imkanlarını ciddi şəkildə zəiflədir. Lakin, fərdin öz yuxu dünyasını fərdi xüsusiyyətlərlə qurmaq və bununla da başqalarının onu başa düşməsinə mane olmaq sərbəstliyinə tam əksinə olaraq, demək olar ki, hər kəs tərəfindən eyni şəkildə yuxulanan bir sıra yuxular var; əgər yuxu gördüyümüz şəxsin assosiasiya materialına malik deyilsə, Yuxuların yozumu ümumiyyətlə tətbiq olunmaz və bu, yozum işimizin bu assosiasiyalardan asılı olmadığı hallarda, yəni yuxu gördüyümüz şəxs yuxu məzmununda simvolik elementlərdən istifadə etdikdə, tamamlayıcı tələb edir. Biz sonra yuxu yozumunun ikinci, köməkçi bir metoduna müraciət edirik. Onların da hər kəsdə eyni mənanı daşıdığına öyrəşmişik. Bu tipik yuxulara xüsusi maraq göstərilir, çünki ehtimal ki, bütün insanlarda eyni mənbələrdən qaynaqlanır, buna görə də yuxuların mənbələri haqqında bizə məlumat vermək üçün xüsusilə uyğun görünür.

Beləliklə, Yuxuların yozumu texnikamızı bu tipik yuxulara tətbiq etməyə xüsusi gözləntilərlə başlayacağıq və sənətimizin məhz bu materialda tam işləmədiyini etiraf etməyə çox istəksiz olacağıq. Tipik yuxuların yozumunda adətən yuxu gördüyümüz şəxsin fikirləri, ki, onlar bizə yuxunu başa düşməkdə kömək edirdi, işə yaramır və ya qeyri-müəyyən və kifayətsiz olur, nəticədə vəzifəmizi onların köməyi ilə həll edə bilmirik.

Bu nədən irəli gəlir və texnikamızın bu çatışmazlığını necə aradan qaldıra bilərik, işimizin sonrakı hissəsində aydınlaşacaq. Onda oxucu üçün də niyə burada tipik yuxular qrupundan yalnız bir neçəsini nəzərdən keçirə biləcəyimi və digərlərinin müzakirəsini həmin sonrakı kontekstə təxirə salacağımı başa düşülən olacaq.

a) Çılpaqlıq utanc yuxusu

Yad adamların qarşısında çılpaq və ya natamam geyimdə olma yuxusu, bəzən bunun heç də utanc hissi yaratmadığı və s. kimi əlavələrlə də rast gəlinir. Lakin çılpaqlıq yuxusuna olan marağımız yalnız onda yaranır ki, insan yuxuda utanc və çətinlik hissi keçirir, qaçmaq və ya gizlənmək istəyir, lakin yerindən tərpənə bilməməsi və utancverici vəziyyəti dəyişdirmək iqtidarında olmaması kimi xüsusi bir ləngiməyə məruz qalır. Yalnız bu əlaqədə yuxu tipikdir; onun məzmununun nüvəsi başqa hallarda müxtəlif əlaqələrə daxil edilə və ya fərdi əlavələrlə zənginləşdirilə bilər. Əsasən, çılpaqlığını gizlətmək istəyən (adətən hərəkət vasitəsilə) insanın utanc təbiətli utancverici hissi ilə bağlıdır. Yuxu materialı və yuxu mənbələri bunu reallaşdıra bilmir. Məncə, oxucularımın əksəriyyəti artıq yuxuda bu vəziyyətdə olmuşlar.

Adətən, soyunma tərzi çox aydın deyil. Məsələn, danışılır ki, 'Mən köynəkdə idim', lakin bu nadir hallarda aydın təsvir olur; əksər hallarda soyunmuşluq o qədər qeyri-müəyyəndir ki, hekayədə alternativlərlə ifadə olunur: 'Mən köynəkdə və ya iç donunda idim.' Adətən, geyimdəki qüsurlar o qədər də böyük deyil ki, ona uyğun utanc hissi ədalətli görünməsin. İmperatorun donunu geyinmiş adam üçün çılpaqlıq çox vaxt qaydalara zidd geyimlə əvəz olunur. "Mən küçədə qılıncsızam və zabitlərin yaxınlaşdığını görürəm, və ya qalstukumsuzam, və ya xırda naxışlı mülki şalvar geyinmişəm və s."

Qarşısında utandığımız adamlar demək olar ki, həmişə üzləri qeyri-müəyyən qoyulmuş yad adamlardır. Tipik yuxuda heç vaxt belə olmur ki, insanı özünə bu qədər çətinlik yaradan geyiminə görə tənqid etsinlər və ya hətta diqqət yetirsinlər. Adamlar əksinə, laqeyd və ya mənim xüsusilə aydın bir yuxuda müşahidə edə bildiyim kimi, təntənəli və sərt ifadələr saxlayırlar. Bu, düşünməyə vadar edir.

Yuxu görənin utanc və çətinlik hissi ilə adamların laqeydliyi birlikdə, yuxuda tez-tez rast gəlinən bir ziddiyyət yaradır. Yuxu görənin hisslərinə yalnız yad adamların ona təəccüblə baxması, ona gülməsi və ya ona qəzəblənməsi uyğun gələrdi. Lakin mən belə düşünürəm ki, bu qəbuledilməz cəhət arzu reallaşması ilə aradan qaldırılıb, digər cəhət isə hər hansı bir qüvvə tərəfindən saxlanaraq yerində qalıb və nəticədə bu iki hissə bir-biri ilə pis uyğunlaşır. Yuxunun arzu reallaşması ilə qismən təhrif olunmuş formasında düzgün başa düşülmədiyinə dair maraqlı bir dəlilimiz var. Belə ki, o, hamımızın Andersenin versiyası ilə ('İmperatorun yeni paltarı') tanıdığımız bir nağılın əsasını təşkil edir və son zamanlarda L. Fulda tərəfindən 'Talisman' əsərində poetik şəkildə işlənib hazırlanmışdır. Andersenin nağılında iki fırıldaqçıdan danışılır ki, onlar imperator üçün bahalı bir geyim toxuyurlar, lakin bu geyim yalnız yaxşı və sadiq adamlar tərəfindən görünməlidir. İmperator bu görünməz geyimlə çıxır və toxumanın imtahanverici gücündən qorxan bütün adamlar imperatorun çılpaqlığını görməməzlikdən gəlirlər.

Lakin sonuncusu bizim yuxumuzun vəziyyətidir. Anlaşılmaz yuxu məzmununun, xatırlama qarşısında duran vəziyyəti mənalı edəcək bir geyim formu uydurmağa təhrik verdiyini fərz etmək üçün çox cəsarət tələb olunmur. Bu vəziyyət bu zaman öz ilkin mənasından məhrum edilmiş və xarici məqsədlərə xidmət edən hala gətirilmişdir. Lakin eşidəcəyik ki, yuxu məzmununun belə yanlış başa düşülməsi ikinci psixi sistemin şüurlu düşüncə fəaliyyəti ilə tez-tez baş verir və yekun yuxu quruluşu üçün bir amil kimi tanınmalıdır; bundan əlavə, məcburi ideyaların və fobiyaların yaranmasında eyni psixi şəxsiyyət daxilində belə yanlış başa düşmələr — əsas rol oynayır. Bizim yuxumuz üçün yenidən şərh materialının haradan götürüldüyünü də göstərmək olar. Dolandırıcı yuxudur, imperator isə yuxu görən şəxsin özüdür və əxlaqi təmayül, latent yuxu məzmununda qadağan olunmuş, sıxışdırılmaya qurban gedən arzuların olduğunu haqqında qaranlıq bir məlumatı açıqlayır. Belə yuxuların nevroz xəstələrində apardığım analizlər zamanı ortaya çıxdığı kontekst, yuxunun əsasında uşaqlıqdan qalma bir xatirənin dayandığına dair heç bir şübhə buraxmır. Yalnız uşaqlıq dövrümüzdə qohumlarımız və ya qəribə baxıcılar, xidmətçilər, qonaqlar tərəfindən natamam geyimdə görüldüyümüz bir vaxt var idi və biz o vaxt çılpaqlıqdan utanmırdıq. Bir çox uşaqda sonrakı illərdə belə müşahidə etmək olar ki, onların soyunması onlara utanc hissi vermək əvəzinə, sarhoşluq kimi təsir edir. Onlar gülür, ətrafda tullanır, bədənlərinə vururlar; ana və ya yanlarında olan şəxs onlara bunu qadağan edir, deyir: “Pui, bu ayıbdır, belə etmək olmaz.” Uşaqlar tez-tez nümayiş etdirmə istəkləri göstərirlər; bizim bölgələrdə kənddən keçərkən, gəzən şəxsə, bəlkə də ona hörmət əlaməti olaraq, köynəyini yuxarı qaldıran iki-üç yaşlı bir uşağa rast gəlməmək demək olar ki, mümkün deyil. Xəstələrimdən biri şüurlu xatirəsində səkkiz yaşında baş vermiş bir səhnəni saxlayıb: yatmazdan əvvəl soyunduqdan sonra köynəklə növbəti otaqdakı kiçik bacısının yanına rəqs edərək getmək istəyir, lakin xidmətçi buna mane olur. Nevrotiklərin gənclik tarixçəsində əks cinsdən olan uşaqlar qarşısında soyunmaq böyük rol oynayır; paranoid şizofreniyada geyinib-soyunarkən nəzarət edilmək haqqında olan xəyallar bu təcrübələrə aid edilir; sapqın qalmışlar arasında uşaqlıq impulsu simptom səviyyəsinə yüksəldilmiş, nümayişçilər sinfi var.⁷⁹

Utanma hissi olmayan bu uşaqlıq dövrü bizim sonradan geri baxışımızda bir cənnət kimi görünür və cənnət özü fərdin uşaqlığı haqqında kütləvi fantaziyanın başqa bir şeyi deyil. Buna görə də cənnətdə insanlar çılpaqdır və bir-birlərindən utanmırlar, ta ki, utanc və təşviş hissinin oyandığı, qovulmanın baş verdiyi, cinsi həyatın və mədəni işin başladığı ana gələnə qədər. Yuxu indi bizi bu cənnətə hər gecə geri apara bilər; biz artıq ilk uşaqlıq dövründən (təxminən üç yaşına qədər olan prehistorik dövr) gələn təəssüratların, bəlkə də məzmunundan asılı olmayaraq, təkrarlanmağa ehtiyac duyduğunu və onların təkrarlanmasının bir arzunun yerinə yetirilməsi olduğunu fərz etmişik. Beləliklə, çılpaqlıq yuxuları nümayiş etdirmə yuxularıdır.⁸⁰

Nümayiş etdirmə yuxusunun nüvəsini insanın öz fiquru təşkil edir; bu fiqur uşaq kimi deyil, indiki halında göründüyü kimi təsvir olunur və çoxlu sayda sonrakı rahat geyim xatirələrinin üst-üstə düşməsi və ya senzura səbəbindən qeyri-müəyyən çıxan natamam geyimlərlə müşayiət olunur; üstəlik, qarşısında utandığımız şəxslər də əlavə olunur. Həqiqi tamaşaçıların həmin uşaqlıq nümayişlərində yuxuda yenidən ortaya çıxdığına dair nümunə bilmirəm. Yuxu demək olar ki, heç vaxt sadə bir xatirə deyil. Təəccüblü şəkildə, uşaqlıqda cinsi marağımızın yönəldiyi şəxslər yuxunun, histeriyanın və məcburiyyət nevrozun bütün təkrarlanmalarında buraxılır; yalnız paranoya tamaşaçıları yenidən daxil edir və görünməz qalsalar belə, onların mövcudluğuna fanatik inamla qərar verir. Yuxunun onlar üçün əvəz etdiyi “bir çox qəribə adamlar”, təqdim olunan mənzərə ilə maraqlanmayanlar, soyunmanı təqdim etdiyimiz həmin yaxşı tanış fərd şəxsə qarşı birbaşa arzunun əksi olan bir şeydir. “Bir çox qəribə adamlar” yuxularda başqa hər hansı bir kontekstdə də tez-tez rast gəlinir; onlar həmişə arzunun əksi kimi “sirri” ifadə edirlər. Paranoyada baş verən köhnə vəziyyətin bərpasının da bu əksliyi nəzərə aldığı diqqət çəkir. Artıq tək deyilsiniz, əlbəttə ki, nəzarət olunursunuz, lakin nəzarətçilər “bir çox, qəribə, qəsdən qeyri-müəyyən buraxılmış adamlardır”.

Bundan əlavə, nümayiş etdirmə yuxusunda sıxışdırma məsələsi də ortaya çıxır. Yuxunun utandırıcı hissi, rədd etdiyi nümayiş səhnəsi məzmununun yenə də təsəvvürə çevrilməsinə qarşı ikinci psixi sistemin reaksiyasıdır. Bu hissdən yayınmaq üçün səhnə yenidən canlandırılmamalı idi.

Ləngimə hissindən sonra yenə də bəhs edəcəyik. Yuxuda iradə konfliktini, yəni 'xeyr'i təsvir etmək üçün əla vasitədir. Şüursuz niyyətə görə nümayiş davam etdirilməli, senzura tələbinə görə isə dayandırılmalıdır.⁸¹

Tipik yuxularımızın nağıllar və digər ədəbi materiallarla əlaqələri şübhəsiz ki, nə tək-tük, nə də təsadüfidir. Bəzən kəskin şair gözü, adətən şairin aləti olan çevrilmə prosesini analitik olaraq tanıyıb onu əks istiqamətdə izləyib, beləliklə ədəbiyyatı yuxuya qaytarmışdır. Bir dostum məni Qottfrid Kellerin 'Yaşıl Henri' əsərindən aşağıdakı yerə diqqət yetirməyə çağırır: 'Sevimli Lee, Odisseyin Nausikaa və onun yoldaşları qarşısında çılpaq və palçıqla örtülmüş halda göründüyü vəziyyətdə, seçilmiş acı həqiqəti təcrübə ilə tam olaraq hiss etməyi sizə arzulamıram! Bunun necə baş verdiyini bilmək istəyirsinizmi? Gəlin bu nümunəni bir kənara qoyaq. Bir gün vətəninizdən və sizə əziz olan hər şeydən ayrı, qəribəliklərdə gəzib-dolanacaqsınız və çox şey görüb çox şey yaşayacaqsınız, kədər və qayğı çəkəcəksiniz, bəlkə də bədbəxt və tək qalacaqsınız; gecə yuxunuzda mütləq vətəninizə yaxınlaşdığınızı görəcəksiniz; onu ən gözəl rənglərdə parlayıb işıqlanmış görəcəksiniz, şirin, incə və sevimli fiqurlar qarşınıza çıxacaq; birdən-birə çılpaq və tozlu gəzdiyinizi kəşf edəcəksiniz. Adı olmayan bir utanc və təşviş sizi bürüyəcək, örtünməyə, gizlənməyə çalışacaq və tərdən islanmış halda oyanaqsınız. İnsanlar var olduqca, bu, kədərli, sərgərdan adamın yuxusudur və Homer həmin vəziyyəti insanlığın ən dərin və əbədi mahiyyətindən çıxarmışdır.

Şairin dinləyicilərində adətən oyatmağa çalışdığı insanlığın ən dərin və əbədi mahiyyəti, sonradan prehistorik uşaqlıq dövründə kök salan ruhi həyatın həmin təhrikləridir. Vətənsizin şüura çıxa bilən və qüsursuz arzularının arxasında yuxuda boğulmuş və qadağan olunmuş uşaqlıq arzuları üzə çıxır, buna görə də Nausikaa əfsanəsinin obyektivləşdirdiyi yuxu, qaydada təşviş yuxusuna çevrilir.

S. 244-də qeyd etdiyim, pilləkənlərdən tələsik keçməyin qısa müddət sonra pillələrə yapışmağa çevrildiyi öz yuxum da, belə bir yuxunun əsas tərkib hissələrini göstərdiyi üçün, nümayiş yuxusudur. Deməli, o, uşaqlıq təcrübələrinə qaytarıla bilməli və onların bilinməsi, xidmətçinin mənə qarşı davranışının, xalçanı çirkləndirdiyimə dair ittihamının, yuxuda tutduğu mövqeyə necə kömək etdiyi barədə məlumat verə bilməlidir. İndi istədiyim izahatları həqiqətən təqdim edə bilərəm. Psixoanalizdə zaman yaxınlaşmasını məzmun əlaqəsinə çevirməyi öyrənirik; görünüşdə əlaqəsiz, bir-birinin ardınca gələn iki fikir, təxmin edilməli olan bir vahidə aiddir, eyni mənada ki, yan-yana yazdığım a və b hərfləri ab hecası kimi tələffüz edilməlidir. Yuxuların bir-biri ilə əlaqəsi də buna bənzəyir. Qeyd olunan pilləkən yuxusu, digər həlqələri mənə yozum baxımından məlum olan bir yuxu silsiləsindən götürülmüşdür. Onların arasında yerləşən yuxu eyni kontekstə aid olmalıdır. Digər əhatə edən yuxuların əsasında, uşaqlıq dövrünün hansısa mərhələsindən iki yarım yaşına qədər mənə baxmış, şüurumda qaranlıq bir xatirəsi qalmış bir uşaq baxıcısının xatirəsi durur. Anamdan son vaxtlar aldığım məlumatlara görə, o yaşlı və çirkin, lakin çox ağıllı və bacarıqlı idi; yuxularımdan çıxardığım nəticələrə görə, təmizlik tərbiyəsinə kifayət qədər anlayış göstərmədiyim zaman, o, mənə həmişə ən sevgi dolu münasibət göstərməyib və mənə sərt sözlər eşitdirib. Beləliklə, xidmətçi bu tərbiyə işini davam etdirməyə çalışaraq, yuxuda mənim tərəfindən tarixdən əvvəlki qoca qadının təcəssümü kimi qəbul edilmə haqqını qazanır. Bu tərbiyəçinin uşağının, onun pis rəftarına baxmayaraq, öz sevgisini ona bağışladığını güman etmək olar.⁸²

b) Əziz şəxslərin ölümü haqqında yuxular

Tipik adlandırıla bilən yuxuların başqa bir qatarı, əziz qohumun, valideynlərin və ya bacı-qardaşların, uşaqların və s. öldüyü məzmunlu yuxulardır. Bu yuxulardan dərhal iki sinfi ayırd etmək lazımdır: birincilər, yuxuda kədərdən təsirlənməyən, elə ki, oyandıqdan sonra öz emosional soyuqluğuna təəccüb edən yuxulardır; ikincilər isə, ölüm hadisəsinə dərin kədər hiss edən, hətta yuxu zamanı isti yaşlar tökdüyü yuxulardır.

Birinci qrupun yuxularını kənara qoya bilərik; onların tipik sayılmağa haqqı yoxdur. Onları təhlil etdikdə, onların tərkibində olanlardan başqa bir şeyi ifadə etdiklərini, hər hansı digər arzunu ört-basdır etmək üçün nəzərdə tutulduqlarını görürük. Belə ki, bacısının tək oğlunu tabutda qarşısında görən xalanın yuxusu (S. 158). Bu, kiçik bacıoğluna ölüm arzuladığı mənasına gəlmir, əksinə, uzun ayrılıqdan sonra əvvəllər başqa bir bacıoğlunun cəsədi yanında oxşar uzun fasilədən sonra yenidən gördüyü həmin əziz şəxsi yenidən görmək arzusunu, bildiyimiz kimi, ört-basdır edir. Yuxunun əsl məzmunu olan bu arzu kədər doğurmur, ona görə də yuxuda kədər hiss olunmur. Burada diqqət yetiririk ki, yuxuda olan hisslər manifest yuxu məzmununa deyil, gizli məzmununa aiddir; yuxunun emosional məzmunu, təsəvvür məzmununa təsir edən təhriflərdən azad qalmışdır.

Əziz qohumun ölümünün təsəvvür edildiyi və bu zaman ağrılı emosionallığın hiss edildiyi yuxular isə fərqlidir. Bunlar, məzmunlarının dediyi kimi, həmin şəxsin ölməsi arzusunu ifadə edir və burada bütün oxucuların və oxşar yuxular görmüş şəxslərin hisslərinin mənim şərhimə qarşı çıxacağını gözləyə biləcəyim üçün, sübutu ən geniş əsasda axtarmalıyam.

Artıq belə bir yuxunu izah etmişik ki, ondan yuxularda yerinə yetirilmiş kimi görünən arzuların həmişə aktual arzular olmadığını öyrənə bilərik. Bunlar keçmiş, bitmiş, üst-üstə yığılmış və sıxışdırılmış arzular da ola bilər; biz onlara yalnız yuxuda yenidən ortaya çıxmaları səbəbindən müəyyən bir davametmə xüsusiyyəti veririk. Onlar bizim təsəvvürümüzə görə vəfat edənlər kimi ölməyiblər, əksinə, Odisseyin kölgələri kimidirlər: qan içdikləri anda müəyyən həyata qayıdırlar. Qutudakı ölü uşaq haqqındakı yuxuda (S. 160) on beş il əvvəl aktual olan və o vaxtdan bəri açıq şəkildə etiraf edilən bir arzudan söhbət gedirdi. Yuxu nəzəriyyəsi üçün əhəmiyyətli ola bilər ki, mən əlavə edim ki, hətta bu arzunun əsasında uşaqlığın ən erkən dövründən qalma bir xatirə dayanırdı. Yuxu görən qadın kiçik uşaq ikən — dəqiq vaxtı məlum deyil — anasının, onun hamilə olduğu və özü də həmin bətnin məhsulu olduğu dövrdə, ağır bir depressiyaya düşdüyünü və bətnindəki uşağa ölüm arzuladığını eşitmişdi. Böyüyüb hamilə olduqda, o, yalnız anasının nümunəsini təkrarladı.

Əgər kimsə ağrı ifadələri ilə atasının və ya anasının, qardaşının və ya bacısının öldüyünü yuxuda görürsə, mən bu yuxunu heç vaxt onların indi ölümünü arzuladığını sübut etmək üçün istifadə etməyəcəyəm. Yuxu nəzəriyyəsi bu qədər tələb etmir; o, yalnız belə nəticə çıxarmaqla kifayətlənir ki, o, onlara — uşaqlığın hansısa bir dövründə — ölüm arzulamışdır. Amma qorxuram ki, bu məhdudiyyət şikayətçilərin sakitləşməsinə çox az töhfə verəcək; onlar eyni dərəcədə enerjili şəkildə heç vaxt belə düşünmədiklərini inkar edəcəklər, çünki hazırda belə arzular bəsləmədiklərinə əmindirlər. Buna görə də, uşaqlıq ruhunun həyatından, indiki dövrün hələ də təqdim etdiyi sübutlara əsasən, itmiş bir hissəni yenidən bərpa etməliyəm!

Əvvəlcə uşaqların bacı-qardaşları ilə olan münasibətlərini nəzərdən keçirək. Niyə bunun sevgi dolu olmalı olduğunu fərz etdiyimizi bilmirəm, çünki böyüklər arasında bacı-qardaş düşmənçiliyinin nümunələri hər kəsin təcrübəsində özünü göstərir və biz çox vaxt bu ayrılığın hələ uşaqlıqdan qaldığını və ya həmişə mövcud olduğunu müəyyən edə bilərik. Amma bu gün bacı-qardaşlarına həssaslıqla bağlı olan və onlara dəstək verən bir çox böyüklər də uşaqlıqlarında onlarla demək olar ki, kəsilməyən bir düşmənçilik içində yaşayıblar. Böyük uşaq kiçiyə pis davranıb, onu şikayət edib, oyuncaqlarını əlindən alıb; kiçik uşaq isə aciz qəzəblə böyüyə qarşı içini yeyib, ona həsəd aparıb və qorxub, yaxud azadlıq istəyi və hüquq şüurunun ilk təhrikləri zülmkar qarşı yönəlib. Ata-analar deyirlər ki, uşaqlar bir-biri ilə dalaşır və bunun səbəbini tapa bilmirlər. Görünür ki, "yaxşı uşağın" xarakteri də bir böyükdə görmək istədiyimiz xarakterdən fərqlidir. Uşaq mütləq eqoistdir, ehtiyaclarını intensiv şəkildə hiss edir və onları, xüsusilə rəqibləri olan digər uşaqlar, ilk növbədə isə bacı-qardaşları hesabına, vicdansızcasına ödənməyə can atır. Lakin biz uşağı buna görə "pis" adlandırmırıq, onu "şərli" adlandırırıq; o, bizim hökmümüz və cəza qanunu qarşısında pis əməllərinə görə cavabdeğ deyil. Və haqlı olaraq; çünki biz gözləyə bilərik ki, uşaqlıq dövrü kimi qəbul etdiyimiz həyat müddəti ərzində kiçik eqoistdə altruist təhriklər və əxlaq oyanacaq, Meynertin dediyi kimi, ikincil bir "Mən" birincil "Mən"i örtəcək və ona mane olacaq. Əxlaqiyyət bütün cəbhədə eyni vaxtda yaranmır, hətta əxlaqsız uşaqlıq dövrünün müddəti fərdlərdə müxtəlif uzunluqda olur. Bu əxlaqiyyətin inkişafının baş vermədiyi yerlərdə biz asanlıqla "degenerasiya" haqqında danışırıq; burada açıq-aşkar inkişafın ləngiməsi söhbət gedir. Birincil xarakter sonrakı inkişaf tərəfindən artıq örtüldüyü yerlərdə, histeriya xəstəliyi nəticəsində ən azı qismən yenidən açıla bilər. Sözümünə "histeriya xarakteri" ilə "şərli uşaq" xarakterinin uyğunluğu birbaşa diqqət çəkir. Zorlayıcı nevroz isə, yenidən qalxan birincil xaraktera gücləndirici bir yük kimi qoyulan həddindən artıq əxlaqiyyətə uyğun gəlir.⁸³

Beləliklə, bu gün bacı-qardaşlarını sevən və onların ölməsi ilə məhrum hiss edəcək bir çox insan, köhnədən bəri onlara qarşı pis arzuları şüursuzluğunda daşıyır və bu arzular yuxularda reallaşa bilir. Lakin üç yaşına qədər və ya bir az daha böyük olan kiçik uşaqların kiçik bacı-qardaşlarına qarşı davranışını müşahidə etmək xüsusilə maraqlıdır. Uşaq indiyə qədər tək idi; indi ona leyləyin yeni bir uşaq gətirdiyi bildirilir. Uşaq gələn qonağı süzür və sonra qətiyyətlə deyir: "Leylək onu geri aparsın."

Tam ciddiyyətlə etiraf edirəm ki, uşaq bu qəribdən hansı çatışmazlıqları gözləməli olduğunu qiymətləndirə bilir. Bu gün dörd yaş kiçik bacısı ilə çox yaxşı münasibətdə olan, mənə yaxın bir xanım haqqında bilirəm ki, onun gəlişi xəbərinə belə cavab verib: “Amma qırmızı papağımı ona verməyəcəyəm.” Əgər uşaq bu qənaətə yalnız sonra gələrsə, düşmənçiliyi bu vaxtda oyana bilər. Üç yaşından kiçik bir qızın, gələcəkdən heç nə yaxşı gözləmədiyi beşikli körpəni boğmağa çalışdığı bir hal bilirəm. Uşaqlar bu yaşda qısqanclığa tam gücü və aydınlığı ilə qadirdirlər. Ya da kiçik bacı tezliklə yenidən yox olur, uşaq evdəki bütün sevgini yenidən özünə cəlb edir, sonra leylək yeni birini gətirir; bizim sevimlimizdə yeni rəqibin də əvvəlkinin taleyini yaşaması arzusunun yaranması doğru deyilmi — ki, özünə yenə əvvəlki və aralıqdakı kimi yaxşı olsun?! Təbii ki, uşağın sonradan doğulanlara qarşı bu davranışı normal şəraitdə sadəcə yaş fərqinin funksiyasıdır. Müəyyən bir intervalda böyük qızda artıq çarəsiz yeni doğulana qarşı analıq instinktləri oyana bilər.⁸⁴

Uşaqlıq dövründə bacı-qardaşlara qarşı düşmənçilik hissləri böyüklərin qeyri-həssas müşahidəsinə çarpanlardan daha çox olmalıdır?!

Bir-birini tez-tez izləyən öz uşaqlarımda belə müşahidələr aparmaq imkanı itirdim; indi on beş aydan sonra rəqibin peyda olması ilə tək hökmranlığı pozulan kiçik qardaşımın oğlunda bunu telafi edirəm. Gənc oğlanın bacısına qarşı çox cəngavər davrandığını, əlini öpdüyünü və onu sevindirdiyini eşidirəm; lakin ikinci yaşını tamamlayana qədər dil qabiliyyətini, ona yalnız artıq görünən şəxsə tənqid yönəltmək üçün istifadə etdiyini görürəm. Onun haqqında söhbət açılan hər dəfə, söhbətə qatılır və istəksizcə deyir: Çox kiçik, çox kiçik. Son aylarda, uşaq mükəmməl inkişafı ilə bu alçaltmadan uzaqlaşdıqdan sonra, o, qızın bu qədər diqqətə layiq olmadığı barədəki xəbərdarlığını başqa cür əsaslandırmağı bacarır. O, bütün uyğun fürsətlərdə bunu xatırladır: Onun dişləri yoxdur! Başqa bir bacının ən böyük qızı haqqında hamımız belə bir xatirə saxlamışıq: O vaxt altı yaşında olan uşaq yarım saat boyunca bütün xalalarından təsdiq alırdı: “Elədir, Lucie bunu hələ başa düşə bilməz?” Lucie iki buçuk yaş kiçik rəqib idi.⁸⁵,⁸⁶

Artmış düşmənçiliyə uyğun olaraq bacı-qardaşların ölümü haqqında yuxuları mən, məsələn, xəstələrimdən heç birində görməmişəm. Yalnız bir istisna tapdım ki, asanlıqla qaydanın təsdiqi kimi şərh oluna bilərdi. Bir dəfə bir xanıma seans zamanı bu məsələni izah edəndə, mənə görə simptomun gündəlik həyatında nəzərə çarpan bir vəziyyət kimi görünürdü, təəccübümlə cavab verdi ki, belə yuxuları heç vaxt görməyib. Ancaq ona başqa bir yuxu gəldi, guya bununla heç bir əlaqəsi yox idi; dörd yaşında, o vaxt ən kiçik ikən ilk dəfə gördüyü və sonra təkrar-təkrar gördüyü bir yuxu. 'Çoxlu uşaq, bütün qardaşları, bacıları, əmisi oğlanları və qızları bir çəmənlikdə oynayırdılar. Birdən qanadları çıxdı, uçdular və yox oldular.' Bu yuxunun mənası haqqında onun heç bir fikri yox idi; bizə çətinlik verməyəcək ki, bütün bacı-qardaşların ölümü haqqında olan yuxunu, senzura tərəfindən az təsirlənmiş ilkin formasında orada tanıyaq. Aşağıdakı təhlili irəli sürməyə cəsarət edirəm. Uşaqlar dəstəsindən birinin ölümü zamanı — bu halda iki qardaşın uşaqları qardaşlıq birliyi içində böyüdülürdü — hələ dörd yaşı tamam olmayan yuxu görən qızımız ağıllı bir böyükdən soruşmuş olar: uşaqlar öldükdə onlardan nə olacaq? Cavab belə olmuş olar: Onda onlara qanadlar çıxacaq və mələk olacaqlar. Bu izahatdan sonra yuxuda bacı-qardaşların hamısının mələklər kimi qanadları var və — ən əsas məsələ budur — onlar uçub gedirlər. Bizim kiçik mələk anamız tək qalır, təsəvvür edin, belə bir dəstənin tək qalanı! Çəmənlikdə oynayırlar, oradan uçub gedirlər, bu, kəpənəklərə işarə edir, sanki eyni fikir əlaqəsi uşağı idarə etmişdir, hansı ki, böyükləri psixi kəpənək qanadları ilə təsvir etməyə vadar etmişdir.⁸⁷

Bəlkə də biri belə deyəcək: uşaqların bacı-qardaşlarına qarşı düşmən təhrikləri etiraf olunmalıdır, amma uşaq qəlbini necə pislik zirvəsinə çatdırır ki, rəqibinə və ya güclü oyun yoldaşına ölüm arzulayır, sanki bütün cinayətlər yalnız ölüm cəzası ilə təzmin oluna bilər? Belə danışan kəs nəzərə almır ki, uşağın 'ölü olmaq' anlayışı bizimki ilə yalnız sözü və sonra çox az şeyi ortaqdır. Uşaq çürümənin dəhşətlərindən, soyuq məzarın donduruculuğundan, sonsuz heçliyin dəhşətindən heç nə bilmir; böyüklər, ölümdən sonrakı həyat haqqında bütün miflərin şahidlik etdiyi kimi, bu təsəvvürü çox pis dözür. Ölümdən qorxu ona yad olduğuna görə, dəhşətli sözlə oynayır və başqa bir uşağa hədə qoyur: 'Əgər bunu bir daha etsən, Fransın öldüyü kimi öləcəksən', bu zaman yazıq ana diksinib titrəyir, bəlkə də yer üzündə doğulan insanların böyük yarısının uşaqlıq illərini keçə bilmədiyini unuda bilmir. Hələ səkkiz yaşında uşaq, Təbiət Tarixi Muzeyindən qayıtdıqdan sonra anasına deyə bilər: 'Mama, səni çox sevirəm; əgər bir gün ölsən, səni doldurub otaqda buraya qoyacağam ki, səni həmişə, həmişə görə bilim!' Uşağın ölmüş olmaq təsəvvürü bizimkindən bu qədər fərqlidir.

Ölmüş olmaq uşaq üçün, üstəlik ölüm öncəsi əzab səhnələrini görməkdən qorunduğu üçün, 'getmiş olmaq', yəni sağ qalanları artıq narahat etməmək deməkdir. Uşaq bu yoxluğun hansı yolla — səyahətə getmə, işdən çıxarılma, uzaqlaşma, yoxsa ölüm nəticəsində — baş verdiyini ayırd etmir. Əgər uşağın prehistorik illərində dadısı qovulmuşsa və bir müddət sonra anası ölübsə, təhlildə üzə çıxarılan xatirələrində hər iki hadisə üst-üstə düşür. Uşağın yox olanları çox intensiv axtarmadığını, bir neçə həftəlik yay səyahətindən sonra evinə qayıdan və soruşduqda 'Uşaqlar bir dəfə də olsun ananı soruşmadılar' cavabını eşidən bir çox analar kədərlə təcrübə ediblər. Amma əgər o, həqiqətən də o 'kəşf edilməmiş ölkəyə' səyahət edibsə, 'hansı ətrafdan heç bir səyyah qayıtmır', uşaqlar əvvəlcə onu unutmuş kimi görünür və yalnız sonradan ölü ananı xatırlamağa başlayırlar.⁸⁸

Beləliklə, uşaq başqa bir uşağın yoxluğunu istəmək üçün motivlərə malikdirsə, bu arzunu 'o ölsün' formasına salmaqdan onu çəkindirən heç nə yoxdur və ölüm arzusu yuxusuna psixi reaksiya göstərir ki, məzmun fərqliliyinə baxmayaraq, uşağın arzusu böyüyün eyni adlı arzusu ilə bir cür eynidir.

Əgər uşağın bacı-qardaşlarına qarşı ölüm arzusu uşağın eqoizmi ilə izah olunursa, ki, bu eqoizm uşağa bacı-qardaşlarını rəqib kimi qəbul etdirir, onda uşaq üçün sevgi verənlər və ehtiyaclarını ödəyicilər olan, eqoist motivlərlə onların varlığını istəməli olan valideynlərə qarşı ölüm arzusu necə izah olunmalıdır? Onun zəka baxımından yüksək inkişaf etmiş dörd yaşlı qızının 'getmək' və 'ölmək' arasındakı fərqi qəbul etdiyi an. Uşaq yeməkdə çətinlik çəkirdi və internatda xidmətçilərdən biri tərəfindən düşmən münasibətlə müşahidə olunduğunu hiss edirdi. 'Yozefin ölsün' deyə ataya qarşı bildirdi. 'Niyə məhz ölmək?' deyə ata sakitləşdirici tonda soruşdu. “Onun getməsi kifayət deyilmi?” “Xeyr,” deyə uşaq cavab verdi, “sonra o geri qayıdacaq.” Uşağın məhdudiyyətsiz öz-sevgisi (narsisizm) üçün hər bir pozğunluq lèse-majesté cinayətidir və drakon qanunvericiliyi kimi, uşağın hissləri belə pozuntulara yalnız ölçülməyən bir cəza verir. Bu çətinliyin həllinə bizi təcrübə yönəldir: valideynlərin ölümü haqqında yuxular əsasən yuxu görənin cinsinə uyğun olan valideyn tərəfini əhatə edir, yəni kişi adətən atanın, qadın isə ananın ölümü haqqında yuxu görür. Bunu qanunauyğunluq kimi təqdim edə bilmərəm, lakin işarə edilən mənada üstünlük o qədər aydındır ki, ümumi əhəmiyyət daşıyan bir amillə izahı tələb edir! Ümumi şəkildə desək, elə bir vəziyyət yaranır ki, sanki cinsi üstünlük erkən yaşda özünü büruzə verir, sanki oğlan atada, qız isə anada rəqibi görür və onun aradan qaldırılması yalnız özünə fayda gətirə bilər.

Bu təsəvvürü qəbul edilməz saymadan əvvəl, valideynlər və uşaqlar arasındakı real münasibətləri də nəzərə almaq lazımdır. Mədəniyyət tələbinin bu münasibətdən tələb etdiyi hörməti və gündəlik müşahidənin faktiki olaraq ortaya qoyduğunu ayırd etmək lazımdır. Valideynlər və uşaqlar arasındakı münasibətlərdə düşmənçiliyə səbəb olan yalnız bir vəziyyət deyil, daha çox şey gizlənib; senzura qarşısında davam edə bilməyən istəklərin yaranması şərtləri ən geniş miqyasda mövcuddur. Əvvəlcə ata və oğul arasındakı münasibətə nəzər salaq. Fikrimcə, Dekaloqun qaydalarına aid etdiyimiz müqəddəslik, reallığı qavrama hissimizi korlayır. Bəlkə də insanlığın böyük hissəsinin dördüncü əmrə riayət etməməsini qeyd etməyə cəsarət etmirik. İnsan cəmiyyətinin ən dərin və ən yüksək təbəqələrində valideynlərə hörmət adətən digər maraqlar qarşısında geri çəkilir. Mifologiya və nağıllardan insan cəmiyyətinin qədim dövrlərindən bizə gəlib çatan qaranlıq xəbərlər, atanın gücünün bolluğunu və onun acımasızlıqla istifadə edilməsini xoşagəlməz şəkildə təsvir edir. Kronos öz uşaqlarını udur, təxminən donuzun donuz balalarını udması kimi; hadisə tez-tez cəza təmayülünün və sevilən valideynin itirilməsi ilə əlaqədar mənfi reaksiyanın ortaya çıxması ilə müşayiət olunur. Ananın donuzu və Zevs atanı haddini bildirməklə cəzalandırır və onun yerinə hökmdar kimi keçir! Qədim ailədə ata nə qədər məhdudiyyətsiz hökm sürürsə, oğul da bir varis kimi düşmən vəziyyətinə o qədər çox itələnir və atanın ölümü ilə özünün hökmranlığa çatması üçün səbirsizliyi o qədər böyük olur. Hələ bizim burjua ailəmizdə ata, oğluna özünü idarə etmə və bunun üçün lazım olan vasitələri verməyərək, münasibətdəki təbii düşmənçilik toxumunun inkişafına kömək edir. Həkim tez-tez müşahidə edir ki, atanın itirilməsi ilə bağlı oğuldakı kədər, nəhayət əldə edilən azadlıqdan gələn məmnunluğu boğa bilmir. Bu günkü cəmiyyətdə çox köhnəlmiş ata hakimiyyətinin (potestas patris familias) qalıqlarını hər bir ata qətiyyətlə saxlayır və İbsen kimi ata və oğul arasındakı qədim mübarizəni hekayələrinin önünə çıxaran hər bir şair təsirini əminliklə gözləyir. Qız böyüyüb anada qoruyucu tapdıqda və cinsi azadlıq arzuladığı, ananın isə qızın çiçəklənməsi ilə cinsi tələblərdən imtina etmə vaxtının gəldiyini xatırladığı zaman qız və ana arasında münaqişələr yaranır.

Bütün bu münasibətlər hər kəsin gözü qarşısında açıq-aşkar durur. Lakin onlar valideynlərə hörmətin artıq toxunulmaz bir şeyə çevrilmiş şəxslərdə rast gəlinən valideynlərin ölümü haqqında yuxuları izah etmək məqsədində bizə kömək etmir. Həmçinin, əvvəlki müzakirələr bizi valideynlərə qarşı ölüm istəyinin ən erkən uşaqlıq dövründən gəldiyini gözləməyə hazırlayır.⁸⁹,⁹⁰

Bütün şübhələri aradan qaldıran qətiyyətlə bu fərziyyə psixonevrotiklərdə onlarla aparılan analizlər zamanı təsdiqlənir. Burada öyrənilir ki, uşağın cinsi istəkləri çox erkən yaşda oyanır — toxum halında bu adı daşımağa layiq olduqda — və qızın ilk meyli atasına, oğlanın ilk uşaqlıq istəkləri isə anasına yönəlir. Beləliklə, ata oğlan üçün, ana isə qız üçün narahat edən rəqibə çevrilir və bu hissin ölüm istəyinə gətirib çıxarması üçün uşağa nə qədər az şey lazımdır, bunu biz artıq bacı-qardaşlar halında izah etmişik. Cinsi seçim adətən artıq valideynlərdə özünü göstərir; təbii bir meyl kişinin kiçik qızlarını şımartmasına, qadının isə oğlanlara arxa durmasına səbəb olur, hər ikisi isə cinsin sehrinin hökmünü pozmadığı yerlərdə kiçiklərin tərbiyəsinə ciddi yanaşır. Uşaq bu üstünlüyü çox yaxşı hiss edir və ona qarşı çıxan valideyn tərəfinə qarşı etiraz edir. Yetkinlərdə sevgi tapmaq onun üçün yalnız xüsusi bir ehtiyacın ödənilməsi deyil, həm də digər bütün məsələlərdə onun iradəsinə tabe olunduğu deməkdir. Beləliklə, valideynlər arasında seçimi onlarla eyni mənada edirsə, öz cinsi həvəsinə tabe olur və eyni zamanda valideynlərdən gələn təşəbbüsü yenidən canlandırır.

Uşaqlar tərəfindən bu uşaqlıq meyillərinin əlamətlərinin çoxu nəzərdən qaçırılır; bəzilərinə isə ilk uşaqlıq illərindən sonra da diqqət yetirmək olar. Tanış olduğum səkkiz yaşlı bir qız, anası masadan çağırıldıqda, özünü onun yerinə keçmiş kimi təqdim etmək fürsətindən istifadə edir. "İndi mən ana olacağam. Karl, daha tərəvəz istəyirsən? Al, xahiş edirəm" və s. Bu uşaq psixologiyası parçasının xüsusilə aydın göründüyü, xüsusi istedadlı və canlı dörd yaşlı bir qız birbaşa deyir: "İndi ana gedə bilər, sonra ata mənimlə evlənməlidir və mən onun arvadı olmaq istəyirəm." Uşaq həyatında bu istək, uşağın anasını da şirin sevməsinə heç vaxt mane olmur. Kiçik oğlan ata səyahətə çıxanda anasının yanında yata bildiyi və onun qayıtdıqdan sonra ona çox xoş gəlməyən bir şəxs olan uşaq otağına qayıtmalı olduğu halda, onun sevimli, gözəl anasının yanında yerini saxlaması üçün atanın həmişə yoxda olması istəyi asanlıqla formalaşa bilər və bu istəyə nail olmaq vasitəsi açıq-aşkar atanın ölməsidir, çünki təcrübəsi ona bir şeyi öyrədib: "Ölülər", məsələn böyük ata. B., həmişə yoxdur, heç vaxt qayıtmır.

Belə müşahidələr kiçik uşaqlarda təklif olunan yozuma məcburiyyətsiz uyğun gəlsə belə, onlar yetkin nevrotiklərin psixoanalizinin həkimə təlqin etdiyi tam inamı vermir. Aidiyyətli yuxuların təqdimatı burada elə girişlərlə edilir ki, onların istək yuxuları kimi yozumu qaçılmaz olur. Bir gün bir xanımı kədərli və ağlayarkən tapıram. Deyir: Mən artıq qohumlarımı görmək istəmirəm, onlar məndən qorxmalıdırlar. Sonra demək olar ki, keçid olmadan, mənasını təbii ki bilmədiyi bir yuxunu xatırladığını danışır. Onu dörd yaşında görüb, belədir: Bir vaşaq və ya tülkü damda gəzir, sonra bir şey düşür və ya o düşür, sonra ananı ölü halda evdən daşıyırlar, o isə kədərli ağlayır. Mən ona bu yuxunun uşaqlıqdan gələn, anasını ölü görmək istəyini ifadə etdiyini və bu yuxu səbəbindən qohumlarının ondan iyrəndiyini deməli olduğunu demək üçün demək olar ki, heç bir şey demədim; beləliklə, o, artıq yuxunun yozumu üçün material təqdim edir. 'Luchsauge' (vaşaq gözü) bir təhqir sözüdür, onunla kiçik uşaq ikən küçə uşaqlarından biri onu təhqir etmişdi; uşaq üç yaşında ikən anasının başına damdan kərpic düşmüş və nəticədə o, şiddətli qanaxma keçirmişdi.

Bir dəfə mən müxtəlif psixi vəziyyətlər keçirən gənc qızın detallı şəkildə öyrənmək imkanı tapdım. Xəstəliyin başlanğıcında olan dəliçəsinə qarışıqlıqda xəstə anasına qarşı xüsusi bir nifrət göstərirdi, yatağına yaxınlaşan kimi onu döyür və söyürdü, halbuki eyni vaxtda özündən çox yaşlı bacısına qarşı mehriban və itaətkar qalırdı. Sonra aydın, lakin bir qədər apatik vəziyyət gəldi, yuxusu çox pozulmuşdu; bu mərhələdə mən müalicəyə başladım və onun yuxularını təhlil etdim. Onların çoxu az və ya çox örtülü şəkildə anasının ölümü haqqında idi; bəzən yaşlı bir qadının dəfninə qatılırdı, bəzən özünü və bacısını matəm paltalarında süfrə başında oturmuş görürdü; bu yuxuların mənası haqqında heç bir şübhə qalmırdı. Yaxşılaşma daha da davam etdikcə, histerik fobiyalar ortaya çıxdı; ən əziyyətli olanı anasına bir şey baş gəlməsi qorxusu idi. Harada olursa olsun, o, anasının hələ də sağ olduğunu yoxlamaq üçün evə tələsməli idi. Digər təcrübələrimlə birlikdə nəzərdən keçirildikdə, bu hal çox öyrədici idi; o, eyni həyəcanlandırıcı təsəvvürə psixi aparatın müxtəlif reaksiya üsullarını, sanki çoxdilli tərcümədə göstərirdi. Mənim ikinci psixi instansiyanın adətən boğulmuş birinci instansiya tərəfindən üstün gəlməsi kimi başa düşdüyüm qarışıqlıqda, anaya qarşı şüursuz düşmənçilik motorik olaraq güclü oldu; sonra ilk sakitlik gəldikdə, üsyan boğulduqda və senzura hakimiyyəti bərpa edildikdə, bu düşmənçiliyə yalnız onun ölümünə olan istəyi həyata keçirmək üçün yuxu görmə sahəsi açıq qaldı; normal vəziyyət daha da gücləndikdə, o, histerik əks reaksiya və müdafiə fenomeni kimi anaya qarşı həddindən artıq qayğı yaradırdı. Bu kontekstdə histerik qızların analarına niyə çox vaxt həddindən artıq mehriban bağlandığını izah etmək artıq çətin deyil.

Bir başqa dəfə mən, məcburiyyət nevrozu səbəbindən demək olar ki, həyat qabiliyyətini itirmiş, yanından keçən hər kəsi öldürəcəyi qorxusu onu əziyyət verdiyi üçün küçəyə çıxa bilməyən gənc bir kişinin şüursuz ruh dünyasına dərin nəzər salmaq imkanı tapdım. O, gündəliklərini şəhərdə baş verən cinayətlərdən biri ilə bağlı ona qarşı ittiham qaldırılarsa, özünün günahsızlığını sübut edən sənədləri qaydaya salmaqla keçirirdi. Onun eyni dərəcədə əxlaqlı və incə təhsilli bir insan olduğunu qeyd etmək artıqdır. Digər tərəfdən, müalicəyə aparan təhlil, bu narahat edici məcburi təsəvvürün əsasını, yeddi yaşında ikən təəccüblə şüurlu şəkildə ifadə etdiyi, lakin əlbəttə ki, çox daha erkən uşaqlıq illərindən gələn atasına qarşı qətl istəkləri olduğunu üzə çıxardı. Atasının əziyyətli xəstəliyindən və ölümündən sonra 31-ci yaşında, yad adamlara qarşı olan həmin fobiya formasında məcburi qınama ortaya çıxdı. Öz atasını dağ zirvəsindən uçuruma atmaq istəyən kimsəyə, əlbəttə ki, uzaqda olanların həyatına da əl uzatmayacağına inanmaq olar; buna görə də o, özünü otaqlarına bağlamaqla haqlıdır.

Artıq çoxsaylı təcrübələrimə görə, valideynlər bütün sonrakı psixonevrotiklərin uşaqlıq ruh həyatında əsas rol oynayırlar və valideyn cütünün birinə qarşı aşiq olmaq, digərinə qarşı nifrət etmək, sonrakı nevrozun simptomatologiyası üçün bu qədər əhəmiyyətli olan psixi təhriklər materialının əsas ehtiyat fonduna aiddir. Lakin mən inanmıram ki, psixonevrotiklər bu məsələdə normal qalan digər insan uşaqlarından kəskin şəkildə fərqlənsinlər, çünki onlar tamamilə yeni və özünəməxsus olanı yarada bilməzlər. Çox daha ehtimal olunur və normal uşaqlar üzərində edilən təsadüfi müşahidələrlə dəstəklənir ki, onlar da valideynlərinə qarşı olan bu aşiq və düşmən istəkləri ilə yalnız böyütmə yolu ilə, uşaqların əksəriyyətinin ruhunda daha az aydın və daha az intensiv baş verən şeyi nəzərə çarpdırırlar. Qədim dünya bu məlumatı dəstəkləmək üçün bizə bir əfsanə materialı təqdim etmişdir ki, onun həlledici və ümumi etibarlılığı yalnız uşaqlar psixologiyasından bəhs edilən fərziyyənin oxşar ümumiliyi ilə başa düşülə bilər.

Mən Kral Edip haqqında əfsanəni və Sofoklun eyni adlı dramını nəzərdə tuturam. Lay, Tebenin kralı və Yokastanın oğlu olan Edip, bir kəhanət atasına hələ doğulmamış oğlunun onun qatili olacağını bildirdiyi üçün körpə ikən tərk edilmişdir. O, xilas edilir və uşaq ikən, mənşəyindən əmin olmadan, özü kəhanətə müraciət edənə qədər xarici bir sarayda kral oğlu kimi böyüyür və ondan, atasının qatili və anasının əri olacağı üçün vətəndən uzaq durmağı məsləhət görür. Fərz etdiyi vətəndən gedərkən o, Kral Lay ilə qarşılaşır və qısa müddətdə alovlanan mübahisədə onu öldürür. Sonra o, Tebe şəhərinə gəlir, burada yolun qarşısını kəsən Sfinksin tapmacalarını həll edir və mükafat olaraq tebelilər tərəfindən kral seçilir və Yokastanın əli ilə mükafatlandırılır. O, uzun müddət sülh və ləyaqətlə hökm sürür və tanımadığı anası ilə iki oğlan və iki qız dünyaya gətirir, ta ki, thebelilərin orakula yenidən müraciət etməsinə səbəb olan bir vəba başlayana qədər. Sofoklun faciəsi burada başlayır. Elçilər, Layosun qatilinin ölkədən qovulması halında vəbanın dayanacağını bildirirlər. Amma o haradadır? “Köhnə günahın qaranlıq, çətin tanınan izi harada tapılacaq?” (Donnerin tərcüməsi, 109-cu sətr.)

Pyesin süjeti, psixoanaliz işinə bənzəyən, addım-addım artan və sənətkarlıqla gecikdirilmiş açılışdan başqa bir şey deyil: Edipin özünün Layosun qatili, eyni zamanda qətlə yetirilənin və Yokastanın oğlu olması. Bilmədən törətdiyi dəhşətlərdən sarsılan Edip gözünü kor edir və vətəni tərk edir. Orakul hökmü yerinə yetirilib.

“Kral Edip” adlı əsər, qismət faciəsi adlanan janrdadır; onun faciəvi təsiri, tanrıların qalib iradəsi ilə bəladan hədələnmiş insanların nafile müqaviməti arasındakı ziddiyyətə əsaslanmalıdır; tanrı iradəsinə təslim olmaq və öz acizliyini dərk etmək, dərin təsirə məruz qalan tamaşaçı yas oyunundan öyrənməlidir. Məntiqi olaraq, müasir şairlər eyni ziddiyyəti öz uydurduqları hekayə ilə toxuyaraq bənzər bir faciəvi təsir yaratmağa çalışmışlar. Lakin tamaşaçılar, bütün günahsız insanların müqavimətinə baxmayaraq, lənət və ya orakul hökmünün onlara tətbiq edilməsinə laqeyd qalmışlar; sonrakı qismət faciələri təsirsiz qalmışdır.

Əgər Kral Edip müasir insanı, çağdaş yunanlar qədər sarsıta bilirsə, həll yolu yunan faciəsinin təsirinin qismət və insan iradəsi arasındakı ziddiyyətə deyil, bu ziddiyyətin nümayiş olunduğu mövzunun xüsusiyyətinə axtarılmasında ola bilər. Daxilimizdə, Edipdə qismətin məcburi gücünü tanımağa hazır olan bir səs olmalıdır, halbuki biz ‘Əcdad’da və ya digər qismət faciələrindəki kimi hökmləri ixtiyari sayaraq rədd edə bilərik. Və belə bir an həqiqətən Kral Edipin hekayəsində mövcuddur. Onun qisməti bizi yalnız ona görə təsir edir ki, bu, bizim də qismətimiz ola bilərdi, çünki orakul doğulmazdan əvvəl bizim üzərimizə də onun üzərinə göndərdiyi eyni lənəti göndərib. Bəlkə də hamımızın ilk cinsi təhrikini anaya, ilk nifrət və zorakı arzusunu ataya yönəltməyə qisməti var idi; yuxularımız bizi buna inandırır. Atası Layosu öldürən və anası Yokastanı evlənən Kral Edip, yalnız uşaqlıq arzularımızın reallaşmasıdır. Amma ondan daha xoşbəxt olan bizlər, psixonevrotiklərə çevrilmədiyimiz müddətcə, cinsi təhriklərimizi analarımızdan ayırmağı və atalarımıza qarşı qısqanclığımızı unutmağı bacarmışıq. Həmin ilkin uşaqlıq arzusunu reallaşdıran şəxsdən, bu arzuların daxilimizdə o vaxtdan bəri məruz qaldığı bütün sıxışdırma miqdarı ilə geriyə doğru titrəyirik. Şair həmin araşdırmada Edipin günahını işığa çıxararkən, bizi, həmin impulsların boğulmuş olsa da, hələ də mövcud olduğu öz daxili aləmimizi dərk etməyə məcbur edir. Xorun bizi tərk edərkən etdiyi müqayisə — “Baxın, bu, yüksək tapmacaları həll edən və gücünə görə birinci olan Edipdir, xoşbəxtliyini bütün vətəndaşlar tərifləyir və qısqanırdı; Baxın, hansı bəladan qorxulu dalğalara batdı!” — bu xəbərdarlıq, uşaqlıq illərindən bəri öz qiymətləndirməmizdə bu qədər ağıllı və güclü olduğumuz bizə və bizim qürurumuza toxunur. Edip kimi biz də təbiətin bizə yüklədiyi, əxlaqa zidd olan istəklərdən xəbərsiz yaşayırıq və onların açılmasından sonra uşaqlıq səhnələrimizdən baxışımızı çevirmək istərdik.

Edip haqqında əfsanənin, valideynlərlə münasibətdə cinsəlliyin ilk təhrikləri ilə bağlı həmin narahat pozulmanı məzmunu olan qədim bir yuxu məzmunundan qaynaqlandığını, Sofoklun faciəsinin mətnində özündə yanlış başa düşülməyəcək bir işarə var. Yokasta, hələ aydınlaşmamış, lakin kəhanətlərin xatırlanması ilə narahat edilmiş Edipi, çoxlu insanların gördüyü və onların fikrincə heç nə deməyən bir yuxunun qeyd edilməsi ilə təsəlli verir:

"Çoxlu insanlar yuxuda anası ilə birlikdə olduğunu da görüblər; lakin bunların hamısını əhəmiyyətsiz sayan, həyatın yükünü yüngül daşıyır." (V, 955 və davamı)

Anası ilə cinsi əlaqədə olma yuxusu, o vaxtkı kimi, bu gün də çoxlu insanlara məxsusdur və onlar bunu qəzəblə və təəccüblə danışır. Bu yuxu, başa düşülən olduğu kimi, faciənin açarıdır və atanın ölümü haqqında yuxunun tamamlayıcı hissəsidir. Edip əfsanəsi, bu iki tipik yuxuya qarşı fantaziyanın reaksiyasıdır və necə ki böyüklər bu yuxuları rədd hissləri ilə yaşayırlar, eləcə də əfsanə öz məzmununa dəhşəti və özünü cəzalandırmanı daxil etməlidir. Onun daha da formalaşması, yenidən, materialı teoloji məqsədə xidmət etdirməyə çalışan yanlış ikincil emalından irəli gəlir. (Bax: Nümayiş etdirmə yuxu materialı, s. 248.) İlahi qüdrəti insan məsuliyyəti ilə uzlaştırmağa cəhd, təbii ki, bu materialda və digər bütün materiallarda uğursuz olmalıdır. "Kral Edip" ilə eyni torpaqda kök salan böyük faciəvi şair yaradıcılıqlarından biri, Şekspirin "Hamlet"idir. Lakin eyni materialın dəyişdirilmiş işlənməsində, bir-birindən çox uzaq iki mədəniyyət dövrünün ruh həyatındakı bütün fərq, insanlığın duyğu həyatında sıxışdırmanın əsrlər boyu davam edən irəliləyişi açıqlanır. "Edip"də uşağın əsaslanan istək fantaziyası, yuxudakı kimi işıq üzünə çıxarılır və reallaşdırılır; "Hamlet"də isə o, sıxışdırılmış qalır və onun mövcudluğu haqqında — nevroz vəziyyətinə bənzər şəkildə — yalnız ondan irəli gələn maneə təsirləri vasitəsilə məlumatlanırıq. Daha müasir dramın güclü təsiri ilə, qəhrəmanın xarakterinin tam qeyri-müəyyən qalması barışdırıla bilən kimi görünür. Pyes, Hamletin ona verilən qisas vəzifəsini yerinə yetirməkdəki tənbəlliyi üzərində qurulubdur; bu tənbəlliyin səbəbləri və ya motivləri mətn tərəfindən etiraf edilmir; çoxsaylı şərhlər cəhdləri bunu təyin edə bilməyiblər. Bu gün də hökm sürən və Göte tərəfindən əsaslandırılan qavrayışa görə, Hamlet, təzə fəaliyyət qüvvəsi düşüncə fəaliyyətinin həddindən artıq inkişafı ilə iflic olan insan tipini təmsil edir ("Düşüncənin solğunluğu xəstələndirir"). Digərlərinə görə, şair, nevrasteniya sahəsinə düşən, xəstəxasiyyətli, qərarlaşmamış bir xarakteri təsvir etməyə çalışmışdır. Lakin pyesin əfsanəsi öyrədir ki, Hamlet bizə heç də fəaliyyət göstərməyə qətiyyən qadir olmayan bir şəxs kimi görünməməlidir. Onu iki dəfə fəaliyyət göstərərkən görürük: bir dəfə, divar kağızının arxasındakı qulaq asanı yıxarkən, ani qəzəblə; digər dəfə isə planlı, hətta hiyləgərcəsinə, iki saray əyanını özünə nəzərdə tutulmuş ölümə göndərərkən, renessans şahzadəsinin tam arxayınlığı ilə. Beləliklə, atasının ruhunun ona qoyduğu vəzifənin yerinə yetirilməsində onu nə mane edir? Burada yenidən, bunun vəzifənin xüsusi təbiəti olduğu cavabı təklif olunur. Hamlet hər şeyi edə bilər, yalnız atasını aradan qaldıran və anasının yerini tutan adamdan qisas ala bilməz, o adam ki, ona sıxışdırılmış uşaqlıq istəklərinin reallaşmasını göstərir. Onu qisas almağa tələsikdirən iyrənmə, onun özündə özünü ittihamlarla, vicdan əzabları ilə əvəz olunur; bu əzablar ona, sözün həqiqi mənasında, cəzalandırılmalı günahkardan özünün də yaxşı olmadığını irəli sürür. Mən bu zaman qəhrəmanın ruhunda şüursuz qalmalı olanı şüurluya tərcümə etmişəm; əgər kimsə Hamleti histerik adlandırmaq istəsə, bunu yalnız mənim şərhimdən irəli gələn nəticə kimi qəbul edə bilərəm. Cinsi istəksizlik, Hamletin Ofeliya ilə söhbətində ifadə etdiyi, şairin ruhunun növbəti illərdə "Atinalı Timon"dakı zirvə ifadələrinə qədər getdikcə daha çox sahib olacağı eyni cinsi istəksizliklə çox uyğun gəlir. Təbii ki, Hamletdə qarşımıza çıxan yalnız şairin öz ruh həyatı ola bilər; Georg Brandesin Şekspir haqqında (1896) əsərindən belə bir qeyd götürürəm ki, dram Şekspirin atasının ölümündən (1601) dərhal sonra, yəni ona olan təzə yas dövründə, atasına aid uşaqlıq hisslərinin canlanması zamanı, belə qəbul edə bilərik, yazılmışdır. Məlumdur ki, Şekspirin erkən ölmüş oğlu da Hamnet (Hamletlə eyni ad) adını daşıyırdı. Hamlet oğulun valideynlərlə münasibətini necə işləyirsə, zamana yaxın olan "Makbet" də uşaq sahibi olmama mövzusu üzərində qurulmuşdur. Hər bir nevroz simptomu, hətta yuxu belə həddindən artıq yozuma qadir olduğu, hətta tam başa düşülməsi üçün bunu tələb etdiyi kimi, hər bir həqiqi şair yaradıcılığı da şairin ruhunda bir motiv və təhriklə deyil, daha çox şeylərlə doğulmuşdur və bir neçə yozuma imkan verəcəkdir. Mən burada yalnız yaradan şairin ruhundakı ən dərin təəssürat qatlarının yozumunu verməyə cəhd etdim!⁹¹

Əziz qohumların ölümü haqqında tipik yuxuları, onların yuxu nəzəriyyəsi üçün əhəmiyyətini bir neçə sözlə işıqlandırmadan tərk edə bilmərəm. Bu yuxular bizə, sıxışdırılmış istək tərəfindən formalaşan yuxu fikrinin hər hansı bir senzuranı keçib dəyişməz şəkildə yuxuya keçdiyi, olduqca qeyri-adi bir halın reallaşdığını göstərir. Belə bir taleyə imkan verən xüsusi şərait olmalıdır. Bu yuxulara kömək edən amilləri aşağıdakı iki məqamda görürəm: Birincisi, bizdən daha uzaq olduğuna inandığımız heç bir istək yoxdur; biz belə bir şeyi istəməyin "bizə yuxuda belə gəlməyəcəyini" düşünürük və buna görə də yuxu senzurası bu qəribəliyə qarşı hazırlıqlı deyil, təxminən Solon qanunlarının ata qətlinə cəza müəyyən edə bilməməsi kimi. İkincisi, sıxışdırılmış və sezilməmiş istəyə, məhz burada, əziz şəxsin həyatı narahatlığı şəklində gündüz qalıq çox vaxt kömək edir. Bu narahatlıq yuxuya yalnız eyni mənalı istəkdən istifadə edərək daxil ola bilər; istək isə gündüz oyadılmış narahatlıqla maskalana bilər. Əgər düşünülürsə ki, bu daha sadə baş verir, yəni insan gecə və yuxuda gündüz başladığı işi davam etdirir, onda əziz şəxslərin ölümü haqqında yuxular yuxu izahı ilə əlaqədən kənara buraxılır və çox asanlıqla həll edilə bilən bir sirr lazımsız yerə saxlanılır.

Bu yuxuların təşviş yuxuları ilə əlaqəsini izləmək də öyrədici olar. Əziz şəxslərin ölümü haqqında yuxularda sıxışdırılmış istək senzuranı — və onun yaratdığı təhrifi — keçə biləcəyi bir yol tapmışdır. Heç vaxt əskik olmayan müşayiət edici hal, yuxuda ağrılı hisslərin hiss edilməsidir. Eyni zamanda, təşviş yuxusu yalnız senzura tam və ya qismən üstələndikdə yaranır və digər tərəfdən, somatik mənbələrdən gələn aktual hisslər kimi təşviş artıq mövcud olduqda, senzuranın üstələnməsini asanlaşdırır. Senzuranın vəzifəsini hansı təmayüllə yeritdiyi, yuxu təhrifini necə həyata keçirdiyi aydın olur; bu, təşviş və ya digər xoşagəlməz affekt formalarının inkişafının qarşısını almaq üçün edilir. Yuxarıda uşaq ruhunun eqoizmi haqqında danışmışam və indi yuxuların da bu xarakterə malik olduğunu göstərən bir əlaqəni sezdirmək niyyəti ilə buna bağlanıram. Onlar hamısı mütləq eqoistdir, hamısında, bəzən maskalanmış olsa da, əziz Mən iştirak edir. Onlarda ödənilən istəklər adətən bu Mənin istəkləridir; əgər başqasına maraq bir yuxu yaratmışsa, bu yalnız aldadıcı bir görünüşdür. Bu iddiaya zidd olan bir neçə nümunəni təhlilə tabe etmək istəyirəm.⁹²

Hələ dörd yaşını tamamlamamış bir oğlan uşağı danışır: Böyük, bəzədilmiş bir qab görüb, içində böyük bir parça ət qızardılıb və bu parça birdən-birə bütün halda — kəsilmədən — yeyilib. Onu yeyən şəxsi görməyib. Kiçiyimizin bol ətli yeməyindən yuxu gördüyü bu qəribə adam kim ola bilər? Yuxu gününün hadisələri bizə bu barədə məlumat verməlidir. Bir neçə gündür həkim təlimatına uyğun olaraq südlə qidalanır; lakin yuxu gördüyü günün axşamı itaətsizlik etdiyi üçün cəza olaraq axşam yeməyindən məhrum edilib. Əvvəllər də belə bir aclıq müalicəsini keçirib və bu zaman çox cəsarətli davranıb. Heç nə almayacağını bilirdi, lakin ac olduğunu bir söz ilə belə bildirməyə cəsarət etmirdi. Tərbiyə onun üzərində təsir göstərməyə başlayır; bu, artıq "yuxu təhrifinin başlanğıcını" göstərən yuxuda özünü büruzə verir. Şübhəsiz ki, bu qədər zəngin, üstəlik qızardılmış ətli yeməyə istək duyan şəxs özüdür. Lakin bu yeməyin ona qadağan edildiyini bildiyi üçün, aclıq çəkən uşaqların yuxuda etdikləri kimi (kiçik Annamın çiyələk yuxusuna bax, səh. 135), özünü yeməyə oturtmağa cəsarət etmir. Şəxs anonim qalır.⁹³

II

Bir dəfə kitab mağazasının vitrinində, adətən almağı vərdiş etdiyim kolleksiyadan (sənətkar monoqrafiyaları, dünya tarixi monoqrafiyaları, məşhur sənət mərkəzləri və s.) yeni bir dəftərin həvəskar cildində göründüyünü yuxu görürəm. Yeni kolleksiya belə adlanır: Məşhur Natiqlər (və ya Nitqlər) və onun I dəftəri Dr. Lecher adını daşıyır.

Təhlil zamanı mənə inanılmaz görünür ki, Dr. Lecherin, parlamentdəki Alman obstruksiyasının daimi natiqinin şöhrətinin məni yuxularım zamanı məşğul etməsi ehtimalını qeyri-mümkün hesab edirəm. Vəziyyət ondan ibarətdir ki, bir neçə gün əvvəl psixi müalicə üçün yeni xəstələr qəbul etmişəm və indi gündə on-on bir saat danışmağa məcburam. Deməli, mən də belə bir daimi natiqəm.

III

Başqa bir dəfə universitetimizdə tanıdığım bir müəllimin belə dediyini yuxu görürəm: Mənim oğlum, miyop. Ardınca qısa nitqlərdən və cavab nitqlərindən ibarət bir dialoq gəlir. Lakin bundan sonra üçüncü bir yuxu parçası gəlir, burada mən və oğullarım iştirak edir, gizli 'yuxu məzmunu' üçün ata və oğul, Professor M., yalnız məni və böyük oğlumu örtən qanqar kuklalardır. Bu yuxunu başqa bir xüsusiyyətinə görə aşağıda daha ətraflı müzakirə edəcəyəm.

IV

Nəvazişli qayğı arxasında gizlənən həqiqətən alçaq eqoist hisslərin nümunəsi aşağıdakı yuxudur.

Dostum Otto pis görünür, üzü qəhvəyi rəngdədir və gözləri çıxmışdır.

Otto mənim ev həkimimdir, onun qarşısında ümidsiz şəkildə borcluyam, çünki illər boyu uşaqlarımın sağlamlığına nəzarət edir, xəstələndikdə onları uğurla müalicə edir və üstəlik, bəhanə ola biləcək bütün hallarda onlara hədiyyələr verir. Yuxu günü o, ziyarətə gəlmişdi və həyat yoldaşım onun yorğun və əsəbi göründüyünü qeyd etdi. Gecə yuxum gəlir və ona Bazedov xəstəliyinin bəzi əlamətlərini ödünç verir. Yuxu yozumunda mənim qaydalarımı rədd edən kəs, bu yuxunu belə başa düşəcək ki, mən dostumun sağlamlığından narahatam və bu narahatlıq yuxuda reallaşır. Bu, yalnız yuxunun bir arzunun yerinə yetirilməsi olması iddiasına deyil, həm də onun yalnız eqoist təhriklərə tabe olması iddiasına da ziddiyyət olardı. Amma belə yozan kəs mənə izah etsin ki, niyə Ottonun görünüşü ən kiçik bir səbəb belə vermədiyi halda, mən onun Bazedov xəstəliyinə tutulmasından qorxuram? Mənim təhlilim isə altı il əvvəl baş vermiş bir hadisədən aşağıdakı materialı verir. Biz, Professor R.-nin də aralarında olduğu kiçik bir dəstə, yay istirahətgahımızdan bir neçə saat uzaqda olan N. meşəsindən dərin qaranlıqda keçirdik. Tam ayıq olmayan arabaçı bizi arabayla bir yamacdan aşağı atdı və hamımızın sağ-salamat qurtulmamız şans idi. Lakin biz növbəti qonaq evində gecələməyə məcbur olduq, burada qəzamız haqqında məlumat bizə böyük bir həmdərdlik oyatdı. Morbus Bazedovunun aydın əlamətlərini daşıyan bir cənab — əslində yalnız üz dərisinin qaralması və çıxmış gözlər, yuxudakı kimi, heç bir guatr yox idi — tamamilə bizim ixtiyarımızda olduğunu bildirdi və bizim üçün nə edə biləcəyini soruşdu. Professor R. öz qətiyyətli üslubunda cavab verdi: Mənə bir gecə köynəyi ödünç verməkdən başqa heç nə. Buna cavab olaraq o zadəgan: Təəssüf ki, bunu edə bilmərəm, dedi və getdi.

Təhlilin davamı olaraq mənə gəlir ki, Bazedov yalnız bir həkimin deyil, həm də məşhur bir pedaqoqun adıdır. (Oyanıq halda bu bilikdən indi tam əmin deyiləm.) Dostum Otto isə mənə başına bir iş gəlsə, uşaqlarımın fiziki tərbiyəsini, xüsusilə pubert dövründə (buna görə də gecə köynəyi) nəzarət etməyi xahiş etdiyim şəxsdir. Dostum Ottonu yuxuda həmin zadəgan köməkçinin xəstəlik əlamətləri ilə gördüyümdə, açıq-aydın demək istəyirəm: Mənə bir iş gəlsə, o zaman Baron L.-nin xoş niyyətli təkliflərinə baxmayaraq uşaqlar üçün heç nə əldə edilmədiyi kimi, ondan da uşaqlar üçün heç nə əldə edilməyəcək. Bu yuxunun eqoist təmayülü artıq aşkarlanmış olmalıdır.⁹⁴

Bu irqi qürurlu Danimarkalı xanımın üzr istəməsi üçün qeyd edək ki, 'yuxular tamamilə eqoistdir' cümləsini yanlış başa düşməmək lazımdır. Şüuröncəsi düşüncədə ümumiyyətlə baş verən hər şey yuxuya (məzmun və latent yuxu düşüncələri kimi) keçə bildiyi üçün, bu imkan altruist təhriklər üçün də açıqdır. Eyni şəkildə, bir həvəs və ya arzu hansıdır? Burada arzunun yerinə yetirilməsi haradadır? Dostum Ottodan qisas almaqda deyil, onun taleyi artıq mənim yuxularımda pis rəftar olunmasıdır, əksinə aşağıdakı münasibətdədir. Ottonu yuxuda Baron L. kimi təsvir edərək, eyni zamanda öz şəxsiyyətimi başqası ilə, yəni Professor R. ilə eyniləşdirdim, çünki Ottodan, həmin hadisədə R.-nin Baron L.-dən tələb etdiyi kimi bir şey tələb edirəm. Və məsələ bundadır. Professor R., ki, mən onu başqa vaxtlar həqiqətən də özümə bənzətməyə cəsarət etmirəm, mənim kimi öz yolunu məktəbdən kənarda müstəqil davam etdirdi və yalnız gec illərdə çoxdan layiq olduğu tituluna nail oldu. Deməli, mən yenə də professor olmaq istəyirəm! Bəli, hətta 'gec illərdə' ifadəsi də bir arzunun yerinə yetirilməsidir, çünki bu, oğlanlarımı yetkinlik yaşına qədər uzun müddət yaşamaq və onlara yol göstərmək üçün kifayət qədər uzun ömür sürəcəyimi bildirir.

Digər tipik yuxular haqqında, insanın rahatlıqla uçduğu və ya təşviş hissi ilə düşdüyü yuxular haqqında öz təcrübəmdən heç nə bilmirəm və onlar haqqında deməli olduğum hər şeyi psixoanalizlərə borcluyam. Oradan alınan məlumatlardan belə nəticə çıxarmaq lazımdır ki, bu yuxular da uşaqlıq dövrünün təəssüratlarını təkrarlayır, yəni uşaq üçün son dərəcə cazibədar olan hərəkət oyunlarına aid olur. Hansı dayı uşağı qollarını açaraq otaqda onunla sürətlə hərəkət edərək uçurmağı, və ya dizlərinin üstündə yelləndirib ayağını qəflətən uzadaraq düşmə oyununu, və ya onu qaldırıb qəflətən onu dəstəkləmək istədiyini təqlid edərək oynamağı etməyib? Uşaqlar sonra sevinc çığırışları atırlar və təkrarlanmağı yorulmadan tələb edirlər, xüsusilə də qorxu və başgicəllənmə də varsa; sonra illər sonra yuxuda təkrarlanmanı yaradırlar, lakin yuxuda onları saxlayan əlləri buraxırlar, beləliklə sərbəst süzülməyə və düşməyə başlayırlar. Bütün kiçik uşaqların sevgi hissi, şüursuzluqda mövcud olan və yuxuda görünə bilən başqa bir şəxsə qarşı olan sevgi hissi. Yuxarıdakı cümlənin doğru hissəsi yalnız bu faktla məhdudlaşır ki, yuxunun şüursuz təhrikləri arasında çox vaxt ayıq həyatda üstələndiyi görünən eqoist təmayüllər tapılır. Bu cür oyunlar, yelləncək və tahtalıq oyunları üçün məlumdur; sonra sirkdə gimnastika nümayişlərini gördükdə, xatirə yenidən canlanır! Bəzi oğlanlarda histerik tutma yalnız bu cür nümayişlərin reproduksiyasından ibarət olur, onları böyük ustalıqla icra edirlər. Bu öz-özlüyündə zərərsiz hərəkət oyunlarında cinsi hisslərin də çox vaxt oyadıldığı nadir deyil. Bizdə işlədilən, bütün bu hadisələri əhatə edən sözlə desək: uşaqlıqda 'qovğalıq' (hetzen) var ki, uçma, düşmə, başgicəllənmə və s. haqqında yuxuları təkrarlayır, lakin indi həzz hissləri təşvişə çevrilmişdir. Lakin hər bir ana bildiyi kimi, uşaqların qovğalıq oyunu da reallıqda çox vaxt mübahisə və ağlama ilə nəticələnir.

Deməli, mənim yuxu zamanı dəri hisslərimizin vəziyyətinin, ağciyərlərimizin hərəkətindən gələn hisslərin və s. uçma və düşmə yuxularını doğurduğunu izah etməyi rədd etmək üçün yaxşı səbəbim var. Görürəm ki, bu hisslərin özü yuxunun aid olduğu xatirədən reproduksiya olunmuşdur, yəni onlar yuxu məzmunudurlar, yuxu mənbələri deyil.

Lakin bu tipik yuxular sırası üçün tam aydınlaşdırma verə bilmədiyimi heç vaxt gizlətmirəm. Mənim materialım məhz bu məsələdə məni tək qoydu. Ümumi baxış bucağı, yəni bu tipik yuxuların bütün dəri və hərəkət hisslərinin, psixi bir motiv tələb etdiyi anda oyadıldığı və belə bir ehtiyac qarşılanmadıqda nəzərə alınmadığı faktını qoruyub saxlamalıyam.⁹⁵,⁹⁶

Gimnaziyada təhsilini maturitet imtahanı ilə bitirən hər kəs, təşviş yuxusunun – imtahandan keçə bilmədiyi, sinifi təkrar oxumalı olduğu və s. haqqında – onu nə qədər inatla təqib etdiyindən şikayət edir. Akademik dərəcə sahibi üçün bu tipik yuxu, onun rigorosum imtahanından keçə bilmədiyini irəli sürən başqa bir yuxu ilə əvəz olunur və o, yuxuda belə olsa, artıq illərdir praktik işlədiyini, dosent olduğunu və ya idarə rəhbəri olduğunu söyləyərək buna boş yerə etiraz edir. Uşaqlıqda törətdiyimiz cinayətlərə görə çəkdiklərimiz cəzaların silinməz xatirələri, təhsilimizin iki düyün nöqtəsində, yəni daxili aləmdə sərt imtahanların 'dies irae, dies illa' (qəzəb günü, həmin gün) anlarında yenidən qalxır. Nevrotiklərin 'imtahan təşvişi' də bu uşaqlıq təşvişində öz gücünü tapır. Şagird olmağı dayandırdıqdan sonra, artıq əvvəlki kimi valideynlər və tərbiyəçilər və ya sonradan müəllimlər cəzalandırmağı öz üzərinə götürmürlər; həyatın amansız səbəb-nəticə zənciri bizim bundan sonrakı tərbiyəmizi öz üzərinə götürüb və indi biz maturitet və ya rigorosum haqqında yuxu görürük – və o vaxt haqlı olan belə kim qorxmadı? – nə vaxt ki, bir şeyi düzgün etmədiyimiz və ya layiqincə başa çatdırmadığımız üçün nəticənin bizi cəzalandıracağını gözləyirik, nə vaxt ki, məsuliyyət yükünü hiss edirik.

İmtahan yuxularının daha da aydınlaşdırılmasını, bir dəfə elmi söhbət zamanı, bildiyinə görə maturitet yuxusunun yalnız bu imtahandan keçmiş şəxslərdə, imtahanda uğursuzluğa uğramışlarda isə heç vaxt rast gəlinmədiyini vurğulayan bilikli bir həmkarımın qeydinə borcluyam. Tədricən təsdiqləndiyi kimi, növbəti gün məsuliyyətli bir iş gözlənilərsə və ya biabırçı vəziyyət düşmə ehtimalı varsa, ortaya çıxan qorxulu imtahan yuxusu, beləliklə, böyük təşvişin əsassız olduğunu və nəticə ilə təkzib olunduğunu sübut edən keçmişdən bir fürsət seçmiş olardı. Bu, yuxu məzmununun oyanıq instansiya tərəfindən başa düşülməməsinin çox diqqət çəkən bir nümunəsi olardı. Yuxuya qarşı etiraz kimi qəbul edilən 'Amma mən artıq doktoram' və s. sözlər, əslində yuxunun bəxş etdiyi təskinlikdir və mənası belə olardı: Sabahdan qorxma; maturitet imtahanından əvvəl necə qorxduğunu xatırla və sənə heç nə olmadı. Bu gün artıq doktorsan və s. Lakin yuxuya aid etdiyimiz qorxu, gündüz qalıqlardan gəlirdi.

Özüm və başqaları üzərində apardığım bu izaha dair yoxlamalar, sayca kifayət qədər çox olmasa da, yaxşı nəticə verdi. Mən, məsələn Adli tibb üzrə rigorosum imtahanından keçə bilməmişəm; bu fənn heç vaxt yuxuda mənə çətinlik yaratmadı, halbuki botanika, zoologiya və ya kimya fənlərindən kifayət qədər tez-tez imtahan verirdim; bu fənlərdə əsaslandırılmış təşviş ilə imtahana gedirdim, lakin taleyin və ya müəllimin lütfü ilə cəzadan yayınmışdım. Gimnaziya imtahanı yuxusunda mən müntəzəm olaraq tarix fənnindən imtahan verirdim, orada o vaxt parlaq nəticə göstərmişdim, amma yalnız ona görə ki, mehriban professorum – başqa bir yuxuda birgözlü köməkçi, bax. S. 13 – ona geri qaytardığım imtahan vərəqəsində üç sualdan ortadakının dırnaqla xətt çəkildiyini, yəni bu sual üzrə keçməməsi üçün xəbərdarlıq olduğunu nəzərdən qaçırmamışdı. Maturitet imtahanından geri çəkilən və sonra onu təkrar verən, lakin zabitlik imtahanından keçə bilməyərək zabit olmayan xəstələrimdən biri mənə tez-tez birinci imtahandan, heç vaxt isə ikinci imtahandan yuxu gördüyünü bildirir.

İmtahan yuxuları, əvvəllər tipik yuxuların əksəriyyəti üçün xarakterik olduğunu qeyd etdiyim yozum çətinliyini artıq irəli sürür. Yuxu görən şəxsin bizim ixtiyarımıza verdiyi assosiasiya materialı, yozum üçün nadir hallarda kifayət edir. Belə yuxuların daha yaxşı başa düşülməsi üçün daha geniş nümunələr sırasından məlumat toplanmalıdır. Bir müddət əvvəl mən qəti əmin oldum ki, 'Sən artıq doktorsan' və s. etirazı təkcə təskinliyi örtmür, həm də bir qınamağı nəzərdə tutur. Bu qınama belə olardı: Artıq bu qədər yaşlısan, həyatda bu qədər irəliləmisən və hələ də belə axmaqlıqlar, uşaqcıl hərəkətlər edirsən. Bu özünü tənqid və təskinlik qarışığı imtahan yuxularının gizli məzmununa uyğun gələrdi. Əgər son təhlil edilmiş nümunələrdə 'axmaqlıqlar' və 'uşaqçılıqlar' üzündən irəli sürülən ittihamlar şübhəli cinsi aktların təkrarına aid idisə, bu artıq diqqət çəkməz.

«Maturitet yuxusu»nun ilk yozumunun müəllifi olan W. Stekel, onun mütəmadi olaraq cinsi sınağa və cinsi yetkinliyə aid olduğunu iddia edir. Mənim təcrübəm bunu çox vaxt təsdiqləyə bilib.