VII. Yuxu proseslərinin psixologiyasına dair

Başqalarının məlumatı ilə öyrəndiyim yuxular arasında indi diqqətimizi xüsusi olaraq cəlb edən bir yuxu var. Bu, mənə yuxu haqqında bir mühazirədə öyrəndiyi xəstə tərəfindən danışılıb; onun əsl mənbəyi mənə məlum qalmayıb. Lakin həmin xanım məzmununa görə təəssürat yaradıb, çünki o, onu 'yenidən yuxulamağı' (nachträumen) qaçırmayıb, yəni müəyyən bir nöqtədə uyğunluğu ifadə etmək üçün bu köçürmə vasitəsilə yuxunun elementlərini öz 'yuxusunda' təkrarlamaq.

Bu nümunəvi yuxunun ön şərtləri aşağıdakılardır: Bir ata günlərlə və gecələrlə uşağının xəstə yatağının başında keşik çəkib. Uşaq öldükdən sonra o, yan otaqda istirahətə çəkilir, lakin qapını açıq qoyur ki, yatdığı otaqdan uşağının cəsədinin böyük şamlarla əhatə olunduğu otağa baxa bilsin. Keşikə yaşlı bir kişi təyin edilib və cəsədin yanında dua pıçıldayaraq oturur. Bir neçə saatlıq yuxudan sonra ata yuxu görür ki, uşaq onun yatağının yanında dayanıb, onun qolundan tutub qınayan tonda pıçıldayır: Ata, görmürsənmi ki, mən yanırıram? O, oyandıqda cəsəd otağından gələn parlaq işığı hiss edir, ora tələsir, yaşlı keşikçinin yuxuya getdiyini, qiymətli cəsədin örtüyünün və bir qolunun üstünə düşən yanan şamla yandığını görür.

Bu təsiredici yuxunun izahı kifayət qədər sadədir və xəstəmin danışdığına görə, təqdimatçı tərəfindən də düzgün verilmişdir. Parlaq işıq açıq qapıdan yatanın gözünə nüfuz etdi və onda, oyanıq halda çıxardığı eyni nəticəni oyatdı: cəsədin yaxınlığında şamın yıxılması nəticəsində yanğın baş verib. Bəlkə ata özü yaşlı keşikçinin vəzifəsini yerinə yetirə bilməyəcəyi narahatlığını yuxuya daşıyıb.

Biz də bu yozumda dəyişdiriləcək bir şey tapmırıq, yalnız yuxunun məzmununun həddindən artıq müəyyən edilmiş olması və uşağın sözlərinin, həyatda həqiqətən danışdığı və ata üçün vacib hadisələrə bağlı olan sözlərdən təşkil olunduğu tələsini əlavə etsək. Məsələn, 'Mən yanırıram' şikayəti uşağın öldüyü vəziyyətlə bağlı, 'Ata, görmürsənmi?' sözləri isə bizə məlum olmayan, lakin emosional baxımdan zəngin başqa bir fürsətə bağlı ola bilər.

Lakin biz yuxunu mənalı, psixi hadisələr kontekstində yerləşdirilə bilən bir proses kimi tanıdıqdan sonra, belə şəraitdə, ən sürətli oyanışın tələb olunduğu bir anda ümumiyyətlə yuxunun necə yarandığına təəccüblənə bilərik. Onda diqqətimiz çəkilir ki, bu yuxu da arzu həyata keçirmədən məhrum deyil. Yuxuda ölü uşaq diri kimi davranır, öz-özünə atanı xəbərdar edir, onun yatağına gəlir və qolundan çəkir; ehtimal ki, yuxu uşağın sözlərinin ilk hissəsini götürdüyü xatirədə də belə edirdi. Bu arzu həyata keçirmə xatirinə ata yuxusunu bir an uzatmağı xahiş etdi. Yuxu, uşağı bir daha diri göstərə bildiyi üçün oyanıq halda düşünməkdən üstün tutuldu. Əgər ata əvvəlcə oyansaydı və sonra onu cəsəd otağına aparan nəticəni çıxarsaydı, o, sanki uşağın həyatını bu bir an qədər qısaldardı.

Bu kiçik yuxunun marağımızı hansı xüsusiyyəti ilə cəlb etdiyinə dair şübhə ola bilməz. Biz indiyədək əsasən yuxuların gizli mənasının nədən ibarət olduğu, onun hansı yolla tapıldığı və yuxu işlənməsinin onu gizlətmək üçün hansı vasitələrdən istifadə etdiyi ilə məşğul olmuşuq. Yuxu yozumunun vəzifələri indiyədək baxış sahəmizin mərkəzində dururdu. Və indi yozuma heç bir vəzifə qoymayan, mənası açıq şəkildə verilən bu yuxuya rast gəlirik və diqqətimiz çəkilir ki, bu yuxu hələ də yuxunu oyanıq düşüncəmizdən fərqləndirən və izah ehtiyacımızı oyadan əsas xarakterləri qoruyub saxlayır. Yozum işinə aid olan hər şeyi aradan qaldırdıqdan sonra yuxunun psixologiyasının nə qədər natamam qaldığını yalnız indi hiss edə bilərik.

Lakin düşüncələrimizlə bu yeni yola qədəm qoymazdan əvvəl, dayanıb geri baxaq ki, indiyə qədərki səyahətimizdə əhəmiyyətli bir şeyi nəzərdən qaçırmamışıq. Çünki yolumuzun rahat və xoşagələn hissəsinin arxada qaldığını aydın dərk etməliyik. İndiyə qədər getdiyimiz bütün yollar, çox səhv etmirəmsə, işığa, aydınlaşmaya və tam başa düşməyə aparırdı; yuxu zamanı psixi proseslərə daha dərin nüfuz etmək istədiyimiz andan etibarən bütün cığırlar qaranlığa çıxacaq. Yuxunu psixi proses kimi aydınlaşdırmaq bizə mümkün deyil, çünki izah etmək məlum olanlara qaytarmaq deməkdir və hazırda yuxuların psixoloji tədqiqindən izah səbəbi kimi çıxarıla bilən şeyi tabe edə biləcəyimiz heç bir psixoloji bilik yoxdur. Əksinə, biz psixi aparatın quruluşuna və onun daxilində fəaliyyət göstərən qüvvələrin oyununa ehtimallarla toxunan yeni fərziyyələr silsiləsi qurmağa məcbur olacağıq və bu fərziyyələrin dəyərini qeyri-müəyyənliyə aparmamaq üçün onları ilk məntiqi əlaqələndirmədən çox uzağa aparmaqdan çəkinməliyik. Hətta nəticə çıxarmaqda heç bir səhv etməsək və məntiqi olaraq ortaya çıxan bütün ehtimalları nəzərə alsaq belə, elementlərin qoyuluşundakı ehtimal olunan qeyri-kamilik hesabın tamamilə uğursuzluğa düçar olması təhlükəsini yaradır. Psixi alətin quruluşu və işləmə tərzi haqqında məlumatı yuxunun və ya başqa təcrid olunmuş bir fəaliyyətin ən diqqətli tədqiqi ilə əldə etmək və ya ən azından əsaslandırmaq mümkün deyil; əksinə, bu məqsədlə, bir sıra psixi fəaliyyətlərin müqayisəli öyrənilməsi zamanı sabit olaraq tələb olunan şeyləri toplamaq lazımdır. Beləliklə, yuxu proseslərinin təhlilindən çıxardığımız psixoloji fərziyyələr, sanki bir dayanacaqda gözləməli olacaqlar, ta ki, onlar eyni məsələnin nüvəsinə başqa bir hücum nöqtəsindən çatmaq istəyən digər tədqiqatların nəticələri ilə əlaqə qurana qədər.

YUXULARIN UNUDULMASI

Beləliklə, mən fikirləşirəm ki, biz əvvəlcə, indiyə qədər nəzərə alınmamış, lakin yuxu yozumu ilə bağlı səylərimizin əsasını sarsıdan bir etiraza yol açan bir mövzuya yönəlməliyik. Bizə bir neçə tərəfdən irəli sürülmüşdür ki, yozmaq istədiyimiz yuxunu əslində heç də tanımırıq, daha doğrusu, onun həqiqətən baş verdiyi kimi tanıdığımıza dair heç bir təminatımız yoxdur (bax. S. 45).

Yuxudan xatırladığımız və yozum bacarıqlarımızı üzərində işlətdiyimiz şey, birincisi, yuxunun qorunması üçün xüsusilə yüksək dərəcədə qeyri-kabiliyyətli görünən yaddaşımızın xəyanəti ilə qüsurludur və bəlkə də məzmununun ən əhəmiyyətli hissələrini itirmişdir. Yuxularımıza diqqət yetirmək istədikdə, çox vaxt daha çox yuxu gördüyümüzü və təəssüf ki, onlardan yalnız bu qalıqdan başqa heç nə bilmədiyimizdən, hətta bu qalığın xatirəsi belə bizə qəribə şəkildə qeyri-müəyyən göründüyündən şikayət etməyə məcbur qalırıq. İkincisi, hər şey yaddaşımızın yuxunu yalnız qüsurlu deyil, həm də xəyanətkar və təhrif olunmuş şəkildə təkrar yaratdığını göstərir. Bir tərəfdən, yuxunun həqiqətən yaddaşımızda olduğu qədər qeyri-uyğun və bulanıq olub-olmadığına şübhə etmək mümkün olduğu kimi, digər tərəfdən, yuxunun onu nəql etdiyimiz qədər uyğun olub-olmadığına, təkrar yaratma cəhdində mövcud olmayan və ya unutma nəticəsində yaranan boşluqları ixtiyari seçilmiş yeni materialla doldurub-doldurmadığımıza, yuxunu bəzəyib-düzəltmədiyimizə, yuvarlaqlaşdırıb-tənzimləmədiyimizə, belə ki, yuxumuzun həqiqi məzmununun nə olduğuna dair hər hansı bir hökmün qeyri-mümkün olmasına şübhə etmək olar. Hətta bir müəllifdə (Spitta!) yuxunu xatırlamaq cəhdində nizam və əlaqə olan hər şeyin ümumiyyətlə yuxuya yalnız sonradan daxil edildiyi fərziyyəsini tapmışıq. Beləliklə, dəyərini təyin etməyi üzərimizə götürdüyümüz predmetin özünün əlimizdən alınması təhlükəsi ilə üz-üzəyik.

Yuxu yozumlarımızda indiyə qədər bu xəbərdarlıqları eşitməzdən gəldik. Əksinə, biz yuxunun ən kiçik, ən nəzərə çarpmayan və ən qeyri-müəyyən məzmun hissələrində yozuma çağırışı, yuxunun aydın və etibarlı qorunan hissələrində olduğu qədər aydın eşitmişik. İrmanın iynə vurdurulması yuxusunda deyilirdi: 'Mən Dr. M.-ni sürətlə çağırıram', və biz fərz etdik ki, bu əlavə də xüsusi bir törəməyə imkan verməsəydi, yuxuya düşməzdi. Beləliklə, yatağının başında mən 'sürətlə' böyük həmkarı çağırdığım bədbəxt xəstənin hekayəsinə gəldik. Elli bir ilə əlli altı arasındakı fərqi əhəmiyyətsiz kəmiyyət (quantite negligeable) kimi qəbul edən görünüşcə absurd yuxuda, əlli bir rəqəmi bir neçə dəfə qeyd olunmuşdu. Bunu öz-özlüyündə və ya əhəmiyyətsiz tapmaq əvəzinə, biz buradan latent yuxu məzmununda ikinci bir fikir axınına nəticə çıxardıq ki, bu da əlli bir rəqəminə aparır və biz daha sonra izlədiyimiz iz, bizi əlli bir ili həyat həddi kimi göstərən, lakin həyat illəri ilə fəxr edən dominant bir fikir xətti ilə kəskin ziddiyyət təşkil edən qorxulara apardı. 'Non vixit' yuxusunda, əvvəlcə nəzərdən qaçırdığım, nəzərə çarpmayan bir əlavə kimi belə bir yer tapıldı: 'P. onu başa düşmədiyi üçün, Fl. məndən soruşur' və s. Yozum dayandıqda, mən bu sözlərə qayıtdım və onlardan yuxu düşüncələrində aralıq düyün nöqtəsi kimi çıxış edən uşaq fantaziyasına gedən yolu tapdım. Bu, şairin aşağıdakı misraları vasitəsilə baş verdi:

Nadir hallarda məni başa düşdünüz, Nadir hallarda mən də sizi başa düşdüm,

Yalnız çamurda rastlaşanda, Dərhal bir-birimizi başa düşdük!

Hər hansı bir təhlil, yuxunun ən kiçik detallarının belə yozum üçün nə qədər vacib olduğunu və diqqətin bu detallara yalnız gecikmə ilə yönəldiyi üçün vəzifənin yerinə yetirilməsinin necə ləngidildiyini nümunələrlə sübut edə bilər. Yuxu yozumunda biz yuxunun bizə təqdim olunduğu dil ifadəsinin hər bir incəliyinə eyni dərəcədə diqqət yetirdik; hətta, əgər bizə mənasız və ya qeyri-kafi bir ifadə təqdim edilsəydi, sanki yuxunu düzgün formada tərcümə etmək cəhdi uğursuzluğa düçar olmuş kimi, biz bu ifadə çatışmazlıqlarına da hörmət etdik. Qısası, müəlliflərin fikrincə, təsadüfi və çətinlik anında tələsik qurulan bir improvizasiya olması lazım gələn şeyi biz müqəddəs mətn kimi qəbul etdik. Bu ziddiyyət aydınlaşdırılmalıdır.

Bu aydınlaşdırma bizim xeyrimizədir, lakin bu, müəllifləri haqsız çıxarmaq demək deyil. Yuxunun yaranması haqqında əldə etdiyimiz yeni anlayışlar nöqtəsindən baxdıqda, ziddiyyətlər heç bir qalıq buraxmadan birləşir. Doğrudur ki, yuxunu yenidən canlandırmağa çalışarkən onu təhrif edirik; orada normal düşüncə instansiyası tərəfindən yuxunun ikincil və çox vaxt yanlış başa düşülən emalı kimi adlandırdığımız şeyi yenidən tapırıq. Amma bu təhrif özü, yuxu düşüncələrinin qanunauyğun olaraq 'yuxu senzurası'na məruz qalması nəticəsində baş verən emalın bir hissəsindən başqa bir şey deyil. Müəlliflər burada yuxu təhrifinin açıq şəkildə işləyən hissəsini sezmə və ya müşahidə etmişlər; bizə isə bu o qədər də vacib deyil, çünki biz bilirik ki, daha geniş miqyaslı və daha az aydın başa düşülən bir təhrif işi, yuxunu artıq gizli 'yuxu düşüncələrindən' etibarən obyekt kimi seçmişdir. Müəlliflər yalnız yuxunun xatırlanması və sözlə ifadə edilməsi zamanı baş verən dəyişiklikləri təsadüfi, yəni daha da təhlil olunmaz və nəticədə yuxunun tanınmasında bizi azdırmaq üçün əlverişli hesab etmələrində səhv edirlər. Onlar psixi sahədə müəyyənliyi (təyinatı) kiçik hesab edirlər. Orada heç nə təsadüfi deyil. Ümumiyyətlə göstərmək olar ki, ikinci bir düşüncə axarı dərhal birinci tərəfindən müəyyən edilməmiş qoyulan elementin təyinatını öz üzərinə götürür. Mən özüm məsələn, tamamilə təsadüfi olaraq bir rəqəm düşünmək istəyirəm; bu mümkün deyil; mənə gələn rəqəm, anlıq 'niyyətimdən' uzaqda ola biləcək içimdəki düşüncələr tərəfindən birmənalı və zəruri olaraq müəyyən edilir. Yuxunun oyandıqda redaktə edilməsi zamanı baş verən dəyişikliklər də eyni dərəcədə təsadüfi deyil. Onlar yerini tutduqları məzmunla assosiativ əlaqədə qalır və bizə, öz növbəsində başqa bir şeyin əvəzi ola bilən həmin məzmuna gedən yolu göstərməyə xidmət edir.

Xəstələrlə yuxu təhlilləri zamanı bu iddiaya dair sınamağı heç vaxt uğursuzluğa düçar olmadan aparmağı adət edirəm. Əgər mənə yuxunun hekayəsi ilk dəfə çətin başa düşülən gəlsə, danışanı onu təkrar etməyə dəvət edirəm. Bu, nadir hallarda eyni sözlərlə baş verir. Amma onun ifadəni dəyişdirdiyi yerlər, mənə 'yuxu pərdələnməsinin' zəif nöqtələri kimi tanınır və Hagenin Ziqfridin geyimindəki işlənmiş nişandan istifadə etdiyi kimi, mənə xidmət edir. Yuxu yozumu oradan başlaya bilər. Danışan mənim xahişimlə [mətni təkrarlayır]. 1) Bax: Gündəlik Həyatın Psixopatologiyası. I cild, 11-ci nəşr, 1901 və 1904; 1929-cu il. nəşr (Toplu Əsərlər, Cild. IV). Mənim yuxunun həlli üçün xüsusi səy göstərməyi nəzərdə tutduğum barədə xəbərdarlıq edilmişdir; o, müqavimətin təzyiqi altında 'yuxu örtüyünün' zəif yerlərini tezliklə qoruyur, xəyanətkar ifadəni daha uzaqda yerləşən bir ifadə ilə əvəz edərək. O, məni onun buraxdığı ifadəyə diqqət yetirməyə məcbur edir. Yuxu həllinin müdafiə olunduğu səydən, yuxuya libasını toxuyan diqqətliyi də nəticə çıxarmaq olar.

Müəlliflər, 'yuxu hekayəsinə' qarşı hökmümüzü əhatə edən şübhəyə çox yer verdikdə, daha az haqlı olurlar. Bu şübhə intellektual təminatdan məhrumdur; yaddaşımız ümumiyyətlə heç bir təminat tanımır, lakin biz obyektiv olaraq əsaslandırılma dərəcəsindən çox daha tez-tez onun məlumatlarına inanmağa məcbur oluruq. Yuxunun və ya ayrı-ayrı yuxu məlumatlarının düzgün təkrarlanmasına olan şübhə yenidən yalnız yuxu senzurasının, yuxu düşüncələrinin şüura nüfuz etməsinə qarşı müqavimətin törəməsidir. Bu müqavimət onun təmin etdiyi yerdəyişmələr və əvəzləmələrlə həmişə tükənmir, sonra keçirilmiş olanlara şübhə kimi yapışır. Biz bu şübhəni daha asan nəzərdən qaçırırıq, çünki o, ehtiyatlı davranır, heç vaxt yuxunun intensiv elementlərinə hücum etmir, yalnız zəif və qeyri-müəyyən olanlara hücum edir. Lakin biz artıq bilirik ki, yuxu düşüncələri və yuxu arasında bütün psixi dəyərlərin ümumi yenidən qiymətləndirilməsi baş vermişdir; təhrif yalnız dəyərdən salma ilə mümkün olmuşdur, o, müntəzəm olaraq bununla ifadə olunur və bəzən bununla kifayətlənir. Əgər yuxu məzmununun qeyri-müəyyən elementinə şübhə də əlavə olunursa, biz işarəni izləyərək, bundan qadağan edilmiş yuxu düşüncələrindən birinin daha birbaşa törəməsini tanıya bilərik. Bu, qədim və ya renessans respublikalarından birində böyük bir çevrilişdən sonrakı vəziyyət kimidir. Əvvəllər hökmranlıq edən nəcib və güclü ailələr indi sürgün edilib, bütün yüksək vəzifələr yeni gəlmişlərlə tutulub; şəhərdə yalnız devrilmişlərin tam iflasa uğramış və gücsüz üzvləri və ya uzaq tərəfdarları dözülməkdədir. Amma bunlar da tam vətəndaş hüquqlarından istifadə etmirlər, onlara şübhə ilə nəzarət edilir. Nümunədəki şübhənin yerinə bizim halımızda şübhə dayanır. Buna görə də, mən yuxunun təhlili zamanı təhlükəsizlik qiymətləndirməsinin bütün miqyasından azad olmağı tələb edirəm, yuxuda belə və ya başqa cür bir şeyin baş verməsinin ən zəif ehtimalını tam qətiyyət kimi qəbul edirəm. Bir kəs yuxu elementini izləyərkən bu diqqətdən imtina etməyə qərar verməyincə, təhlil burada dayanır. Təhlil olunan şəxsdə müvafiq elementə olan kiçik baxış, onun arxasındakı istənməyən təsəvvürlərdən heç nə gəlməməsi kimi psixi təsir göstərir. Belə təsir əslində öz-özlüyündə aydın deyil; əgər bir kəs desəydi: 'Yuxuda bu və ya digərinin olub-olmadığını dəqiq bilmirəm; lakin mənə bununla bağlı aşağıdakılar gəlir', bu, mənasız olmazdı. Heç vaxt belə demir, və məhz təhlili pozan bu şübhə təsiri onu psixi müqavimətin törəməsi və aləti kimi ifşa edir. Psixoanaliz haqlı olaraq şübhəlidir. Onun qaydalarından biri belədir: İşin davamını pozan hər nə varsa, o, müqavimətdir.

Yuxuların unudulması da, psixi senzura gücünü onun izahına cəlb etməyincə, sirrini qoruyur. Bir gecə çoxlu yuxu gördüyünü və onlardan yalnız azının yadda qaldığını hiss etmənin bəzi hallarda başqa bir mənası ola bilər, məsələn, yuxu işlənməsinin gecə boyu hiss olunan şəkildə baş verdiyini və yalnız bir qısa yuxu buraxdığını göstərir. Aksi halda, oyandıqdan sonra yuxunun getdikcə daha çox unudulması faktına şübhə etmək mümkün deyil. Onu yadda saxlamaq üçün çətin səylərə baxmayaraq, çox vaxt onu unuturuq. Amma mənim fikrimcə, unudulma həcmini adətən şişirdiyimiz kimi, yuxunun qüsurlu olması ilə bağlı olan məlumat itkisini də şişirdirik. Yuxu məzmununun unudulması nəticəsində itirilən hər şeyi çox vaxt analiz vasitəsilə geri qaytarmaq olar; ən azı bir sıra hallarda, tək bir qalıqdan yola çıxaraq yuxunu – halbuki bunda heç nə yoxdur – amma yuxu düşüncələrini tamamilə tapmaq olar. Bu, analiz zamanı diqqət və özünə qalib gəlmə baxımından daha çox səy tələb edir; bütün məsələ bundan ibarətdir, lakin yuxunun unudulmasında düşmən niyyətinin mövcud olduğunu da göstərir.¹⁸⁶,¹⁸⁷

Yuxu unudulmasının təmayüllü, müqavimətə xidmət edən təbiətinə inandırıcı sübutu isə analizlərdə unudulmanın ilkin mərhələsini qiymətləndirərkən əldə edirik. Yozum işinin ortasında gözlənilmədən yuxunun buraxılmış bir hissəsinin ortaya çıxması, indiyə qədər unudulmuş kimi tanınması çox da nadir deyil. Unudulmaqdan xilas edilmiş bu yuxu hissəsi hər dəfə ən vacib olanıdır; o, yuxunun həllinə gedən ən qısa yolda yerləşir və buna görə də müqavimətə ən çox məruz qalmışdır. Bu əsərin mətninə səpələnmiş yuxu nümunələri arasında, belə bir yuxu məzmunu hissəsini sonradan yerləşdirməli olduğum bir hal var. Bu, iki xoşagəlməz səyahət yoldaşından qisas alan bir səyahət yuxusudur ki, mən onun qismən kobud və ədəbsiz məzmunu səbəbindən demək olar ki, şərhlənməmiş buraxmışam. Buraxılmış hissə belədir: Şillerin bir kitabı haqqında deyirəm: It is from.... Lakin səhvi özüm nəzərə alaraq düzəldirəm: It is by... Kişi bundan sonra bacısına deyir: 'O, bunu düzgün dedi.'¹⁸⁸,¹⁸⁹

Yuxuda özünü düzəltmə, bəzi müəlliflərə çox təəccüblü gələn bu hadisə, bizi məşğul etməyə dəyməz. Yuxudakı dil səhvi üçün nümunəni isə öz xatirəmdən göstərməyi üstün tutaram. Mən on doqquz yaşında ilk dəfə İngiltərədə idim və bir gün boyu İrlandiya Dənizi sahilində oldum. Təbii ki, mən selin geriyə buraxdığı dəniz canlılarını tutmaqla məşğul olurdum və məhz bir dəniz ulduzu (yuxu Hollthurn-Holothurien ilə başlayır) ilə məşğul ikən, çox gözəl kiçik bir qız yanıma gəldi və mənə soruşdu: Is it a starfish? Is it alive? Mən cavab verdim: Yes he is alive, lakin sonra qeyri-dəqiqliyə görə utandım və cümləni düzgün təkrarladım. O vaxt etdiyim dil səhvinin yerinə, yuxu, almanın da asanlıqla düşdüyü başqa bir səhvi qoyur. 'Das Buch ist von Şiller' ifadəsi from... ilə deyil, by... ilə tərcümə edilməlidir. Yuxu işlənməsinin bu əvəzləməni həyata keçirməsi, çünki from sözü almanca sifət olan fromm ilə səsləşməsi sayəsində möhtəşəm bir sıxlaşdırma imkanı yaradır, yuxu işlənməsinin niyyətləri və vasitələrinin seçilməsindəki mərhəmətsizliyi haqqında eşitdiklərimizdən sonra artıq bizi təəccübləndirmir. Amma dəniz kənarından olan zərərsiz xatirə yuxu kontekstində nə demək istəyir? O, mümkün qədər günahsız bir nümunə ilə izah edir ki, mən cins sözünü yanlış yerdə istifadə edirəm, yəni cinsi (he) ona aid olmayan yerə yerləşdirirəm. Bu, əlbəttə ki, yuxunun həllinin açarlarından biridir. Kitabın adının "Matter and Motion" (Molierein xəyali xəstəsində: Lamatiere est-elle laudable? — —a motion of the bowels) necə törədiyini eşidən, çatışmayan hissəni asanlıqla tamamlaya biləcək.

Əlavə olaraq, mən yuxunun unudulmasının böyük ölçüdə müqavimət fəaliyyəti olduğuna dair sübutu gözlərlə görməklə (demonstratio ad oculos) həll edə bilərəm. Bir xəstə deyir ki, yuxu görüb, amma "yuxunu izsiz unudub"; onda o, sadəcə olaraq baş verməmiş sayılır. Biz işi davam etdiririk, mən müqavimətlə qarşılaşıram, xəstəyə bir şeyi aydınlaşdırıram, ona təsəlli və təkid ilə hər hansı bir xoşagəlməz fikirlə barışmasına kömək edirəm və bu uğur qazanılan kimi, o qışqırır: İndi nə yuxu gördüyümü də yenə xatırlayıram. Onu həmin gün işdə narahat edən eyni müqavimət, ona yuxunu da unutdurmuşdur. Bu müqavimətin üstəsindən gəlməklə mən yuxunu xatirəyə çıxardım.

Eyni şəkildə, xəstə işin müəyyən bir nöqtəsinə çatdıqda, üç, dörd və ya daha çox gün əvvəl baş vermiş və o vaxta qədər unudulmuş bir yuxunu xatırlaya bilər.

Psixoanalitik təcrübə bizə yuxuların unudulmasının, müəlliflərin düşündüyü kimi, oyanıqlıq və yuxu vəziyyətləri arasındakı yadlıqdan çox, müqavimətdən asılı olduğuna dair başqa bir sübut da bəxş etdi. Mənə və digər analitiklərə, eləcə də belə müalicə alan xəstələrə tez-tez belə olur ki, yuxudan oyandıqdan dərhal sonra, dediyimiz kimi, düşünmə fəaliyyətimizin tam sahibi olaraq yuxunu şərh etməyə başlayırıq. Belə hallarda mən çox vaxt yuxunun tam başa düşülməsinə nail olana qədər sakit durmadım, amma yenə də ola bilərdi ki, oyandıqdan sonra şərh işini, yuxunun məzmununu olduğu kimi, tamamilə unutmuşam, baxmayaraq ki, yuxu gördüyümü və yuxunu şərh etdiyimi bilirdim. Çox daha tez-tez, yuxu şərh işinin nəticələrini də unudulmağa apardı, ruhi fəaliyyət yuxunu xatirədə saxlamağa nail olsaydı belə. Bu şərh işi və oyanıq düşüncə arasında müəlliflərin yuxu unudulmasını yalnız onunla izah etmək istədikləri psixoloji uçurum yoxdur. — Əgər Morton Prince mənim yuxu unudulması izahıma qarşı çıxaraq, bunun yalnız ayrışmış ruhi vəziyyətlər (dissociated states) üçün amneziyanın xüsusi bir halı olduğunu və mənim izahımı bu xüsusi amneziya üçün digər amneziya tiplərinə köçürməyin mümkün olmamasının onu özünün növbəti məqsədi üçün də dəyərsiz etdiyini iddia edirsə, o, oxucuya xatırladır ki, o, bu cür ayrışmış vəziyyətlərin bütün təsvirlərində bu hadisələr üçün dinamik izah tapmağa heç vaxt cəhd etməyib. (E.J. Cons eyni gecədə bir yuxunun təhlili zamanı, o vaxta qədər unudulmuş, hətta təxmin edilməmiş ikinci bir yuxunun xatırlanması kimi analoq və tez-tez rast gəlinən halı təsvir edir.) O, əks halda kəşf etməli idi ki, sıxışdırma (və ya onun yaratdığı müqavimət) həm bu ayrışmaların, həm də onların ruhi məzmununa olan amneziyanın səbəbidir. Yuxuların digər ruhi aktlar kimi unudulmadığını və yaddaşda qalması baxımından digər ruhi nailiyyətlərdən geri qalmadığını mənə bu əlyazmanın hazırlanması zamanı qarşılaşdığım bir təcrübə göstərir. Qeydlərimdə öz yuxularımı kifayət qədər saxlamışdım, lakin o vaxt hər hansı bir səbəbdən onları yalnız çox qeyri-kamil və ya ümumiyyətlə şərh edə bilməmişdim. Onlardan bəzilərinin şərhi cəhdini bir-iki il sonra, iddialarıma nümunə yaratmaq məqsədi ilə etdim. Bu cəhd mənə istisnasız olaraq uğurla nəticələndi; hətta iddia edə bilərəm ki, şərh uzun zaman sonra daha asan aparıldı, çünki yuxular hələ təzə təcrübələr idi, bunun mümkün izahı kimi qeyd etmək istəyirəm ki, o vaxtdan bəri daxili müqavimətlərin bir çoxunun üstəsindən gəlmişəm, o vaxt isə məni narahat edirdilər. Belə sonradan edilən şərhlərdə mən o vaxtkı yuxu düşüncələri nəticələrini bu günkü, adətən daha zəngin olan nəticələrlə müqayisə etdim və o vaxtkı nəticələri bu günkü nəticələrin altında dəyişməz tapdım. Mən bu mövzuda təəccübümə vaxtında mane oldum, çünki xəstələrimlə artıq təcrübəmə görə, onların mənə bəzən danışdıqları keçmiş illərdən olan yuxuları, sanki son gecənin yuxuları imiş kimi, eyni üsulla və eyni uğurla şərh etdirirdim. Təşviş yuxularının müzakirəsində belə gecikmiş yuxu şərhlərinin iki nümunəsini təqdim edəcəyəm. Bu cəhdi ilk dəfə etdiyim zaman, məni haqlı gözlənti idarə edirdi ki, yuxu burada da yalnız nevroz simptomu kimi davranacaq. Çünki mən psixonevrotik xəstəni, məsələn, histeriya xəstəsini psixoanalizlə müalicə etdikdə, onun əziyyətinin ilk, çoxdan aradan qalxmış simptomları üçün də, məni ona aparan bu gün mövcud olan simptomlar üçün olduğu kimi, aydınlaşdırma yaratmalıyam və birinci vəzifənin ikinci, bu gün təcili olan vəzifədən daha asan həll olunduğunu görürəm. 1895-ci ildə dərc edilmiş «Histeriya üzərinə tədqiqatlar»da mən artıq qırx yaşından böyük olan xanımın on beş yaşında keçirdiyi ilk histerik hücumun izahını verə bildim.

Burada daha sərbəst bir şəkildə yuxuların yozumu haqqında qeyd etmək istədiyim bəzi məsələləri, eləcə də öz yuxuları üzərində işləyərək məni yoxlamaq istəyən oxucunu yönləndirə biləcək şeyləri təqdim etmək istəyirəm.

Heç kim yuxularının yozumunun ona asanlıqla təqdim olunmasını gözləməməlidir. Adətən diqqətdən yayınan endoptik fenomenlərin və digər hisslərin qavranılması üçün belə təcrübə lazımdır, baxmayaraq ki, bu qrup qavramalara qarşı heç bir psixi motiv etiraz etmir. «İstənməyən təsəvvürlər»i ələ keçirmək xeyli çətindir. Bunu tələb edən şəxs bu məqalədə oyadılan gözləntilərə uyğun davranmalı və burada verilən qaydalara əməl edərək, iş zamanı özündəki hər hansı tənqidi, hər hansı ön mühakiməni, hər hansı emosional və ya intellektual tərəfdarlığı boğmağa çalışmalıdır. O, Klod Bernarın fizioloji laboratoriyada təcrübəçi üçün qoyduğu qaydaya əməl etməlidir: «Bir heyvan kimi işlə», yəni nəticədən asılı olmayaraq, o qədər dözüm və o qədər laqeydliklə. Bu məsləhətlərə əməl edən şəxs, əlbəttə, artıq vəzifəni çətin tapmayacaq. Yuxunun yozumu həmişə də bir dəfəyə başa çatmır; çox vaxt insan fikir zəncirini izlədikdən sonra öz qabiliyyətinin tükəndiyini hiss edir, yuxu ona artıq bir şey demir. İlk uşaqlıq illərində baş verən və çox vaxt onilliklər boyu tam hissi təzəliklə yaddaşda qorunan yuxular, yuxu görənin inkişafının və nevrozunun anlaşılmasında demək olar ki, həmişə böyük əhəmiyyət kəsb edir. Onların təhlili həkimin nəzəri olaraq da çaşdıracaq səhvlərdən və qeyri-müəyyənliklərdən qorunmasına kömək edir; həmin gün artıq daha çox işləmək mümkün deyil; sonra işi dayandırmaq və növbəti gün işə qayıtmaq yaxşı olar. Sonra yuxu məzmununun başqa bir hissəsi diqqəti özünə çəkir və insan yuxu düşüncələrinin yeni bir qatına giriş yolunu tapır. Buna «fraksiyalı» yuxu yozumu demək olar.

Yuxu yozumunda yeni başlayanları, yuxunun mənalı, ardıcıl və yuxu məzmununun bütün elementləri haqqında məlumat verən tam yozumunu əldə etdikdə belə, vəzifəsinin tam yerinə yetirilmədiyi faktını qəbul etməyə inandırmaq ən çətindir. Bundan əlavə, eyni yuxunun ona qaçan başqa bir yozumu, yəni «super-yozumu» mümkün ola bilər. Düşüncələrimizdə ifadə axtaran şüursuz düşüncə axınlarının zənginliyini təsəvvür etmək və yuxu işlənməsinin, nağıldakı tərzi şagirdi kimi, çoxmənalı ifadələrlə hər dəfə eyni anda yeddi milçəyi bir zərbə ilə vurma bacarığına inanmaq həqiqətən asan deyil. Oxucu həmişə müəllifə zarafatını lüzumsuz yerə sərf etdiyi üçün qınaq yağdırmağa meyilli olacaq; öz təcrübəsini qazanmış şəxs isə bunun əksini öyrənəcək.

Digər tərəfdən, mən H. Silberer tərəfindən ilk dəfə irəli sürülən iddiaya qoşula bilmərəm ki, hər bir yuxu — və ya yalnız çoxlu sayda və müəyyən yuxu qrupları — bir-biri ilə sabit əlaqədə olan iki fərqli yozum tələb edir. Bu yozumlardan biri, Silbererin psixoanalitik adlandırdığı yozum, yuxuya ixtiyari, əsasən infantil-cinsi məna verir; digər, daha əhəmiyyətli yozum, onun anaqoqik adlandırdığı yozum, yuxu işlənməsinin material kimi qəbul etdiyi daha ciddi, çox vaxt dərin mənalı düşüncələri ortaya qoyur. Silberer bu iddianı hər iki istiqamətdə təhlil etdiyi bir sıra yuxuları təqdim edərək sübut etməyib. Mən buna qarşı çıxıram və belə bir faktın mövcud olmadığını bildirirəm. Yuxuların əksəriyyəti həddindən artıq yozum tələb etmir və xüsusilə anaqoqik yozuma qadir deyil. Yuxu əmələgəlməsinin əsas şərtlərini gizlətmək və marağı onların həvəs köklərindən yayındırmaq istəyən bir təmayülün iştirakı, Silbererin nəzəriyyəsində də son illərin digər nəzəri səylərində olduğu kimi inkar edilə bilməz. Bir sıra hallarda mən Silbererin məlumatlarını təsdiqləyə bildim; təhlil mənə göstərdi ki, yuxu işlənməsi, oyaq həyatından çox abstrakt və birbaşa təsvirə qabiliyyətsiz olan bir sıra düşüncələri yuxuya çevirmək vəzifəsi ilə qarşılaşmışdır. O, bu vəzifəni, abstrakt düşüncələrlə sərbəst, çox vaxt təmsili adlandırıla bilən əlaqədə olan və təsvir üçün daha az çətinlik yaradan başqa bir düşüncə materialına sahib olaraq həll etməyə çalışdı. Belə yaranan yuxunun abstrakt yozumu yuxugörən tərəfindən birbaşa verilir; yerinə qoyulan materialın düzgün yozumu isə məlum texniki vasitələrlə axtarılmalıdır.

Hər yuxunun yozum olunub-olunmayacağı sualına “Xeyr” cavabı verilməlidir. Yozum işi zamanı yuxunun təhrifinə səbəb olan psixi qüvvələrin özünə qarşı olduğunu unutmaq olmaz. Bu, insanın intellektual marağı, özünü idarəetmə qabiliyyəti, psixoloji bilikləri və yuxu yozumu üzrə təcrübəsi ilə daxili müqavimətlərə üstünlük göstərib-göstərə bilməyəcəyindən asılı olan qüvvələr nisbəti məsələsinə çevrilir. Bu, həmişə müəyyən dərəcədə mümkündür; ən azı yuxunun mənalı bir quruluş olduğuna inam qazanmaq və çox vaxt bu mənanı sezmək üçün kifayətdir. Çox vaxt növbəti yuxu, birinci yuxu üçün qəbul edilmiş yozumu təsdiqləməyə və daha da inkişaf etdirməyə imkan verir. Həftələr və ya aylarla davam edən bir sıra yuxular çox vaxt ortaq bir zəmin üzərində dayanır və bu halda yozum kontekstində nəzərdən keçirilməlidir. Ardıcıl yuxulardan çox vaxt belə bir şeyi qeyd etmək olar: bir yuxunun mərkəzinə, növbəti yuxuda yalnız periferiyada işarə olunan şeyi götürdüyü və əksinə, beləliklə, hər ikisi bir-birini yozum üçün tamamlayır. Eyni gecənin müxtəlif yuxularının yozum işi zamanı ümumiyyətlə bir bütün kimi qəbul edilməli olduğunu mən artıq nümunələrlə sübut etmişəm.

Ən yaxşı yozulmuş yuxularda belə, yozum zamanı orada yuxu düşüncələrinin düyünə gəldiyini, lakin açılmaq istəmədiyini, həm də yuxu məzmununa başqa töhfə vermədiyini hiss etdiyimiz üçün bəzən bir yeri qaranlıqda buraxmaq lazımdır. Bu, yuxunun göbəyidir, yəni onun tanınmayana dayandığı yerdir. Yozum zamanı qarşılaşdığımız yuxu düşüncələri ümumiyyətlə nəticəsiz qalmalı və düşüncə dünyamızın şəbəkəvi mürəkkəbliyinə hər tərəfə yayılmalıdır. Bu şəbəkənin daha sıx yerindən yuxu istəyi, göbələyin öz miseliumundan qalxması kimi qalxır.

Biz yuxunun unudulması faktlarına qayıdaq. Çünki biz bu faktlardan vacib bir nəticə çıxarmağı qaçırmışıq. Əgər oyaq həyat, gecə yaranan yuxunu unutmaq niyyətini açıq şəkildə göstərirsə, ya oyanan kimi dərhal bütün halında, ya da gün ərzində hissə-hissə və əgər bu unutmada əsas iştirakçı kimi yuxuya qarşı psixi müqaviməti tanıyırıqsa, ki, bu müqavimət gecə vaxtı da yuxuya qarşı öz işini görmüşdürsə, onda bu müqavimətə qarşı yuxunun yaranmasını ümumiyyətlə nəyin mümkün etdiyi sualı yerindədir. Oyaq həyatın yuxunu sanki heç vaxt baş verməmiş kimi aradan qaldırdığı ən açıq halı nəzərdən keçirək. Bu zaman psixi qüvvələrin oyununu nəzərə alsaq, belə deməliyik: “Əgər müqavimət gecə vaxtı gündüz olduğu kimi hökm sürsəydi, yuxu ümumiyyətlə yaranmazdı.” Bizim nəticəmiz odur ki, bu müqavimət gecə vaxtı gücünün bir hissəsini itirmişdir; biz bilirik ki, o ləğv edilməmişdir, çünki biz onun yuxu yaranmasındakı, yəni yuxu təhrifindəki payını sübut etmişik. Lakin bizə belə bir ehtimal təqdim olunur ki, gecə vaxtı o azalmışdır, müqavimətin bu azalması yuxunun yaranmasını mümkün etmişdir və biz asanlıqla başa düşürük ki, o, oyanma ilə tam gücünə qayıdaraq, zəif olduğu müddətdə icazə verməli olduğu şeyi dərhal aradan qaldırır. Təsviri psixologiya bizə öyrədir ki, yuxu yaranmasının əsas şərti ruhun yuxu vəziyyətidir; biz indi bu izahı əlavə edə bilərik: yuxu vəziyyəti daxili psixi senzuranı aşağı salmaqla yuxunun yaranmasını mümkün edir.

Biz şübhəsiz ki, bu nəticəni yuxunun unudulması faktlarından çıxarıla biləcək yeganə mümkün nəticə kimi qəbul etmək və ondan yuxu və oyaqlıq dövründəki enerji nisbətləri haqqında daha da nəticələr çıxarmaq istəyirik. Lakin biz hələlik burada dayanmağı istəyirik. Yuxu psixologiyasına bir qədər daha dərindən nüfuz etdikdə, yuxunun yaranmasının mümkün olmasını başqa cür də təsəvvür etmək olacağını öyrənəcəyik. Yuxu düşüncələrinin şüurə çıxmasına qarşı müqavimət, bəlkə də, özündə heç bir azalma baş vermədən də aradan qaldırıla bilər. Həm azalma, həm də müqavimətin aradan qaldırılması kimi yuxu yaranmasına münasib olan hər iki amilin eyni vaxtda yuxu vəziyyəti ilə mümkün olması da inandırıcıdır. Bir müddət sonra buradan davam etmək üçün indi burada fasilə veririk.

Yuxu yozumu zamanı bizim üsulumuza qarşı edilən və indi diqqət yetirməli olduğumuz başqa itirazlar silsiləsi də var. Biz belə bir yol tuturuq ki, adətən düşünməyə istiqamət verən bütün məqsədli ideyaları kənara qoyuruq, diqqətimizi tək bir yuxu elementinə yönəldirik və sonra həmin elementlə bağlı ağlımıza gələn istəksiz düşüncələri qeyd edirik. Sonra yuxu məzmununun növbəti bir hissəsini götürür, onun üzərində eyni işi təkrarlayır və düşüncələrin hara axdığından asılı olmayaraq, özümüzü onların axarına buraxırıq; bu zaman — deyilənə görə — 'yüzün birindən minin birinə' keçirik. Bu prosesdə, yuxunun hansı yuxu düşüncələrindən yarandığını, sonunda bizim heç bir müdaxiləmiz olmadan aşkar edəcəyimizə dair inamlı gözləntimiz var. Buna qarşı tənqidçilər təxminən aşağıdakı kimi cavab verərlər: Yuxu proseslərinin psixologiyasına edilən itirazlar: Yuxunun tək bir elementindən harasa çatmaq heç də təəccüblü deyil. Hər hansı bir təsəvvürə assosiativ olaraq nə isə bağlamaq olar; təəccüblü olan yalnız budur ki, bu məqsədsiz və ixtiyari düşüncə axını zamanı insan məhz yuxu düşüncələrinə çatmalıdır. Bəlkə də bu, özünü aldatmadır; insan bir elementdən başlayaraq assosiasiya zəncirini, hər hansı bir səbəbdən zəncirin qopduğunu hiss edənə qədər izləyir; sonra ikinci bir element götürdükdə, əvvəlki assosiasiya sərbəstliyinin indi məhdudlaşması təbii haldır. İnsan əvvəlki düşüncə zəncirini hələ də yaddaşında saxlayır və buna görə də ikinci yuxu təsəvvürünün təhlili zamanı, birinci zəncirdən gələn düşüncələrlə bir ortaq cəhəti olan bəzi fikirlərə daha asan rast gəlir. Sonra insan, iki yuxu elementi arasında bir düyün nöqtəsi təşkil edən bir fikir tapdığını özünə təsəvvür edir. Adətən insan düşüncə əlaqələrində tam sərbəstlik qazandığı və əslində yalnız normal düşünmə zamanı işə düşən bir təsəvvürdən digərinə keçidləri istisna etdiyi üçün, nəhayət, bir sıra 'arası düşüncələrdən' yuxu düşüncələri adlandırdığı bir şeyi qaynaşdırmaq və bu düşüncələr başqa yerdən məlum olmadığı üçün, heç bir təminat olmadan, yuxunun psixiki əvəzi kimi təqdim etmək çətin deyil. Lakin bu prosesdə hər şey ixtiyaridir və təsadüfün zəkalı görünən şəkildə istismarıdır; bu lazımsız zəhmətə qatlaşan hər kəs, bu yolla istənilən yuxuya özünə xoş gələn istənilən yozumu uydura bilər.

Əgər bizə həqiqətən belə itirazlar irəli sürülsə, müdafiə olaraq yuxu yozumlarımızdan alınan təəssürata, tək-tək təsəvvürlərin izlənməsi zamanı digər yuxu elementləri ilə yaranan gözlənilməz əlaqələrə və yuxunu bizim yuxu yozumlarımız kimi tam əhatə edib izah edən bir şeyin, əvvəlcədən qurulmuş psixi əlaqələri izləmədən başqa cür əldə edilə bilməyəcəyinin ehtimaldan uzaq olmasına istinad edə bilərik. Biz həmçinin haqlılığımızı əsaslandırmaq üçün yuxu yozumu üsulunun histerik simptomların həll edilməsi üsulu ilə eyni olduğunu da gətirə bilərik; burada üsulun düzgünlüyü simptomların yerində peyda olması və yox olması ilə təmin edilir, yəni mətnin şərhi əlavə edilmiş illüstrasiyalarda bir dayaq nöqtəsi tapır. Lakin biz, ixtiyari və məqsədsiz şəkildə uzanan bir düşüncə zəncirinin izlənməsi ilə əvvəlcədən mövcud olan bir məqsədə necə çatmaq olar sualını cavabsız buraxmaq üçün heç bir səbəb görmürük, çünki biz bu məsələni həll etməsək də, tamamilə aradan qaldıra bilərik.

Çünki sübut edilə bilən şəkildə yanlışdır ki, biz yuxu yozumu işində olduğu kimi, düşünməni buraxıb istəksiz təsəvvürləri üzə çıxardıqda, məqsədsiz bir təsəvvür axınına qapılırıq. Göstərmək olar ki, biz həmişə yalnız bizə məlum olan məqsədli ideyalardan imtina edə bilərik və bu ideyaların dayandığı anda dərhal naməlum — bizim qeyri-dəqiq dediyimiz kimi şüursuz — məqsədli ideyalar hakimiyyətə gəlir ki, bunlar indi istəksiz təsəvvürlərin axarını müəyyən edir. Məqsədli ideyalar olmadan düşünmə, bizim ruhi həyatımıza özümüzün təsir etməsi ilə ümumiyyətlə yaradıla bilməz; lakin mənə məlum deyil ki, psixoloji dağılma hallarında bu başqa necə yaradılır. Psixiatrlar burada psixi quruluşun möhkəmliyindən çox tez imtina etmişlər. Mən bilirəm ki, məqsəd təsəvvürlərindən məhrum olan nizamsız fikir axını histeriya və paranoya çərçivəsində, eləcə də yuxuların yaranması və ya həll olunması zamanı da baş vermir. Bəlkə də endogen psixi pozğunluqlarda ümumiyyətlə baş vermir; hətta qarışıqlıq içində olanların deliriumları Lörenin zəkalı fərziyyəsinə görə mənalıdır və yalnız buraxılışlar səbəbindən bizim üçün anlaşılmaz olur. Müşahidə imkanım olduqda eyni inanc əldə etmişəm. Deliriumlar, fəaliyyətini gizlətməyə artıq əhəmiyyət verməyən, etiraz etdiyi şeyləri aramsız silən, nəticədə qalan hissəni əlaqəsiz edən və artıq incitməyən yenidən işlənməyə öz töhfəsini vermək əvəzinə, bir senzuranın əsəridir. Bu senzura, sərhəddəki rus qəzet senzurasına tamamilə analoqdur; xarici jurnallar qara xətlərlə örtülmüş şəkildə qorunan oxucuların əlinə çatır.¹⁹⁰

Təsadüfi assosiasiya zəncirləməsinə görə təsəvvürlərin sərbəst oyunu bəlkə də destruktiv orqanik beyin prosesləri zamanı üzə çıxır; psixonevrozlarda belə hesab edilən şey, həmişə gizli qalmış məqsəd təsəvvürləri tərəfindən önə çıxarılan bir fikir ardıcıllığına senzuranın təsiri ilə izah edilə bilər. Məqsəd təsəvvürlərindən azad assosiasiyanın şübhəsiz əlaməti kimi, ortaya çıxan təsəvvürlərin (və ya obrazların) bir-biri ilə təxminən “səthi assosiasiya” bağları ilə, yəni assonans, sözün ikimənalılığı, daxili məna əlaqəsi olmadan zaman baxımından təsadüf, eləcə də zarafatda və söz oyunlarında istifadə etməyə icazə verdiyimiz bütün assosiasiyalarla əlaqələndirildiyi hal qəbul edilmişdir. Bu əlamət, bizi yuxu məzmununun elementlərindən aralıq fikirlərə və oradan əsl yuxu fikirlərinə aparan fikir əlaqələri üçün keçərlidir; çoxlu yuxu təhlillərində təəccübümüzü oyadan nümunələr tapmışıq. Heç bir əlaqə o qədər boş, heç bir zarafət o qədər qəbuledilməz deyildi ki, o, bir fikirdən digərinə körpü qura bilməsin. Amma belə bir səhlənkarlığın düzgün başa düşülməsi uzaqda deyil. Hər dəfə psixi bir element digəri ilə kobud və səthi assosiasiya ilə əlaqələndirildikdə, ikisi arasında da senzuranın müqavimətinə məruz qalan düzgün və daha dərin bir əlaqə mövcuddur.

Səthi assosiasiyaların üstünlük təşkil etməsinin düzgün əsaslandırması senzuranın təzyiqidir, məqsəd təsəvvürlərinin ləğvi deyil. Səthi assosiasiyalar təsvirdə dərin olanları əvəz edir, əgər senzura bu normal əlaqə yollarını keçilməz edirsə. Bu, sanki ümumi bir nəqliyyat maneəsi, məsələn, daşqın, dağlarda böyük və geniş yolları keçilməz edir; nəqliyyat sonra, əks halda yalnız ovçuların getdiyi narahat və dik piyada yolları ilə davam etdirilir. (Bu iddianın parlaq təsdiqi üçün bax: C. G. Yunq şizofreniya (dementia praecox) təhlilləri ilə bunu təsdiq etmişdir. "Şizofreniyanın psixologiyasına dair", 1907.)

Burada əsasən eyni olan iki halı bir-birindən ayırmaq olar. Ya senzura yalnız bir-birindən ayrılmış və etiraza məruz qalmayan iki fikrin əlaqəsinə qarşı yönəlir. Onda hər iki fikir ardıcıl olaraq şüura çıxır; onların əlaqəsi gizli qalır; amma bunun əvəzinə, ikisi arasında əksər hallarda təsəvvür kompleksinin başqa bir küncündə bağlanan, əks halda ağılımıza gəlməyəcək səthi bir əlaqə yaranır, halbuki boğulmuş, lakin əsas əlaqə oradan çıxır. Ya da hər iki fikir məzmununa görə öz-özlüyündə senzura məruz qalır; onda hər ikisi düzgün formada deyil, dəyişdirilmiş, əvəzedici formada görünür və əvəzedici fikirlər elə seçilir ki, səthi assosiasiya vasitəsilə onların əvəz etdiyi əsas əlaqəni təkrarlayır. Senzura təzyiqi altında hər iki halda normal, ciddi assosiasiyadan səthi, absurd görünən assosiasiyaya doğru bir yerdəyişmə baş verib.

Bu yerdəyişmələri bildiyimiz üçün, "Yuxuların yozumu"nda səthi assosiasiyalara heç bir çəkinmə olmadan etibar edirik.¹⁹¹

Şüurlu məqsəd təsəvvürlərindən imtina edildikdə, təsəvvür axarına nəzarətin gizli məqsəd təsəvvürlərinə keçdiyi və səthi assosiasiyaların yalnız boğulmuş, daha dərin assosiasiyaların yerdəyişmə əvəzləyicisi olduğu haqqında iki cümlədən psixoanaliz nevrozlarda ən geniş istifadə edir, hətta onları öz texnikasının əsas dayaqlarına çevirir. Xəstəyə bütün fikirləşməni buraxıb, ağlına gələn hər şeyi mənə danışmasını tapşırdığımda, onun müalicənin məqsəd təsəvvürlərini buraxa bilməyəcəyi şərtini nəzərdə tuturam və mənə danışdığı ən zərərsiz və ixtiyari görünən şeyin xəstəlik vəziyyəti ilə əlaqəli olduğu nəticəsini çıxarmaqda haqlı olduğumu hesab edirəm. Xəstənin heç nə bilmədiyi başqa bir məqsəd təsəvvürü mənim şəxsiyyətimdir. Bu iki izahatın tam qiymətləndirilməsi və ətraflı sübutu, psixoanalitik texnikanın terapiya metodu kimi təsvirinə aiddir. Biz burada Yuxuların yozumu mövzusunu qəsdən buraxdığımız əlaqələrdən birinə çatmışıq.

Yalnız bir şey doğrudur və etirazlardan qalır, o da ki, yozum işinin bütün fikirlərini gecə yuxu işlənməsinə köçürməyimiz lazım deyil. Biz oyaq halda yozum edərkən, yuxu elementlərindən yuxu fikirlərinə doğru geriyə gedən bir yol izləyirik. Yuxu işlənməsi əks yolu gedib və bu yolların əks istiqamətdə keçilə biləcəyi ehtimalı çox azdır. Əksinə, gündüz vaxtı yeni fikir əlaqələri üzərində işlədiyimizi, bu işin isə ara fikirləri və yuxu fikirlərini bəzən bu, bəzən də o yerdə kəsdiyini görürük. Gündüzün təzə fikir materialının yozum sıralarına necə qarışdığını görə bilərik və ehtimal ki, gecə vaxtından bəri baş verən müqavimətin artması da yeni və daha uzaq dolanbaclara məcbur edir. Lakin gündüz vaxtı belə toxuduğumuz yan əlaqələrin sayı və ya növü, əgər onlar bizə yalnız axtarılan yuxu fikirlərinə yol göstərirsə, psixoloji baxımdan tamamilə əhəmiyyətsizdir.¹⁹²

GERİLƏMƏ

İndi isə, etirazlara qarşı özümüzü qoruduğumuz və ya ən azı müdafiə silahlarımızın harada dayandığını göstərdiyimiz üçün, artıq uzun müddətdir hazırlaşdığımız psixoloji tədqiqatlara girişməyi daha da təxirə salmaq olmaz. İndiyə qədərki tədqiqatımızın əsas nəticələrini bir araya gətiririk. Yuxu tam dəyərli bir psixi aktdır; onun hərəkətverici qüvvəsi həmişə yerinə yetirilməli olan bir istəkdir; onun istək kimi tanınmaması və çoxlu qəribəlikləri və absurd halları, yaranma zamanı təsir göstərən psixi senzura təsirindən irəli gəlir; bu senzuranı aldatmağa məcburiyyətdən başqa, yaranma zamanı psixi materialın sıxlaşdırılmasına məcburiyyət, duyğu obrazlarında təsvir oluna bilməyə diqqət və — müntəzəm olmasa da — yuxu quruluşunun rasionel və anlaşıqlı xarici görünüşünə diqqət də iştirak etmişdir. Bu cümlələrin hər birindən psixoloji postulat və fərziyyələrə doğru yol gedir; istək motivinin və dörd şərtin qarşılıqlı əlaqəsi, eləcə də bu şərtlərin öz aralarındakı əlaqəsi araşdırılmalıdır; yuxu ruhi həyatın kontekstinə daxil edilməlidir.

Bu bölmənin əvvəlinə bir yuxu qoymuşuq ki, hələ həllini gözləyən tapmacaları xatırlayaq. "Yanan uşaq" yuxusunun yozumu bizə çətinlik yaratmadı, baxmayaraq ki, o, bizim məqsədimizə tam uyğun olaraq verilməmişdi. Burada niyə ümumiyyətlə oyanmaq əvəzinə yuxu görüldüyünü soruşduq və yuxu görmənin tək motivinin uşağı canlı təsəvvür etmək istəyi olduğunu tanıdıq. Başqa bir istəyin də burada rol oynadığını, sonrakı müzakirələrdən sonra başa düşə biləcəyik. Beləliklə, əvvəlcə, yuxu prosesinin "yuxuya" çevrilməsinə səbəb olan şey istəyin yerinə yetirilməsidir. Bu geri qaytarılsa, psixi hadisələrin iki növünü bir-birindən ayıran yalnız bir xarakter qalır. "Yuxu fikri" belə olmalı idi: Cəsədin olduğu otaqdan işıq süzülür. Bəlkə şam yıxılıb və uşaq yanır! Yuxu bu mülahizənin nəticəsini dəyişməz şəkildə təkrarlayır, lakin onu hazırkı və duyğularla oyandığımdakı hadisə kimi qavranıla bilən bir vəziyyətdə təsvir edir. Bu isə yuxu görmənin ən ümumi və diqqət çəkən psixoloji xarakteridir; bir fikir, adətən istənilən fikir, yuxuda obyektivləşdirilir, səhnə kimi təsvir olunur və ya, bizim fikrimizcə, yaşanılır.

İndi isə yuxu işlənməsinin bu xarakterik xüsusiyyətini necə izah etmək və ya — daha təvazökar ifadə ilə — psixi proseslərin kontekstinə necə yerləşdirmək lazımdır?

Daha yaxından baxdıqda, bu yuxunun görünüş formasında bir-birindən demək olar ki, asılı olmayan iki xarakterin ifadə olunduğunu nəzərə çarpır. Biri "bəlkə"nin buraxılması ilə hazırkı vəziyyət kimi təsvirdir; digəri isə fikrin vizual obrazlara və nitqə çevrilməsidir.

Yuxu fikirlərinin, onlarda ifadə olunan gözləntinin indiki zamana köçürülməsi nəticəsində uğradığı çevrilmə, bəlkə də məhz bu yuxuda çox nəzərə çarpmır. Bu, istəyin yerinə yetirilməsinin bu yuxudakı xüsusi, əslində ikincil rolundan irəli gəlir. Gəlin, yuxu istəyinin oyandakı fikirlərin yuxuya davam etməsindən ayrılmadığı başqa bir yuxu götürək, məsələn, İrmanın iynəsi ilə bağlı olan yuxunu götürək. Burada təsvir olunan yuxu düşüncəsi bir istək cümləsidir: Kaş ki, Otto İrmanın xəstəliyinə günahkar olsaydı! Yuxu bu istəyi sıxışdırır və onun yerinə sadə bir indiki zaman cümləsi qoyur: Bəli, Otto İrmanın xəstəliyinə günahkardır. Deməli, bu, təhrifdən azad yuxunun da yuxu düşüncələri ilə apardığı çevrilmələrin birincisidir. Yuxunun bu ilk xüsusiyyəti üzərində uzun dayanmayacağıq. Onu şüurlu fantaziya, gündüz yuxusu haqqında qeyd etməklə həll edirik; gündüz yuxusu da təsəvvür məzmunu ilə eyni şəkildə davranır. Dodenin Mr. Joyeuse işsiz Paris küçələrində gəzərkən, qızları onun bir vəzifəsi olduğunu və bürosunda oturduğunu düşünməli olduqda, o, da özünü himayəyə və vəzifəyə layiq göstərəcək hadisələri eyni şəkildə indiki zamanla xəyal edir. Beləliklə, yuxu indiki zamandan gündüz yuxusu ilə eyni şəkildə və eyni hüquqla istifadə edir. İndiki zaman, istəyin yerinə yetirilmiş kimi təqdim edildiyi zaman formasıdır.

Ancaq yuxuya, gündüz yuxusundan fərqli olaraq, xas olan ikinci xüsusiyyət, təsəvvür məzmununun düşünülməməsi, əksinə, insana inanılan və yaşandığı düşünülən həssas təsvirlərə çevrilməsidir. Dərhal əlavə edək ki, bütün yuxular təsəvvürün həssas təsvirə çevrilməsini göstərmir; yalnız düşüncələrdən ibarət olan yuxular da var və bunlara yuxu mahiyyəti inkar edilməməlidir. Mənim yuxum: "Autodidasker—Professor N. ilə gündüz fantaziyası" belə bir yuxudur ki, onun məzmununu gündüz düşündüyüm zaman olduğundan çox da həssas element qarışmır. Həmçinin, hər hansı uzun yuxuda həssaslığa çevrilməyə qatılmayan, sadəcə düşündüyümüz və ya bildiyimiz, oyandığımız zaman alışdığımız kimi olan elementlər də var. Bundan əlavə, dərhal qeyd edək ki, təsəvvürlərin həssas təsvirlərə çevrilməsi yalnız yuxuya aid deyil, həm də hallüsinasiyalara, visionlara da aiddir; bu visionlar ya sağlamlıqda müstəqil olaraq, ya da psixonevrozların simptomları kimi ortaya çıxır. Qısası, burada araşdırdığımız əlaqə heç bir istiqamətdə eksklüziv deyil; lakin bu yuxu xüsusiyyəti, rast gəldiyimiz yerdə, bizə ən diqqətəlayiq görünür və onu yuxu həyatından çıxarmağı təsəvvür belə edə bilmərik. Onun başa düşülməsi isə geniş müzakirələr tələb edir.

Yuxu nəzəriyyəsinə aid müəlliflərdə tapıla bilən bütün qeydlər arasında, əlaqə qurmaq üçün əlverişli olan birini xüsusi olaraq vurğulamaq istəyirəm. Böyük G. Th. Fexner öz "Psixofizikası"nda (II. Hissə, səh. 520) yuxuya həsr etdiyi bir sıra müzakirələr kontekstində, yuxu məkanının gündüz təsəvvür həyatının məkanından fərqli olduğu ehtimalını irəli sürür. Yuxu həyatının xüsusiyyətlərini başa düşmək üçün başqa heç bir fərziyyəyə icazə verilmir.

Bizə belə təqdim olunan ideya, psixi bir lokalizasiya ideyasıdır. Burada söhbət gedən psixi aparatın anatomik nümunə kimi də bizə məlum olduğunu bir kənara qoyaq və psixi lokalizasiyanı anatomik olaraq müəyyən etmək təşəbbüsündən diqqətlə qaçaq. Biz psixoloji zəmində qalırıq və yalnız ruhi fəaliyyətə xidmət edən aləti, məsələn, mürəkkəb mikroskop, fotoqrafiya aparatı və s. kimi təsəvvür etməyə çağırışa əməl etməyi nəzərdə tuturuq. Psixi lokalizasiya sonra aparatın daxilindəki bir nöqtəyə uyğun gəlir, burada təsvirin mərhələlərindən biri yaranır. Mikroskop və teleskopda məlum olduğu kimi, bunların bir hissəsi ideal yerlərdir, yəni aparatın maddi bir hissəsinin yerləşmədiyi bölgələrdir. Bu və oxşar təsvirlərin qüsurlarına görə üzr istəməyi lüzumsuz sayıram. Bu bənzətmələr bizə yalnız psixi fəaliyyətin mürəkkəbliyini başa düşmək cəhdində kömək etməlidir; bu fəaliyyəti hissələrə ayıraraq və hər bir fərdi fəaliyyəti aparatın müvafiq hissələrinə aid edərək. Belə bir parçalanmadan ruhi alətin tərkibini təxmin etmək cəhdinin, bildiyim qədər, hələ heç kim tərəfindən edilməmişdir. Mənə bu zərərsiz görünür. Fikrimcə, yalnız soyuqqanlı hökmümüzü qoruyub saxlayaraq, tikinti skeletini binanın özü ilə qarışdırmamaq şərti ilə fərziyyələrimizə sərbəstlik verə bilərik. Bizə naməlum bir şeyə ilk yaxınlaşma üçün yalnız köməkçi təsəvvürlər lazım olduğundan, ən sadə və ən əlçatan fərziyyələri digərlərindən üstün tutacağıq.

Beləliklə, biz ruhi aparatı mürəkkəb bir alət kimi təsəvvür edirik; onun hissələrini instansiyalar və ya aydınlıq üçün sistemlər adlandırmaq istəyirik. Sonra gözləyirik ki, bu sistemlər bir-birinə qarşı sabit məkan istiqamətinə malik ola bilər, məsələn, teleskopun müxtəlif linza sistemləri kimi arxa-arxa düzülmüş. Sərt mənada, psixi sistemlərin həqiqətən məkan düzülüşü haqqında fərziyyəni irəli sürməyimizə ehtiyac yoxdur. Bizə yalnız müəyyən psixi proseslər zamanı sistemlərin oyanma tərəfindən müəyyən bir zaman ardıcıllığı ilə keçilməsi ilə sabit bir ardıcıllığın qurulması kifayətdir. Digər proseslərdə bu ardıcıllıq dəyişə bilər; belə bir ehtimalı açıq saxlayırıq. Aparatın hissələri haqqında bundan sonra qısalıq üçün 'W-sistemləri' kimi danışacağıq.

Diqqətimizi çəkən ilk şey, W-sistemlərindən ibarət olan bu aparatın bir istiqamətə malik olmasıdır. Bütün psixi fəaliyyətimiz (daxili və ya xarici) qıcıqlardan başlayır və innervasiyalarda sonlanır. Beləliklə, aparatı hissi və motor sonluqlarla təsvir edirik; həssas sonluqda qavrayışları qəbul edən bir sistem, motor sonluqda isə hərəkətlilik qapılarını açan başqa bir sistem yerləşir. Psixi proses ümumiyyətlə qavrayış sonluğundan motor sonluğa doğru gedir. Psixi aparatın ən ümumi sxemi belə görünməlidir (Şəkil 1): > Lakin bu, psixi aparatın refleks aparatı kimi qurulması barədə bizə artıq tanış olan tələbin yerinə yetirilməsidir. Refleks prosesi bütün psixi fəaliyyətlər üçün nümunə olaraq qalır.

İndi hissi sonluqda ilk differensiasiyanın baş verməsi üçün əsasımız var. Bizə gələn qavrayışlardan psixi aparatımızda 'xatirə izi' adlandıra biləcəyimiz bir iz qalır. Bu xatirə izi ilə əlaqəli olan funksiyaya biz "yaddaş" adını veririk. Əgər psixi prosesləri sistemlərlə əlaqələndirmək niyyətini ciddiyə alsaq, xatirə izi yalnız sistemlərin elementlərindəki davamlı dəyişikliklərdə mövcud ola bilər. Artıq başqa tərəfdən qeyd edildiyi kimi, eyni bir sistemin öz elementlərindəki dəyişiklikləri sadiq qoruyub saxlaması və eyni zamanda dəyişiklik üçün yeni səbəblərə həmişə təzə və qəbul etməyə hazır şəkildə qarşı çıxması açıq-aydın çətinliklər yaradır. Bizim cəhdimizi aparıcı prinsipə əsasən, biz bu iki funksiyanı müxtəlif sistemlər arasında bölməliyik. Biz fərz edirik ki, aparatın ən önündəki sistemi qavrama qıcıqlarını qəbul edir, lakin onlardan heç nəyi qoruyub saxlamır, yəni yaddaşa malik deyil və bu sistemin arxasında birinci sistemin anlıq oyanmasını davamlı izlərə çevirən ikinci bir sistem yerləşir. Bu halda, bu, bizim psixi aparatımızın təsviri olardı (Şəkil.

Məlumdur ki, W sisteminə təsir edən qavramalardan biz onların məzmunundan başqa, davamlı olaraq qoruyub saxladığımız bir şeyə də malikik. Qavramalarımız yaddaşda bir-biri ilə əlaqəli olduğunu da göstərir, xüsusilə də keçmişdə eyni vaxtda baş verməsinə görə. Biz buna assosiasiya faktı adını veririk. İndi aydındır ki, əgər W sistemi ümumiyyətlə yaddaşa malik deyilsə, o, assosiasiya üçün izləri də qoruyub saxlaya bilməz; əgər yeni bir qavramaya qarşı keçmiş əlaqələrin qalığı özünü göstərsəydi, fərdi W elementləri öz funksiyalarında dözülməz dərəcədə əngəllənərdi. Beləliklə, biz assosiasiyanın əsası kimi daha çox xatirə sistemlərini qəbul etməliyik. Assosiasiya faktı bundan ibarətdir ki, müqavimətin azalması və yolların açılması nəticəsində, Er elementlərindən birindən oyanma üçüncü bir Er elementinə deyil, daha çox ikinci bir Er elementinə yayılır.

Daha dərin təhlil göstərir ki, eyni bir oyanmanın, W elementləri tərəfindən yayılan oyanmanın müxtəlif şəkildə bərkidildiyi bir deyil, bir neçə belə Er elementinin mövcudluğunu fərz etmək zərurəti yaranır. Bu Er sistemlərindən birincisi, hər halda, eyni vaxtda baş vermə yolu ilə assosiasiyanın bərkidilməsini ehtiva edəcək, daha uzaqda yerləşənlərdə isə eyni oyanma materialı başqa cür qarşılaşma növlərinə görə təşkil olunacaq, belə ki, oxşarlıq əlaqələri və s. bu sonrakı sistemlər tərəfindən təmsil oluna bilər. Belə bir sistemin psixi əhəmiyyətini sözlərlə ifadə etmək təbii ki, faydasız olardı. Onun xarakterik cəhəti, xatirə xammalının elementləri ilə olan əlaqələrinin sıxlığında, yəni, daha dərin bir nəzəriyyəyə işarə etmək istəyiriksə, bu elementlərə doğru keçiricilik müqavimətinin dərəcələrində dayanır.

Burada bəlkə də əhəmiyyətli bir şeyə işarə edən ümumi təbiətli bir qeyd yerləşdirmək lazımdır. Dəyişiklikləri qoruyub saxlamaq qabiliyyətinə malik olmayan, yəni yaddaşı olmayan W sistemi, bizim şüurumuz üçün duyğu keyfiyyətlərinin bütün müxtəlifliyini təqdim edir. Əksinə, bizim xatirələrimiz, ən dərin həkk olunmuş olanlar da daxil olmaqla, öz-özlüyündə şüursuzdur. Onlar şüurlu hala gətirilə bilər; lakin şübhə yoxdur ki, onlar şüursuz vəziyyətdə bütün təsirlərini ortaya qoyurlar. Bizim xarakterimiz adlandırdığımız şey, təəssüratlarımızın xatirə izlərinə əsaslanır, xüsusilə də bizə ən güclü təsir edən izlər, yəni ilk uşaqlıq dövrümüzün izləri, demək olar ki, heç vaxt şüurlu olmur. Lakin xatirələr yenidən şüurlu olduqda, qavramalarla müqayisədə heç bir duyğu keyfiyyəti və ya çox cüzi bir keyfiyyət göstərirlər. Əgər yaddaş və keyfiyyətin şüur üçün W sistemlərində bir-birini istisna etdiyi təsdiqlənərsə, neyron oyanmasının şərtlərinə çox ümidverici bir baxış açılardı.

Psixi aparatın həssas ucunda onun tərkibi haqqında indiyədək qəbul etdiyimiz şey, yuxuya və ondan çıxarıla bilən psixoloji izahlara heç bir diqqət yetirilmədən edilmişdir. Aparatın başqa bir hissəsinin tanınması üçün bizə yuxu sübut mənbəyi olur. İki psixi instansiyanın fərzini irəli sürməsək, yuxu qurulmasını izah etməyimizin bizə mümkün olmadığını gördük; bu instanslardan biri digərinin fəaliyyətini tənqidə tabe edir və nəticədə şüura çıxışın qarşısı alınır.

Nəticə çıxardıq ki, tənqid edən instansiyanın tənqid edilən instansdan şüurla daha yaxın əlaqələri var. O, bu instansiya ilə şüur arasında bir qalxan kimi dayanır. Daha sonra, tənqid edən instansı o şeylə eyniləşdirmək üçün əsaslar tapdıq ki, o, oyaq həyatımızı idarə edir və iradi, şüurlu hərəkətlərimiz haqqında qərar verir. İndi bu instansları fərziyyələrimizə uyğun olaraq sistemlərlə əvəz etsək, sonuncu qeyd olunan tanıma ilə tənqid edən sistem motor sonluğa doğru sürüşdürülür.¹⁹³

Merke, Cild. XIV.) sürüşdürülür. İndi iki sistemi sxemimizə daxil edirik və onlara verilən adlarla şüurla olan əlaqələrini ifadə edirik. Motor ucundakı sistemlərin ən sonuncusuna 'Şüuröncəsi' deyirik ki, bu da həmin sistemdəki oyanma proseslərinin, müəyyən şərtlər yerinə yetirildiyi təqdirdə, əlavə ləngimə olmadan şüura çata biləcəyini göstərsin, məsələn, müəyyən intensivliyə çatılması, diqqət adlandırılan funksiyanın müəyyən paylanması və s. O, eyni zamanda iradi hərəkətlilik açarlarını əlində saxlayan sistemdir. Arxasındakı sistemi 'Şüursuz' adlandırırıq, çünki onun şüura çıxışı yoxdur, yalnız Şüuröncəsi vasitəsilə; və bu keçid zamanı onun oyanma prosesi dəyişikliklərə məruz qalmalıdır.

Yuxu qurulması üçün təkanı bu sistemlərdən hansına yerləşdiririk? Sadələşdirmə xatirinə, Şüursuz (Ubw) sistemə. Sonrakı müzakirələrdə bunun tamamilə doğru olmadığını, yuxu qurulmasının Şüuröncəsi sisteminə aid olan yuxu düşüncələrinə bağlanmağa məcbur olduğunu eşidəcəyik. Lakin başqa bir yerdə, yuxu istəyi haqqında danışarkən də, yuxu üçün hərəkətverici qüvvənin Ubw tərəfindən verildiyini öyrənəcəyik və bu sonuncu amilə görə şüursuz sistemi yuxu qurulmasının başlanğıc nöqtəsi kimi qəbul edirik. Bu yuxu oyanması, digər bütün fikir qurulumları kimi, Şüuröncəsinə doğru davam etmək və oradan şüura çıxış əldə etmək istəyini ifadə edəcək.¹⁹⁴

Təcrübə bizə öyrədir ki, gündüz vaxtı yuxu fikirlərinə Şüuröncəsi vasitəsilə şüura gedən yol, müqavimət senzurası tərəfindən bağlanır. Gecə onlar şüura çıxış yaradırlar, lakin hansı yolla və hansı dəyişiklik sayəsində olduğu sualı yaranır. Əgər gecə Şüursuz və Şüuröncəsi sərhədində gözətçi olan müqavimət azalsaydı, bu yuxu fikirlərinə imkan verərdi, onda təsəvvürlərimizin materialından olan, indi bizi maraqlandıran hallüsinativ xarakter daşımayan yuxular alardıq.

Ubw və Vbw sistemləri arasındakı senzuranın azalması bizə yalnız Autodidasker kimi yuxu qurulumlarını izah edə bilər, lakin araşdırmalarımızın əvvəlinə problem kimi qoyduğumuz yanan uşaq yuxusu kimi yuxuları izah edə bilməz.

Hallüsinator yuxuda baş verənləri, oyanmanın geri qayıdan bir yol tutduğunu söyləməkdən başqa cür təsvir edə bilmərik. Apparatın hərəkət sonuna qarşı deyil, həssas sonuna qarşı yayılır və nəhayət, qavrama sistemində dayanır. Şüursuzluqdan oyandıqda psixi prosesin davam etdiyi istiqaməti proqredient adlandırsaq, yuxunun regredient xarakter daşıdığını söyləyə bilərik.

Bu geriləmə şübhəsiz ki, yuxu prosesinin psixoloji xüsusiyyətlərindən biridir; lakin unutmamalıyıq ki, o, yalnız yuxuya məxsus deyil. Qəsdən xatırlama və normal düşüncəmizin digər hissəvi prosesləri də psixi aparatda mürəkkəb təsəvvür aktından ona əsas olan xatirə izlərinin xammalına doğru geriləməyə uyğundur. Lakin oyandığımız zaman bu geriləmə heç vaxt xatirə təsvirlərini keçmir; qavrama təsvirlərinin hallüsinasiya tərzi canlanmasını yarada bilmir. Niyə yuxuda bu fərqlidir? Yuxunun sıxlaşdırma işindən danışarkən, yuxu işlənməsi sayəsində təsəvvürlərə yapışan intensivliklərin birindən digərinə tamamilə köçürüldüyü fərzindən qaça bilməzdik. Ehtimal ki, digər psixi prosesdəki bu dəyişiklik, W sistemini (qavrama sistemini) əks istiqamətdə, fikirlərdən başlayaraq tam hissi canlılığa qədər doldurmağa imkan verir.¹⁹⁵

Ümid edirəm ki, bu müzakirələrin əhəmiyyəti barədə özümüzü aldatmaqdan çox uzağıq. Biz izah edilə bilməyən bir fenomenə ad verməkdən başqa heç nə etmədik. Yuxuda təsəvvürün, hansısa vaxt ondan yaranmış hissi təsvirə geri çevrildiyi zaman biz buna geriləmə ad veririk. Lakin bu addım da haqlı olduğunu təsdiqləməyi tələb edir. Əgər bizə yeni bir şey öyrətmirsə, adlandırma nəyə lazımdır? Məncə, 'Geriləmə' adı bizə, tanıdığımız faktı istiqamət verilmiş psixi aparat sxemi ilə əlaqələndirdiyi üçün xidmət edir. Bu mərhələdə belə bir sxemi qurmaq ilk dəfə dəyərlidir. Çünki yuxu qurulmasının digər bir xüsusiyyəti, yeni bir mülahizə aparmadan, yalnız sxemin köməyi ilə bizə aydın olacaq. Əgər yuxu prosesini qəbul etdiyimiz psixi aparat daxilində bir geriləmə kimi nəzərdən keçirsək, empirik olaraq müəyyən edilmiş həqiqət – yuxu fikirlərinin bütün məntiqi əlaqələrinin yuxu işlənməsi zamanı itdiyi və ya çox çətin ifadə olunduğu – bizə asanlıqla izah olunur. Bizim sxemimizə görə, bu məntiqi əlaqələr ilk Er sistemlərində deyil, daha irəlidə yerləşənlərdədir və geriləmə zamanı qavrama təsvirlərinə qədər ifadələrini itirməlidirlər. Yuxu fikirlərinin quruluşu geriləmə zamanı xammalına parçalanır.

Lakin gündüz mümkün olmayan geriləməni hansı dəyişiklik mümkün edir? Burada fərziyyələrlə kifayətlənməyə qərar veririk. Bu, ehtimal ki, tək-tək sistemlərdəki enerji tutumlarında baş verən dəyişikliklərlə bağlıdır; bu dəyişikliklər oyanmanın axını üçün onları daha keçidli və ya daha az keçidli edir; lakin belə bir aparatın hər birində oyanmanın yolu üzərində eyni təsir, bu cür dəyişikliklərin bir neçə növü vasitəsilə yaradıla bilər. Təbii ki, dərhal yuxu vəziyyəti və onun aparatın həssas ucunda yaratdığı tutum dəyişiklikləri haqqında düşünürük. Gündüz vaxtı W sistemindən W-yə doğru hərəkətə doğru davamlı axan bir cərəyan var; gecə bu cərəyan dayanır və oyanmanın geri axınına artıq maneə törədə bilməz. Bu, bəzi müəlliflərin nəzəriyyəsində yuxunun psixoloji xarakterini izah etməli olan “xarici dünyadan təcrid” idi (bax: s. 54). Lakin yuxunun geriləməsini izah edərkən, xəstəlikli ayıqlıq vəziyyətlərində baş verən digər geriləmələrə də nəzər salmaq lazımdır. Bu formalarda, təbii ki, yuxarıda verilən izahat kifayət etmir. Proqressiv istiqamətdə davamlı həssas cərəyanın olmasına baxmayaraq, geriləmə baş verir.

Histeriya və paranoyanın hallüsinasiyaları, eləcə də psixi normal şəxslərin vizionları üçün mən belə bir izahat verə bilərəm ki, onlar əslində geriləmələrə uyğundur, yəni şəkillərə çevrilmiş fikirlərdir və yalnız boğulmuş və ya şüursuz qalmış xatirələrlə intim əlaqədə olan fikirlər bu çevrilməyə məruz qalır. Məsələn, ən gənc histerik xəstələrimdən biri, on iki yaşlı bir oğlan uşağı, “qırmızı gözlü yaşıl üzlər” tərəfindən yatmaqdan məhrum edilir və onlardan dəhşətə gəlir. Bu hadisənin mənbəyi, boğulmuş, lakin bir vaxtlar şüurlu olan, dörd il əvvəl tez-tez gördüyü və ona uşaqların bir çox pis vərdişlərini, o cümlədən indi özünü qınadığı masturbasiya vərdişini nümayiş etdirən bir oğlan uşağı haqqında xatirədir. Ana o vaxt qeyd etmişdi ki, ədəbsiz oğlanın yaşılımtıl üzü və qırmızı (yəni qırmızı halqalı) gözləri var. Buna görə də bu qorxulu xəyaldır, əslində isə yalnız ananın digər bir proqnozunu ona xatırlatmaq üçündür: belə oğlanlar axmaqlaşır, məktəbdə heç nə öyrənə bilmir və erkən ölür. Kiçik xəstəmiz proqnozun bir hissəsinin reallaşmasına imkan verir; gimnaziyada irəliləyə bilmir və istəmədən yaranan fikirlərinin sorğusu göstərdiyi kimi, ikinci hissədən dəhşətli şəkildə qorxur. Müalicə, təbii ki, qısa müddət sonra onun yatmasına, qorxusunu itirməsinə və tədris ilini üstünlük diplomu ilə bitirməsinə səbəb olan uğur qazanır.

Burada mən, qırx yaşlı bir histerik xəstənin özünün sağlam günlərindən danışdığı bir vizionun həllini əlavə edə bilərəm. Bir səhər gözlərini açır və otaqda qardaşını görür, halbuki qardaşının dəlixanada olduğunu bilir. Kiçik oğlu onun yanında yataqda yatır. Uşaq dayısını görəndə qorxub qıcolmalara tutulmasın deyə, o, yorğanı uşağın üzərinə çəkir və sonra xəyal yox olur. Vizion, xanımın şüurlu olan, lakin daxili dünyasındakı bütün şüursuz materialla ən intim əlaqədə olan bir uşaqlıq xatirəsinin yenidən işlənməsidir. Onun dayəsi ona danışmışdı ki, çox erkən vəfat etmiş anası (xanım ölüm hadisəsi zamanı yalnız bir buçuk yaşında idi) epileptik və ya histerik tutmalardan əziyyət çəkirdi və bu, dayısı (mənim xəstəmin dayısı) ona yorğanı başının üstünə örtərək xəyal kimi göründüyü üçün yaratdığı qorxudan sonra başlamışdı. Vizion xatirə ilə eyni elementləri ehtiva edir: dayının görünməsi, yorğan, qorxu və onun təsiri. Lakin bu elementlər yeni bir əlaqəyə düzülmüş və digər şəxslərə köçürülmüşdür. Vizionun açıq motivi, onun yerinə keçdiyi fikir, dayısına fiziki cəhətdən çox bənzəyən kiçik oğlunun onun taleyini bölüşə biləcəyi narahatlığıdır.

Burada gətirilən hər iki nümunə yuxu vəziyyəti ilə əlaqədən tam azad deyil və buna görə də, mənim onlara ehtiyac duyduğum sübut üçün bəlkə də uyğun deyil. Beləliklə, hallüsinasiya edən paranoid qadının təhlilinə və psixonevrozların psixologiyası haqqında hələ dərc olunmamış tədqiqatlarımın nəticələrinə istinad edirəm ki, bu hallarda geriyə gedən fikir çevrilməsində, adətən uşaqlıq dövrünə aid olan, boğulmuş və ya şüursuz qalmış xatirənin təsirini nəzərdən qaçırmaq olmaz. Bu xatirə, sanki, onunla əlaqəli olan və senzura tərəfindən ifadəsinə mane olunan fikri, özünün psixi olaraq mövcud olduğu təmsil forması olan geriyə dönüşə çəkir. Histeriya haqqında tədqiqatların nəticəsi olaraq qeyd etməliyəm ki, uşaqlıq səhnələri (istər xatirə, istərsə də fantaziya olsun) şüurlu hala gətirildikdə, hallüsinasiya kimi görülür və yalnız bölüşüldükdə bu xarakterdən qurtulur. Hətta adətən xatırlama zamanı vizual olmayan insanlarda belə, ən erkən uşaqlıq xatirələrinin hissi canlılıq xarakterini gec yaşlara qədər qoruduğu məlumdur.

Yuxu fikirlərində uşaqlıq təcrübələrinin və ya onlara əsaslanan fantaziyaların hansı rolu oynadığını, onların hissələrinin 'yuxu məzmunu'nda nə qədər tez-tez yenidən ortaya çıxdığını, yuxu istəklərinin özlərinin də tez-tez onlardan törədiyini xatırlasaq, yuxu üçün də fikirlərin vizual obrazlara çevrilməsinin, yenidən canlanmağa çalışan, vizual olaraq təmsil olunan xatirənin, ifadəyə can atan və şüurdan kəsilmiş fikir üzərində yaratdığı cazibənin nəticəsi olması ehtimalını rədd etmək olmaz. Bu baxış bucağına görə, yuxu, uşaqlıq səhnəsinin, son hadisələrə transfer yolu ilə dəyişdirilmiş əvəzi kimi də təsvir oluna bilər. Uşaqlıq səhnəsi özünün yenidən canlanmasını həyata keçirə bilməz; o, yuxu kimi geri qayıtmaqla kifayətlənməlidir.¹⁹⁶

Uşaqlıq səhnələrinin (və ya onların fantaziyalı təkrarlarının) yuxu məzmunu üçün müəyyən dərəcədə nümunəvi əhəmiyyətinə işarə, Şernerin və onun tərəfdarlarının daxili qıcıq mənbələri haqqındakı fərziyyələrindən birini lüzumsuz edir. Şerner, yuxuların vizual elementlərinin xüsusi canlılığını və ya belə elementlərin xüsusi zənginliyini göstərdiyi hallarda, görmə orqanında daxili həyəcan vəziyyəti olan 'görmə qıcığı' vəziyyətini fərz edir. Bu fərziyyəyə qarşı mübarizə aparmağa ehtiyac yoxdur, belə bir həyəcan vəziyyətini yalnız görmə orqanının psixi qavrama sistemi üçün qəbul etmək kifayətdir, lakin bu həyəcan vəziyyətinin xatirə tərəfindən yaradıldığını, vaxtilə aktual olan görmə həyəcanının təzələndiyini vurğulamalıyıq. Şəxsi təcrübəmdə uşaqlıq xatirəsinin belə təsirinə yaxşı nümunə tapa bilmirəm; mənim yuxularım ümumiyyətlə, başqalarının yuxularını qiymətləndirdiyim qədər həssas elementlərlə zəngin deyil; lakin son illərin ən gözəl və canlı yuxusunda, yuxu məzmununun hallüsinasiya aydınlığını son və yaxınlıqda baş vermiş təəssüratların həssas keyfiyyətlərinə aid etmək mənə asan gəlir. Səhifə 467-də suyun dərin mavi rəngi, gəmilərin bacalarından çıxan tüstünün qəhvəyi rəngi və gördüyüm tikililərin qaranlıq qəhvəyi və qırmızı rənglərinin mənə dərin təəssürat buraxdığı bir yuxudan bəhs etmişdim. Əgər hər hansı bir yuxu 'görmə qıcığı' kimi şərh edilməli idisə, bu yuxu edilməli idi. Və görmə orqanımı bu qıcıq vəziyyətinə nə gətirmişdi? Bir sıra əvvəlki təəssüratlarla üst-üstə düşən son təəssürat. Gördüyüm rənglər, əvvəlcə, uşaqların yuxumdan bir gün əvvəl mənim heyranlığımı qazanmaq üçün möhtəşəm bir tikili qurduqları Ankerstein daş qutusunun rəngləri idi. Orada böyük daşlarda eyni qaranlıq qırmızı, kiçik daşlarda isə mavi və qəhvəyi rənglər var idi. Buna son İtaliya səyahətlərinin rəng təəssüratları, İzonzo və lagünün gözəl mavisi və Karstın qəhvəyi rəngi də əlavə olundu. Yuxunun rəng gözəlliyi, sadəcə olaraq, xatirədə görülmüş rənglərin təkrarı idi.

Yuxunun özünəməxsus xüsusiyyəti haqqında, onun təsəvvür məzmununu hissi obrazlara çevirməsi haqqında əldə etdiklərimizi ümumiləşdirək. Biz yuxu işlənməsinin bu xarakterini izah etmədik, psixologiyanın məlum qanunlarına gətirmədik, əksinə, onu naməlum şəraitə işarə edən kimi seçib 'geriyə gedən' xarakter adı ilə fərqləndirdik. Biz fikirləşdik ki, bu geriləmə, harada baş verirsə versin, fikrin şüura normal yolla çatmasına mane olan müqavimətin və eyni zamanda, həssas olaraq mövcud olan xatirələrin onun üzərində yaratdığı cazibənin nəticəsidir. Yuxu zamanı, gündüz axan proqressiv axının hiss orqanlarından dayandırılması, geriləməni asanlaşdırmaq üçün əlavə bir amil kimi çıxış edə bilər; lakin bu köməkçi amil, digər geriləmə formalarında digər geriləmə motivlərinin gücləndirilməsi ilə kompensasiya edilməlidir. Bu patoloji geriləmə hallarında, yuxuda olduğu kimi, enerji ötürülməsi prosesi, normal psixi həyatdakı geriləmələrdən fərqli ola bilər, çünki bu proses idrak sistemlərinin tam hallüsinativ yüklənməsinə imkan verir; bunu yadda saxlamağı unutmamalıyıq. Yuxu işlənməsinin təhlili zamanı 'təsvir oluna bilməyə riayət' kimi təsvir etdiyimiz şey, yuxu düşüncələri tərəfindən toxunulan və vizual olaraq xatırlanan səhnələrin seçici cazibəsinə aid ola bilər.¹⁹⁷

Geriləmə haqqında qeyd etmək istəyirik ki, o, nevroz simptomlarının yaranması nəzəriyyəsində yuxu nəzəriyyəsində olduğu qədər vacib rol oynayır. Biz sonra geriləmənin üç növünü fərqləndiririk: a) w-sistemlərinin burada inkişaf etdirilmiş sxeminə uyğun topik geriləmə, b) köhnə psixi formasiyalara geri dönüş olduqda zaman geriləməsi, c) primitiv ifadə və təmsil üsulları adi olanları əvəz etdikdə formal geriləmə. Lakin geriləmənin hər üç növü əsasən eynidir və əksər hallarda üst-üstə düşür, çünki zamanca daha köhnə olan, həm də formalca primitivdir və psixi topikada qavrayış sonuna daha yaxındır.

Yuxuda geriləmə mövzusunu, bizə dəfələrlə təsir etmiş və psixonevrozların öyrənilməsinə dərinləşdikdən sonra yenidən güclənərək qayıdacaq bir təəssüratı ifadə etmədən tərk edə bilmərik: Yuxu görmə, ümumilikdə, yuxu görənin ən erkən şərtlərinə, onun uşaqlığının, orada hökm sürən həvəs təhriklərinin və mövcud ifadə üsullarının canlandırılmasına bir geriləmə parçasıdır. Bu fərdi uşaqlığın arxasında bizə filogenetik uşaqlığa, insan nəslinin inkişafına, fərdin inkişafının həqiqətən təsadüfi həyat şərtləri tərəfindən təsirlənmiş qısaldılmış təkrarı olduğu inkişafa nəzər salmaq vədi verilir. Biz Fr. sözlərinin nə qədər yerində olduğunu sezirik. Nitsşenin 'yuxuda çox qədim bir insanlıq parçası davam edir, ona birbaşa yolla artıq demək olar ki, çatmaq mümkün deyil' sözlərinin nə qədər yerində olduğunu sezirik və yuxuların təhlili vasitəsilə insanın arxaik irsinə, onun psixi doğmalığına nail olmaq gözləntisinə vadar oluruq. Görünür ki, yuxu və nevroz bizə psixoanalizin insanlığın başlanğıcının ən qədim və qaranlıq mərhələlərini rekonstruksiya etməyə çalışan elmlər arasında yüksək yer tutmağa haqqı olduğunu göstərir. Psixoloji baxımdan yuxunun ilk hissəsi bizdə xüsusi bir məmnunluq yaratmasa da, bu mümkündür. Qaranlığa doğru irəliləməyə məcbur olduğumuzla özümüzü təskinlik veririk. Tamamilə səhv yola düşməmişiksə, başqa bir hücum nöqtəsindən təxminən eyni regiona çatmalıyıq, orada bəlkə daha yaxşı orientasiya tapacağıq.

Əvvəlcə verilən yanan uşaq yuxusu, arzu tələbi nəzəriyyəsinin qarşılaşdığı çətinlikləri qiymətləndirmək üçün xoş bir fürsət verir. Yuxunun təəccüblə qarşıladığımız kimi, yalnız bir arzu tələbi olması və təkcə təşviş yuxusundan gələn ziddiyyətə görə deyil, bunu qəbul etmişik. Təhlil vasitəsilə ilk aydınlaşdırmalardan sonra yuxunun arxasında məna və psixi dəyər gizləndiyini öyrəndikdən sonra, bu mənanın bu qədər aydın təyini gözləntimiz heç də belə deyildi. Aristotelin düzgün, lakin məhdud tərifinə görə, yuxu yuxu vəziyyətində — yuxu gördüyü qədər — davam edən düşüncədir. Əgər gündüz düşüncəmiz bu qədər müxtəlif psixi aktlar yaradırsa, hökmlər, nəticələr, təkziblər, gözləntilər, qərarlar və s., gecə vaxtı niyə yalnız arzuların yaradılmasına məhdudlaşmağa məcbur olsun? Əksinə, fərqli bir psixi aktı yuxu formasında təqdim edən çoxlu yuxular yoxdur mu, məsələn, narahatlıq, və xüsusilə əvvəlcə verilən, çox şəffaf olan atanın yuxusu belə deyilmi? O, yuxuda belə gözünə dəyən işıq şüasına əsasən, şamın devrilmiş və cəsədi yandırmış ola biləcəyi haqqında narahat nəticə çıxarır; bu nəticəni mənalı bir vəziyyətə və indiki zamana geydirərək yuxuya çevirir. Bu prosesdə istəyin yerinə yetirilməsi hansı rolu oynayır və oyadan davam edən və ya yeni hissi təəssüratla qıcıqlanan fikrin üstünlüyünü burada heç nə ilə inkar etmək olarmı?

Bütün bunlar doğrudur və bizi yuxuda istəyin yerinə yetirilməsinin roluna və yuxuya keçən ayıqlıq fikirlərinin əhəmiyyətinə daha ətraflı toxunmağa məcbur edir.

Məhz istəyin yerinə yetirilməsi bizi yuxuları iki qrupa ayırmağa vadar etmişdir. Biz açıq şəkildə istəyin yerinə yetirilməsi kimi özünü göstərən yuxular tapmışıq; digərlərinin isə istəyin yerinə yetirilməsi tanınmaz, çox vaxt bütün vasitələrlə gizlədilmiş vəziyyətdə idi. Sonuncularda biz 'yuxu senzurasının' fəaliyyətini tanıdıq. Təhrif olunmamış arzu yuxularını əsasən uşaqlarda tapdıq; qısa, açıq-süzlü arzu yuxuları — mən bu ehtiyat qeydinə xüsusi diqqət yetirirəm — böyüklərdə də mövcud görünürdü.

İndi yuxuda həyata keçən istəyin hər dəfə haradan gəldiyini soruşa bilərik. Amma bu 'haradan' sualını hansı ziddiyyətə və ya hansı müxtəlifliyə aid edirik? Məncə, şüurlu şəkildə başa düşülən gündəlik həyat və yalnız gecə vaxtı özünü hiss etdirə bilən, şüursuz qalmış psixi fəaliyyət arasındakı ziddiyyətə aid edirik. İstəyin mənşəyi üçün üç ehtimal görürəm. O, 1) gündüz qıcıqlanmış və xarici şəraitə görə təmin olunmamış ola bilər; bu halda gecə üçün tanınmış və həll edilməmiş bir istək qalır; 2) o, gündüz ortaya çıxmış, lakin rədd edilmiş ola bilər; bu halda bizə həll edilməmiş, amma boğulmuş bir istək qalır; və ya 3) o, gündəlik həyatla əlaqəsiz ola bilər və yalnız gecə vaxtı içimizdəki boğulmuşlardan qopan istəklərə aid ola bilər. Psixi aparatın sxemini nəzərə alsaq, birinci növ istəyi Vbw sistemində yerləşdiririk; ikinci növ istəyin Vbw sistemindən Ubw sisteminə geri itələndiyini və ümumiyyətlə, yalnız orada qorunduğunu fərz edirik; üçüncü növ istək təhrikinin isə Ubw sistemini aşmağa qabiliyyətsiz olduğuna inanırıq. İndi bu müxtəlif mənbələrdən gələn istəklər yuxu üçün eyni dəyərə və yuxu qıcıqlandırmaqda eyni gücə malikdirmi?

Bu sualın cavablandırılması üçün əlimizdə olan yuxulara nəzər salmaq, bizə ilk növbədə yuxu istəyinin dördüncü mənbəyi kimi gecə vaxtı qalxan aktual istək təhriklərini (məsələn, susuzluq qıcıqlanması, cinsi ehtiyac) əlavə etməyi məsləhət görür. Sonra bizə ehtimal olunur ki, yuxu istəyinin mənşəyi onun yuxu qıcıqlandırmaq qabiliyyətinə heç bir dəyişiklik gətirmir. Gündüz yarımçıq qalmış dəniz səyahətini davam etdirən kiçik qızın yuxusunu və yanındakı uşaq yuxularını xatırlayıram; onlar gündüz yerinə yetirilməmiş, amma boğulmamış bir istəklə izah olunur. Gündüz boğulmuş bir istəyin yuxuda özünü büruzə verdiyinə dair nümunələri aşkar etmək son dərəcə çoxdur; belə ən sadə nümunəni burada əlavə edə bilərəm. Bir az alayçı xasiyyətli xanım, gənc rəfiqəsi nişanlandıqdan sonra, tanışların «bəyi tanıyırsınızmı və fikriniz nədir?» suallarına, öz hökmünü susdurmağa məcbur edərək, mütləq təriflərlə cavab verir, çünki həqiqəti demək istəyirdi: O, sıradan bir insandır. Gecə yuxusunda eyni sualın ona yönəldildiyini görür və aşağıdakı düsturla cavab verir: Sifarişin təkrarlanması üçün yalnız nömrəni göstərmək kifayətdir. Nəhayət, təhrifə uğramış bütün yuxularda istəyin şüursuzdan gəldiyini və gündüz vaxtı eşidilə bilmədiyini, çoxsaylı təhlillərin nəticəsi kimi öyrəndik. Beləliklə, ilk baxışda bütün istəklər yuxu formalaşması üçün bərabər dəyərə və bərabər gücə malik görünür.

Burada əslində vəziyyətin fərqli olduğunu sübut edə bilmərəm, amma yuxu istəyinin daha sərt şərtləndirilməsi fərzinə çox meylliyəm. Uşaq yuxuları, gündüz həll edilməmiş bir istəyin yuxu qıcıqlandırıcısı ola biləcəyi barədə heç bir şübhə buraxmır. Lakin bunu unutmaq olmaz: bu, uşağın istəyidir, uşaq xarakterinə məxsus gücə malik olan bir istək təhrikidir. Gündüz həyata keçirilməmiş bir istəyin böyükdə bir yuxu yaratmaq üçün kifayət edib-etməyəcəyi mənim üçün tamamilə şübhəlidir. Mənə elə gəlir ki, düşünmə fəaliyyətimizlə həvəslərimizi getdikcə daha çox idarə etdikcə, uşaqların bildiyi qədər intensiv istəklərin formalaşdırılmasından və ya saxlanılmasından faydasız olduğu üçün getdikcə daha çox imtina edirik. Bu zaman fərdi fərqliliklər özünü göstərə bilər; bəziləri psixi proseslərin uşaq tipini digərlərindən daha uzun müddət qoruya bilər, eynilə ilkin aydın vizual təsəvvürün zəifləməsi ilə bağlı belə fərqliliklərin mövcud olması kimi. Amma ümumiyyətlə, inanıram ki, böyükdə gündüz həyata keçirilməmiş qalan istək bir yuxu yaratmaq üçün kifayət etməyəcək. Şüurdan gələn istək təhrikinin yuxunun təhrikinə töhfə verəcəyini etiraf etməyə hazıram, lakin ehtimal ki, bundan artıq bir şey olmayacaq. Əgər Şüuröncəsi istəyi başqa yerdən güclənmə tapmasa, yuxu yaranmaz.

Yəni şüursuzdan. Təsəvvür edirəm ki, şüurlu istək yalnız o vaxt yuxu qıcıqlandırıcısına çevrilir ki, özünü gücləndirən eyni məzmunda bir şüursuz istəyi oyada bilsin. Nevrozların psixoanalizindən gələn işarələrə əsasən, bu şüursuz istəkləri həmişə canlı, ifadə tapmağa hazır və şüurdakı bir təhriklə ittifaq bağlamaq imkanı yarandıqda, öz böyük intensivliyini onun daha az intensivliyinə köçürməyə hazır hesab edirəm. Onda yalnız şüurlu istəyin yuxuda reallaşdığı təəssüratı yarana bilər; lakin bu yuxunun quruluşundakı kiçik bir qeyri-adi hal, bizə şüursuzdan gələn güclü köməkçinin izini tapmaq üçün işarə verəcək. Şüursuzumuzun həmişə canlı, təxminən ölməz istəkləri — əfsanəvi titanları xatırladan, üzərlərində qədimdən bəri ağır dağ kütlələri duran, qalib tanrılar tərəfindən üzərlərinə yuvarlanılan və bu gün belə bədən titrəmələri ilə zaman-zaman yerin titrəməsinə səbəb olan — yəni sıxışdırılma vəziyyətində olan bu istəklər, nevrozların psixoloji tədqiqatından gördüyümüz kimi, uşaq mənşəlidir. Beləliklə, əvvəllər ifadə etdiyim 'yuxu istəyinin mənşəyi əhəmiyyətsizdir' cümləsini ləğv etmək və onu başqa bir cümlə ilə əvəz etmək istəyirəm: Yuxuda təmsil olunan istək uşaq mənşəli olmalıdır. Böyükdə o, Şüursuzdan (Ubw) gəlir; uşaqlarda isə, şüuröncəsi (Vbw) və şüursuz (Ubw) arasında ayrım və senzura hələ mövcud olmadıqda və ya yavaş-yavaş formalaşdıqda, o, oyanıq həyatın həyata keçirilməmiş və sıxışdırılmamış istəyidir. Bilirəm ki, bu baxış ümumi şəkildə sübut edilə bilməz; lakin iddia edirəm ki, gözlənilmədiyi yerlərdə belə tez-tez sübut edilə bilər və ümumi şəkildə təkzib edilə bilməz.¹⁹⁸

Beləliklə, şüurlu oyanıq həyatdan qalan istək təhriklərini yuxu quruluşunda ikinci plana atıram. Onlara yuxu məzmunu üçün yuxu zamanı aktual duyğuların materialına aid olan roldan başqa heç bir rol vermək istəmirəm (bax. S. 239 və davamı). Bu düşüncə axarının mənə tələb etdiyi xəttə sadiq qalaraq, indi gündəlik həyatdan qalan və istək olmayan digər psixi təhrikləri nəzərə alıram. Yuxuya getməyə qərar verdikdə, oyanıq düşüncəmizin enerji yüklənməsinə müvəqqəti son qoya bilərik. Bunu yaxşı bacaran yaxşı yuxu görən sayılır; Napoleon I bu qəbilin nümunəsi olmuşdur. Ancaq bizə bu həmişə və həmişə tam olaraq uğur qazandırmır. Həll olunmamış problemlər, əzabverici narahatlıqlar, təəssüratların üstünlüyü düşüncə fəaliyyətini yuxu zamanı da davam etdirir və bizim Şüuröncəsi adlandırdığımız sistemdə psixi prosesləri qoruyub saxlayır. Yuxuda davam edən bu düşüncə təhriklərinin təsnifatı bizə lazımdırsa, onların aşağıdakı qruplarını ayıra bilərik: 1. Gündüz təsadüfi maneələr səbəbindən bitirilməyən, 2. düşüncə qabiliyyətimizin zəifləməsi nəticəsində həll olunmamış, həll edilməmiş olan, 3. gündüz rədd edilmiş və boğulmuş olan. Bunlara güclü 4-cü qrup kimi əlavə olunur ki, Şüuröncəsi işi tərəfindən gündüz şüursuzda (Ubw) oyadılan şeylərdir və nəhayət, 5-ci qrup kimi əlavə edə bilərik: maraqsız və buna görə də həll olunmadan qalan gündüz təəssüratları.

Bu 'gündüz həyatının' qalıqları tərəfindən yuxu vəziyyətinə gətirilən psixi intensivlikləri, xüsusilə həll olunmamış qrupdan olanları, kiçiltməmək lazımdır. Şübhəsiz ki, bu oyanmalar gecə vaxtı da ifadəyə can atır və eyni dərəcədə əminliklə qəbul edə bilərik ki, yuxu vəziyyəti Şüuröncəsində oyanma prosesinin adətən davam etdirilməsini və şüurlu olmaqla nəticələnməsini qeyri-mümkün edir. Düşüncə proseslərimizə adi yolla, hətta gecə vaxtı da şüurumuzla nəzarət edə bildiyimiz dərəcədə, biz yuxuda deyilik. Yuxu vəziyyətinin Vbw sistemində yaratdığı dəyişikliyi mən təyin edə bilmirəm; lakin şübhəsizdir ki, yuxunun psixoloji xarakteristikası əsasən, yuxuda iflic olunmuş hərəkət qabiliyyətinə çıxışı idarə edən məhz bu sistemin yüklənmə dəyişikliklərində axtarılmalıdır. Buna əks olaraq, yuxunun psixologiyasından, yuxunun Ubw sisteminin vəziyyətlərində ikincili olaraq hər hansı dəyişiklik yaratdığını fərz etdirəcək heç bir səbəb bilmirəm. Beləliklə, Vbw-dəki gecə oyanması üçün başqa yol qalmır, yalnız 'arzu oyanmalarının Ubw-dən götürdüyü yol; o, güclənməni Ubw-dən axtarmalı və şüursuz oyanmaların dolambaçlı yollarını keçməlidir. Lakin şüuröncəsi gündüz qalıqları yuxuya necə münasibət bəsləyir? Şübhəsizdir ki, onlar yuxuya bol miqdarda nüfuz edir, yuxu məzmunundan istifadə edərək gecə vaxtı da şüura özünü təqdim edirlər; hətta bəzən yuxu məzmununa hökm edirlər, onu gündüz işini davam etdirməyə məcbur edirlər; həmçinin əmindir ki, gündüz qalıqları arzu xarakterini daşıya bildiyi kimi, hər hansı digər xarakterə də malik ola bilər; lakin yuxuya qəbul olunmaq üçün hansı şərtə tabe olmalı olduqlarını görmək son dərəcə öyrədici və arzunun yerinə yetirilməsi nəzəriyyəsi üçün həlledici əhəmiyyət kəsb edir.¹⁹⁹

Əvvəlki yuxu nümunələrindən birini götürək, məsələn, mənim dostum Ottonu Bazedov xəstəliyinin əlamətləri ilə göstərən yuxunu (S. 276). Gündüz Ottonun görünüşü mənə narahatlıq doğurmuşdu və bu narahatlıq, bu şəxsə aid olan hər şey kimi, mənə yaxın idi. Fikrimcə, o, məni yuxuya da təqib etmişdir. Yəqin ki, ona nəyin çatmadığını öyrənmək istəmişdim. Gecə vaxtı bu narahatlıq, birincisi mənasız olan və ikincisi heç bir həyata cavab verməyən, mənim nəql etdiyim yuxuda ifadəsini tapdı. Lakin gündüz hiss edilən narahatlığın uyğunsuz ifadəsinin haradan qaynaqlandığını araşdırmağa başladım və təhlil vasitəsilə bir əlaqə tapdım; onu Baron L. ilə, özümü isə Professor R. ilə eyniləşdirdim. Gündüz fikrinin əvəzinə məhz bunu seçməli olduğumun yeganə izahı var idi. Professor R. ilə eyniləşdirməyə şüursuzda həmişə hazır olmalı idim, çünki bununla ölməz uşaq istəklərindən biri, yəni böyüklük istəyi həyata keçirdi. Dostuma qarşı gündüz vaxtı rədd edilən, çirkin fikirlər təmsil olunmaq üçün fürsətdən istifadə edib sızmağa çalışdılar, lakin gündüzün narahatlığı da yuxu məzmununda bir əvəz vasitəsilə bir növ ifadəyə gəldi. Özündə istək olmayan, əksinə narahatlıq olan gündüz fikri, mütləq hər hansı bir yolla uşaq qalıqlarına, indi şüursuz və boğulmuş istəyə bağlanmalı idi; bu istək onu, tamamilə təhrif olunmuş olsa belə, şüur üçün 'müəyyən' edirdi. Bu narahatlıq nə qədər dominant idisə, qurulmalı olan əlaqə də o qədər zorakı ola bilərdi; istəyin məzmunu ilə narahatlığın məzmunu arasında heç bir əlaqə olmaya bilərdi və bizim nümunəmizdə də belə bir əlaqə yox idi.

Bəlkə də eyni sualı, yuxu düşüncələrində ona istək həyata keçirməyə tamamilə zidd olan, yəni əsaslı narahatlıqlar, ağrılı düşüncələr və xoşagəlməz dərketmələr materialı təqdim edildikdə yuxunun necə davrandığını araşdırma formasında müzakirə etmək məqsədəuyğun olar. Mümkün nəticələrin müxtəlifliyi aşağıdakı kimi qruplaşdırıla bilər: a) Yuxu işlənməsi bütün xoşagəlməz təsəvvürləri əks təsəvvürlərlə əvəz etməyə və onlara aid olan narahatlıq hisslərini boğmağa nail olur. Bu, sonra saf bir doyum yuxusu, aydın bir 'istək həyata keçirmə' verir ki, bundan başqa heç nə müzakirə edilməli deyil. b) Xoşagəlməz təsəvvürlər, az və ya çox dəyişdirilmiş, lakin yenə də yaxşı tanınan şəkildə manifest yuxu məzmununa daxil olur. Bu, yuxunun istək nəzəriyyəsinə şübhə yaradan və daha çox araşdırma tələb edən haldır. Belə xoşagəlməz məzmunlu yuxular ya qeyri-adi qəbul edilə bilər, ya da təsəvvür məzmunu tərəfindən haqlı göründüyü bütün xoşagəlməz hissi özü ilə gətirə bilər, hətta təşviş inkişafı ilə oyanmağa səbəb ola bilər.

Təhlil sonra göstərir ki, bu xoşagəlməzlik yuxuları da istək həyata keçirmələridir. Şüursuz və sıxışdırılmış bir istək, onun həyata keçirilməsi yuxu görənin Mənin tərəfindən xoşagəlməz qəbul edilə biləcəyindən başqa cür mümkün olmadığı üçün, xoşagəlməz gündüz qalıqlarının məşğul qalması ilə ona təqdim olunan fürsətdən istifadə etdi, onlara dəstək verdi və onları yuxu üçün yaradıcı etdi. Lakin a halında şüursuz istək şüurlu istəklə üst-üstə düşdüyü halda, 5 halında şüursuzla şüurlu — sıxışdırılmışla Mən — arasındakı ixtilaf açığa çıxır və pərinin cütlüyə üç istək bağışladığı nağılın vəziyyəti reallaşır (aşağıda S. 586 bax). Sıxışdırılmış istəyin həyata keçirilməsinə olan məmnuniyyət o qədər böyük ola bilər ki, gündüz qalıqlarına bağlı olan xoşagəlməz hisslərlə tarazlığı saxlayır; yuxu sonra öz hissi tonunda qeyri-adi olur, baxmayaraq ki, bir tərəfdən bir istəyin, digər tərəfdən bir qorxunun həyata keçirilməsidir. Və ya belə ola bilər ki, yatan Mən yuxu qurulmasında daha geniş iştirak edir, sıxışdırılmış istəyin əldə edilmiş doyumuna şiddətli etirazla reaksiya verir və hətta yuxuya qorxu ilə son qoyur. Beləliklə, xoşagəlməzlik və təşviş yuxularının nəzəriyyə mənasında düz doyum yuxuları qədər istək həyata keçirmələri olduğunu tanımaq çətin deyil.

Xoşagəlməzlik yuxuları da 'cəza yuxuları' ola bilər. Onların tanınması ilə yuxu nəzəriyyəsinə müəyyən mənada yeni bir şey əlavə edildiyini qəbul etmək lazımdır. Onlarla həyata keçirilən də şüursuz bir istəkdir, bu istək yuxu görənin sıxışdırılmış icazəsiz istək təhrikinə görə cəzalandırılmasını istəyir. Bu mənada yuxular, yuxu qurulmasının həvəs qüvvəsinin şüursuzluğa aid olan bir istəkdən gəlməli olduğu tələbinə uyğun gəlir. Lakin daha incə psixoloji təhlil onların digər istək yuxularından fərqini ortaya qoyur. 5 qrupunun hallarında şüursuz, yuxu quran istək sıxışdırılmışa aid idi, cəza yuxularında isə bu, yenə də şüursuz bir istəkdir, lakin biz onu sıxışdırılmışa deyil, Mənə aid etməliyik. Cəza yuxuları beləliklə, Mənim yuxu qurulmasında daha da geniş iştirakının mümkün olduğuna işarə edir. Yuxu qurulması mexanizmi, ümumiyyətlə, 'Şüurlu' və 'Şüursuz' ziddiyyəti əvəzinə 'Mən' və 'Sıxışdırılmış' ziddiyyətini tətbiq etdikdə çox daha şəffaflaşır. Bu, psixonevroz zamanı baş verən proseslərə nəzər salmadan mümkün deyil və buna görə də bu kitabda həyata keçirilməmişdir. Yalnız qeyd edirəm ki, cəza yuxuları ümumiyyətlə xoşagəlməz gündüz qalıqlar şərtinə bağlı deyil. Əksinə, onlar ən asan şəkildə, gündüz qalıqların təminedici təbiətli fikirlər olduğu, lakin icazə verilməyən təminatları ifadə etdiyi əks şərt altında yaranır. Bu fikirlərdən sonra manifest 'yuxu'na onların birbaşa əksi kimi heç nə keçmir, elə a qrupundakı yuxularda olduğu kimi. Cəza yuxularının əsas xarakteri belə qalır ki, onlarda şüursuz istək Sıxışdırılmışdan (Ubw sistemindən) 'yuxu qurucusu' olmur, əksinə, ona reaksiya verən, Mənə aid olan, baxmayaraq ki şüursuz (yəni, şüuröncəsi) cəza istəyidir.

Burada irəli sürülənlərin bir hissəsini öz yuxumla izah etmək istəyirəm, xüsusilə də yuxu işlənməsinin xoşagəlməz gözləntilərin gündüz qalığı ilə necə rəftar etdiyi:

Qeyri-aydın başlanğıc. Arvadıma deyirəm ki, ona bir xəbər çatdırmalıyam, çox xüsusi bir şey. O, qorxur və eşitmək istəmir. Ona əksinə, onu çox sevindirecək bir şey olduğunu təsdiqləyirəm və danışmağa başlayıram ki, oğlumun zabit heyəti bir miqdar pul göndərib (5000 K?),... bir növ təqdir... Bölgü... Bu vaxt mən onunla birgə, bir şey axtarmaq üçün anbara bənzər kiçik bir otağa keçmişəm. Birdən oğlumu görürəm, o, geyimdə deyil, daha çox sıx oturan idman kostyumunda (bir dəniz iti kimi?), kiçik papaqla. O, bir qutunun yanındakı səbətin üstünə çıxır, sanki qutunun üstünə bir şey qoymaq istəyir. Ona səslənirəm; cavab yoxdur. Mənə elə gəlir ki, onun üzü və ya alnı sarğılıdır, ağzında bir şeyi düzəldir, bir şeyi soxur. Həmçinin, saçlarında boz parıltı var. Düşünürəm: Bəlkə o, bu qədər tükənib? Və ya saxta dişləri var? Ona yenidən səslənə bilmədən, qorxusuz, lakin ürək döyüntüsü ilə oyandım. Gecə saatım 24-cü saatı göstərir.

Tam analizin təqdim edilməsi bu dəfə də mümkün deyil. Mən yalnız bəzi əlaqələrin vurğulanması ilə məhdudlaşıram²⁰⁰

İndi mən şüursuz istəyin yuxu üçün nə demək olduğunu dəqiq təyin edə bilərəm. Etiraf edirəm ki, təsiri əsasən və ya hətta tamamilə gündəlik həyatın qalıqlarından gələn yuxuların bütün bir sinfi var və mən düşünürəm ki, hətta nəhayət 'professor extraordinarius' olmaq istəyim də, əgər gündən qalan dostumun sağlamlığı ilə bağlı narahatlıq hələ də təsirli olmasaydı, mənə həmin gecə sakit yuxu verə bilərdi. Amma bu narahatlıq hələ yuxu yaratmamışdı; yuxunun ehtiyac duyduğu həvəs qüvvəsi bir istək tərəfindən təmin edilməli idi; narahatlığın işi, yuxunun həvəs qüvvəsi kimi belə bir istəyi əldə etmək idi. Bir təşbeh ilə desək: Gündəlik düşüncənin yuxu üçün 'təşəbbüskar' rolunu oynaması çox mümkündür; amma deyildiyi kimi, ideyanı həyata keçirmək istəyən və bunu etmək üçün həvəs duyən təşəbbüskar, kapital olmadan heç nə edə bilməz; o, xərcləri ödəyən bir kapitalistə ehtiyac duyur və yuxu üçün psixi xərci təmin edən bu kapitalist, gündəlik düşüncə nə olursa olsun, hər dəfə və qaçılmaz olaraq Şüursuzdan gələn bir istəkdir.

Bəzən kapitalist özü sahibkardır; bu, yuxu üçün hətta daha çox rast gəlinən haldır. Gündəlik iş nəticəsində şüursuz bir istək oyadılmışdır və o, indi yuxunu yaradır. Burada nümunə kimi istifadə olunan iqtisadi münasibətin digər bütün variantları üçün yuxu prosesləri paralel qalır; sahibkar özünün kiçik bir kapitalını gətirə bilər; bir neçə sahibkar eyni kapitalista müraciət edə bilər; bir neçə kapitalist sahibkar üçün lazım olan məbləği birgə toplaya bilər. Beləliklə, bir neçə 'yuxu istəyi' tərəfindən daşınan yuxular da var və asanlıqla nəzərdən qaçırılan, artıq bizə maraq doğurmayan bənzər dəyişikliklər mövcuddur. 'Yuxu istəyi' haqqında bu müzakirədə hələ tamamlanmamış olanları yalnız sonra tamamlaya biləcəyik.

Burada istifadə olunan təşbehlərin ortaq müqayisə elementi, müəyyən miqdarda sərbəst istifadəyə verilən kəmiyyət, yuxu strukturunun işıqlandırılması üçün daha incə istifadəyə imkan verir. Yuxuların əksəriyyətində, S. 310-da qeyd edildiyi kimi, xüsusi hissi intensivliklə təchiz olunmuş mərkəzi hissəni tanımaq olar. Bu, adətən istəyin yerinə yetirilməsinin birbaşa təsviridir, çünki yuxu işlənməsinin yerdəyişmələrini geri qaytarsaq, yuxu düşüncələrindəki elementlərin psixi intensivliyinin yuxu məzmunundakı elementlərin hissi intensivliyi ilə əvəz olunduğunu görürük. İstəyin yerinə yetirilməsinə yaxın olan elementlər çox vaxt onun mənası ilə əlaqəli deyil, əksinə, istəyə zidd olan narahat düşüncələrin törəmələri kimi çıxış edir. Lakin mərkəzi elementlə çox vaxt süni şəkildə yaradılan əlaqə sayəsində onlar təsvirə qadir olacaq qədər intensivlik qazanmışlar. Beləliklə, istəyin yerinə yetirilməsinin təsvir qüvvəsi müəyyən bir əlaqə dairəsi üzərinə yayılır; bu dairə daxilində bütün elementlər, hətta öz-özlüyündə dəyərsiz olanlar belə, təsvir səviyyəsinə yüksəldilir. Bir neçə hərəkətverici istəyi olan yuxularda ayrı-ayrı istəklərin yerinə yetirilmə dairələrini bir-birindən ayırmaq, çox vaxt yuxudakı boşluqları sərhəd zonaları kimi başa düşmək asandır. Yuxu üçün gündüz qalıqlarının əhəmiyyətini yuxarıdakı qeydlərlə məhdudlaşdırmış olsaq da, onlara bir az daha diqqət yetirməyə dəyər. Təcrübə bizi hər bir yuxunun, çox vaxt ən əhəmiyyətsiz xarakter daşıyan, son gündəlik təəssüratla əlaqəni öz məzmununda tanıtdığını göstərən faktla təəccübləndirə bilirsə, deməli, onlar 'yuxu quruluşunun' zəruri tərkib hissəsi olmalıdırlar. Yuxu qarışığına bu əlavənin zərurətini hələ dərk edə bilmədik. (S. 186.) Bu zərurət yalnız şüursuz istəyin rolunda israr edildikdə və sonra nevrozların psixologiyasından məlumat istəndikdə ortaya çıxır. Buradan öyrənirik ki, şüursuz təsəvvür öz-özlüyündə qabaqdan şüurlu sahəyə daxil olmağa qabiliyyətsizdir və orada yalnız zərərsiz, artıq qabaqdan şüurlu sahəyə aid olan bir təsəvvürlə əlaqə quraraq, öz intensivliyini ona transfer edərək və onunla örtülərək təsir göstərə bilər. Bu, nevrotiklərin ruh həyatındakı bir çox diqqət çəkən hadisələr üçün izahat ehtiva edən transfer (Übertragung) faktıdır. Transfer, qabaqdan şüurlu sahədən olan və beləliklə haqsız yerə böyük intensivliyə malik olan təsəvvürü dəyişməz saxlaya bilər və ya ona transfer edən təsəvvürün məzmunu ilə özünün dəyişdirilməsini tətbiq edə bilər. Gündəlik həyatdan təşbehə olan meyilimi bağışlayın, amma mən belə deməyə meylliyəm ki, sıxışdırılmış təsəvvür üçün şərait, vətənimizdə rəsmi olaraq doktorluq dərəcəsi almış tibb doktorunu qanun qarşısında örtük və vitrin kimi istifadə etmədən praktikasını həyata keçirə bilməyən amerikalı diş həkimi üçün olduğu kimidir. Və eynilə, diş texniki ilə belə ittifaqlara girən həkimlər ən çox məşğul olanlar olmadığı kimi, psixi sahədə də sıxışdırılmış təsəvvürü örtmək üçün seçilən qabaqdan şüurlu və ya şüurlu təsəvvürlər, qabaqdan şüurlu sahədə fəaliyyət göstərən diqqəti öz üzərinə kifayət qədər cəlb etmiş təsəvvürlər deyil. Şüursuz, əlaqələri ilə qabaqdan şüurlu sahənin təəssürat və təsəvvürlərini, çox vaxt əhəmiyyətsiz sayılaraq diqqətdən kənarda qalanları və ya rədd edilməklə diqqət dərhal onlardan geri çəkilən təsəvvürləri əhatə edir. Assosiasiya nəzəriyyəsindən tanınan və bütün təcrübə ilə təsdiqlənən bir məqam var ki, bir tərəfdən çox sıx əlaqə qurmuş təsəvvürlər, yeni əlaqələrin bütün qruplarına qarşı rəddedici davranırlar; mən bir dəfə histerik ifliclərin nəzəriyyəsini bu məqam əsasında qurmağa cəhd etmişəm.

Əgər nevrozların təhlili ilə tanıdığımız, sıxışdırılmış təsəvvürlərdən transfer ehtiyacının yuxuda da özünü büruzə verdiyini fərz etsək, onda yuxunun iki sirri birdən izah olunur: hər bir yuxu təhlili son təəssüratın toxunuşunu təsdiqləyir və bu son element çox vaxt ən əhəmiyyətsiz xarakter daşıyır. Biz, başqa bir yerdə artıq öyrəndiyimiz şeyi əlavə edirik: bu təzə və qeyri-müəyyən elementlərin yuxu düşüncələrindən gələn ən qədim elementlərin əvəzi kimi yuxu məzmununa bu qədər tez-tez daxil olmasının səbəbi, onların eyni zamanda müqavimət senzurasından ən az qorxduqlarıdır. Lakin senzura azadlığı bizə yalnız trivial elementlərin üstünlük təşkil etdiyini izah edərkən, təzə elementlərin sabitliyi transferə məcburiyyət haqqında ipucu verir. Sıxışdırılmışın hələ də assosiasiyasız materiala olan tələbinə hər iki təəssürat qrupu cavab verir: qeyri-müəyyən olanlar, çünki geniş əlaqələr üçün səbəb verməmişdilər, təzə olanlar isə, çünki bunun üçün hələ vaxt çatışmırdı.

Beləliklə, görürük ki, indi qeyri-müəyyən təəssüratları aid etdiyimiz gündüz qalıqları, yuxu qurulmasında iştirak etdikdə, yalnız şüursuzdan (Ubw-dən) bir şeyi, yəni sıxışdırılmış istəyin malik olduğu həvəs qüvvəsini ödünç almırlar, həm də şüursuzun transfer üçün lazım olan vacib yapışma nöqtəsini təmin edirlər. Əgər burada psixi proseslərə daha dərin nüfuz etmək istəsəydik, şüuröncəsi ilə şüursuz arasındakı oyanma oyununu daha aydın işıqlandırmalı idik; psixonevrozların öyrənilməsi bunu tələb etsə də, yuxu bunun üçün heç bir əsas vermir.

Gündüz qalıqları haqqında yalnız bir qeyd daha. Şübhə yoxdur ki, yuxunun əsl pozucuları onlardır, yuxunun özü deyil; əksinə, yuxu yuxunu qorumağa çalışır. Buna sonra yenidən qayıdaq.

Biz indiyə qədər yuxu istəyini izlədik, onu şüursuz sahədən (Ubw) çıxardıq və onun, öz növbəsində istək ola bilən və ya hər hansı digər psixi təhriklər və ya sadəcə təzə təəssüratlar olan gündüz qalıqlarla olan münasibətini təhlil etdik. Beləliklə, oyanıq düşüncə işinin bütün müxtəlifliyi ilə yuxu qurucu əhəmiyyəti xatirinə irəli sürülə bilən tələblər üçün yer yaratmış olduq. Hətta bizim düşüncə zəncirimizə əsasən, yuxunun gündəlik işin davamı kimi oyanıq halda həll olunmamış məsələni xoşbəxt sonluğa çatdırdığı ekstremal halları izah etmək belə qeyri-mümkün deyil. Bizə yalnız bu cür bir nümunə çatışmır ki, onun təhlili vasitəsilə, şüuröncəsi fəaliyyətin səylərini bu qədər uğurla gücləndirən uşaq və ya sıxışdırılmış istək mənbəyini aşkar edək. Lakin biz şüursuzun yuxu zamanı istək yerinə yetirməyə həvəs qüvvəsindən başqa heç nə təklif edə bilməməsinin səbəbini həll etməyə heç bir addım yaxınlaşmadıq. Bu sualın cavabı istəmənin psixi təbiətinə işıq salmalıdır; cavab psixi aparatın sxemi əsasında verilməlidir.

Bu aparatın da bugünkü kamilliyinə yalnız uzun bir inkişaf yolu ilə çatdığına şübhə etmirik. Onu öz funksional qabiliyyətinin daha erkən bir mərhələsinə qaytarmağa çalışaq. Digər cür əsaslandırılan fərziyyələr bizə deyir ki, aparat əvvəlcə mümkün qədər qıcıqsız qalmağa can atırdı və buna görə də ilk quruluşunda, ona xaricdən gələn həssas oyanmanı dərhal motor yolla aradan qaldırmağa imkan verən refleks aparatının sxemini qəbul etdi. Lakin həyatın ehtiyacı bu sadə funksiyanı pozur; aparat daha da inkişaf etmək üçün təkanı da ona borcludur. Böyük bədən ehtiyacları formasında həyatın ehtiyacı ona ilk dəfə yaxınlaşır. Daxili ehtiyac tərəfindən yaradılan həyəcanlanma, 'Daxili dəyişiklik' və ya 'Hiss-həyəcanın ifadəsi' adlandırıla bilən hərəkətliliyə axın axtaracaq. Aclıq çəkən uşaq köməksiz şəkildə qışqıracaq və ya çırpınacaq. Lakin vəziyyət dəyişməz qalır, çünki daxili ehtiyacdan gələn həyəcanlanma anlıq təkan verən deyil, davamlı təsir edən qüvvəyə uyğun gəlir. Dəyişiklik yalnız, uşağın xarici köməyi ilə, daxili həyəcanı aradan qaldıran doyma təcrübəsinin hər hansı bir yolla əldə edildiyi zaman baş verə bilər. Bu təcrübənin əsas hissəsi, bundan sonra ehtiyac həyəcanlanmasının yaddaş izi ilə assosiasiya quracaq müəyyən bir qavramanın (nümunədə qidanın) ortaya çıxmasıdır. Bu ehtiyac növbəti dəfə ortaya çıxan kimi, qurulmuş əlaqə sayəsində, həmin qavramanın yaddaş obrazını yenidən yükləyəcək və qavramanın özünü yenidən canlandıracaq, əslində ilk doyma vəziyyətini bərpa etmək istəyən bir psixi təhrik yaranacaq. Belə bir təhrik bizim arzu adlandırdığımız şeydir; qavramanın yenidən ortaya çıxması arzunun təmin edilməsidir, ehtiyacın qıcıqlanmasından qavramanın tam yüklənməsi isə arzunun təmin edilməsinə gedən ən qısa yoldur. Bizim, psixi aparatın primitiv vəziyyətini, yəni bu yolun həqiqətən belə keçildiyini, arzulamanın isə hallüsinasiyaya çevrildiyini qəbul etməyimizə heç nə mane olmur. Bu ilk psixi fəaliyyət, beləliklə, idrak eyniliyinə, yəni tələbatın ödənilməsi ilə əlaqəli olan həmin idrakın təkrarlanmasına yönəlir.

Acı bir həyat təcrübəsi bu ibtidai düşüncə fəaliyyətini daha məqsədyönlü, ikinci dərəcəli və dəyişdirilmiş bir forma gətirməli idi. Aparatın daxili qısa geri dönüş yolu ilə idrak eyniliyinin yaradılması, həmin idrakın xaricdən yüklənməsi ilə əlaqəli olan nəticəyə malik deyil. Təmin olunmur, ehtiyac davam edir. Xarici yüklənmənin daxili yüklənmə ilə bərabər dəyərdə olması üçün, eyni şeyin davamlı saxlanması lazımdır; hallüsinativ psixozlarda və aclıq fantaziyalarında da əslində belə olur, çünki bu hallarda psixi fəaliyyət arzulanan obyektin qorunub saxlanmasında tükənir. Psixi gücün daha məqsədəuyğun istifadəsinə nail olmaq üçün tam geriləmənin dayandırılması zəruri olur; belə ki, bu geriləmə xatirə obrazından kənara çıxmasın və həmin obrazdan başlayaraq, nəticədə xarici aləmdən istənilən eyniliyin yaradılmasına aparan digər yolları araşdıra bilsin. Bu ləngimə və ondan sonra gələn oyanmanın diqqətinin yayındırılması, iradi hərəkətliliyə nəzarət edən ikinci bir sistemin vəzifəsinə çevrilir, yəni hərəkətliliyin əvvəlcədən xatırlanmış məqsədlər üçün istifadəsi yalnız bu sistemin fəaliyyəti ilə bağlı olur. Bütün bu mürəkkəb düşüncə fəaliyyəti, yəni xatirə obrazından başlayaraq xarici aləm vasitəsilə qavrama eyniliyinin yaradılmasına qədər davam edən proses, əslində yalnız təcrübə tərəfindən zəruri hala gətirilmiş, istəyin yerinə yetirilməsinə aparan dolambaçlı bir yoldur. Düşünmə, hallüsinativ istəyin yerini tutmasından başqa bir şey deyil; əgər yuxu bir istəyin reallaşmasıdırsa, bu, tamamilə məntiqidir, çünki ruhi aparatımızı işə qaldırmağa yalnız istək qadir ola bilər. Qısa və geri qayıdan bir yolla onun istəklərini yerinə yetirən yuxu, bizə yalnız psixi aparatın ilkin, məqsədsiz olduğu üçün tərk edilmiş işləmə üsulunun bir nümunəsini saxlayıb. Gecə həyatına, bir vaxtlar şüur halında, yəni psixi həyat hələ gənc və bacarıqsız ikən hökm sürən şeylər sürgün olunmuş kimi görünür; məhz uşaqlıq dövründə böyüklərin ilkin silahlarını – ox və yayı – yenidən tapdığımız kimi. Başqa sözlərlə: “reallıq yoxlaması”nın həyata keçirilməsinin zəruri olduğu qəbul edilir. Yuxu görmək, uşaqlıq ruhunun üstəsindən gəlmiş bir hissəsidir. Psixozlarda, adətən ayıqlıq halında boğulan psixi aparatın bu işləmə tərzləri yenidən özünü tətbiq etməyə məcbur edəcək və sonra xarici aləmə qarşı ehtiyaclarımızı ödəmək qabiliyyətsizliklərini açıq şəkildə ortaya qoyacaqlar.²⁰¹

Şüursuz arzu təhrikləri görünür ki, gündəlik həyatda da özünü təsdiq etməyə can atır və transfer faktı, eləcə də psixozlar bizə öyrədir ki, onlar şüuröncəsi sistemi vasitəsilə şüura və hərəkətliliyə hakim olmağa doğru yol almaq istəyirlər. Beləliklə, Ubw və Vbw arasındakı senzurada, ki, yuxu bizə onun mövcudluğunu adətən qəbul etdirir, ruhi sağlamlığımızın qoruyucusunu tanımalı və ona hörmət etməliyik. Mühafizəçinin gecə vaxtı fəaliyyətini azaltması, boğulmuş id (Ubw) təhriklərinin ifadəsinə imkan verərək hallüsinativ geriləməni yenidən mümkün etməsi, indi ehtiyatsızlıq deyilmi? Belə düşünmürəm, çünki tənqidi qoruyucu istirahətə çəkildikdə — onun dərin yuxuda olmadığını sübut edən faktlar mövcuddur — hərəkət qapısını da bağlayır. Digər hallarda ləngidilmiş qeyri-şüuri proseslərdən hansı təhriklər səhnədə cəldliklə hərəkət etsələr də, onlara icazə vermək olar; onlar zərərsiz qalacaqlar, çünki yalnız xarici dünyaya dəyişikliklər yarada bilən hərəkət aparatını işə salmağa qadir deyillər. Yatma vəziyyəti qorunmalı olan qalanın təhlükəsizliyini təmin edir. Güc dəyişməsi, kritik senzuranın gecə vaxtı güc sərfiyyatının azalması nəticəsində deyil, həmin senzuranın patoloji zəifləməsi və ya şüursuz oyanmaların patoloji güclənməsi hesabına baş verirsə, şüuröncəsi sahəsi yüklənmə olunmuş və hərəkətə keçid qapıları açıq qaldığı müddətdə, vəziyyət daha az zərərli olur. Ardından qoruyucu məğlub edilir, şüursuz oyanmalar Vbw-ni (şüuröncəsi) öz tabeçiliyinə alır, ondan bizim danışmağımıza və hərəkətlərimizə nəzarət edir və ya hallüsinativ geriləməni məcbur edir və qavramaların psixi enerjimizin bölgüsünə göstərdiyi cazibə qüvvəsi sayəsində onlar üçün nəzərdə tutulmamış aparatı idarə edirlər. Bu vəziyyəti psixoz adlandırırıq.²⁰²

Biz Ubw və Vbw sistemlərinin əlavə edilməsi ilə tərk etdiyimiz psixoloji skeleti daha da inkişaf etdirmək yolundayıq. Lakin yuxu üçün yeganə psixi hərəkətverici qüvvə kimi istəyin qiymətləndirilməsində dayanmaq üçün kifayət qədər səbəblərimiz var. Biz, yuxunun hər dəfə bir istəyin reallaşması olmasının səbəbinin, işinin yeganə məqsədi istəyin reallaşması olan və istək təhriklərindən başqa heç bir qüvvəyə malik olmayan Ubw sisteminin məhsulu olması ilə bağlı izahatı qəbul etmişik. Əgər yuxu yozumundan belə geniş psixoloji spekulyasiyalar aparmaq haqqında bir an daha möhkən dayanmaq istəyiriksə, bu spekulyasiyalar vasitəsilə yuxunu digər psixi formasiyaları da əhatə edə biləcək bir əlaqəyə salmağımızı göstərmə öhdəliyimiz var. Əgər bir Ubw sistemi (və ya müzakirələrimiz üçün ona analog olan bir şey) mövcuddursa, yuxu onun yeganə ifadəsi ola bilməz; hər bir yuxu bir istəyin reallaşması ola bilər, lakin yuxulardan başqa anormal istək reallaşdırma formaları da olmalıdır. Və həqiqətən, bütün psixonevrotik simptomların nəzəriyyəsi, onların da şüursuzun istək reallaşdırması kimi qəbul edilməli olduğu cümləsində zirvəyə çatır. Yuxu, bizim izahatımızla yalnız psixiatr üçün son dərəcə əhəmiyyətli bir sıranın ilk həlqəsi olur, bu sıranın başa düşülməsi psixiatriya vəzifəsinin saf psixoloji hissəsinin həlli deməkdir. Bu istək reallaşdırmaları sırasının digər həlqələrindən, məsələn, histerik simptomlardan isə yuxuda hələ çatışmadığını gördüyüm əsas bir xüsusiyyət bilirəm. Bu müzakirənin gedişində dəfələrlə qeyd olunan araşdırmalardan bilirəm ki, histerik bir simptomun formalaşması üçün ruhi həyatımızın hər iki axınının qarşılaşması lazımdır. Simptom yalnız reallaşdırılmış şüursuz bir istəyin ifadəsi deyil; eyni simptomla reallaşan, şüuröncəsi sistemdən gələn bir istək də əlavə olunmalıdır, belə ki, simptom ən azı ikiqat müəyyən olunur, konfliktdə olan sistemlərin hər birindən bir dəfə olmaqla. Yuxudakı kimi, daha da artıq müəyyən olunmaya heç bir sərhəd qoyulmamışdır. Ubw-dan gəlməyən müəyyən olunma, gördüyüm qədər, adətən şüursuz istəyə qarşı reaksiyanın bir düşüncə xəttidir, məsələn... özünü cəzalandırma. Beləliklə, ümumiyyətlə deyə bilərəm ki, histerik simptom yalnız fərqli psixi sistemlərin mənbəyindən gələn iki əks istək reallaşdırmasının bir ifadədə qarşılaşa bildiyi yerdə yaranır. (Histerik simptomların yaranması ilə bağlı son formulasiyalarım üçün 'Histerik Fantaziyalar və Onların Biseksuallıqla Əlaqəsi' məqaləsinə baxın, 1908, Toplu Əsərlər). Cild. VII.) Burada nümunələr az fayda verəcək, çünki yalnız mövcud mürəkkəbliyin tam açılması inam yarada bilər. Buna görə də iddiada qalır və yalnız aydınlıq üçün, sübut gücü üçün deyil, bir nümunə gətirirəm. Beləliklə, bir xəstədə histerik qusma, bir tərəfdən, pubertat dövründən qalma şüursuz bir fantaziyanın, yəni daimi hamilə olmaq və sayısız uşağı olmaq istəyinin, sonradan mümkün qədər çox kişi tərəfindən olma genişlənməsi ilə birlikdə, reallaşması kimi ortaya çıxdı. Bu nəzarətsiz istəyə qarşı güclü bir müdafiə təhriki qalxmışdı. Lakin xəstə qusma yolu ilə bədən dolğunluğunu və gözəlliyini itirə bildiyi üçün, heç bir kişi artıq ondan həzz ala bilmədiyi üçün, simptom da cəzalandırıcı düşüncə axınına uyğun idi və hər iki tərəfin icazəsi ilə reallığa çevrilə bilərdi. Bu, Parfiya kraliçasının triumvir Krassusla bağlı etdiyi kimi, bir istəyin yerinə yetirilməsinə cavab verməyin eyni üsuludur. O, onun qızıl hərisliyi ilə səfəri təşkil etdiyini iddia etdi; buna görə də cəsədin boğazına əridilmiş qızıl tökdürdü. 'Budur, istədiyin şey.' Yuxu haqqında indiyə qədər yalnız onun şüursuzun bir istəyinin yerinə yetirilməsini ifadə etdiyini bilirik; görünür ki, hakim olan, şüuröncəsi sistemi, ona müəyyən təhrifləri tətbiq etdikdən sonra bu istəyə icazə verir. Həmçinin, yuxu istəyinə əks olan və yuxuda onun rəqibi kimi reallaşan bir düşüncə xəttini ümumi şəkildə sübut etmək mümkün deyil. Yalnız bəzən yuxu təhlillərində reaksiya məhsullarının əlamətlərinə rast gəldik, məsələn, əmi yuxusunda (s. 146) R. dostuna olan nəvaziş. Lakin burada çatışmayan şüuröncəsi elementini başqa bir yerdə tapa bilərik. Yuxu, müxtəlif təhriflər nəticəsində şüursuzdan gələn bir istəyi ifadə edə bilər, halbuki hakim sistem bu istəyə yuxuya getməyə çəkilmişdir və psixi aparat daxilində mümkün olan yüklənmə dəyişikliklərini yaradaraq bu istəyi reallaşdırır, nəhayət, onu bütün yuxu müddətində saxlayır.²⁰³,²⁰⁴

Şüuröncəsində saxlanılan bu yuxuya getmə istəyi, yuxu qurulmasına ümumi şəkildə yüngülləşdirici təsir göstərir. Atanın yuxusunu nəzərdən keçirək, ölülər otağından gələn işıq şüası, cəsədin yandığı nəticəsinə gətirib çıxarır. Atanın yuxuda bu nəticəyə gəlməsi, işıq şüası ilə oyadılmaq əvəzinə, psixi qüvvələrdən biri kimi, yuxuda təsvir edilən uşağın həyatını bir an uzadan istəyi göstərdik. Sıxışdırılmışdan gələn digər istəklər, yəqin ki, bu yuxunun təhlilini edə bilmədiyimiz üçün bizdən qaçır. Lakin bu yuxunun ikinci hərəkətverici qüvvəsi kimi atanın yuxu ehtiyacını qəbul edə bilərik; yuxu uşağın həyatını necə uzadırsa, atanın yuxusunu da bir an uzadır. Yuxuya icazə vermək, bu motivləşdirmə deməkdir, əks halda mən oyadılmalıyam. Bu yuxuda olduğu kimi, bütün digər yuxularda da yuxu istəyi şüursuz istəyə dəstəyini verir. S. 130-da rahatlıq yuxuları kimi açıq-aydın görünən yuxular haqqında məlumat verdik. Əslində, bütün yuxular bu adı daşımağa haqq qazandırır. Xarici hissi qıcıq yuxunun davamı ilə uyğunlaşacaq şəkildə emal edən, onu bir 'yuxuya toxuyaraq, xarici dünyaya xəbərdarlıq kimi irəli sürə biləcəyi tələblərdən məhrum edən oyadıcı yuxularda, yuxuya davam etmə istəyinin təsiri ən asan şəkildə tanınır. Lakin o, eyni zamanda, yalnız daxildən yuxu vəziyyətini silkələyən digər bütün yuxuların icazə verilməsində də öz payını daşımalıdır. Şüuröncəsinin bəzi hallarda, yuxu həddindən artıq şiddətləndikdə, şüura bildirdiyi şey: 'Amma burax və yuxuya davam et, bu sadəcə bir yuxudur', yüksək səslə deyilməsə belə, hakim psixi fəaliyyətimizin yuxuya qarşı davranışını ümumi şəkildə təsvir edir. Bütün yuxu vəziyyəti boyunca yuxu gördüyümüzü, yuxu getdiyimizi bildiyimiz qədər dəqiq bildiyimiz nəticəsinə gəlməliyik. Şüurumuzun heç vaxt birinci biliyə, ikinciyə isə yalnız müəyyən bir səbəblə, senzuranın aldatıldığını hiss etdiyi zaman yönəldilməsi itirazını kiçik görmək tamamilə lazımdır. Əksinə, gecə boyunca yuxu gördükləri və yuxu gördükləri biliyinin saxlanması tamamilə açıq olan və beləliklə yuxu həyatını idarə etmək üçün şüurlu bir qabiliyyətə malik görünən şəxslər var. Belə bir "yuxu görən", məsələn, yuxunun aldığı istiqamətdən narazı qalır, oyadılmadan onu kəsir və başqa cür davam etdirmək üçün yenidən başlayır, tam olaraq populyar bir yazıçının tələb üzrə pyesinə daha xoşbəxt bir sonluq verməsi kimi. Ya da başqa bir dəfə yuxuda, yuxu onu cinsi oyanma vəziyyətinə saldıqda belə düşünür: “Bunu daha yuxuda görmək istəmirəm ki, özümü gecə boşalması ilə tükəndirim; əksinə, bunu real vəziyyət üçün saxlayım.”²⁰⁵

Marki d’Hervey (Vaschide, s. 139) iddialarına görə, o, yuxularına elə bir nəzarət qazanmışdı ki, onların axarını öz istədiyi kimi sürətləndirə və onlara öz arzuladığı istiqaməti verə bilərdi. Onunla bağlı olaraq, yuxulamaq istəyinin, yuxularını müşahidə etmək və onlardan zövq almaq istəyinə yer verməsi görünür. Belə bir niyyət və qərarla yuxu, oyanış üçün şərt kimi qoyulan ehtiyatla (Ammen yuxusu) eyni dərəcədə uyğun gəlir. Məlumdur ki, “bütün insanlarda yuxu” marağı, oyandıqdan sonra xatırlanan yuxuların sayını əhəmiyyətli dərəcədə artırır.

Digər yuxu idarəetmə müşahidələri haqqında Ferentsi deyir: “Yuxu, psixi həyatı məşğul edən fikirləri bütün tərəflərdən işləyir; arzuların reallaşmasının uğursuzluq təhlükəsi qarşısında bir ‘yuxu obrazını’ rədd edir, həllin yeni bir üsulu ilə cəhd edir və nəhayət, psixi həyatın iki instansiyasını kompromiss şəkildə qane edən arzu reallaşdırmasını yaratmağı bacarana qədər davam edir.”

YUXU VASİTƏSİ İLƏ OYANMA — YUXUNUN FUNKSİYASI — TƏŞVİŞ YUXUSU

Şüuröncəsinin gecə boyu yatmaq arzusuna yönəldiyini bildiyimizdən bəri yuxu prosesini anlayışla izləməyə davam edə bilərik. Lakin əvvəlcə həmin mövzu haqqında indiyə qədər əldə etdiyimiz məlumatları ümumiləşdirək. Oyanıq işdən gündüz qalıqları qalmış olsun ki, enerji yüklənməsi onlardan tamamilə çəkilə bilməmişdir. Ya da gündüz işi nəticəsində şüursuz arzulardan biri canlanmışdır, ya da hər ikisi eyni vaxtda baş verir; burada mümkün olan müxtəlifliyi artıq müzakirə etmişik. Artıq gün ərzində və ya yalnız yuxu vəziyyətinin yaranması ilə birlikdə, şüursuz istək gündüz qalıqlarına doğru yolunu açıb, onlara özünü transfer etməyi həyata keçirib. İndi ya yeni materiala transfer olunmuş bir arzu yaranır, ya da boğulmuş yeni arzu şüursuzdan gələn gücləndirmə ilə yenidən canlanır. O, artıq düşüncə proseslərinin normal yolu ilə, yəni Vbw vasitəsilə, ki, onun bir hissəsidir, şüura nüfuz etmək istəyir. Amma o, hələ mövcud olan və artıq təsirinə məruz qaldığı senzura ilə qarşılaşır. Burada o, artıq təzəyə transferlə başlamış olan təhrifi qəbul edir. Hələlik o, bir məcburi təsəvvür, bir sayıqlama fikri və s. kimi bir şeyə çevrilmə yolundadır, yəni transfer ilə gücləndirilmiş, ifadədə senzura ilə təhrif olunmuş bir fikir. Lakin şüuröncəsinin yuxu vəziyyəti daha irəliyə doğru hərəkətə imkan vermir; ehtimal ki, sistem öz oyanmalarını azaltmaqla nüfuz etməyə qarşı qorunmuşdur. Beləliklə, yuxu prosesi, yuxu vəziyyətinin xüsusiyyəti ilə açılan geriləmə yolunu seçir və bu zaman qismən yalnız vizual izlər kimi, sonrakı sistemlərin işarələrinə çevrilməmiş xatirə qruplarının ona göstərdiyi cazibəyə tabe olur. Geriləməyə doğru gedən yolda o, təsvir oluna bilmə qabiliyyəti qazanır. Sıxlaşdırma haqqında sonra danışacağıq. O, artıq dəfələrlə əyilmiş marşrutunun ikinci hissəsini qət etmişdir. Birinci hissə, şüursuz səhnələr və ya fantaziyalardan şüuröncəsi səviyyəyə doğru tədricən inkişaf edir; ikinci hissə isə senzura sərhədindən yenidən qavramalara doğru yönəlir. Lakin yuxu prosesi idrak məzmununa çevrildikdə, o, Vbw-də senzura və yuxu vəziyyətinə görə qoyulmuş maneəni sanki aşmış olur. O, diqqəti özünə cəlb etməyi və şüur tərəfindən qeyd olunmağı bacarır. Beləliklə, psixi keyfiyyətlərin qavranılması üçün bizə bir hissi orqan mənasını verən şüur, oyanıq halda iki mənbədən qıcıqlandırıla bilər. Əsasən aparatın periferiyasından, yəni qavrama sistemindən; həmçinin aparatın daxili hissəsindəki enerji çevrilmələri zamanı demək olar ki, yeganə psixi keyfiyyət kimi ortaya çıxan həzz və əziyyət qıcıqlarından. 'Ψ sistemlərindəki digər bütün proseslər, Vbw-dəki proseslər də daxil olmaqla, hər hansı bir psixi keyfiyyətdən məhrumdur və ona görə də, əgər onlar həzz və ya əziyyəti qavrama üçün təqdim etmirlərsə, şüurun obyekti deyillər. Biz bu həzz və əziyyət qıcıqlarının avtomatik olaraq yüklənmə proseslərinin axarını tənzimlədiyi fərziyyəsini qəbul etməyə məcbur olacağıq. Lakin sonradan daha incə funksiyaların mümkün olması üçün təsəvvür axarını xoşagəlməzlik siqnallarından daha asılı olmayan bir şəkildə qurmaq zərurəti ortaya çıxdı. Bu məqsədlə Vbw sistemi şüuru cəlb edə biləcək özünəməxsus keyfiyyətlərə ehtiyac duyurdu və bu keyfiyyətləri, çox güman ki, şüuröncəsi proseslərinin keyfiyyətsiz olmayan dil işarələri yaddaş sistemi ilə əlaqələndirilməsi vasitəsilə qazanmışdır. Bu sistemin keyfiyyətləri sayəsində şüur, əvvəllər yalnız qavramalar üçün bir orqan olan, indi düşüncə proseslərimizin bir hissəsi üçün də bir orqana çevrilir. İndi sanki iki hissi səth var: biri qavramaya, digəri isə şüuröncəsi düşüncə proseslərinə yönəlib.

Mən fərz etməliyəm ki, şüurun Vbw-yə yönəlmiş hissi səthi yuxu vəziyyətində W sistemlərinə yönəlmiş səthdən qat-qat daha az qıcıqlandırıcı hala gəlir. Gecə düşüncə proseslərinə marağın itirilməsi əslində məqsədəuyğundur. Düşüncədə heç nə baş verməməlidir; Vbw yatmaq istəyir. Lakin yuxu bir dəfə qavrama halına gəldikdə, o, indi qazanılmış keyfiyyətlər sayəsində şüuru qıcıqlandırmağa qadirdir. Bu hissi oyanma, ümumiyyətlə funksiyasının ibarət olduğu şeyi yerinə yetirir; o, Vbw-də mövcud olan yüklənmə enerjisinin bir hissəsini diqqət kimi qıcıqlandıran şeyə yönəldir. Beləliklə, qəbul etmək lazımdır ki, yuxu hər dəfə oyananda şüuröncəsinin (Vbw) istirahət edən qüvvəsinin bir hissəsini hərəkətə gətirir. O, bu qüvvədən, əlaqə və aydınlıq baxımından ikinci dərəcəli işlənmə adlandırdığımız təsiri alır. Bu o deməkdir ki, yuxu onun tərəfindən hər hansı digər qavrama məzmunu kimi emal olunur; onun materialı icazə verdiyi qədər eyni gözlənti təsəvvürlərinə tabe edilir. 'Yuxu prosesinin bu üçüncü hissəsində axar istiqaməti nəzərə alındığı qədər, bu yenidən irəliyə doğru olan istiqamətdir.

Yanlış anlaşılmaların qarşısını almaq üçün bu yuxu proseslərinin zaman xüsusiyyətləri haqqında bir neçə söz demək yerində olar. Morinin gilyotin yuxusunun sirri tərəfindən açıq şəkildə qıcıqlandırılmış Goblotun çox cəlbedici bir fikri, yuxunun yatmaqdan oyanmağa keçid dövründən başqa heç bir vaxt tələb etmədiyini sübut etməyə çalışır. Oyanma vaxt tələb edir; yuxu məhz bu vaxt ərzində baş verir. İnsanlar yuxunun son görüntüsünün o qədər güclü olduğunu və oyanmaya səbəb olduğunu düşünürlər. Həqiqətdə isə o, yalnız ona görə güclü idi ki, biz ona çatanda artıq oyanmaya çox yaxın idik. 'Bir yuxu, başlayan bir oyanmadır.'

Düqa tərəfindən artıq vurğulanmışdır ki, Goblot öz tezisini ümumiləşdirmək üçün çoxlu faktiki məlumatları kənarlaşdırmağa məcburdur. Elə yuxular da var ki, onlardan oyanmaq mümkün deyil, məsələn, bəziləri elə yuxulardır ki, insan yuxuda olduğunu yuxu görür. Yuxu işlənməsi haqqındakı məlumatlarımıza əsasən, onun yalnız oyanma dövrünə aid olduğunu qəbul etmək bizə qətiyyən mümkün deyil. Əksinə, bizə ehtimal verilməlidir ki, 'yuxu işlənməsi'nin ilk hissəsi artıq gündüz, hələ də şüuröncəsinin hökmü altında başlayır. Onun ikinci hissəsi, yəni senzura tərəfindən dəyişdirilmə, şüursuz səhnələr tərəfindən cəlb edilmə, qavrayışa nüfuz etmə bütün gecə boyu davam edir və bu mənada, nə gördüyümüzü deyə bilməsək belə, bütün gecə yuxu gördüyümüzü bildirdiyimiz zaman həmişə haqlı olacağıq. Lakin inanıram ki, yuxu proseslərinin şüurlu hala gəlməyə qədər təsvir etdiyimiz zaman ardıcıllığını həqiqətən qoruduğunu fərz etmək zəruri deyil; əvvəlcə transfer olunmuş yuxu arzusu mövcuddur, sonra senzura tərəfindən təhrif baş verir, bundan sonra geriləmənin istiqamət dəyişikliyi və s. gəlir. Biz təsvir zamanı belə bir ardıcıllıq qurmaq məcburiyyətində qaldıq; əslində, bu, daha çox bu və ya digər yolların eyni vaxtda sınanması, oyanmanın irəli-geri dalğalanmasıdır, nəhayət, ən məqsədəuyğun toplanma sayəsində məhz bir qruplaşma daimi hala gəlir. Şəxsi təcrübələrə əsasən inanıram ki, yuxu işlənməsi nəticəsini vermək üçün çox vaxt bir gündən və bir gecədən çox vaxt tələb edir, bu halda yuxunun qurulmasındakı fövqəladə ustalıq bütün möcüzəvi xüsusiyyətlərini itirir. Mənim fikrimcə, qavrayış hadisəsi kimi aydınlıq nəzərə alınması belə, yuxu şüuru özünə cəlb etməzdən əvvəl təsir göstərə bilər. O andan etibarən proses sürətlənir, çünki yuxu artıq başqa qavranılan şeylər kimi eyni münasibətlə qarşılanır. Bu, saatlarla hazırlanıb bir anda alovlandırılan havai fişəng kimidir.

Yuxu işlənməsi sayəsində yuxu prosesi ya şüuru özünə cəlb etmək və şüuröncəsini oyatmaq üçün kifayət qədər intensivlik qazanır, yuxunun müddətindən və dərinliyindən asılı olmayaraq; ya da onun intensivliyi buna kifayət etmir və o, oyandıqdan dərhal əvvəl daha hərəkətli hala gələn diqqət ona çatana qədər hazır vəziyyətdə qalmalıdır. Çoxlu yuxular nisbətən aşağı psixi intensivliklərlə işləyir kimi görünür, çünki onlar oyanmağı gözləyirlər. Bu, həmçinin, bizi dərin yuxudan ani olaraq oyatdıqda, adətən, yuxuda gördüyümüz bir şeyi qavramamızı izah edir. Bu zaman ilk baxış, spontan oyanma zamanı olduğu kimi, yuxu işlənməsi tərəfindən yaradılan qavrayış məzmununa düşür, növbəti baxış isə xaricdən verilən məzmununa.

Lakin daha böyük nəzəri maraq yuxunun ortasında oyada bilən yuxulara yönəlir. Hər yerdə aşkar edilə bilən məqsədəuyğunluğu nəzərə almalı və soruşmalıyıq ki, niyə yuxuya, yəni şüursuz arzu, yuxunu, yəni şüuröncəsi arzunun yerinə yetirilməsini pozmaq gücü verilir. Bu, yəqin ki, bizim dərin anlayışımız olmayan enerji münasibətləri ilə bağlıdır. Əgər bu anlayışa malik olsaydıq, yəqin ki, yuxunun icazə verilməsi və ona müəyyən miqdarda ayrılmış diqqət sərf edilməsinin, şüursuzun gündüz olduğu kimi gecələr də çərçivədə saxlanmalı olduğu halda enerji qənaəti təşkil etdiyini tapardıq. Təcrübə göstərir ki, yuxu görmə, hətta bir gecədə bir neçə dəfə yuxunu pozsa belə, yuxu ilə uyğun gəlir. Bir an oyansan da, dərhal yenidən yatırsan. Bu, yatarkən milçəyi qovmağa bənzəyir; insan məhz bu məqsədlə oyanır. Yenidən yatdıqda, pozğunluq aradan qaldırılmış olur. Yuxu arzunun yerinə yetirilməsi, məlum olan qulluqçu yuxusu və s. nümunələrin göstərdiyi kimi, müəyyən bir istiqamətə doğru müəyyən diqqət sərf edilməsi ilə tam uyğun gəlir.

Lakin burada, şüursuz proseslərə daha yaxşı bələdçiliyə əsaslanan bir etirazın dinlənməsi tələb olunur. Biz özlərimiz şüursuz arzuları həmişə aktiv adlandırmışıq. Buna baxmayaraq, gündüz onlar özünü eşitdirmək üçün kifayət qədər güclü deyillər. Amma yuxu vəziyyəti davam edir və şüursuz arzu yuxu yaratmaq və onunla şüuröncəsini oyatmaq gücünü göstərsə, yuxu qavranıldıqdan sonra bu güc niyə tükənir? Yuxu, narahat edən milçəyin qovulduqdan sonra yenidən qayıtmağı sevdiyi kimi, daim yenilənməlidirmi? Yuxunun yuxu pozuntusunu aradan qaldırdığını iddia etmək üçün hansı haqqımız var?

Şüursuz istəklərin həmişə canlı qalması tamamilə doğrudur. Onlar, hər dəfə oyanma miqdarı onlardan istifadə etdikdə, həmişə keçilə bilən yolları təmsil edirlər. Şüursuz proseslərin məhv edilməz qalması, hətta onların üstün xüsusiyyətidir. Şüursuzluqda heç nə bitmir, heç nə keçmiş və ya unudulmuş deyil. Bu barədə ən güclü təəssüratı, xüsusilə histeriya olan nevrozların öyrənilməsi zamanı əldə edirik. Tutma zamanı boşalmaya aparan şüursuz fikir yolu, kifayət qədər həyəcan toplanan kimi dərhal yenidən keçilə bilən olur. Otuz il əvvəl baş vermiş təhqir, şüursuz duyğu mənbələrinə çıxış əldə etdikdən sonra, bütün otuz il ərzində təzə bir hadisə kimi təsir edir. Xatirəsi hər dəfə toxunduqda, yenidən canlanır və hərəkət boşalması ilə nəticələnən bir tutma zamanı həyəcanla yükləndiyini göstərir. Məhz burada psixoterapiya müdaxilə etməlidir. Onun vəzifəsi, şüursuz proseslər üçün bir həll və unutma yaratmaqdır. Əslində, öz-özünə aydın hesab etdiyimiz və psixi xatirə qalıqlarına zamanın birbaşa təsiri kimi izah etdiyimiz şey, yəni xatirələrin zəifləməsi və artıq təzə olmayan təəssüratların duyğu zəifliyi, əslində, zəhmətli iş nəticəsində yaranan ikincili dəyişikliklərdir. Bu işi şüuröncəsi görür və psixoterapiya, şüursuzluğu (Ubw) şüuröncəsinin (Vbw) hakimiyyəti altına almaqdan başqa heç bir yol seçə bilməz.

Beləliklə, fərdi şüursuz oyanma prosesi üçün iki çıxış var. Ya o, öz halına buraxılır, sonra hər hansı bir yerdə qırılır və oyanması üçün bu dəfəlik hərəkətə axın yaradır; ya da şüuröncəsinin təsirinə məruz qalır və onun oyanması boşaldılmaq əvəzinə, şüuröncəsi tərəfindən bağlanır. Lakin sonuncusu yuxu prosesində baş verir. Şüur oyanması tərəfindən yönləndirildiyi üçün, qəbul edilən yuxuya şüuröncəsi tərəfindən edilən yükləmə, yuxunun şüursuz oyanmasını bağlayır və onu pozucu kimi zərərsizləşdirir. Yuxu görən bir anlıq oyandığı zaman, həqiqətən də yuxunu pozmaqla hədələyən milçəyi qovmuş olur. İndi bizə, şüursuz istəyə icazə verməyin, ona geriləmə yolunu açmaqla yuxu yaratmağına imkan verməyin və sonra bu yuxunu az miqdarda şüuröncəsi işi ilə bağlayıb həll etməyin, şüursuzluğu bütün yuxu müddətində nəzarət altında saxlamaqdan daha məqsədəuyğun və daha sərfəli olduğu hissini yarada bilər. Yuxunun, əslində məqsədəuyğun bir proses olmasa belə, psixi həyatın qüvvə oyununda bir funksiyaya sahib olacağı gözlənilən idi. Bu funksiyanın nə olduğunu görürük. O, sərbəst buraxılan şüursuz (Ubw) oyanmasını yenidən şüuröncəsinin hakimiyyəti altına almaq vəzifəsini öz üzərinə götürüb; bu zaman şüursuzun oyanmasını boşaldır, ona ventil kimi xidmət edir və eyni zamanda az miqdarda yuxu fəaliyyəti hesabına şüuröncəsinin yuxusunu təmin edir. Beləliklə, o, öz sırasındakı digər psixi quruluşlar kimi, bir-biri ilə uyğun gəldiyi qədər hər iki sistemin istəklərini yerinə yetirərək, eyni anda hər iki sistemin xidmətində olan bir kompromis kimi təqdim olunur. 83-cü səhifədə verilən Robertsin 'boşaltma nəzəriyyəsi' nəzərə çarpan bir baxış, bizə bu müəllifin əsasən, yəni yuxunun funksiyasının təyini məsələsində haqlı olduğunu göstərəcək, lakin biz onun fərziyyələrində və yuxu prosesinin qiymətləndirilməsində ondan fərqlənirik.²⁰⁶

Ancaq yüngül bir düşünmə bizə öyrətməlidir ki, yuxunun bu "ikinci dərəcəli" funksiyası yuxu yozumu çərçivəsində tanınmağa layiq deyil. Əvvəlcədən düşünmək, qərarlar qəbul etmək, sonradan bəlkə də ayıq həyatda həyata keçirilə biləcək həll cəhdlərinin hazırlanması, bunlar və çox başqaları, 'gündüz qalıqları' kimi yuxu vəziyyətinə davam edən və sonra şüursuz bir istəklə (bax: s. 568) yuxu qurulması üçün birləşə bilən ruhun şüursuz və şüuröncəsi fəaliyyətinin nailiyyətləridir. Beləliklə, yuxunun əvvəlcədən düşünən funksiyası daha çox şüuröncəsi ayıq düşüncənin funksiyasıdır ki, nəticəsi bizə yuxuların və ya digər fenomenlərin təhlili ilə açıla bilər. Yuxunu onun manifest məzmunu ilə uzun müddət eyniləşdirdikdən sonra, indi yuxunu latent yuxu düşüncələri ilə qarışdırmaqdan da çəkinmək lazımdır. Hər iki istəyin bir-biri ilə uyğun gəldiyi dərəcədə olan məhdudiyyət, yuxunun funksiyasının uğursuzluğa uğradığı mümkün hallara işarə edir. 'Yuxu prosesi əvvəlcə şüursuzun arzunun yerinə yetirilməsi kimi qəbul edilir; əgər bu cəhd edilən arzunun yerinə yetirilməsi şüuröncəsini o qədər güclü silkələyirsə ki, bu, öz sakitliyini daha qoruya bilmirsə, yuxu öz vəzifəsinin digər hissəsini artıq yerinə yetirməyərək kompromisi pozmuş olur. O, dərhal dayandırılır və tam oyanışla əvəz olunur. Əslində, burada da, əks halda yuxunun qoruyucusu olan yuxunun, onun qoruyucusu kimi çıxış etməli olduqda, günah yuxunun deyil və onun məqsədəuyğunluğuna qarşı bizi qıcıqlandırmamalıdır. Orqanizmdə, əks halda məqsədəuyğun olan bir quruluşun, yaranma şərtlərində bir dəyişiklik olduqda, məqsədəuyğun olmayan və narahatlıq yaradan bir şeyə çevrildiyi yeganə hal bu deyil və sonra narahatlıq, heç olmasa, dəyişikliyi bildirmək və orqanizmin ona qarşı tənzimləyici vasitələrini oyatmaq kimi yeni məqsədə xidmət edir. Mən təbii ki, təşviş yuxusu halını nəzərdə tuturam və bu, arzunun yerinə yetirilməsi nəzəriyyəsinə qarşı bu şahiddən, onunla qarşılaşdığım hər yerdə yayınmağıma haqq qazandırdığını göstərməmək üçün, təşviş yuxusunun izahına ən azı işarələrlə daha yaxın olmaq istəyirəm.

Qorxu inkişaf etdirən psixi prosesin, buna baxmayaraq, arzunun yerinə yetirilməsi ola biləcəyi artıq bizim üçün heç bir ziddiyyət ehtiva etmir. Biz bu hadisəni belə izah edirik ki, istək bir sistemə, Ubw-a (şüursuz) aiddir, halbuki Vbw sistemi (şüuröncəsi) bu istəyi rədd etmiş və boğmuşdur. Ubw-un Vbw-yə tabe edilməsi tam psixi sağlamlıqda belə qəti deyil; bu boğulmanın miqdarı bizim psixi normallığımızın dərəcəsini müəyyən edir. Nevrotik simptomlar bizə iki sistemin bir-biri ilə münaqişə vəziyyətində olduğunu göstərir; onlar bu münaqişənin müvəqqəti həllini tapdıran kompromis nəticələridir. Bir tərəfdən, onlar şüursuzluğa (Ubw) həyəcanının axması üçün çıxış yolu verir, ona çıxış qapısı kimi xidmət edir, digər tərəfdən isə şüuröncəsinə (Vbw) şüursuzluğu nisbətən nəzarət altında saxlamaq imkanı yaradır. Öyrədici olan, məsələn, histerik fobiyanın və ya yer təşvişinin əhəmiyyətini nəzərə almaq. Nevrotik xəstə tək başına küçədən keçə bilmir, biz bunu haqlı olaraq 'simptom' kimi qeyd edirik. İndi bu simptomu aradan qaldırmaq üçün onu, özünün bacarmadığını düşündüyü bu hərəkəti etməyə məcbur edin. Nəticədə təşviş tutması baş verir, eynilə küçədə tez-tez baş verən təşviş tutmaları yer təşvişinin yaranmasına səbəb olduğu kimi. Beləliklə, öyrənirik ki, simptom təşvişin ortaya çıxmasının qarşısını almaq üçün formalaşmışdır; fobiya təşvişə sərhəd qalası kimi qoruyucu rolunu oynayır.²⁰⁷

Bu proseslərdə affektlərin roluna toxunmasaq, müzakirəmizi davam etdirə bilmərik; lakin bu, burada yalnız qeyri-kamil şəkildə mümkündür. Beləliklə, şüursuzun (Ubw) boğulmasının əsasən ona görə zəruri olduğunu qəbul edək ki, öz başına buraxılmış təsəvvür axını şüursuzluqda əvvəlcə həzz xarakteri daşıyan, lakin sıxışdırma prosesindən sonra xoşagəlməzlik xarakteri daşıyan bir affektə səbəb olardı. Boğulmanın məqsədi, həm də nəticəsi bu xoşagəlməzlik inkişafının qarşısını almaqdır. Boğulma, şüursuzun təsəvvür məzmununa şamil olur, çünki təsəvvür məzmunundan narazılığın boşalması mümkün ola bilər. Burada affektin inkişafının təbiəti haqqında çox müəyyən bir fərziyyə əsas götürülmüşdür. O, hərəkətverici və ya sekresiya funksiyası kimi qəbul edilir və innervasiya açarı şüursuzun təsəvvürlərində yerləşir. Şüuröncəsinin nəzarəti sayəsində bu təsəvvürlər sanki cilovlanır və affekt inkişaf etdirən impulsların xaricə göndərilməsi ləngidilir. Beləliklə, şüuröncəsinin nəzarəti dayandıqda təhlükə ondan ibarətdir ki, şüursuz oyanmalar elə bir affekt azad etsin ki, — əvvəllər baş vermiş sıxışdırma nəticəsində — yalnız xoşagəlməzlik, təşviş kimi hiss oluna bilər.

Bu təhlükə yuxu prosesinin icazə verilməsi ilə azad edilir. Onların reallaşması üçün şərtlər ondan ibarətdir ki, sıxışdırmalar baş tutmuşdur və boğulmuş istək təhrikləri kifayət qədər güclənə bilər. Beləliklə, onlar yuxu qurulmasının psixoloji çərçivəsindən tamamilə kənarda dururlar. Əgər mövzumuz bu bir amil — yuxu zamanı şüursuzun azad edilməsi — ilə təşviş inkişafı mövzusu ilə əlaqəli olmasaydı, mən təşviş yuxusunun müzakirəsindən imtina edə və ona bağlı bütün qaranlıq məqamlardan burada qurtula bilərdim.

təşviş yuxusu haqqında təlim, mən dəfələrlə bildirdiyim kimi, nevrozların psixologiyasına aiddir. Biz onunla artıq heç nə ilə məşğul deyilik, çünki onun 'yuxu prosesinin mövzusu' ilə toxunma nöqtəsini bir dəfə göstərdik. Mən yalnız bir şey edə bilərəm. Nevrotik təşvişin cinsi mənbələrdən gəldiyini iddia etdiyim üçün, təşviş yuxularını təhlilə tabe edə bilərəm ki, onların yuxu düşüncələrindəki cinsi materialı sübut edim.

Yaxşı səbəblərə görə, nevroz xəstələrinin mənə bol miqdarda təqdim etdiyi bütün nümunələrdən burada imtina edirəm və gənc insanların təşviş yuxularına üstünlük verirəm.

Özüm onilliklər boyu həqiqi təşviş yuxusu görməmişəm. Yeddi və ya səkkiz yaşlarımdan belə bir yuxunu xatırlayıram ki, təxminən otuz il sonra onu yozuma tabe etmişəm. O, çox canlı idi və mənə sevimli anamı qəribə sakit, yuxuda olan üz ifadəsi ilə göstərirdi; onu iki (və ya üç) quş dimaqlı şəxs otağa daşıyır və yatağa qoyur. Mən ağlayaraq və qışqıraraq oyandım və valideynlərin yuxusunu pozdum. Qəribə şəkildə bəzədilmiş, həddindən artıq uzun quş dimaqlı fiqurları mən Filippsonun İncilinin illüstrasiyalarından götürmüşdüm; inanıram ki, onlar Misir məzar relyefindən olan şahin başlı tanrılar idi. Amma başqa cür, təhlil mənə ev sahibi oğlanının xatirəsini verir ki, o, uşaqlarla birlikdə evin qarşısındakı çəmənlikdə oynamağı adət etmişdi; və deyərdim ki, onun adı Filipp idi. Mənə elə gəlir ki, cinsi əlaqəni ifadə edən və təhsillilər tərəfindən yalnız latın sözü ilə, 'coitieren' ilə əvəz edilən, lakin şahin başlarının seçimi ilə kifayət qədər açıq şəkildə xarakterizə olunan vulqar sözü ilk dəfə həmin oğlandan eşitmişəm. Sözün cinsi mənasını təcrübəli müəllimin üz ifadəsindən tapmalı olmuşam. Yuxuda anamın üz ifadəsi, ölümündən bir neçə gün əvvəl komada xırıldayarkən gördüyüm babamın üzündən kopyalanmışdı. Beləliklə, yuxudakı ikincil işləmənin yozumu elə olmalı idi ki, ana ölür; məzar relyefi də buna uyğundur. Bu təşviş içində oyandım və valideynləri oyadana qədər dayanmadım. Xatırlayıram ki, anamı gördüyüm zaman birdən sakitləşdim, sanki sakitləşməyə ehtiyacım var idi: deməli, o, ölməyib. Yuxunun bu ikincil yozumu artıq inkişaf etmiş təşvişin təsiri altında baş vermişdir. Anamın öldüyünü gördüyüm üçün qorxmadım; əksinə, artıq təşvişin hökmü altında olduğum üçün yuxunu şüuröncəsi işlənməsində belə yozdum. Təşviş isə sıxışdırma vasitəsilə qaranlıq, açıq-aydın cinsi həvəsə gətirilib çıxarıla bilər ki, bu da yuxunun vizual məzmununda özünə yaxşı ifadə tapmışdır.

Bir ildən çoxdur ağır xəstə olan iyirmi yeddi yaşında bir kişi, on bir ilə on üç yaşları arasında, əlində balta olan bir kişinin onu təqib etdiyi ağır təşviş yuxuları görüb; qaçmaq istəyir, lakin iflic olmuş kimi yerindən tərpənə bilmir. Bu, çox adi və cinsi baxımdan şübhəsiz bir təşviş yuxusunun yaxşı nümunəsidir. Təhlil zamanı yuxu görən əvvəlcə, vaxt etibarilə daha sonrakı bir hadisəyə, əmisi tərəfindən küçədə gecə vaxtı şübhəli bir şəxs tərəfindən hücum edildiyinə dair hekayəyə rast gəlir və bu fikirdən özü belə nəticə çıxarır ki, yuxu gördüyü dövrdə oxşar bir hadisə haqqında eşitmiş ola bilər. Baltanı xatırlayarkən, həmin yaş dövründə bir dəfə odun doğrayarkən baltadan əlini zədələdiyini xatırlayır. Sonra gözlənilmədən kiçik qardaşı ilə münasibətinə keçir, onu döyməyə və yerə yıxmağa alışdığını xatırlayır, xüsusilə də bir dəfə onu çəkmə ilə başından vurduğunu, qan axdığını və anasının o zaman 'Qorxuram, bir dəfə də onu öldürəcək' dediyini xatırlayır. Şiddət mövzusuna belə bağlı qalmış kimi görünərkən, birdən doqquzuncu yaşından bir xatirə yaddaşına gəlir. Valideynlər gecə evə gəlib, o yuxuda olduğunu təqlid edərkən yatmağa gediblər və o, sonra qorxulu gələn nəfəs alma və digər səs-küyləri eşidib, yataqda ikisinin mövqeyini də təxmin edə bilib. Daha sonrakı düşüncələri göstərir ki, valideynləri arasındakı bu münasibət ilə kiçik qardaşı ilə öz münasibəti arasında bir analogiya qurmuşdur. Valideynlər arasında baş verənləri 'Döyüş və dava' anlayışına daxil etmişdir. Bu qavrayışa sübut kimi, anasının yatağında tez-tez qan gördüyünü qeyd edir.

Böyüklərin cinsi əlaqəsinin, onu müşahidə edən uşaqlara qorxulu gəlməsi və onlarda təşviş yaratması, deyərdim ki, gündəlik təcrübənin nəticəsidir. Bu təşvişə belə izah vermişəm ki, məsələ, anlaşılmayan və idarə oluna bilməyən, valideynlərin də içində olduğu üçün rədd edilən və buna görə də təşvişə çevrilən bir cinsi oyanmadır. Daha erkən bir həyat dövründə, valideyn cütünün əks cinsli hissəsinə qarşı cinsi təhrik hələ sıxışdırma ilə qarşılaşmır və eşitdiyimiz kimi sərbəst ifadə olunur (S. 263).

Uşaqlarda çox rast gəlinən, hallüsinasiyalı gecə təşviş tutmalarına (Pavor nocturnus) eyni izahı çəkinmədən tətbiq edərdim. Orada da yalnız anlaşılmayan və rədd edilən cinsi təhriklərdən söhbət gedə bilər; onların qeydiyyata alınması zamanı ehtimal ki, bir zaman periodikliyi də ortaya çıxacaq, çünki cinsi libidonun artımı həm təsadüfi qıcıqlandırıcı təəssüratlar, həm də spontan, mərhələli gələn inkişaf prosesləri tərəfindən yaradıla bilər.

Bu izahı aparmaq üçün lazım olan müşahidə materialı mənə çatmır. Uşaq həkimlərində isə, bütün hadisələr silsiləsini həm somatik, həm də psixi tərəfdən anlamağa imkan verən tək baxış bucağı çatışmır. Tibbi mifologiyanın gözlükləri ilə korlaşmış halda, belə halların anlaşmasından nə qədər uzaq keçə biləcəyimizi göstərən komik bir nümunə kimi, Debackerin 1881-ci ildəki Pavor nocturnus haqqında dissertasiyasında (s. 66) tapdığım halı qeyd etmək istəyirəm.

Zəif sağlamlıqlı on üç yaşında bir oğlan təşvişli və xəyalpərəst olmağa başladı, yuxusu narahat oldu və demək olar ki, hər həftə bir dəfə ağır bir təşviş tutması ilə hallüsinasiyalarla kəsildi. Bu yuxulara olan xatirə həmişə çox aydın idi. Beləliklə, şeytanın ona 'İndi səni tutduq, indi səni tutduq' deyə qışqırdığını, sonra qatran və kükürd qoxusu gəldiyini və atəşin dərisini yandırdığını danışa bilərdi. Bu yuxudan sonra qəfil oyandı, əvvəlcə qışqıra bilmədi, səs azad olana və onun açıq şəkildə belə dediyi eşidilənə qədər: “Xeyr, xeyr, məni deyil, mən heç nə etməmişəm”, və ya bəzən: “Zəhmət çəkməyin, bunu bir daha heç vaxt etməyəcəyəm”. Bir neçə dəfə o, “Albert bunu etməyib” də demişdi. Sonralar soyunmaqdan çəkinirdi, “çünki od yalnız soyunduğu zaman onu tutarmış”. Sağlamlığını təhlükəyə atan bu şeytan yuxularının ortasında kəndə göndərildi, orada bir buçuk il ərzində sağaldı və sonra bir dəfə on beş yaşında belə etiraf etdi: “Etiraf etməyə cəsarət etmirdim, lakin daima genital nahiyələrdə qıcıqlanma və həddindən artıq həyəcan hiss edirdim; nəticədə, bu məni o qədər əsəbiləşdirirdi ki, bir neçə dəfə yataqxananın pəncərəsindən özümü atmağı düşünmüşdüm.”²⁰⁸

Təxmin etmək həqiqətən çətin deyil ki, 1) oğlan əvvəlki illərdə masturbasiya etmiş, bunu ehtimal ki, inkar etmiş və bu pis vərdişinə görə ağır cəzalarla hədələnmişdi. (Onun etirafı: Bunu bir daha etməyəcəyəm; onun inkarı: Albert heç vaxt bunu etməyib); 2) pubertatın təzyiqi altında genital nahiyələrdəki qıcıqlanma ilə masturbasiya etməyə olan təşviq yenidən oyandı; lakin indi 3) onun içində bir sıxışdırma mübarizəsi başladı, bu da libidonu boğdu və onu təşvişə çevirdi, bu təşviş isə sonradan hədələnmiş cəzaları özündə birləşdirdi.

Buna qarşı müəllifimizin nəticələrini dinləyək (s. 69): “Bu müşahidədən aydın olur ki, 1) pubertatın təsiri sağlamlığı zəifləmiş bir oğlanda böyük zəiflik vəziyyəti yarada bilər və bu zaman çox ciddi beyin anemiyası baş verə bilər.²⁰⁹,²¹⁰

2) Bu beyin anemiyası xarakter dəyişikliyi, şeytani hallüsinasiyalar və çox şiddətli gecəlik, bəlkə də gündüzlük təşviş vəziyyətləri yaradır.

3) Oğlanın şeytani vəziyyəti və özünü ittiham etməsi uşaqlıqda ona təsir göstərən dini tərbiyənin təsirlərinə əsaslanır.

4) Bütün əlamətlər uzun müddətli kənd həyatı, fiziki məşqlər və pubertat bitdikdən sonra qüvvələrin bərpa olunması nəticəsində yoxa çıxmışdır.

5) Bəlkə də irsiyyətə və atanın köhnə sifilis xəstəliyinə uşağın beyin vəziyyətinin yaranmasında predispozisiya yaradan təsir aid etmək olar.”

Nəticə sözü: “Biz bu müşahidəni qızdırmasız aclıq deliriumları çərçivəsinə saldıq, çünki biz bu xüsusi vəziyyəti beyin iskemiyası ilə əlaqələndiririk.”

BİRİNCİ DƏRƏCƏLİ VƏ İKİNCİ DƏRƏCƏLİ PROSES — SIXIŞDIRMA

Yuxu proseslərinin psixologiyasına daha dərin nüfuz etmək cəhd etdiyim üçün çətin bir vəzifə üzərimə götürmüşəm, bu vəzifənin öhdəsindən gəlmək mənim təsvir qabiliyyətimə çətinliklə uyğun gəlir. Belə mürəkkəb bir əlaqənin eyni vaxtda mövcudluğunu təsvirdə ardıcıllıqla ifadə etmək və hər bir fərziyyəni qoyarkən şərtsiz görünmək istəyi mənim güclərimə çox ağır gəlir. İndi məndən intiqam alınır ki, yuxu psixologiyasının təsvirində öz anlayışlarımın tarixi inkişafını izləyə bilmirəm. Yuxunun qavranılması üçün nöqtələri mənə nevrozların psixologiyası haqqında əvvəlki işlər vermişdi, bu işlərə burada istinad etməməliyəm, lakin əksinə, yuxudan başlayaraq nevrozların psixologiyası ilə əlaqə qurmaq istədiyim halda, onlara yenidən və yenidən istinad etməliyəm. Buradan oxucu üçün yaranan bütün şikayətləri bilirəm; lakin onlardan yayınmaq üçün heç bir vasitə bilmirəm.

Bu vəziyyətdən narazı qalaraq, mənim səylərimin dəyərini yüksəldən kimi göründüyü başqa bir nöqtədə dayanmağı xoşlayıram. Müəlliflərin fikirlərindəki ən kəskin ziddiyyətlərlə idarə olunan bir mövzu ilə qarşılaşdım, bunu birinci bölmənin təqdimatı göstərmişdir. Yuxu problemlərinin bizim tərəfimizdən işlənməsindən sonra bu ziddiyyətlərin əksəriyyəti üçün yer yaradılmışdır. İfadə olunan fikirlərdən yalnız ikisinə, yəni yuxunun mənasız və somatik bir proses olması fikrinə biz qətiyyətlə qarşı çıxmalı olduq; əks halda, mürəkkəb əlaqənin hər hansı bir yerində bir-birinə zidd olan bütün fikirləri haqlı saymağa və onların doğru bir şeyi kəşf etdiklərini sübut etməyə imkan tapdıq. Yuxunun oyaq həyatın təşviq və maraqlarını davam etdirdiyi, gizli yuxu düşüncələrinin açılması ilə ümumi şəkildə təsdiqləndi. Bunlar yalnız bizim üçün vacib görünən və bizi güclü şəkildə maraqlandıran şeylərlə məşğul olur. Yuxu heç vaxt kiçik şeylərlə məşğul olmur. Lakin biz əksini də qəbul etdik, yəni yuxunun günün əhəmiyyətsiz qalıqlarını topladığını və böyük gün marağına, o, oyandığı işdən bir qədər yayınana qədər sahib ola bilmədiyini. Bunu yuxu məzmunu üçün etibarlı hesab etdik, yuxu məzmunu yuxu düşüncələrinə təhrif yolu ilə dəyişdirilmiş bir ifadə verir. Yuxu prosesi, dedik, assosiasiya mexanikası səbəblərinə görə təzə və ya əhəmiyyətsiz təsəvvür materialını, hələ oyandığı düşüncə fəaliyyəti tərəfindən yüklənməmiş materialı daha asan mənimsəyir və senzura səbəblərinə görə psixi intensivliyi əhəmiyyətli, lakin eyni zamanda xoşagəlməz olan şeydən əhəmiyyətsiz olan şeyə köçürür. Yuxunun hipermneziyası və uşaqlıq materialına sahib olması təlimimizin əsas sütunlarına çevrilmişdir; yuxu nəzəriyyəmizdə uşaqlıqdan gələn istəyə yuxu qurulması üçün vacib olan hərəkətverici qüvvə rolunu vermişik. Yuxu zamanı xarici hissiyyat qıcıqlarının eksperimental olaraq sübut edilmiş əhəmiyyətinə şübhə etmək bizə təbii ki, ağlımıza belə gəlməzdi, lakin biz bu materialı yuxu istəyinə, gündəlik işdən artıq qalan düşüncə qalıqlarının yuxu istəyinə olan nisbəti ilə eyni nisbətdə qoyduq. Yuxunun obyektiv hissiyyat qıcığını illüziya kimi şərh etdiyini inkar etməyimiz lazım deyil; lakin biz müəlliflər tərəfindən qeyri-müəyyən buraxılan bu şərhləmə motivini əlavə etdik. Yozum yuxu pozuntusu üçün qavranılan obyektin zərərsiz və istək tələbinin ödənməsi üçün istifadəyə yararlı olması şəklində həyata keçirilir. Trambull Ladd tərəfindən sübut edilmiş kimi görünən yuxu zamanı hissi orqanların subyektiv oyanma vəziyyətini xüsusi bir yuxu mənbəyi kimi qəbul etmirik, lakin onu yuxunun arxasında işləyən xatirələrin reqressiv (geriyə qayıdan) canlandırılması ilə izah edə biləcəyimizi bilirik. Yuxu izahının mərkəzi nöqtəsi kimi götürülməyə meylli olan daxili orqanik hisslərə də bizim anlayışımızda, daha təvazökar olsa da, bir rol qalıb. Bu hisslər — düşmə, asılı qalma, ləngimə hissləri — yuxu işlənməsinin yuxu düşüncələrini ifadə etmək üçün lazım olduqda istifadə etdiyi, hər zaman hazır bir material təşkil edir.

Yuxu prosesinin sürətli və ani olması, şüur tərəfindən əvvəlcədən formalaşmış yuxu məzmununun qavranılması üçün bizə doğru görünür; yuxu prosesinin əvvəlki mərhələləri üçün isə yavaş, dalğavari bir axının mövcudluğunu ehtimal etmişik. Ən qısa ana sıxışdırılmış, həddindən artıq zəngin yuxu məzmunu sirrinə, bunun psixi həyatın artıq hazır formalarının götürülməsi məsələsi olduğunu bildirməklə töhfə verə bildik. Yuxunun xatirə tərəfindən təhrif edildiyini və qüsurlu olduğunu doğru tapdıq, lakin bunun maneə olmadığını gördük, çünki bu, yuxu qurulmasının əvvəlindən etibarən fəaliyyət göstərən təhrif işinin yalnız son, açıq hissəsidir. Psixi həyatın gecə yuxuya gedib-getmədiyi və ya gündüz olduğu kimi bütün imkanlarından istifadə edib-etmədiyi mövzusundakı amansız və barışmaya qadir görünməyən mübahisədə hər iki tərəfə haqq verdik, lakin heç birinə tamamilə haqq verə bilmədik. Yuxu düşüncələrində, psixi aparatın demək olar ki, bütün vasitələrindən istifadə edən, son dərəcə mürəkkəb intellektual fəaliyyətin sübutlarını tapdıq; lakin bu yuxu düşüncələrinin gündüz yarandığını inkar etmək olmaz və psixi həyatın yuxu vəziyyətinin mövcud olduğunu qəbul etmək zəruridir. Beləliklə, qismən yuxu nəzəriyyəsi də öz yerini tapdı; lakin yuxu vəziyyətinin xarakteristikasını psixi əlaqələrin dağılmasında deyil, gündəliyi idarə edən psixi sistemin yatmaq istəyinə uyğunlaşmasında tapdıq. Xarici dünyadan yayınma bizim anlayışımızda da əhəmiyyətini qorudu; bu, yeganə amil olmasa da, yuxu təsvirinin geriləməsinə (geriyə qayıtmasına) imkan verməyə kömək edir. Təsəvvür axınının iradi idarə edilməsindən imtina inkar olunmazdır; lakin psixi həyat məqsədsiz olmur, çünki istənən məqsəd təsəvvürlərindən imtina edildikdən sonra istənməyən təsəvvürlərin hökmranlıq qazandığını eşitmişik. Yuxudakı sərbəst assosiasiya əlaqələrini təkcə qəbul etmədik, hətta onların hökmranlığına gözləniləndən daha geniş bir sahə təyin etdik; lakin bunun yalnız başqa, düzgün və mənalı bir əlaqənin məcburi əvəzi olduğunu aşkarladıq. Biz də yuxunu absurd adlandırdıq; lakin nümunələr, yuxu absurd görünməyə çalışanda nə qədər ağıllı ola biləcəyini bizə öyrətdi. Yuxuya aid edilən funksiyalardan bizi heç bir ziddiyyət ayırmır. Yuxunun ruhu klapan kimi yüngülləşdirməsi və Robertin ifadəsi ilə, yuxuda təsəvvür etmək vasitəsilə hər cür zərərli şeyin zərərsizləşdirilməsi, yalnız yuxu vasitəsilə ikiqat istək tələbi nəzəriyyəimizlə dəqiq üst-üstə düşür, hətta bizim üçün Robertin dediklərindən daha aydın başa düşüləndir. Ruhun öz qabiliyyətləri oyununda sərbəst gəzib-dolaşması, bizdə yuxunun şüuröncəsi fəaliyyət tərəfindən öz axarına buraxılmasında yenidən ortaya çıxır. Yuxuda psixi həyatın embrional mövqeyinə qayıtması və Havelok Ellis-in "böyük emosiyalar və qüsurlu düşüncələrdən ibarət arxaik dünya" qeydi, gündüz boğulmuş, ibtidai işləmə üsullarının yuxu qurulmasında iştirak etdiyi haqqındakı izahlarımızın uğurlu öncədən söylənməsi kimi görünür; Sullinin "yuxu, bizim əvvəllər ardıcıl inkişaf etmiş şəxsiyyətlərimizi, əşyalara baxış tərzimizi, uzun zaman əvvəl bizə hökm edən impulsları və reaksiya üsullarını geri gətirir" iddiasını tamamilə öz iddiamıza çevirə bildik; Delagedə olduğu kimi, bizdə də "Boğulmuş olan" yuxu görmənin hərəkətverici qüvvəsinə çevrilir.

Şernerin yuxu fantaziyasına aid etdiyi rol və Şernerin öz yozumlarını tamamilə qəbul etdik, lakin onlara problem daxilində sanki başqa bir yer təyin etməli olduq. Yuxu fantaziyanı qurmur, əksinə, yuxu düşüncələrinin qurulmasında şüursuz fantaziya fəaliyyəti ən böyük paya malikdir. Yuxu düşüncələrinin mənbəyinə işarə etdiyi üçün Şernerə minnətdarıq; lakin onun yuxu işlənməsinə aid etdiyi demək olar ki, hər şey, gündüz fəal olan şüursuzun fəaliyyətinə aid edilməlidir, çünki bu fəaliyyət yuxular üçün olduğu qədər nevroz simptomları üçün də təhrik verir. Yuxu işlənməsini bu fəaliyyətdən tamamilə fərqli və çox daha məhdud bir şey kimi ayırmalı olduq. Nəhayət, yuxunun psixi pozuntularla əlaqəsini heç vaxt tərk etmədik, əksinə, onu yeni bir zəmində daha möhkəm əsaslandırdıq.

Yuxu nəzəriyyəmizdəki yenilik və daha yüksək bir vahidlik tərəfindən birləşdirildiyi üçün, müəlliflərin ən müxtəlif və ziddiyyətli nəticələrini binamıza daxil edilmiş halda tapırıq; bəziləri başqa cür çevrilmiş, yalnız bir neçəsi tamamilə rədd edilmişdir. Lakin bizim quruluşumuz da hələ tamamlanmamışdır. Çoxlu qeyri-müəyyənliklər, yəni psixologiyanın qaranlıq dərinliklərinə nüfuz etməyimiz nəticəsində qarşılaşdığımız problemlər bir kənara, bizə yeni bir ziddiyyət də təzyiq edir. Bir tərəfdən yuxu düşüncələrini tamamilə normal zehni fəaliyyət nəticəsində yaranmış kimi qəbul edirik, digər tərəfdən isə yuxu düşüncələri arasında və onlardan yuxu məzmununa doğru uzanan, tamamilə qeyri-adi düşüncə prosesləri aşkarlayırıq; bu prosesləri biz yuxu yozumu zamanı yenidən təkrarlayırıq. Bizim “yuxu işlənməsi” adını verdiyimiz hər şey, bizə düzgün kimi məlum olan proseslərdən o qədər uzaq görünür ki, müəlliflərin yuxu zamanı psixi fəaliyyətin aşağı səviyyəsini tənqid edən ən sərt hökmləri bizə yerində gəlməlidir. Belki də yalnız daha da irəliyə doğru hərəkət edərək aydınlıq və həll yolu tapa bilərik. Yuxu yaranmasına səbəb olan konstellasiyalardan birini seçmək istəyirəm:

Biz, yuxunun gündəlik həyatımızdan gələn və tamamilə məntiqli şəkildə qurulmuş bir sıra düşüncələri əvəz etdiyini öyrəndik. Buna görə də, bu düşüncələrin bizim normal zehni həyatımızdan qaynaqlandığına şübhə edə bilmərik. Düşüncə axınlarımızda yüksək qiymətləndirdiyimiz, onları yüksək səviyyəli mürəkkəb nailiyyətlər kimi xarakterizə edən bütün xüsusiyyətləri yuxu düşüncələrində də yenidən tapırıq. Lakin bu düşüncə işinin yuxu zamanı həyata keçirildiyini fərz etmək üçün heç bir məcburiyyət yoxdur; belə bir fərz, psixi yuxu vəziyyəti haqqında indiyədək qoruyub saxladığımız təsəvvürü ciddi şəkildə sarsıdardı. Bu düşüncələr əksinə, çox ehtimal ki, həmin gündən qaynaqlanmış, öz təkanından etibarən şüurumuzdan gizli davam etmiş və sonra yuxuya getdikdə artıq tamamlanmış halda ortaya çıxmışdır. Əgər bu vəziyyətdən nə isə nəticə çıxarmalıyıqsa, bu, ən çoxu, ən mürəkkəb düşüncə fəaliyyətlərinin şüurun iştirakı olmadan da mümkün olduğunu sübut edir; bu isə bizə artıq hər bir histerik və ya məcburi düşüncələrə malik şəxsin psixoanalizindən məlum idi. Bu yuxu düşüncələri öz-özlüyündə şüurdan qopmağa qabiliyyətsiz deyillər; əgər onlar gündüz vaxtı bizə şüurda görünməyibsə, bunun bir neçə səbəbi ola bilər. Şüurlu olma, müəyyən bir psixi funksiyanın, diqqətin yönəldilməsi ilə əlaqədardır; görünür ki, diqqət yalnız müəyyən miqdarda yönəldilir və bu miqdar, müvafiq fikir axınından digər məqsədlərə doğru yayına bilər. Belə düşüncə axınlarının şüurdan gizlədilə biləcəyi başqa bir yol da aşağıdakı kimidir: Şüurlu düşünmə təcrübəmizdən bilirik ki, diqqəti yönəltdikdə müəyyən bir yolu izləyirik. Bu yolla tənqiddən keçə bilməyən bir təsəvvürə gəlib çıxsaq, dayandırırıq; diqqətin yönləndirilməsini buraxırıq. Görünür ki, başlanıb tərk edilmiş fikir axarı, diqqətin ona yenidən yönəlməsinə ehtiyac olmadan davam edə bilər, əgər o, diqqəti məcbur edən xüsusi yüksək intensivliyə malik olan bir nöqtəyə çatmasa. İlkin, şüurun müdaxiləsi ilə qərar vasitəsilə yanlış və ya həmin anki düşüncə aktının məqsədi üçün yararsız hesab edərək rədd edilməsi, bir düşüncə prosesinin şüurun nəzarəti olmadan yuxuya dalana qədər davam etməsinə səbəb ola bilər.

Belə bir düşüncə gedişini şüuröncəsi adlandırdığımızı, onu tamamilə düzgün hesab etdiyimizi və onun həm sadəcə laqeyd qalmış, həm də yarımçıq qalmış, boğulmuş ola biləcəyini ümumiləşdirək. Gəlin təsəvvür gedişatını necə canlandırdığımızı da açıq şəkildə deyək. Biz, bir məqsəd təsəvvüründən müəyyən bir oyanma miqdarının, ki biz onu “yüklənmə enerjisi” adlandırırıq, həmin məqsəd təsəvvürü tərəfindən seçilmiş assosiasiya yolları boyunca köçürüldüyünə inanırıq. “Laqeyd qalmış” bir düşüncə gedişi belə bir yüklənmə almamışdır; “boğulmuş” və ya “rədd edilmiş” bir düşüncə gedişindən isə o yenidən geri çəkilmişdir; hər ikisi öz həyəcanlarına buraxılmışdır. Məqsədlə yüklənmiş fikir axını müəyyən şərtlər daxilində şüurun diqqətini öz üzərinə cəlb etmək qabiliyyətinə malik olur və sonra şüurun vasitəçiliyi ilə “həddindən artıq yüklənmə” (überbesetzung) alır. Şüurun təbiəti və fəaliyyəti və funksiyası haqqındakı fərziyyələrimizi bir az sonra aydınlaşdırmalıyıq.

Belə bir şüuröncəsində oyanmış düşüncə axını spontan olaraq sönə və ya davam edə bilər. Birincil çıxışı belə təsəvvür edirik ki, onun enerjisi ondan yayılan bütün assosiasiya istiqamətləri boyunca yayılır, bütün fikir zəncirini müəyyən müddət davam edən, lakin sonra söndüyü, yəni boşaldılması tələb olunan oyanmanın sakitləşmiş vəziyyətə çevrildiyi bir oyanma vəziyyətinə gətirir. Bu ilk çıxış baş verərsə, proses yuxu yaranması üçün daha əhəmiyyət kəsb etmir. Lakin bizim şüuröncəsi sahəmizdə başqa məqsəd təsəvvürləri gizlənir ki, bunlar şüursuz və daima fəal olan istəklərimizin mənbələrindən qaynaqlanır. Bunlar öz-özünə buraxılmış fikir dairəsindəki oyanmaya sahib ola bilər, onu şüursuz istəklə əlaqələndirə bilər, şüursuz istəyə məxsus olan enerjini ona ötürə bilər və bundan sonra diqqətdən kənarda qalmış və ya boğulmuş fikir axını özünü saxlamaq qabiliyyətinə malik olur, baxmayaraq ki, bu güclənmə sayəsində şüura çıxış üçün heç bir hüquq qazanmır. Deyə bilərik ki, indiyə qədər şüuröncəsi olan fikir axını şüursuzluğa çəkilmişdir.

Yuxu yaranması üçün digər konfiqurasiyalar belə ola bilər: şüuröncəsi fikir axını əvvəlcədən şüursuz istəklə əlaqədə olmuş və buna görə də hakim məqsəd yüklənməsi tərəfindən rədd edilməyə rast gəlmişdir; və ya şüursuz istək digər (məsələn, somatik) səbəblərdən canlanmış və qarşılıqlı razılıq olmadan şüuröncəsi tərəfindən tutulmamış psixi qalıqlara ötürülmə axtarır. Hər üç hal bir nəticədə birləşir: şüuröncəsi sahədə bir fikir xətti yaranır ki, bu, şüuröncəsi yüklənmə tərəfindən tərk edilmiş, lakin şüursuz istəkdən yüklənmə tapmışdır.

O andan etibarən fikir xətti bir sıra dəyişikliklərə uğrayır ki, biz artıq onları normal psixi proseslər kimi qəbul etmirik və bu dəyişikliklər bizə qəribə gələn bir nəticə, yəni psixopatoloji bir formalaşma verir. Biz eyni şeyləri qabardıb bir yerə toplayacağıq:

1) Tək-tək təsəvvürlərin intensivliyi tam miqdarında axar və bir təsəvvürdən digərinə keçir, beləliklə, böyük intensivliklə təchiz edilmiş ayrı-ayrı təsəvvürlər yaranır. Bu proses bir neçə dəfə təkrarlandıqda, bütün fikir xəttinin intensivliyi nəticədə tək bir təsəvvür elementində toplanmış ola bilər. Bu, yuxu işlənməsi zamanı tanıdığımız sıxılma və ya sıxlaşdırma faktıdır. Yuxunun yadırğadıcı təəssüratının əsas günahkarı odur, çünki normal və şüura açıq olan ruh həyatından ona bənzər heç nə bizə məlum deyil. Bizim burada da təsəvvürlərimiz var ki, düyün nöqtələri və ya bütün fikir zəncirlərinin son nəticələri kimi böyük psixi əhəmiyyətə malikdirlər, lakin bu dəyər daxili qavrayış üçün duyulur xarakterdə özünü büruzə vermir; ona görə də onun təmsil etdiyi şey heç bir şəkildə daha intensiv olmur. Sıxlaşdırma prosesində bütün psixi əlaqə təsəvvür məzmununun intensivliyinə çevrilir. Bu, mənim kitabda mətnin qavranılması üçün üstün dəyər verdiyim bir sözü qalın və ya aralı və ya qalın şriftlə çap etdirməyim halı ilə eynidir. Danışıqda isə eyni sözü ucadan və yavaş tələffüz edib vurğulardım. Birinci bənzətmə vasitəsi birbaşa 'yuxu işlənməsi'ndən götürülmüş nümunələrdən birinə (İrmanın inyeksiyası yuxusunda trimetilamin) gətirib çıxarır. İncəsənət tarixçiləri bizə diqqəti çəkirlər ki, ən qədim tarixi heykəllər oxşar bir prinsipə əməl edirlər, çünki təsvir olunan şəxslərin rütbə böyüklüyünü heykəlin ölçüsü ilə ifadə edirlər. Kral öz ətrafındakılardan və ya məğlub edilmiş düşməndən iki və ya üç dəfə böyük təsvir olunur. Roma dövrünə aid bir heykəl eyni məqsədlə daha incə vasitələrdən istifadə edəcək. O, imperatorun fiqurunu mərkəzə qoyacaq, onu uca və dik göstərəcək, fiqurunun işlənməsinə xüsusi diqqət yetirəcək, düşmənləri onun ayaqları altına qoyacaq, lakin artıq onu cırtdanlar arasında nəhəng kimi təsvir etməyəcək. Bununla belə, bizim aramızda tabe olanın rəhbəri qarşısında əyilməsi hələ də həmin qədim təsvir prinsipinin əks-sədasıdır.

Yuxudakı sıxlaşdırmaların inkişaf istiqaməti bir tərəfdən yuxu fikirlərinin düzgün şüuröncəsi əlaqələri, digər tərəfdən isə şüursuzluqda olan vizual xatirələrin cazibəsi ilə müəyyən edilir. Sıxlaşdırma işinin uğuru qavrayış sistemlərinə qarşı nüfuz etmək üçün tələb olunan intensivlikləri yaradır.

2) İntensivliklərin sərbəst ötürülə bilməsi və sıxlaşdırma xidmətində yenidən vasitəçi təsəvvürlər, demək olar ki, kompromislər yaranır (çoxsaylı nümunələrə bax). Adi təsəvvür axınında da eşidilməmiş bir şeydir, burada əsas məsələ 'düzgün' təsəvvür elementinin seçilməsi və saxlanmasıdır. Əksinə, şüuröncəsi düşüncələr üçün dil ifadəsini axtardığımız zaman qarışıq və kompromis formalaşmaları son dərəcə tez-tez baş verir və 'dil sürçmələri'nin növləri kimi göstərilir.

3) Bir-birinə intensivliklərini ötürən təsəvvürlər bir-biri ilə ən sərbəst əlaqədə olurlar və bizim düşüncəmiz tərəfindən rədd edilən, yalnız zarafat effekti üçün istifadəyə buraxılan assosiasiya növləri ilə əlaqələndirilir. Xüsusilə, səsləşmə və söz tələffüzü assosiasiyaları digərləri ilə bərabər dəyərdə sayılır.

4) Bir-birinə zidd olan düşüncələr bir-birini ləğv etməyə çalışmırlar, əksinə, yan-yana mövcud olurlar, çox vaxt heç bir ziddiyyət yoxmuş kimi sıxlaşdırma məhsullarına çevrilirlər və ya düşüncəmizdə heç vaxt bağışlamayacağımız, lakin hərəkətlərimizdə çox vaxt təsdiqlədiyimiz kompromislər yaradırlar.

Bunlar, yuxu işlənməsi prosesində əvvəlcə rasional şəkildə formalaşmış yuxu düşüncələrinə məruz qaldığı ən diqqət çəkən qeyri-adi proseslərdən bəziləridir. Onların əsas xarakteristikası kimi qəbul edilir ki, bütün dəyər yüklənmə edən enerjini hərəkətli və boşalma qabiliyyətli etmək üzərində qurulur; bu yüklənmələrin yapışdığı psixi elementlərin məzmunu və öz mənası ikinci dərəcəli məsələyə çevrilir. Hələ belə düşünmək olar ki, sıxlaşdırma və kompromis formalaşması yalnız düşüncələri təsvirlərə çevirmək məsələsi olduqda, yəni geriləmə xidmətində baş verir. Lakin təsvirlərə geriləmədən məhrum olan yuxuların təhlili — və daha aydın şəkildə sintezi — məsələn, 'Özünü öyrədən — Professor N. ilə söhbət' yuxusunun təhlili, digər yuxulardakı kimi eyni yerdəyişmə və sıxlaşdırma proseslərini ortaya çıxarır.

Beləliklə, yuxu formalaşmasında iki fərqli təbiətli psixi prosesin iştirak etdiyi haqqında anlayışdan özümüzü yayındıra bilmərik; biri tamamilə düzgün, adi düşünmə ilə bərabər dəyərdə olan yuxu düşüncələri yaradır; digəri isə onlarla son dərəcə təcrid edici, düzgün olmayan bir şəkildə davranır. Sonuncusunu VI bölmədə artıq əsl yuxu işlənməsi kimi ayırmışıq. İndi bu sonuncu psixi prosesin törəməsi üçün nə gətirə bilərik?

Nevrozların, xüsusilə də histeriyanın psixologiyasına bir qədər nüfuz etməmiş olsaydıq, burada cavab verə bilməzdik. Lakin bundan öyrənirik ki, eyni düzgün olmayan psixi proseslər — və sadalanmamış başqaları da — histerik simptomların yaradılmasına nəzarət edir. Histeriyada da əvvəlcə tamamilə düzgün, şüurlu düşüncələrimizlə bərabər dəyərdə olan, lakin bu formada mövcudluqlarını heç cür öyrənə bilmədiyimiz, yalnız sonradan bərpa etdiyimiz düşüncələr sırası ilə qarşılaşırıq. Əgər onlar haradasa bizim qavrayışımıza nüfuz edibsə, formalaşan simptomun təhlilindən görürük ki, bu normal düşüncələr qeyri-adi bir müalicəyə məruz qalmış və sıxlaşdırma, kompromis formalaşması, səthi assosiasiyalar vasitəsilə, ziddiyyətlərin örtülməsi altında, lazım gəlsə geriləmə yolu ilə simptoma çevrilmişdir. Yuxu işlənməsinin xüsusiyyətləri ilə psixonevrotik simptomlara gətirib çıxaran psixi fəaliyyət arasındakı tam eynilik nəzərə alınaraq, histeriyanın bizi məcbur etdiyi nəticələri yuxuya tətbiq etmək hüququmuzun olduğunu düşünəcəyik.

Histeriya nəzəriyyəsindən belə bir qənaət çıxarırıq ki, normal düşüncə zəncirinin belə qeyri-adi psixi emalı yalnız bu zəncir uşaq yaşından gələn və sıxışdırılmış vəziyyətdə olan şüursuz bir istəyin daşıyıcısına çevrildiyi zaman baş verir. Bu qənaətə görə, yuxu nəzəriyyəsini hərəkətverici yuxu istəyinin həmişə şüursuzdan gəldiyi fərziyyəsi üzərində qurmuşuq; bu isə, özümüzün də etiraf etdiyimiz kimi, ümumi şəkildə sübut edilə bilməz, lakin rədd də edilə bilməz. Lakin adını çox vaxt təkrarladığımız "sıxışdırma"nın nə olduğunu söyləmək üçün psixoloji quruluşumuzda bir az daha irəli getməliyik.

Biz, işi oyanmanın toplanmasından qaçınmaq və mümkün qədər həyəcansız qalmaq istəyi ilə tənzimlənən primitiv psixi aparatın fərziyyəsinə dalmışdıq. Buna görə də refleks aparatı sxemi üzrə qurulmuşdu; hərəkətlilik, əvvəlcə bədənin daxili dəyişikliyinə gedən yol, onun əlində olan boşalma yolu idi. Sonra doyum təcrübəsinin psixi nəticələrini müzakirə etdik və bu zaman, oyanmanın toplanmasının — bizi narahat etməyən bəzi üsullarla — narazılıq kimi qəbul edildiyini və aparatı, oyanmanın azalmasının ləzzət kimi hiss edildiyi doyum nəticəsini yenidən əldə etmək üçün fəaliyyətə gətirdiyi fərziyyəsini artıq əlavə edə bilərdik. Aparatda narazılıqdan başlayıb ləzzətə yönələn belə bir axını istək adlandırırıq; demişdik ki, aparatı hərəkətə gətirməyə istəkdən başqa heç nə qadir deyil və onun daxilindəki oyanma axını ləzzət və narazılıq qavrayışları tərəfindən avtomatik olaraq tənzimlənir. İlk istək, ehtimal ki, doyum xatirəsinin hallüsinativ şəkildə yüklənmə edilməsi olmuşdur. Lakin bu hallüsinasiya, tükənməyə qədər davam etdirilməməli idisə, ehtiyacın dayandırılmasını, yəni doyumla bağlı olan həzzin gətirilməsini təmin etmək üçün yararsız olduğunu sübut etdi.

Beləliklə, ikinci bir fəaliyyət — bizim terminologiyamızda ikinci sistemin fəaliyyəti — zəruri oldu; bu fəaliyyət xatirə yüklənməsinin qavrayışa nüfuz etməsinə və oradan psixi qüvvələri bağlamasına imkan vermirdi, əksinə, ehtiyac qıcıqlandırıcısından gələn oyanmanı, nəhayət, iradi hərəkətlilik vasitəsilə xarici dünyanı elə dəyişdirən bir dolambaçlı yola yönəldirdi ki, doyum obyektinin real qavrayışı baş verə bilsin. Psixi aparatın sxemini artıq bu qədər izləmişik; iki sistem, tam inkişaf etmiş aparatda Ubw (şüursuz) və Vbw (şüuröncəsi) kimi yerləşdirdiyimiz şeyin toxumudur. Xarici dünyanı hərəkətlilik vasitəsilə məqsədəuyğun şəkildə dəyişdirə bilmək üçün, xatirə sistemlərində böyük bir təcrübə məcmusunun toplanması və bu xatirə materialında müxtəlif məqsəd təsəvvürləri tərəfindən yaradılan əlaqələrin çoxşaxəli bərqərar edilməsi tələb olunur. İndi fərziyyələrimizdə daha irəli gedirik. Çox yönlü yoxlama, yüklənmələr göndərmə və geri çəkmə fəaliyyəti olan ikinci sistem, bir tərəfdən bütün xatirə materialı üzərində sərbəst nəzarətə ehtiyac duyur; digər tərəfdən, böyük yüklənmə miqdarlarını tək-tək düşünmə yollarına göndərsəydi, bu, yararsız bir səy olardı, çünki bu miqdarlar sonra məqsədəuyğun olmayan şəkildə axıb gedər və xarici dünyanı dəyişdirmək üçün lazım olan miqdarı azaldardı. Məqsədəuyğunluq naminə, ikinci sistemin enerji yüklənmələrinin böyük hissəsini sükunət halında saxlamağı və yalnız kiçik bir hissəsini yerdəyişməyə sərf etməyi bacardığını fərz edirəm. Bu proseslərin mexanikası mənə tamamilə məlum deyil; bu təsəvvürlərlə ciddi məşğul olmaq istəyən şəxs fiziki analoqları araşdırmalı və neyron oyanması zamanı hərəkət prosesini təsəvvür etmək üçün bir yol tapmalıdır. Mən yalnız o təsəvvürə sadiq qalıram ki, birinci W-sisteminin fəaliyyəti oyanma miqdarlarının sərbəst axmasına yönəlmişdir və ikinci sistem özündən çıxan qoşulmalar vasitəsilə bu axının dayandırılmasını, ehtimal ki, səviyyə yüksəlməsi ilə, sükunət qoşulmasına çevrilməsini təmin edir. Beləliklə, fərz edirəm ki, oyanmanın axını ikinci sistemin nəzarəti altında, birinci sistemin nəzarəti altında olduğundan tamamilə fərqli mexaniki şərtlərə bağlıdır. İkinci sistem yoxlayıcı düşünmə işini bitirdikdə, o, oyanmaların dayandırılmasını və toplanmasını da aradan qaldırır və onların hərəkətliliyə axmasına imkan verir.

İkinci sistem tərəfindən bu axın dayandırılmasının xoşagəlməzlik prinsipinə görə tənzimlənmə ilə əlaqələrini nəzərə alsaq, maraqlı bir fikir ardıcıllığı yaranır. Gəlin ilkin doyum təcrübəsinin qarşılığı olan xarici qorxu təcrübəsini tapmağa çalışaq. Təbii ki, ağrı oyanmasının mənbəyi olan bir qavrayış qıcıqlandırıcısı ilkin aparat üzərində təsir göstərir. Onda nizamsız hərəkət ifadələri, onlardan biri qavrayış aparatını və eyni zamanda ağrını dayandırana qədər davam edəcək və qavrayış yenidən ortaya çıxanda bu hərəkət dərhal təkrarlanacaq (məsələn, qaçış hərəkəti kimi), ta ki, qavrayış yenidən yox olana qədər. Lakin burada ağrı mənbəyinin qavrayışını hallüsinativ və ya başqa cür yenidən yüklənmə etmək üçün heç bir meyl qalmayacaq. Əksinə, ilkin aparatda bu xoşagəlməz xatirə təsvirini, hər hansı bir şəkildə oyadıldıqda dərhal tərk etmək meyli mövcud olacaq, çünki onun oyanmasının qavrayışa axması xoşagəlməzlik yaradacaqdı (daha dəqiq desək: yaratmağa başlayacaqdı). Xatirədən uzaqlaşma, ki, bu yalnız bir vaxtlar qavrayışdan qaçışın təkrarıdır, xatirənin qavrayış kimi şüuru oyatmaq və bununla da yeni yüklənməsi özünə cəlb etmək üçün kifayət qədər keyfiyyətə malik olmaması ilə də asanlaşır. Bu, əvvəllər xoşagəlməz olan şeyin xatirəsindən psixi prosesin asanlıqla və mütəmadi olaraq uzaqlaşması, bizə psixi sıxışdırmanın nümunəsini və ilk nümunəsini verir. Xoşagəlməz olandan, dəvəquşu taktikasından böyüklərin normal ruhi həyatında nə qədər qalıq aşkar edilə biləcəyi hamıya məlumdur.

Xoşagəlməzlik prinsipinə görə, birinci W-sistemi ümumiyyətlə düşünmə kontekstinə xoşagəlməz bir şey gətirməyə qadir deyil. Sistem istəməkdən başqa heç nə edə bilməz. Əgər belə qalsaydı, təcrübədə yerləşdirilmiş bütün xatirələr üzərində nəzarətə ehtiyac duyan ikinci sistemin düşünmə işi əngəllənmiş olardı. İndi iki yol açılır: ya ikinci sistemin işi xoşagəlməzlik prinsipindən tamamilə azad olur, xatirə həzzsizliyinə əhəmiyyət vermədən yolunu davam etdirir; ya da xoşagəlməzlik xatirəsini elə bir şəkildə yüklənmə etməyi bacarır ki, bu zaman xoşagəlməzliyin ayrılması qarşısı alınsın. Birinci ehtimalı rədd edə bilərik, çünki xoşagəlməzlik prinsipi ikinci sistemin oyanma axınına da tənzimləyici kimi təsir edir; beləliklə, ikinci ehtimala yönləndirilirik: bu sistem xatirəni elə doldurur ki, ondan axın dayandırılır, yəni xoşagəlməzlik inkişafına səbəb olan hərəkət innervasiyasına bənzər axın da dayandırılır. İkinci sistem tərəfindən doldurmanın eyni zamanda oyanma axınına maneə təşkil etdiyi fərziyyəsinə, iki başlanğıc nöqtəsindən irəli gələrək yönləndirilirik: xoşagəlməzlik prinsipinə diqqət və ən az innervasiya səyi prinsipi. Lakin sıxışdırma nəzəriyyəsinin açarı olan bu fikirdə israr edək: ikinci sistem yalnız ondan qaynaqlanan xoşagəlməzlik inkişafını dayandırmağa qadir olduqda təsəvvürü yükləyə bilər. Bu maneədən qaçan hər şey ikinci sistem üçün də əlçatan qalmayacaq, xoşagəlməzlik prinsipinə uyğun olaraq dərhal tərk ediləcək. Həzzsizliyin dayandırılması tam olmaya bilər; onun başlanğıcına icazə verilməlidir, çünki bu, ikinci sistemə xatirənin təbiətini və bəlkə də onun düşüncənin axtardığı məqsəd üçün uyğun olmamasını göstərir.

Birinci sistemin tək başına icazə verdiyi psixi prosesi indi ilkin proses adlandıracağam; ikinci sistemin maneəsi altında baş verən prosesi isə ikincil proses adlandıracağam. Başqa bir nöqtədə də ikinci sistemin ilkin prosesi niyə düzəltməli olduğunu göstərə bilərəm. İlkin proses, toplanan oyanma miqdarı ilə qavrama eyniliyini yaratmaq üçün oyanmanın boşaldılmasına can atır; ikincil proses isə bu məqsədi tərk edib, əvəzinə düşünmə eyniliyini əldə etmək məqsədini götürüb. Bütün düşünmə, məqsəd təsəvvürü kimi qəbul edilən doyum xatirəsindən, həmin xatirənin eyni doldurulmasına qədər gedən dolambaclı yoldur; bu, hərəkət təcrübələri yolu ilə yenidən əldə edilməlidir. Düşünmə, təsəvvürlər arasındakı əlaqə yolları ilə maraqlanmalı, lakin onların intensivlikləri ilə çaşmamalıdır. Lakin aydındır ki, təsəvvürlərin sıxlaşdırılması, vasitə və kompromis formalaşmaları bu eynilik məqsədinə çatmağa mane olur; bir təsəvvürü digərinin yerinə qoyduqda, birincidən davam edən yoldan sapırlar. Belə proseslər ikincil düşüncədə diqqətlə qaçınılır. Xoşagəlməzlik prinsipinin, digər hallarda düşünmə prosesinə ən vacib istinad nöqtələrini təqdim etdiyi halda, düşünmə eyniliyinin təqibində də çətinliklər yaratdığını görmək çətin deyil. Düşüncənin təmayülü, xoşagəlməzlik prinsipinin münhasır tənzimləməsindən getdikcə daha çox azad olmağa və affekt inkişafını düşünmə işi ilə hələ siqnal kimi istifadə edilə bilən minimuma endirməyə yönəlməlidir. Bu performansın təkmilləşdirilməsi, şüur vasitəsilə təmin edilən yenidən aşırı yüklənmə ilə əldə edilməlidir. Lakin bilirik ki, bu, normal psixi həyatda nadir hallarda tam uğurla nəticələnir və düşüncəmiz xoşagəlməzlik prinsipinin qarışması ilə həmişə təhrifə açıq qalır.

Lakin psixi aparatımızın funksional qabiliyyətindəki boşluq budur ki, ikincil düşünmə işinin nəticələri kimi görünən fikirlər ilkin psixi prosesə məruz qala bilər; bu formula ilə indi yuxuya və histerik simptomlara aparan işi təsvir edə bilərik. Qeyri-kafiyyət halı, inkişaf tariximizdən gələn iki amilin toqquşması ilə yaranır; bunlardan biri tamamilə psixi aparata aid olub iki sistem arasındakı münasibətə həlledici təsir göstərir, digəri isə dəyişən dərəcədə təsir edir və orqanik mənşəli həvəs qüvvələrini psixi həyata daxil edir. Hər ikisi uşaqlıq həyatından gəlir və psixi və somatik orqanizmimizin uşaqlıq dövründən bəri keçirdiyi dəyişikliyin nəticəsidir.

Psixi aparatdakı bir prosesi ilkin adlandırdığımda, bunu yalnız rütbə və performans qabiliyyətinə görə etməmişdim, adlandırma zamanı zaman münasibətlərini də nəzərə ala bilərdim. Yalnız ilkin prosesə malik olan psixi aparat, bildiyimiz qədər mövcud deyil və bu mənada nəzəri bir fiksiyadır; lakin faktiki odur ki, ilkin proseslər onda əvvəldən mövcuddur, ikincil proseslər isə həyat boyu tədricən formalaşır, ilkin prosesləri dayandırır və üstələyir, onların üzərində tam hökmranlığı bəlkə də həyatın zirvəsində əldə edir. İkincil proseslərin gec gəlməsi nəticəsində, şüursuz istək təhriklərindən ibarət olan varlığımızın nüvəsi, şüuröncəsi üçün anlaşılmaz və dayandırılmaz qalır; şüuröncəsinin rolu isə bir dəfəlik şüursuzdan gələn istək təhriklərinə ən uyğun yolları göstərməklə məhdudlaşır. Bu şüursuz istəklər, sonrakı bütün psixi cəhdlər üçün tabe olmalı olduqları bir məcburiyyət təşkil edir; onlar bu istəkləri daha yüksək məqsədlərə yönləndirməyə çalışa bilərlər. Xatirə materialının böyük bir sahəsi də şüuröncəsi doldurmasının bu gecikməsi nəticəsində əlçatmaz qalır.

Uşaqlıqdan qaynaqlanan, məhv edilməz və dayandırılmaz istək təhrikləri arasında, doyumları ikincil düşüncənin məqsəd təsəvvürləri ilə ziddiyyət münasibətinə girmiş olanlar da var. Bu istəklərin təmin edilməsi artıq həzz, əksinə, xoşagəlməz emosional təsir yaradacaqdı və məhz bu emosional çevrilmə bizim 'sıxışdırma' adlandırdığımız şeyin mahiyyətini təşkil edir. Belə bir çevrilmənin hansı yolla, hansı həvəs qüvvələri vasitəsilə baş verə biləcəyi məsələsi, burada yalnız qeyd etdiyimiz sıxışdırma problemi ilə bağlıdır. Bizim üçün belə bir emosional çevrilmənin inkişaf prosesində baş verdiyini (ilk başda uşaqların həyatında olmayan iyrənmənin ortaya çıxmasını xatırlayın) və onun ikincil sistemin fəaliyyəti ilə əlaqədar olduğunu, halbuki şüuröncəsinin heç vaxt əlçatan olmadığını qeyd etmək kifayətdir; buna görə də onların emosional boşalmasını dayandırmaq mümkün deyil. Məhz bu emosional inkişafa görə bu təsəvvürlər artıq onların istək qüvvəsini transfer etdiyi şüuröncəsi düşüncələr üçün əlçatan deyil. Əksinə, xoşagəlməzlik prinsipi qüvvəyə minir və şüuröncəsinin bu transfer düşüncələrindən üz çevirməsinə səbəb olur. Onlar öz hallarına buraxılır, 'sıxışdırılır' və beləliklə, uşaqlıqdan şüuröncəsinə aid olan və əvvəlcədən şüuröncəsindən çıxarılmış xatirə xəzinəsinin mövcudluğu sıxışdırmanın ön şərtinə çevrilir.

Ən yaxşı halda, transfer düşüncələrinin şüuröncəsindəki yüklənməsi geri çəkildikdə, xoşagəlməzlik inkişafı dayanır və bu uğur xoşagəlməzlik prinsipinin müdaxiləsini məqsədyönlü kimi xarakterizə edir. Lakin əgər sıxışdırılmış şüursuz istək, öz transfer düşüncələrinə borc verə biləcəyi və onları şüuröncəsinin yüklənməsi tərəfindən tərk edilsələr belə, oyanma ilə nüfuz etməyə cəhd edə biləcək bir orqanik güclənməyə məruz qalarsa, vəziyyət fərqli olur. Bu zaman şüuröncəsi sıxışdırılmış düşüncələrə qarşı ziddiyyəti gücləndirir (qarşı-yüklənmə) və nəticədə, şüursuz istəyin daşıyıcıları olan transfer düşüncələrinin simptom yaranması şəklində hər hansı bir kompromis formasında nüfuz etməsi baş verir. Lakin sıxışdırılmış düşüncələr şüursuz istək oyanması tərəfindən güclü şəkildə yüklənmə edildiyi və əksinə, şüuröncəsi yüklənmə tərəfindən tərk edildiyi andan etibarən, onlar ilkin psixi prosesə tabe olurlar, yalnız hərəkət boşalmasına və ya yol açıq olduqda, arzulanan qavrama eyniliyinin hallüsinativ canlandırılmasına yönəlirlər. Biz əvvəllər empirik olaraq təsvir edilən yanlış proseslərin yalnız sıxışdırma vəziyyətində olan düşüncələrlə baş verdiyini aşkar etmişik. İndi biz əlaqənin daha bir hissəsini dərk edirik. Bu yanlış proseslər psixi aparatda ilkin olanlardır; onlar təsəvvürlərin şüuröncəsi yüklənməsi tərəfindən tərk edildiyi, öz hallarına buraxıldığı və şüursuzdan gələn, boşalmağa can atan, ləngiməmiş enerji ilə doldura bildiyi hər yerdə ortaya çıxırlar. Bu yanlış adlandırılan proseslərin normal düşüncənin həqiqi saxtalaşdırılması, yəni düşüncə səhvləri olmadığını, əksinə, psixi aparatın ləngimədən azad edilmiş iş üsulları olduğunu dəstəkləyən bəzi digər müşahidələr də əlavə olunur. Beləliklə, görürük ki, şüuröncəsi oyanmanın hərəkətə keçidi eyni proseslərə əsaslanır və şüuröncəsi təsəvvürlərin sözlərlə əlaqələndirilməsi diqqətsizliyə aid edilən eyni yerini dəyişmələri və qarışmaları asanlıqla göstərir. Nəhayət, bu ilkin axın üsullarının maneə törədilməsi zamanı zəruri olan iş artımının sübutu, bu düşüncə axın üsullarını şüura nüfuz etdirdikdə komik effekt, yəni gülüşlə boşaldılan bir artıq əldə etdiyimiz faktından irəli gələ bilər.

Psixonevrozlar nəzəriyyəsi, yalnız uşaqlıqdan gələn cinsi istək təhriklərinin uşaqlıq inkişaf dövründə sıxışdırma (emosional çevrilmə) təcrübəsinə məruz qaldığını, sonrakı inkişaf dövrlərində isə ya ilkin biseksuallıqdan formalaşan cinsi konstitusiyaya, ya da cinsi həyatın əlverişsiz təsirlərinə görə yenilənməyə qabiliyyətli olduğunu və beləliklə, bütün psixonevroz simptom yaranması üçün həvəs qüvvələrini təmin etdiyini mütləq əminliklə iddia edir. Sıxışdırma nəzəriyyəsində hələ də mövcud olan boşluqlar yalnız bu cinsi qüvvələrin daxil edilməsi ilə doldurula bilər. Cinsi və uşaqlıq tələbinin yuxu nəzəriyyəsi üçün də irəli sürülüb-sürülməyəcəyini açıq buraxıram; yuxu istəyinin hər dəfə şüursuzdan gəldiyi fərziyyəsi ilə artıq isbat oluna bilən həddi aşdığım üçün, bu hissəni tamamlanmamış buraxıram. Həmçinin, yuxu yaranması və histerik simptom yaranması zamanı psixi qüvvələrin oyununda fərqin nədən ibarət olduğunu daha da araşdırmaq istəmirəm; müqayisə edilən tərəflərdən birinin daha dəqiq məlumatına malik deyilik. Lakin mən başqa bir məqama dəyər verirəm və etiraf edirəm ki, iki psixi sistem, onların iş üsulları və sıxışdırma haqqında bütün bu müzakirələri yalnız bu məqam üçün bura daxil etmişəm. İndi söhbət gedən psixoloji münasibətləri təqribən düzgün, yoxsa bu qədər çətin məsələlərdə asanlıqla mümkün olduğu kimi, əyri və boşluqlu başa düşdüyümdən asılı deyil. Psixi senzuranın, yuxu məzmununun düzgün və qeyri-adi işlənməsinin yozumu necə dəyişirsə dəyişsin, yuxu yaranması zamanı belə proseslərin effektiv olduğu və onların histerik simptom yaranması zamanı aşkar edilən proseslərlə əsasən ən böyük analogiyaya malik olduğu faktı etibarlı qalır. Yuxu isə patoloji hadisə deyil; o, psixi tarazlığın pozulmasını tələb etmir; o, iş qabiliyyətinin zəifləməsinə səbəb olmur. Mənim yuxularımın və nevrozlu xəstələrimin yuxularının sağlam insanların yuxuları haqqında nəticə çıxarmağa imkan vermədiyi haqqında etiraz, yəqin ki, diqqətə alınmadan rədd edilməlidir. Beləliklə, hadisələrdən onların həvəs qüvvələri haqqında nəticə çıxarsaq, nevrozun istifadə etdiyi psixi mexanizmin, ruhi həyatı bürüyən xəstəlik pozğunluğu ilə yaradılmadığını, əksinə, ruhi aparatın normal quruluşunda hazır olduğunu görürük. İki psixi sistem, onların arasındakı keçid senzurası, bir fəaliyyətin digəri tərəfindən dayandırılması və üstələnməsi, hər ikisinin şüurla əlaqələri — və ya vəziyyətin həqiqi təbiətini daha düzgün şərh edən nə varsa; — bunların hamısı bizim ruhi alətimizin normal quruluşuna aiddir və yuxu bizə onun strukturunu öyrənməyə aparan yollardan birini göstərir. Əgər tamamilə təsdiqlənmiş bilik artımının minimumu ilə kifayətlənmək istəyiriksə, deyərik ki, yuxu bizə boğulmuş olanın normal insanda da davam etdiyini və psixi fəaliyyətə qadir olduğunu sübut edir. Yuxunun özü bu boğulmuşun ifadələrindən biridir; nəzəriyyəyə görə, o, bütün hallarda belədir, əlçatan təcrübəyə görə isə ən azı, yuxu həyatının diqqət çəkən xüsusiyyətlərini ən aydın şəkildə nümayiş etdirən çox sayda halda belədir. Oyanıq həyatında ziddiyyətlərin əks tərəfdən həll edilməsi ilə ifadədən məhrum edilmiş və daxili qavrayışdan kəsilmiş olan ruhi cəhətdən boğulmuş olan, gecə həyatında və kompromis formalaşmalarının hökmranlığı altında şüura nüfuz etmək üçün vasitələr və yollar tapır.²¹¹

Əgər tanrıları razı sala bilmirəmsə, yeraltı dünyanı hərəkətə gətirəcəyəm.

Yuxuların yozumu isə ruhi həyatda şüursuzu tanımağa aparan kral yoludur. Yuxunun təhlilini izləyərək, bu ən möcüzəli və ən sirli alətin tərkibinə bir qədər də olsa nüfuz edirik, həqiqətən, çox kiçik bir hissəyə, lakin bu, digər — patoloji adlandırılan — formalaşmalardan istifadə edərək onun təhlilində daha irəli getmək üçün başlanğıc qoyur. Çünki xəstəlik — ən azı düzgün şəkildə funksional adlandırılan xəstəlik — bu aparatın dağıdılmasını, onun daxilində yeni bölünmələrin yaradılmasını tələb etmir; o, normal funksiya zamanında çoxlu təsirləri örtülmüş olan qüvvə oyununun komponentlərinin güclənməsi və zəifləməsi ilə dinamik olaraq izah edilməlidir. Başqa bir yerdə göstərilə bilər ki, aparatın iki instansiyadan ibarət olması, tək bir instansiyanın mümkün olmadığı normal fəaliyyətin də incələşməsinə imkan verir.

ŞÜURSUZ VƏ ŞÜUR — REALLIQ

Daha diqqətlə baxsaq, aparatın motor ucuna yaxın iki sistemin mövcudluğu deyil, əksinə, əvvəlki fəsillərin psixoloji müzakirələri ilə bizə irəli sürülən oyanmanın iki növü və ya axın tərzləri nəzərə alınmalıdır. Bizim üçün fərqi yoxdur; çünki köməkçi təsəvvürlərimizi tərk etməyə həmişə hazır olmalıyıq, əgər onları əvəz etməyə qadir olduğumuza inanırıqsaq. naməlum reallığa daha yaxın olan başqa bir şeyi əvəz etmək. Gəlin indi, iki sistemi psixi aparat daxilində iki lokalitet kimi ən yaxın və ən sadə mənada nəzərdə tutduğumuz müddətcə yanlış formada yarana bilən bəzi anlayışları düzəltməyə çalışaq; bu anlayışlar 'sıxışdırma' və 'nüfuz etmə' ifadələrində öz əksini tapmışdır. Beləliklə, əgər biz deyirik ki, şüursuz fikir şüuröncəsia tərcümə olunmaq və sonra şüura nüfuz etmək üçün can atır, bu o demək deyil ki, yeni bir yerdə yerləşən ikinci bir fikir, orijinalı ilə yanaşı mövcud olan bir nüsxə kimi formalaşmalıdır; həmçinin şüura nüfuz etmə anlayışından yer dəyişikliyi ideyasını diqqətlə kənarlaşdırmalıyıq. Əgər biz deyirik ki, şüuröncəsida olan bir fikir sıxışdırılır və sonra şüursuz tərəfindən qəbul edilir, bu halda ərazi uğrunda mübarizə təsəvvür dairəsindən götürülmüş bu obrazlar, həqiqətən də bir psixi lokalitetdə bir tərtibatın ləğv edildiyini və digər lokalitetdə yeni bir tərtibatla əvəz olunduğunu qəbul etməyə bizi təşviq edə bilər. Bu oxşatmaların əvəzinə, real vəziyyətə daha yaxşı uyğun gələn bir şeyi qoyuruq: enerji yüklənməsinin müəyyən bir tərtibata köçürülməsi və ya ondan geri çəkilinməsi, nəticədə psixi quruluşun bir instansiyanın hakimiyyəti altına düşməsi və ya ondan çıxması. Burada yenidən topografik təsəvvür üsulunu dinamik üsulla əvəz edirik; hərəkətli olan psixi quruluşun özü deyil, onun innervasiyasıdır.²¹²

Buna baxmayaraq, iki sistemin aydın təsəvvürünü inkişaf etdirməyi məqsədəuyğun və haqlı hesab edirəm. Bu təsvir üsulunun sui-istifadəsinin qarşısını alırıq, əgər xatırlasaq ki, təsəvvürlər, fikirlər və psixi quruluşlar ümumiyyətlə sinir sisteminin orqanik elementlərində lokalizə edilə bilməz, əksinə, demək olar ki, ONLARIN ARASINDA, müqavimətlər və yolların onlara uyğun korrelatı təşkil etdiyi yerdə. Daxili qavrayışımızın predmeti ola bilən hər şey, teleskopta işıq şüalarının gedişi ilə verilən təsvir kimi virtualdır. Lakin özləri heç nə psixi olmayan və heç vaxt psixi qavrayışımıza əlçatan olmayan sistemləri, təsviri yaradan teleskop linzaları kimi qəbul etməyə haqqımız var. Bu oxşatmanın davamında, iki sistem arasındakı senzura yeni mühitə keçid zamanı şüaların sınmasına uyğun gələrdi.²¹³

Biz indiyə qədər psixologiyanı öz başımıza idarə etmişik; müasir psixologiyanı idarə edən təlim görüşlərinə nəzər salmaq və onların bizim qəbul etdiyimiz postulatlarla münasibətini yoxlamaq vaxtı gəlib çatmışdır. Lippsin qüdrətli sözlərinə görə, psixologiyada şüursuzluq məsələsi psixoloji məsələdən çox, psixologiyanın özünün məsələsidir. Psixologiya bu məsələni 'Psixi' olanın məhz 'Şüurlu' olduğu və 'şüursuz psixi proseslər'in bariz ziddiyyət olduğu sözlərlə izah edərək həll etdiyi müddətcə, həkimin qeyri-adi ruhi hallar üzərində apardığı müşahidələrin psixoloji cəhətdən qiymətləndirilməsi mümkün deyildi. Həkim və filosof yalnız o vaxt qarşılaşır ki, hər ikisi şüursuz psixi proseslərin 'müəyyən bir fakt üçün məqsədəuyğun və tam haqlı ifadə olduğunu' qəbul etsin. Həkim 'şüur psixinin əvəzolunmaz xarakteridir' iddiasını çiyin çəkərək rədd etməyə başqa cür edə bilməz və əgər filosofların ifadələrinə hörməti hələ kifayət qədər güclüdürsə, onların eyni predmeti işləmədiyi və eyni elmi aparmadığı fikrinə gələ bilər. Çünki nevroz xəstəsinin ruhi həyatının yalnız bir mənalı müşahidəsi, yalnız bir yuxu təhlili ona sarsılmaz inamı aşılamalıdır ki, psixi proseslər adını verməkdən imtina edilə bilməyən ən mürəkkəb və ən düzgün düşünmə prosesləri şəxsin şüurunu oyatmadan baş verə bilər. Şübhəsiz ki, həkim bu şüursuz proseslər haqqında, onlar şüur üzərində məlumat və ya müşahidəyə imkan verən təsir göstərməyincə xəbər ala bilməz. Lakin bu şüur effekti, şüursuz prosesdən tamamilə fərqli psixi xarakter daşıya bilər, nəticədə daxili qavrayış birini digərinin əvəzi kimi tanıya bilməz. Həkim, şüur effektindən şüursuz psixi prosesə nəticə çıxarma yolu ilə irəliləmək haqqını qorumalıdır; bu yolla o öyrənir ki, şüur effekti şüursuz prosesin yalnız uzaq psixi təsiridir və sonuncu özü kimi şüurlu olmamışdır, həmçinin o, şüura heç bir şəkildə büruzə vermədən mövcud olmuş və təsir etmişdir.²¹⁴

Şüur xüsusiyyətinin həddindən artıq yüksəldilməsindən geri dönüş, psixi proseslərin gedişatına düzgün baxış üçün zəruri bir ön şərtə çevrilir. Lippsin ifadəsinə görə, şüursuzluq psixi həyatın ümumi əsası kimi qəbul edilməlidir. Şüursuzluq, şüurlu olanın kiçik dairəsini özündə əhatə edən böyük dairədir; hər şüurlu olanın şüursuz bir mərhələsi var, halbuki şüursuzluq bu mərhələdə qala bilər və yenə də tam bir psixi nailiyyətin dəyərini iddia edə bilər. Şüursuzluq, əsl real psixi varlıqdır, daxili təbiətinə görə xarici dünyanın reallığı qədər bizə məlum deyil və şüur həyatının məlumatları ilə bizə, xarici dünyanın hiss orqanlarımızın məlumatları vasitəsilə verildiyi kimi, eyni dərəcədə qeyri-kamil şəkildə verilir.²¹⁵

Əgər şüur həyatı və yuxu həyatı arasındakı köhnə qarşıdurma, şüursuz psixi varlığa layiq olduğu mövqeyi verməklə dəyərdən salınıbsa, əvvəlki müəllifləri hələ də məşğul edən bir sıra yuxu problemləri aradan qalxır. Yuxuda icra olunduğuna təəccübləndiyimiz bir çox nailiyyətlər artıq yuxuya aid edilmir, əksinə, gündüz də işləyən şüursuz düşünməyə aid edilir. Əgər yuxu, Şernerə görə, bədənin simvolik təsviri ilə oynamağa bənzəyirsə, bilirik ki, bu, ehtimal ki, cinsi təhriklərə tabe olan və yalnız yuxuda deyil, histerik fobiyalarda və digər simptomlarda da ifadə olunan bəzi şüursuz fantaziyaların nailiyyətidir. Əgər yuxu gündüzün işlərini davam etdirir və həll edir, hətta dəyərli fikirləri işıq çıxarırsa, biz yalnız yuxu örtüyünü yuxu işlənməsinin nailiyyəti və ruhun dərinliklərindəki qaranlıq qüvvələrin kömək nişanı kimi çıxmalıyıq (Tartininin Yuxu Sonatasında şeytanı nəzərdə tutun). İntellektual nailiyyətin özü, gündüz belə nailiyyətləri icra edən eyni ruh qüvvələrinə aiddir. Biz çox güman ki, intellektual və bədii istehsalın şüurlu xarakterini həddindən artıq yüksəltməyə meylliyik. Göte və Helmholts kimi ən məhsuldar insanların məlumatlarından öyrənirik ki, yaradıcılıqlarının əsas və yeni hissəsi onlara ilhamla verilmiş və demək olar ki, hazır şəkildə qavranılmasına gəlmişdir. Digər hallarda şüurlu fəaliyyətin köməkçiliyi, bütün zehni qüvvələrin sərf edildiyi yerlərdə heç bir təəccüb doğurmur. Amma şüurlu fəaliyyətin çox sui-istifadə edilən imtiyazı, harada iştirak edirsə, digər hamısını bizdən gizlədə bilməsidir.

Yuxuların tarixi əhəmiyyətini xüsusi bir mövzu kimi qaldırmaq əməyə dəyməz. Bir qəbilə başçısı, nəticəsi tarixi dəyişdirən cəsarətli bir təşəbbüsə yuxu ilə təşviq edildiyi zaman, yeni bir problem yalnız yuxunu digər daha tanış ruh qüvvələrinə qarşı xarici bir qüvvə kimi təqdim etdiyimiz müddətcə ortaya çıxır; yuxunu, gündüz üzərində müqavimət olan və gecə dərinliklərdəki oyanma mənbələrindən güc ala bilən təhriklərin ifadə forması kimi nəzərdən keçirdiyimiz zaman artıq ortaya çıxmır! Amma qədim xalqların yuxuya göstərdiyi hörmət, insan ruhundakı idarə olunmaz və məhv olunmaz, yuxu istəyini verən və bizdə şüursuzluğumuzda yenidən tapdığımız şeytani olan qarşısında düzgün psixoloji duyğuya əsaslanan bir ehtiramdır.

Mən qəsdən deyirəm ki, bizim şüursuzluğumuzda, çünki belə adlandırdığımız şey, filosofların şüursuzluğu ilə, həmçinin Lippsin şüursuzluğu ilə də üst-üstə düşmür. Orada o, yalnız şüurlu olanla ziddiyyəti bildirməlidir; şüurlu proseslərdən başqa şüursuz psixi proseslərin də olması, şiddətlə mübahisə edilən və qətiyyətlə müdafiə olunan bir bilikdir. Lippsdə biz daha geniş bir hökmü eşidirik: bütün psixi varlıq şüursuz olaraq mövcuddur, bəziləri sonra şüurlu olaraq da mövcuddur. Amma bu hökmün sübutu üçün yuxu və histerik simptom formalaşması fenomenlərini gətirməmişik; normal gündəlik həyatın müşahidəsi tək başına onu hər hansı bir şübhədən uzaq şəkildə təsdiqləmək üçün kifayətdir. Psixopatoloji formalaşmaların və onların ilk həlqəsi olan yuxuların təhlilinin bizə öyrətdiyi yeni şey, şüursuzluğun — yəni psixi varlığın — iki ayrı sistem funksiyası kimi mövcud olması və normal ruh həyatında belə mövcud olmasıdır. Beləliklə, iki növ şüursuzluq var ki, biz bunu psixoloqlarda hələlik ayrı-ayrılıqda tapa bilmirik. Hər ikisi psixologiya mənasında şüursuzdur; lakin bizim terminologiyamızda Ubw adlandırdığımız birincisi, həm də şüur üçün qeyri-mümkündür, bizim Vbw adlandırdığımız ikincisi isə ona görə belə adlandırılır ki, onun oyanmaları, müəyyən qaydalara riayət edilməsi, bəlkə də yeni bir senzuranın aşılması şərti ilə, lakin Ubw sistemini nəzərə almadan şüura çıxa bilər. Oyanmaların şüura çıxmaq üçün dəyişməz bir ardıcıllıq, yəni senzura dəyişiklikləri ilə bizə açıqlanan bir instansiyalar zənciri keçməli olduğu faktı, bizə məkanlıqdan bir timsal qurmaq üçün xidmət etdi. Biz iki sistem arasındakı və şüurla olan əlaqələri təsvir edərkən, Vbw sisteminin Ubw sistemi ilə şüur arasında bir qalxan kimi dayandığını dedik. Vbw sistemi yalnız şüura girişi bağlamır, həm də iradi hərəkətliliyə girişi idarə edir və diqqət kimi bizə tanış olan bir hissəsi olan mobil yüklənmə enerjisinin göndərilməsi üzərində nəzarət edir!²¹⁶

Psixonevrozların müasir ədəbiyyatında çox populyarlaşan şüurüstü və şüuraltı fərqləndirməsindən də uzaq durmalıyıq, çünki məhz bu fərqləndirmə psixi olanla şüurlu olanın eyniləşdirilməsini vurğulayır.

Bizim təsvirimizdə bir vaxtlar bütün gücə malik olan, hər şeyi örtən şüura hansı rol qalır? Psixi keyfiyyətlərin qavranılması üçün bir hissi orqan rolundan başqa heç bir rol. Bizim sxematik təşəbbüsümüzün əsas fikrinə görə, şüur qavranmasını yalnız xüsusi bir sistemin öz məhsulu kimi qəbul edə bilərik; bu sistem üçün Bw qısaltması tövsiyə olunur. Bu sistemi, W qavranma sistemləri ilə mexaniki xüsusiyyətlərinə görə oxşar təsəvvür edirik, yəni keyfiyyətlərlə qıcıqlana bilən və dəyişikliklərin izini saxlamaq qabiliyyətindən məhrum, deməli, yaddaşı olmayan bir sistem kimi. Psixi aparat, hissi orqanı ilə xarici dünyaya yönəlmiş W-sistemləri ilə təchiz olunmuş psixi aparat, Bw-nin hissi orqanı üçün özü xarici dünyadır; onun teleoloji əsaslandırması bu münasibətdə dayanır. Aparatın quruluşuna hökm edən instansiyalar zənciri prinsipi, burada bizə yenidən rast gəlir. Oyanma materialı Bw hissi orqanına iki tərəfdən axır: keyfiyyətlərlə şərtlənmiş oyanmanın şüurlu hissiyyata çevrilməzdən əvvəl ehtimal ki, yeni bir emaldan keçdiyi W sistemindən və aparatın öz daxili hissəsindən, kəmiyyət prosesləri müəyyən dəyişikliklərə çatdıqda həzz və xoşagəlməzlik keyfiyyətlər silsiləsi kimi qavranılır.²¹⁷

Düzgün və yüksək mürəkkəb düşüncə quruculuğunun şüurun iştirakı olmadan da mümkün olduğunu dərk edən filosoflar, sonra şüura bir funksiya təyin etməyi çətinlik kimi uydurmuşdular; onlara şüur tamamlanmış psixi prosesin artıq bir əks olunması kimi görünürdü. Bw sistemimizin qavranma sistemləri ilə analogiyası bizi bu çətinlikdən qurtarır. Görürük ki, hissi orqanlarımız vasitəsilə qavranma, gələn hissi oyanmanın yayıldığı yollara diqqət yüklənməsini yönəltməyə səbəb olur; W sisteminin keyfiyyət oyanması psixi aparatdakı mobil kəmiyyət üçün onun axınının tənzimləyicisi kimi xidmət edir. Eyni funksiyanı Bw sisteminin üstündə yerləşən hissi orqanı üçün də iddia edə bilərik. Yeni keyfiyyətləri qavrayaraq, o, mobil yüklənmə kəmiyyətlərinin idarə edilməsi və məqsədəuyğun paylanması üçün yeni bir töhfə verir. Həzz və xoşagəlməzlik qavranması vasitəsilə, əks halda şüursuz və kəmiyyət dəyişiklikləri ilə işləyən psixi aparat daxilindəki yüklənmələrin gedişinə təsir edir. Ehtimal ki, xoşagəlməzlik prinsipi yüklənmə dəyişikliklərini əvvəlcə avtomatik tənzimləyir; lakin çox mümkündür ki, bu keyfiyyətlərin şüuru, birincisinə qarşı çıxa bilən və onu acı ayrılması ilə əlaqəli olan şeyləri belə yüklənmə və emal altına almaq vəziyyətinə gətirərək aparatın qabiliyyətini təkmilləşdirən ikinci və daha incə bir tənzimləmə əlavə edir. Nevroz psixologiyasından öyrənilir ki, hissi orqanların keyfiyyət oyanması vasitəsilə edilən bu tənzimləmələrə aparatın funksional fəaliyyətində böyük rol verilir. Birincili xoşagəlməzlik prinsipinin avtomatik hökmranlığı və bununla bağlı qabiliyyətin məhdudlaşdırılması, özləri də avtomatizmlər olan həssas tənzimləmələr tərəfindən qırılır. Öyrənilir ki, əvvəlcə məqsədəuyğun olan, lakin nəticədə ləngimə və ruhi nəzarətdən zərərli imtinaya gətirib çıxaran sıxışdırma, xatirələr üzərində qavranmalar üzərindən daha asan həyata keçirilir, çünki birincilərdə psixi hissi orqanların oyanması ilə yüklənmə artımı baş verə bilməz. Uzaqlaşdırılmalı olan bir fikir, bir tərəfdən sıxışdırmağa məğlub olduğu üçün şüurə çatmırsa, digər tərəfdən, başqa səbəblərdən şüur qavranışından yayındırıldığına görə yalnız sıxışdırıla bilər. Bunlar, həyata keçirilmiş sıxışdırmaları geri qaytarmaq üçün terapiyanın istifadə etdiyi işarələrdir.

Şüur hissi orqanının tənzimləyici təsiri ilə hərəkətli miqdar üzərində qurulan həddindən artıq yüklənmənin dəyəri, məqsədyönlü əlaqə daxilində, insanın heyvanlardan üstün olan imtiyazını təşkil edən yeni bir keyfiyyət silsiləsinin və beləliklə, yeni bir tənzimləmənin yaradılmasından daha yaxşı heç nə ilə göstərilə bilməz. Düşünmə prosesləri, əslində, onlara müşayiət edən həzz və xoşagəlməzlik qıcıqlarından başqa keyfiyyətsizdirlər; bu qıcıqlar düşünməyə mümkün maneə kimi nəzarət altında saxlanılmalıdır. Onlara keyfiyyət vermək üçün, insanlarda sözlə bağlı xatirələrlə assosiasiya olunurlar; bu xatirələrin keyfiyyət qalıqları, şüurun diqqətini özünə cəlb etmək və şüurdan düşünməyə yeni hərəkətli bir yüklənmə yönəltmək üçün kifayətdir.

Şüur problemlərinin bütün müxtəlifliyi yalnız histerik düşünmə proseslərinin təhlili zamanı nəzərə çarpır. Onda belə bir təəssürat yaranır ki, şüuröncəsindən şüur yüklənməsinə keçid də, şüursuz (Ubw) və şüuröncəsi (Vbw) arasındakı senzura bənzər bir senzura ilə bağlıdır. Bu senzura da yalnız müəyyən bir miqdar həddində başlayır, nəticədə az intensiv olan fikir formalaşmaları ondan yayınır. Şüurdan uzaqlaşdırılmanın və məhdudiyyətlərlə şüura nüfuz etmənin bütün mümkün halları psixonevroz hadisələri çərçivəsində birləşir; hamısı senzura və şüur arasındakı dərin və iki tərəfli əlaqəyə işarə edir. Bu cür iki hadisənin təsviri ilə bu psixoloji müzakirələri bitirmək istəyirəm.

Keçən il bir konsultasiya məni ağıllı və sərbəst baxışlı bir qıza apardı. Onun görünüşü təəccüblüdür; qadın geyimi adətən son qırışına qədər canlı olsa da, o, bir corabı sarkıtmış və köynəyinin iki düyməsini açıq saxlamışdır. O, bir ayağında ağrıdan şikayət edir və çağırılmadan bir baldırını açır. Lakin onun əsas şikayəti sözlərlə belədir: Bədənində, içəridə hərəkət edən və onu başdan ayağa silkələyən daxilində bir şeyin ilişib qaldığı hissi var. Bəzən bu zaman bütün bədəni qəribə şəkildə bərkir. Yanımda olan həmkarım mənə baxır; o, şikayəti yanlış başa düşülməmiş hesab edir. Hər ikimizə qəribə görünür ki, xəstənin anası bu zaman heç nə düşünmür; o, uşağının təsvir etdiyi vəziyyətdə dəfələrlə olmuş olmalıdır. Qızın özü danışığının əhəmiyyəti haqqında heç bir təxmini yoxdur, əks halda onu dilinə almazdı. Burada senzura elə zəiflədilmişdir ki, əks halda şüuröncəsində qalan bir fantaziya, şikayət maskası altında zərərsiz şəkildə şüura buraxılır.

Başqa bir nümunə: Tic convulsif, histerik qusma, baş ağrısı və s. əziyyət çəkən on dörd yaşlı bir oğlanla psixoanalitik müalicəyə başlayıram, ona gözlərini yumduqdan sonra mənə bildirməli olduğu şəkillər və ya fikirlər görəcəyinə əminlik verirəm. O, şəkillərlə cavab verir. Mənə gəlməzdən əvvəlki son təəssürat, onun yaddaşında vizual olaraq canlanır. O, əmisi ilə taxta oyun oynamışdı və indi taxtanı qarşısında görür. O, əlverişli və ya əlverişsiz olan müxtəlif mövqeləri, edilməməli olan hərəkətləri müzakirə edir. Sonra taxta üzərində bir xəncər görür; bu, atasının sahib olduğu, lakin fantaziyasının taxta üzərinə köçürdüyü bir əşyadır. Sonra taxtada bir oraq dayanır, sonra bir çəngə əlavə olunur və indi uzaqda, doğma yurdun qarşısında otu çəngə ilə biçən yaşlı bir kəndlinin təsviri ortaya çıxır. Bir neçə gündən sonra bu təsvirlər zəncirinin mənasını başa düşdüm. Xoşagəlməz ailə münasibətləri oğlanı həyəcanlandırmışdı. Sərt, qəzəbli və anası ilə düşmənçilik edən, tərbiyə vasitəsi təhdidlər olan ata; yumşaq və mehriban anadan boşanma; atanın bir gün gənc bir qadını yeni ana kimi evə gətirməsi ilə yenidən evlənməsi. Bundan sonrakı ilk günlərdə on dörd yaşlı oğlanın xəstəliyi üzə çıxdı. Bu, həmin təsvirləri başa düşülən işarələrə çevirən, ataya qarşı boğulmuş qəzəbdir. Mifologiyadan bir xatirə materialı təmin etmişdir. Oraq, Zevsin atasını hadım etmək üçün istifadə etdiyi oraqdır; dərz və kəndli təsviri isə uşaqlarını yeyən, güclü qoca Kronosu və Zevsin ona qarşı uşaqcasına olmayan qisasını təsvir edir. Atanın evlənməsi, uşağın daha əvvəl cinsiyyət orqanları ilə oynadığı üçün ondan eşitdiyi ittihamları və təhdidləri geri qaytarmaq üçün bir fürsət idi (taxta oyunu; qadağan olunmuş hərəkətlər; öldürmək üçün istifadə edilən xəncər). Burada uzun müddət sıxışdırılmış xatirələr və onların şüursuz qalmış törəmələri, onlara açılan dolambaclı yolla, görünüşdə mənasız təsvirlər kimi şüura sızır.

Beləliklə, yuxu ilə məşğul olmanın nəzəri dəyərini psixoloji biliyə töhfələrdə və psixonevrozların başa düşülməsinə hazırlıqda axtarırdım. Psixonevrozların öz-özlüyə müalicə oluna bilən formalarına bugünkü bilik səviyyəmiz uğurlu terapevtik təsir göstərməyə imkan verirsə, ruhi aparatın quruluşu və funksiyaları ilə dərindən tanışlığın hansı əhəmiyyətə yüksələ biləcəyini kim təxmin edə bilər? Bu məşğuliyyətin ruhi biliyə, fərdlərin gizli xarakter xüsusiyyətlərinin üzə çıxarılmasına olan praktik dəyəri nədir, deyə soruşuram? Yuxunun üzə çıxardığı şüursuz təhriklərin ruhi həyatda real qüvvələr dəyəri yoxdurmu? Boğulmuş istəklərin, 'yuxular yaratdığı' kimi, bir gün başqa şeylər də yarada biləcəyi ehtimalı nəzərə alınanda, onların etik əhəmiyyəti az hesab edilməlidirmi?

Bu suallara cavab verməyə özümü haqlı saymıram. Fikirlərim yuxu məsələsinin bu tərəfini daha da inkişaf etdirmədi. Məncə, imperatoru öldürdüyünü yuxuda gördüyü üçün bir təbəəsini edam etdirən Roma imperatoru haqsız idi. O, əvvəlcə bu yuxunun nə məna daşıdığını öyrənməli idi; çox güman ki, o, açıq şəkildə ortaya qoyduğu şey eyni deyildi. Hətta fərqli bir yuxu bu dövlət xəyanəti mənasına malik olsaydı belə, Platonun 'Ərdəmli adam, pis adamın həyatda etdiyi şeyi yuxuda görməklə kifayətlənir' sözünü xatırlamaq yerində olardı. Beləliklə, məncə, ən yaxşısı 'yuxuları sərbəst buraxmaqdır. Şüursuz istəklərə reallıq tanınıb-tanınmayacağını deyə bilmərəm. Təbii ki, keçid və aralıq fikirlərə bu tanınmamalıdır. Şüursuz istəkləri son və ən həqiqi ifadələri ilə qarşımızda tutduqda, psixi reallığın maddi reallıqla qarışdırılmaması lazım olan xüsusi bir mövcudluq forması olduğunu söyləməliyik. Onda, insanların yuxularının amoralığına görə məsuliyyət daşımağı rədd etmələri əsassız görünür. Psixi aparatın funksionallaşdırılmasına qiymət verməklə və şüurlu ilə şüursuz arasındakı əlaqəni dərk etməklə, yuxu və fantaziya həyatımızın etik baxımdan qəbul edilməzliyi adətən aradan qalxır. "Yuxunun bizə indiki vaxtla (reallıqla) bağlı olan münasibətləri açıqladığı şeyi, sonra şüurda da axtarmalıyıq və analiz böyüdücü şüşəsi altında gördüyümüz canavarı, sonra infuziya canlısı kimi tapanda təəccüblənməməliyik." (H. Saks.)

İnsanın xarakterini qiymətləndirməyin praktik ehtiyacı üçün adətən hərəkət və şüurlu ifadə olunan niyyət kifayətdir. Hər şeydən əvvəl hərəkət birinci dərəcəli yerə qoyulmağa layiqdir, çünki şüura nüfuz etmiş çoxlu impuls, hələ də psixi həyatın real qüvvələri tərəfindən hərəkətə çevrilməzdən əvvəl ləğv edilir; hətta, onlar tez-tez yollarında heç bir psixi maneə ilə qarşılaşmırlar, çünki şüursuzluq onların başqa yolla qarşısının alınacağına əmindir. Fəzilətlərimizin qürurla yüksəldiyi, çoxlu qazılmış torpağı tanımaq hər halda öyrədici qalır. İnsan xarakterinin bütün istiqamətlərdə dinamik hərəkət edən mürəkkəbliyi, bizim köhnəlmiş əxlaq nəzəriyyəsinin istədiyi kimi, sadə bir alternativlə həll edilməyə çox nadir hallarda tabe olur.

Gələcəyi bilmək üçün yuxunun dəyəri nədir? Bunun haqqında təbii ki, düşünmək olmaz. Onun əvəzinə keçmişi bilmək üçün istifadə etmək istərdik. Çünki yuxu hər mənada keçmişdən qaynaqlanır. Həqiqətən, yuxunun bizə gələcəyi göstərdiyi haqqındakı köhnə inanc da həqiqət məzmunundan tamamilə məhrum deyil. Yuxu bizə bir istəyi yerinə yetirilmiş kimi təqdim etdikdə, bizə həqiqətən gələcəyə aparır; lakin yuxu görən tərəfindən indiki kimi qəbul edilən bu gələcək, məhv edilməz istək tərəfindən həmin keçmişin bənzərinə çevrilmişdir.