8-ci fəsil. Sektalar: Günahkarlıq mütləq nəzarətin mexanizmi kimi

«Heç kim özünü azad sanıb, əslində azad olmayan insan qədər kölə deyil.» — Yohan Volfqanq fon Höte

GİRİŞ: ÜÇ FACİƏ, BİR MƏNTİQ

Tarixdə elə hadisələr olub ki, cəmiyyəti nəhəng dağıntılarla deyil, insanların fəlakətə necə dərindən cəlb olunması ilə sarsıdıb. Təsir psixologiyasının tədqiqində üç belə hal xüsusi yer tutur.

1995-ci il, Tokio. Aralarında alim və həkimlərin də olduğu bir qrup təhsilli insan metroda hücum törədir. Onlar dünyanı qaçılmaz axır zamandan xilas etdiklərinə inanırlar.

1978-ci il, Qayana. Liderin «inqilabi intihar» adlandırdığı kütləvi ölüm nəticəsində 900-dən çox insanın həyatını itirdiyi qəsəbə.

1997-ci il, Kaliforniya. Otuz doqquz nəfər ruhlarını növbəti mərhələyə keçmək üçün azad etdiklərinə inanaraq eyni anda həyatla vidalaşır.

Müxtəlif ölkələr, fərqli onilliklər, ayrı-ayrı ideologiyalar. Lakin bütün bu hadisələrin təməlində eyni psixoloji mexanizm dayanır: şəxsiyyət üzərində mütləq nəzarət vasitəsi kimi sistemli şəkildə aşılanan günahkarlıq hissi.

Bu fəsildə günahkarlığa mədəni irs və ya siyasi silah kimi deyil, təcrid şəraitində ayrı-ayrı insanları idarə etmək texnologiyası kimi baxacağıq. Dinin və siyasətin əsrlər boyu cilaladığı bu mexanizmin bir insanın həyatında necə işlədiyini görəcəyik. Həm də şahid olacağıq ki, o, böyük sistemlərdə olduğundan heç də az, bəzən isə daha dağıdıcı təsir göstərir.

Bu təhlilin məqsədi sensasiya yox, anlayışdır. Özünüzü qorumaq üçün tələnin necə işlədiyini bilməlisiniz.

8.1 DESTRUKTİV QRUPUN PATOLOJİ STRUKTURU

Konkret hallara keçməzdən əvvəl dağıdıcı qrupun ümumi psixoloji çərçivəsini təsvir etmək lazımdır. Psixiatr Robert Lifton «ideoloji totalizm» konsepsiyasında tam nəzarət mühitinin meyarlarını müəyyən edib. Bu meyarlar arasında günahkarlıq mexanizmi ilə bilavasitə bağlı olan üç element xüsusi yer tutur. Həmin elementlər liderin hakimiyyətinin söykəndiyi «üçayaqlı taxt»ı təşkil edir.

Təmizlik tələbi. Dünya mütləq təmiz (qrup, lider, doktrina) və mütləq murdar (xarici aləmdəki hər şey) olmaqla ikiyə bölünür. İstənilən şübhə, xarici dünya ilə hər hansı təmas və ya «yanlış» istək dərhal təmizlənməni zəruri edən murdarlıq sayılır. Mütləq təmizliyə nail olmaq qeyri-mümkün olduğundan insan daim günahkarlıq hissi içində yaşayır. Bu gün «təmiz» olsa da, sabah ləkələnə bilər. Beləcə, günahkarlıq dəyişməz bir reallığa çevrilir.

Etiraf kultu. Qrupun, yaxud liderin qarşısında davamlı şəkildə içini açmaq məcburidir. İnsan təkcə əməllərini deyil, düşüncələrini, şübhələrini, gizli istəklərini də etiraf etməlidir. Bunun ikili təsiri var: qrup həmin adam haqqındakı bütün məlumatlara tam nəzarət əldə edir, adamın özü isə psixoloji cəhətdən çılpaq və həssas vəziyyətə düşür. Etiraf tövbə aktı olmaqdan çıxıb, günahı idarəetmə vasitəsinə çevrilir.

Mistik manipulyasiya. Lider və ya qrup özünə xüsusi mənəvi səlahiyyətlər aid edir. Bu qrupa mənsub olmaq bir imtiyaz, qrupdan kənarlaşdırılmaq isə fəlakət kimi görünür. Kənarlaşdırılma ehtimalı həmişə qaldığı üçün insan daim bu mənsubiyyəti itirmək narahatlığı, yəni özünün «yetərsizliyi» qorxusu ilə yaşayır.

Bu üç mexanizm bir yerdə elə bir quruluş yaradır ki, insan daim günahkarlıq hissi keçirir, daim qrup vasitəsilə «təmizlənməyə» ehtiyac duyur və beləcə, həmin qrupa tamamilə möhtac vəziyyətə düşür. Bu, hakimiyyətin memarlığına çevrilmiş günahkarlıqdır.

İştirakçının klinik profili: Geniş yayılmış stereotipin əksinə, dağıdıcı qrupların qurbanları əsasən zəif və ya psixi cəhətdən dayanıqsız insanlar olmur. Tədqiqatlar tipik profilin aşağıdakı xüsusiyyətləri ehtiva etdiyini göstərir: 1. Yüksək intellekt və akademik nailiyyətlər. 2. İdealizm və məna axtarışı. 3. Həyatın keçid dövrü (boşanma, işsiz qalma, köç). 4. Özünəqiymətin orta dərəcədə aşağı olması və ya həll olunmamış kimlik böhranı.

Məhz belə ağıllı, axtarışda olan, bir qədər həssas insan ideal hədəfdir. Ağlı məna axtarır — qrup onu bu məna ilə təmin edir. Vicdanı saflıq arayır — qrup ona o saflığı da verir.

8.2 AUM ŞİNRİKYO: YOQA KLUBUNDAN FACİƏYƏ

Bu təşkilatın tarixi zorakılıqla deyil, əzab çəkən bir insanla başlayır. Qrupun lideri kasıb ailədə böyümüş, görmə qabiliyyəti zəif olmuşdu. Psixoloqlar bunu erkən məhrumiyyət və kompensator dominantlıq şəraitində formalaşan klassik narsisistik struktur kimi qiymətləndirirlər. Uşaqlıqda müdafiəsiz olan bu adam başqaları üzərində hakimiyyət quraraq toxunulmaz olmağın yolunu tapmışdı.

1980-ci illərin ortalarında Tokioda kiçik bir qrup yığdı ətrafına. Dedikləri, həyatda məna axtarışı böhranı keçirən gənclərə dəyirdi sanki: ağıllı, təhsilli, amma hər şeydən bezmiş insanlar. Cəmiyyət onlara onilliklər boyu şirkətlərdə çalışmağı təklif edirdi. Lider isə kainatda xüsusi bir rol vəd edirdi.

SİSTEMDƏ GÜNAHKARLIQ MEXANİZMİ

Təşkilata qədəm qoyan kimi insana dərhal «diaqnoz» qoyulurdu: onun keçmiş həyatı pis karmanın toplanması demək idi. Bu dünyaya gəlməyin özü belə əvvəlki təcəssümlərdəki səhvlərin nəticəsi sayılırdı. Hər «yanlış» fikir, təlimə qarşı ən kiçik şübhə, «çirklənmiş» xarici aləmlə hər təmas dərhal «təmizlənmə» tələb edən yeni bir karma yaradırdı.

Əsas vasitə qrupun yuxarı üzvləri qarşısında mütəmadi etiraf mərasimləri idi. İştirakçılar ağlından keçən hər şeyi, o cümlədən liderin haqlılığına dair şübhələrini belə dilə gətirməyə borclu idilər. Beləcə ideal nəzarət sistemi yaranmışdı: hamı bir-birini izləyirdi.

Keçmiş üzvlərin təsvirinə görə, sistemdə elə bir şey yox idi ki, ona görə cəzalandırılmayasan. Hər bir fikir xəta sayıla bilərdi. Təhlükəsiz qalmağın yeganə yolu tam itaət idi. Səni günahkarlıqdan yalnız lider təmizləyə bilərdi.

Cəzalar təcrid olunmaqdan tutmuş fiziki təsirə qədər dəyişirdi və bunların hamısı «karmanı təmizləmək» kimi təqdim edilirdi. Ağrı və alçaldılma yaşayan iştirakçılara isə bunu «mənəvi tərəqqinin sürətlənməsi» kimi yozmaq öyrədilmişdi. Ağrı cəza deyil, lütfdür. Əzab qəddarlıq deyil, liderin onların ruhu üçün göstərdiyi qayğıdır.

Bu, ən dağıdıcı psixoloji mexanizmlərdən biridir: reallığın ideoloji prizmadan yenidən dəyərləndirilməsi. Fiziki zorakılıq «kömək», psixoloji təzyiq «aydınlanma», şübhədən doğan günahkarlıq hissi isə «mənəvi inkişaf» kimi qələmə verilir.

8.3 XALQ MƏBƏDİ: TARİXİ GÜNAHKARLIĞIN İSTİSMARI

Başqa bir misal günahkarlıq hissinin böyük insan kütlələrini necə idarə etmək üçün istifadə oluna biləcəyini göstərir. Bu hərəkatın lideri insanların dərdini duymağı bacarırdı. O, ağdərili amerikalıların tarixi bərabərsizlik üzündən duyduğu günahkarlıq hissi ilə nə edəcəyini yaxşı bilirdi. Azlıqların ayrı-seçkilik qorxusundan necə yararlanacağını da bilirdi.

PSİXOLOJİ ALƏT

Başlıca alət real günahkarlığın istismarı idi. Uydurma, mistik deyil — zülmə görə yaranmış əsl tarixi günahkarlığın.

Lider ağdərili iştirakçılara belə deyirdi: «Sən əsrlər boyu davam edən haqsızlığa görə məsuliyyət daşıyırsan. Sərvətin də, təhsilin də başqalarının iztirabları bahasına əldə olunub. Bunu yumağın yeganə yolu özünü bütünlüklə icmanın işinə həsr etməkdir». Bu, real tarixi günahkarlıqdan tam itaət aləti kimi birbaşa istifadə edilməsidir.

Eyni zamanda, digər iştirakçıların qorxuları da qızışdırılırdı: «Xarici dünya sizi yox etmək istəyir. Yalnız burada, yalnız bizimlə birlikdə təhlükədən uzaqsınız.» Qorxu insanları bu mühitdə saxlayan daha bir lövbərə çevrilmişdi.

Hər iki mexanizm — birinin günahkarlıq hissi, digərinin qorxusu — eyni nəticəyə işləyirdi: getmək mümkün deyildi. Ağdərili adam çıxıb gedə bilmirdi, çünki bu, onun üçün «günahları yumaq missiyası»ndan qorxaqcasına boyun qaçırmaq olardı. O biri isə gedə bilmirdi, çünki «bayırda» onu təhlükə gözləyirdi.

SONUN MƏŞQLƏRİ

İcmanın 1970-ci illərin sonunda köçdüyü yaşayış məntəqəsində lider mütəmadi olaraq gecə ayinləri keçirirdi. İstənilən an narahatlıq siqnalı verilirdi. Hamını ayağa qaldırırdılar. Elan edirdilər ki, düşmən məntəqəni mühasirəyə alıb. Ölüm qaçılmazdır. Bu, son saatdır. Düşmənin əlinə keçməmək üçün qərar vermək lazımdır.

İnsanlara içəcək paylandı, onlar da içdilər. Bundan sonra lider elan etdi: «Bu dəfəki sınaq inqilabi hazırlığınızı yoxlamaq məqsədi daşıyırdı».

Bu, son qorxusuna qarşı tədricən duyarsızlaşmanın klassik üsuludur. Bir neçə «məşqdən» sonra son haqqında düşüncə artıq ağlasığmaz görünmürdü; o, qrupun ortaq hekayəsinin adi bir parçasına çevrilirdi.

8.4 «CƏNNƏT QAPISI»: BƏDƏN ZİNDAN KİMİ

«Cənnət Qapısı» qrupu xüsusi bir haldır: burada günahkarlıq mexanizmi kosmoloji bir formaya bürünmüşdür.

Təlim belə iddia edirdi: insan bədəni sadəcə «nəqliyyat vasitəsi»dir, yerdənkənar mənşəli bir varlığın müvəqqəti məskənidir. Bədənə, ailəyə, dünyəvi həzzlərə bağlılıq isə mövcudluğun «növbəti səviyyəsinə» gedən yolda maneə sayılırdı. Deməli, sənin insani bağlılıqlarının olması başlı-başına günahkarlıq mənbəyidir.

Lider elan etmişdi ki, kometa Yerin yanından keçərkən «nəqliyyat vasitəsi»ni — bədəni tərk etmək lazımdır. «Keçid» də elə budur.

Qrupun təsvirlərinə görə, onun lideri bunu son kimi deyil, həbsxanadan çıxış kimi təqdim edirdi.

Psixoloji baxımdan bu hadisə ontoloji günahkarlığın son həddini göstərir: burada günahkarlıq nə hansısa əmələ, nə də «yanlış» sinfə mənsubiyyətə görə deyil — elə bədəndə var olmağın, insan kimi mövcudluğun özünə görədir. Bu, ilk günah doktrinasının məntiqi son həddinə çatdırılmış birbaşa davamçısıdır.

8.5 ÜMUMİ MATRİS: GÜNAHKARLIQ ÜSTƏGƏL SEÇİLMİŞLİK

İdeologiyadakı nəhəng fərqlərə baxmayaraq, nəzərdən keçirilən bütün təşkilatlar eyni psixoloji matrisə əsaslanırdı.

Matris elementi	Nəzarət mexanizmi
Günahkarlıq mənbəyi	Pis karma / Tarixi günahkarlıq / Bədənə bağlılıq / Maddi dünyaya «düşüş»
Seçilmişlik mənbəyi	Maariflənmişin şagirdləri / İnqilabın avanqardı / Yerdənkənar mənşəli «səpin»
Təmizlənmə yolu	Etiraf, tabe olma, «şok terapiyası» / Özünü «işə» həsr etmək / Bədəndən imtina
Çıxışın qiyməti	Mənəvi yolun itirilməsi / İşə xəyanət / Əbədi olaraq «həbsxanada» qalmaq
Son nəticə məntiqi	Xilas naminə tabe olma

Bu cədvəl açıq-aydın göstərir: liderlər özlərini guru, inqilabçı, yaxud peyğəmbər adlandırsalar da, hakimiyyət strukturu dəyişməz qalır. Yanacaq günahkarlıqdır, seçilmişlik isə onun sütunudur. Günahkarlıq olmayanda liderə ehtiyac da qalmır. Seçilmişlik olmayanda isə acıya haqq qazandırmaq mümkün olmur.

8.6 AĞILLI İNSANLAR NİYƏ TƏRK ETMİR: ÇIXIŞSIZLIĞIN PSİXOLOGİYASI

Demək olar ki, hər kəsin verdiyi suallardan biri belədir: «Onlar niyə getmədilər? Məgər baş verənləri görmürdülər?»

Bu sual total nəzarət psixologiyasının dərindən dərk edilmədiyini göstərir. Çıxış yolunun əlçatmaz olması onun fiziki cəhətdən mümkünsüzlüyündən deyil, psixoloji baxımdan dözülməzliyindən irəli gəlir.

Kimlik problemi. İllərini bir qrupda keçirən, münasibətlərini, karyerasını və var-dövlətini ona həsr edən insan öz kimliyini məhz bu icmaya mənsubiyyət üzərində qurur. Qrupdan ayrılmaq isə bütün bu müddət ərzində yanlış yolda olduğunu, vaxtilə verdiyi qərarların fəlakətli dərəcədə səhv çıxdığını etiraf etmək deməkdir. Bu, böyük psixoloji cəsarət tələb edir.

Koqnitiv dissonans. Liderin proqnozu doğrulmayanda iştirakçıların çoxu qrupdan getmir, əksinə, inancına daha da möhkəm sarılır. Beyin indiyədək qoyulan sərmayəni qorumağa çalışır. Bunca ildən sonra səhvini etiraf etmək insana həddindən artıq ağrılı gəlir.

Sosial təcrid. Dağıdıcı təsirə malik qruplar üzvlərini xarici aləmdən sistemli şəkildə təcrid edir — onların ailəsi, dostları, əvvəlki sosial çevrəsi ilə əlaqələrini qırır. Belə bir mühitdən çıxmaq istəyən insanın sözün əsl mənasında gedəcək bir yeri olmur.

Getmək istəyinin özü günahkarlıq yaradır. Sistem qəsdən elə qurulub ki, buradan çıxmaq arzusu günah sayılsın. «Bizi tərk etmək istəyirsən? Deməli, düşmən səni yoldan çıxarıb. Bu, sənin pis karmandır. Zəiflikdir. Xəyanətdir». Getmək istəyi yeni bir günahkarlıq doğurur, bu isə daha çox itaət edərək kəffarə verilməsini tələb edir.

Stiven Hassanın «Sektaların şüura nəzarəti ilə mübarizə» (1988) kitabında göstərdiyi kimi, qrup zəif və axmaqların toplaşdığı məkan deyil: o, insanın ən adi zəifliklərini — məna axtarışını, aidiyyət, sevgi, dəyərli olmaq kimi ehtiyaclarını tapıb onlardan məharətlə istifadə edən sistemdir. Oradan qurtulmaq, dartdıqca daha da bərkiyən bir düyünü kəsmək qədər çətindir.

8.7 SAĞ QALANLARA PSİXOLOJİ YARDIM

Destruktiv qrupları tərk etmiş insanlarla işləmək klinik praktikanın ən mürəkkəb sahələrindən biridir. Keçmiş üzv adətən terapevtin yanına məhz bu təcrübədən qaynaqlanan bütöv bir problemlər dəstəsi ilə gəlir.

«Flotinq sindromu» (floating). Qrup düşüncələrinə, ritual və inanc sistemlərinə qeyri-ixtiyari qayıdış. Müəyyən sözlər, qoxular və ya hadisələr insanı keçmişdəki düşünmə tərzinə — bəzən qrupdan ayrıldıqdan illər sonra belə — geri qaytara bilər.

Qrupdan çıxdığına görə duyulan kəskin günahkarlıq hissi. Keçmiş iştirakçıların çoxu ağır bir günahkarlıq yaşayır: «Mən qrupa xəyanət etdim. Sevdiyim insanları atıb getdim. Qorxaqlıq etdim». Bu günahkarlıq birbaşa proqramlaşdırmanın nəticəsidir və diqqətli terapevtik iş tələb edir.

Öz mühakimələrinə güvənməmək. Mənəvi məsuliyyəti illərlə liderə həvalə etmiş insan, öz qərarlarına inamını itirir. «Bir dəfə ciddi səhvə yol vermişəm — artıq özümə necə etibar edə bilərəm?»

Hədsiz özünütənqid. «Ağıllı adam belə bir tələyə necə düşə bilər?» Terapiya baxımından bu sualın cavabı həyati əhəmiyyət daşıyır: müəyyən şəraitdə istənilən insan bu cür tələyə düşə bilər. Bu, intellektin zəifliyindən deyil, psixoloji manipulyasiya üsullarının nə qədər ustalıqla qurulduğundan xəbər verir.

PRAKTİK RƏHBƏRLİK

Keçmiş iştirakçılarla işləməkdə bir neçə prinsip xüsusilə vacibdir:

İşin başlanğıcında qrupun inanclarına birbaşa hücum etməmək — bu, müdafiə mexanizmlərini aktivləşdirir.

Kiçik seçim vəziyyətləri və öz intuisiyasını yoxlama vasitəsilə mühakimə müstəqilliyinin bərpası üzərində işləmək.

Qrupa daxil olma faktının özünü normallaşdırmaq — «sadəlövhlük» üçün özünü ittiham etmək hissini aradan qaldırmaq.

Kəsilmiş sosial əlaqələri tədricən bərpa etmək.

Çıxışa görə günahkarlıq hissini real məsuliyyətdən ayıraraq onun üzərində işləmək.

BÜTÖV BİR MÜHAZİRƏYƏ DƏYƏN TƏLƏBƏ SUALI

Uzun illərdir universitetdə klinik psixoterapiyadan dərs deyirəm. Bir dəfə destruktiv kultlardan bəhs edən mühazirədən sonra bir qrup tələbə yanıma gəldi; onlardan biri elə bir sual verdi ki, o vaxtdan bəri bu sualı hər bir gələcək mütəxəssis üçün zəruri sayıram:

— Həkim, bəs mahiyyətcə fərq nədir axı? Sekta insanın beyninə bir ideologiya yeridir. Psixoterapiya da insana hadisələrə başqa cür baxmağı öyrədir. Yaxşı, bəs sizin onlardan fərqiniz nədədir?

Sual dürüstdür və ona cavab da dürüst verilməlidir.

Birinci fərq tərəflərin tutduğu mövqedir. Guru nüfuzunu əlçatmazlıq üzərində qurur: adi insanların heç vaxt çata bilməyəcəyi yüksəkliklərə çatdığını iddia edir və bununla da özünü şagirddən üstün tutur. Psixoterapevtin mesajı isə tamamilə əksinədir: mən də sizin kimi bir insanam; burada müzakirə olunan mənim həqiqətim deyil, sizin həqiqətinizdir; mən sadəcə güzgü kimi gördüyüm və eşitdiyimi sizə əks etdirirəm ki, bunu birlikdə təhlil edək. Mütəxəssis kürsüdən hazır həqiqətlər səsləndirməyə başladığı anda peşəkarlığını itirir. Həm guru, həm də peşəkar olmaq mümkün deyil — bunlar bir-birinə diametral zidd olan iki ünsiyyət növüdür.

İkinci fərq qapının hansı tərəfə açılmasıdır. Söhbət sistemin olub-olmamasından deyil, qapının hara açıldığından gedir. Sekta elə bir sistem qurur ki, ondan çıxmaq mümkün deyil; terapiya isə elə bir sistemdir ki, onu mütləq tərk etməlisən. Psixoterapiyanın əsl məqsədi insana ayaq üstə durmağı öyrətməkdir: o, qərarlarını özü verməli, ehtiyaclarını özü qarşılamalı, heç kimdən — o cümlədən terapevtdən də asılı olmamalıdır. Yaxşı terapevt öz işini itirmək üçün çalışır. Guru isə ömürlük müqavilə bağlamağa can atır: insanın bütün ehtiyaclarını liderə bağlamaq, onu kənar dünyadan təcrid etmək və xroniki asılılıqda saxlamaq — adətən də bu işdə şəxsi maraq güdülür.

Üçüncü fərq inanca münasibətdir. Psixoterapiya inanmağı tələb etmir. O, nə sübuta ehtiyac duyulmadan qəbul edilməli olan görünməz enerjilər, nə də hansısa «bilicinin» guya keçmişi və gələcəyi oxuduğu sirli modellər təklif edir. Əgər sizdən yardımın şərti kimi hiss olunmayan, sübuta yetirilməyən şeylərə inanmaq tələb olunursa, deməli, bu artıq terapiya yox, ideologiyadır. Belə bir yanaşma sektant ideologiyasından yalnız məzmunca fərqlənir, təsir mexanizmi isə eynidir. İnsanın dərin inanc ehtiyacı ola bilər; bu tamamilə normaldır və hörmətə layiqdir. Lakin köməkçi peşədə bu ehtiyacdan sui-istifadə etmək yolverilməzdir.

Və dördüncüsü, ən əsası: terapevt sizin həqiqətinizi əvvəlcədən bilmir. O, nə qeyb biləndir, nə də peyğəmbər. Yaşadıqlarınızın səbəbləri kənarda axtarılmır; onlar sizin öz sözlərinizdən, xatirələrinizdən və hisslərinizdən üzə çıxır, mütəxəssis isə yalnız bu parçalar arasındakı əlaqəni görməyinizə kömək edir. Əgər bunun əvəzinə sizə hazır bir inanc sistemi sırınırsa, divardan asılan diplomda nə yazılmasından asılı olmayaraq, qarşınızdakı terapiya deyil.

Həmin tələbəyə o vaxt qısa cavab vermişdim: siz peşəni onu özünə pərdə edənlərə görə mühakimə edirsiniz. Bu, möcüzəvi bilərzik satanlara baxıb təbabət haqqında fikir yürütmək kimidir. Birini digərindən ayırd etmək isə elə ilk peşə bacarığıdır. Bu fəsli oxuyan da həmin bacarığa mənim tələbələrimdən az ehtiyac duymur; ona görə də burada sadə bir ev tapşırığı buraxıram.

Əgər «köməkçi mütəxəssis» dediyiniz şəxsə hər görüşdən sonra daha çox ehtiyac duyursunuzsa, çox güman ki, bu kitabın sizə lazım olduğunu düşündüyünüz fəslini yox, başqa bir fəslini oxuyursunuz.

8.8 YEKUN: BU, GÜNAHKARLIĞIN TƏBİƏTİ HAQQINDA NƏYİ ÜZƏ ÇIXARIR

Dağıdıcı qruplar mahiyyət etibarilə günahkarlıq laboratoriyalarıdır — bu psixoloji mexanizm orada maksimum qatılıqda, heç bir etik məhdudiyyət qoyulmadan, yalnız bir məqsədlə istifadə olunur: mütləq asılılıq yaratmaq.

Elə buna görə də onların öyrənilməsi günahkarlığın özünü anlamaq üçün çox qiymətlidir. Bu hallar mexanizmi son həddində, bütün çılpaqlığı ilə göstərir.

Bu araşdırmada üzə çıxan mənzərə kitabın əsas tezisini təsdiqləyir: günahkarlıq patologiya deyil. O, normal psixoloji mexanizmdir və bacarıqla yanaşıldıqda insanı həm inkişaf etdirən, həm də büsbütün məhv edən bir alətə çevrilə bilər. Bu ikisi arasındakı fərq isə tək bir şeydən asılıdır: günahkarlıq konkret bir hərəkətə yönəlib, yoxsa bütövlükdə şəxsiyyətin özünə? İnsanın nə etdiyinə, yoxsa kim olduğuna?

«Qrup sənə deyir: sən əzəldən qüsurlu, günahkar və ləkəlisən — yalnız biz səni xilas edə bilərik. Sağlam psixologiya isə deyir: səhv etmisən, və onu düzəldə bilərsən. Köləliklə azadlıq arasındakı bütün fərq bax bu ayrımdadır.»

Beləliklə, kitabın ikinci hissəsindəki tarixi icmalı demək olar ki, başa vurduq. Günahkarlığın ibtidai tonqallardan tutmuş müasir qapalı icmalara qədər keçdiyi yolu addım-addım izlədik. Eyni bir psixoloji mexanizmin min illər boyu nə qədər fərqli məqsədlər üçün istifadə olunduğunu gördük.

Ən qədim qat qalıb. Növbəti fəsildə günahkarlıqla bağlı arxaik ayinlərə müraciət edəcəyik, 10-cu Fəsildə isə depressiya haqqındakı «Günəş mifi»ni dağıdacaq və insan əzablarının səbəblərinə dair bütün təsəvvürləri dəyişdirən faktlara nəzər salacağıq.

FƏSLİN XÜLASƏSİ

Nəzarət strukturu. Destruktiv qruplar üç əsas sütuna — təmizlik tələbinə, etiraf kultuna və mistik manipulyasiyaya söykənir.

Günahkarlıq yanacaq kimidir. Günahkarlıq hissi olmadan iştirakçının liderə ehtiyacı qalmır. Günahkarlıq asılılıq yaradır.

Seçilmişlik dayaq kimi. İstisnalıq hissi günahkarlıqdan gələn ağrını kompensasiya edir və insanı sistemdə saxlayır.

Çıxış yolu tapılmaması. Bu, fiziki əngəl deyil, psixoloji bir qapanmadır: insan öz kimliyini itirmək qorxusu və xəyanətə görə duyduğu günahkarlıq hissi ilə içəridə qalır.

Sağ qalanlara yardım. Bu, mühakimə müstəqilliyinin bərpasını, yaşanan təcrübənin normallaşdırılmasını və çıxışa görə duyulan günahkarlıq hissi üzərində işləməyi tələb edir.

Əsas dərs. «Pis hərəkət etdim» (bunu düzəltmək mümkündür) ilə «Mən pis adamam» (xilaskara ehtiyac var) arasındakı fərq azadlıq və asılılıq arasındakı sərhədi müəyyən edir.

Növbəti addım — 9-cu Fəsil: Arxaik rituallar — etiraf nəzarət silahına çevriləndə.