Üçüncü intermediya. Anna. Seylem, 1692

Annanın əlli altı yaşı var, buğumlu barmaqları və Xallı adlı bir keçisi. Kəndin yarısı ona ot dəmləmələrinə görə borcludur.

Məhz buna görə də Patnam qızının tutması başlayanda Annanı xatırlayırlar.

Kəndin məntiqi tələ kimi sadə və qüsursuzdur. Məhsul artıq ikinci ildir ki, çürüyür. Uşaqlar xəstələnir. Amerika hinduları şimaldakı fermaları yandırır. Bu qədər bəla öz-özünə baş vermir — hər bəlanın bir günahkarı olmalıdır. Onu tapmaq dünyanı yenidən idarəolunan hala gətirmək deməkdir: xarab halqanı çıxar, zəncir yenə işləsin. İcma narahatlığını tək bir adamın üzərinə yükləyir; necə ki, qədim səhrada günahları keçinin boynuna atardılar. Fərq burasındadır ki, o keçini səhraya diri buraxardılar.

Əvvəlcə Anna gülür. Sonra mübahisə edir. Sonra — ən dəhşətlisi budur — şübhələnməyə başlayır.

Gecələr ömrünü təsbeh dənələri kimi əllərindən keçirir. Axı o, həqiqətən də Patnamlara torpaq sərhədinə görə acıqlanmışdı. Həqiqətən də xaç suyuna çəkilmə mərasiminə çağırmayanda ağlından pis şeylər keçirmişdi. Bəs fikir özü artıq günah sayılırsa? Uşaqlıqdan ona aşılamışdılar: şər düşüncə şeytanın toxumudur. Başının içində qırx hakim gecə-gündüz hökm kəsir, baş hakim isə onun öz səsiylə danışır.

Dindirilmə zamanı ona elə bir sual verilir ki, düzgün cavabı yoxdur: «Əgər cadugər deyilsənsə, bəs niyə bütün bunlar səninlə dalaşandan sonra başladı?»

Anna susur. Onun lüğətində nə «sağ qalanın xətası», nə də «yalançı korrelyasiya» var. Yalnız canına hopmuş, uğuldayan bir yorğunluq və Seylemdən minilliklər əvvələ gedib çatan bir düşüncə: hamı mənim günahkar olduğumu deyirsə, bəlkə onlar mənim görmədiyim nəsə görürlər?

Beş il sonra hakimlərdən biri — Samuel Syuoll — kilsədə açıq şəkildə tövbə edəcək, on iki andlı iclasçı isə bağışlanma diləyəcək. 1711-ci ildə koloniya məhkumların əksəriyyətinə bəraət verəcək, sonuncusuna isə yalnız üç əsrdən çox sonra — 2022-ci ildə bəraət veriləcək. Tarixçilər belə yazacaqlar: günah keçisi mexanizmi icmanın dözülməz narahatlıqdan xilas olmaq üçün əl atdığı ən qədim üsuldur — bu yolla həmin narahatlığa daşıyıcı təyin edilir.

Amma günlərimizdə yaşayan, hər səhər «hər şeyi mən korladım» günahkarlıq hissi ilə oyanan digər Anna da özünə eyni divanı tutur. O, özü üçün Seylemin özüdür: həm icma, həm hakim, həm də müttəhim. Məhkəmə hər səhər qurulur, hökm isə həmişə eynidir.

Fərq yalnız ondadır ki, onun prosesindən qonşu ştata qaçmaq mümkün deyil.