Yekun mesaj
Aşağıda özünü müşahidə üçün nəzərdə tutulmuş beş sorğu verilir. Onlardan ikisi müəllif tərəfindən məhz bu kitab üçün hazırlanıb, ikisi (ACE — əlverişsiz uşaqlıq təcrübəsi sorğusu, PHQ-9 — depressiya şkalası) dünya praktikasında geniş istifadə olunan alətlərdir, beşincisi isə qısa təhlükəsizlik skrininqidir.
VACİB QEYD: Bu testlər peşəkar diaqnoz qoymaq üçün deyil, yalnız özünüzə kömək məqsədi daşıyır. Əgər nəticələr sizi narahat edərsə, mütləq mütəxəssisə müraciət edin.
SORĞU 1. «DAXİLİ HAKİM ŞKALASI» (K. Rəhimovun müəllif sorğusu)
Nəyi göstərir: Destruktiv özünütənqid səviyyəsi.
Təlimat: Hər bir ifadəni 1-dən (demək olar ki, heç vaxt) 5-ə (demək olar ki, həmişə) qədər olan şkala üzrə qiymətləndirin.
| № | İfadə | 1 | 2 | 3 | 4 | 5 |
|---|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Səhv edəndə özümə uğursuz olduğumu deyirəm | |||||
| 2 | Hər şeydə mükəmməl olmalı olduğumu hiss edirəm | |||||
| 3 | Özümü pis hiss edəndə başqalarının daha yaxşı öhdəsindən gəldiyini deyirəm | |||||
| 4 | Qüsurlarıma görə özümü danlayıram | |||||
| 5 | Uğursuzluğa düçar olanda özümü layiqsiz hiss edirəm | |||||
| 6 | Səhvlərimin məni başqalarından daha pis etdiyini düşünürəm | |||||
| 7 | Ağrı çəkəndə özümə qarşı sərt oluram | |||||
| 8 | Sevgini qazanmalı olduğumu hiss edirəm | |||||
| 9 | Kədərli olanda zəif olduğumu düşünürəm | |||||
| 10 | Özümü başqaları ilə müqayisə edir və daha pis olduğumu hiss edirəm |
Bal cəmi: Bütün balları toplayın.
| Nəticə | İnterpretasiya | Tövsiyə |
|---|---|---|
| 10–20 | Özünütənqidin aşağı səviyyəsi | Mövcud vəziyyəti qoruyun |
| 21–35 | Orta səviyyə | Hər gün özünə mərhəmət məşqləri edin |
| 36–50 | Yüksək səviyyə | Terapiya tövsiyə olunur (KDT, CFT) |
İstifadə qaydası: Tərəqqinizi izləmək üçün testdən hər 3 aydan bir keçin.
Bu sorğu vərəqini müəllif P. Gilbert və K. Neffin özünütənqid və özünə mərhəmətlə bağlı yanaşmalarından ilhamlanaraq hazırlayıb. O, etibarlılığı təsdiqlənmiş klinik şkala deyil, sadəcə özünü müşahidə etmək üçün nəzərdə tutulmuş tanışlıq xarakterli vasitədir.
SORĞU 2. «HƏRƏKƏT, YOXSA ŞƏXSİYYƏT?» (K. Rəhimovun müəllif sorğusu)
Nəyi göstərir: Günaha reaksiya tipi (utanc, yoxsa günahkarlıq).
Təlimat: Hər bir vəziyyəti təsəvvür edin və ən ehtimal olunan reaksiyanı seçin.
| Vəziyyət | A reaksiyası (Utanc) | B reaksiyası (Günahkarlıq) |
|---|---|---|
| 1. Görüşə gecikdiniz | «Mən məsuliyyətsiz insanam» | «Səhv etdim, üzr istəməliyəm» |
| 2. Vacib bir hadisəni unutdunuz | «Mən dəhşətli dostam/tərəfdaşam» | «Səhv etdim, bunu düzəldə bilərəm» |
| 3. İşdə sizi tənqid etdilər | «Mən səriştəsizəm» | «Nəyi təkmilləşdirə bilərəm?» |
| 4. Tapşırığın öhdəsindən gələ bilmədiniz | «Mən uğursuzam» | «Mənə daha çox təcrübə lazımdır» |
| 5. Kimisə incitdiniz | «Mən pis insanam» | «Əziyyət verdim, bunu düzəltməliyəm» |
Sayma: A və B tipli reaksiyaların sayını hesablayın.
| Nəticə | İnterpretasiya |
|---|---|
| Daha çox A | Utanc üstünlük təşkil edir (destruktiv şablon) |
| Daha çox B | Günahkarlıq üstünlük təşkil edir (konstruktiv şablon) |
| Bərabər | Qarışıq tip, inanclar üzərində iş tələb olunur |
Bu sorğu vərəqəsini müəllif günahkarlıq ilə utanc arasındakı fərqə əsaslanaraq hazırlayıb (H. B. Lyuis, 1971; C. P. Tenqni və R. Dirinq, 2002). Dəqiq diaqnostika üçün isə mütəxəssisin tətbiq etdiyi validləşdirilmiş metodikalardan — məsələn, TOSCA-3-dən — istifadə olunur.
SORĞU 3. ƏLVERİŞSİZ UŞAQLIQ TƏCRÜBƏSİ (ACE)
Nəyi göstərir: Uşaq travması təcrübəsi balı, xəstəlik riski ilə əlaqəli.
Təlimat: 18 yaşına qədər olan dövrə aid hər suala «Bəli» və ya «Xeyr» cavabını işarələyin.
| № | Sual | Bəli | Xeyr |
|---|---|---|---|
| 1 | Böyüklərdən kimsə sizi müntəzəm olaraq təhqir edirdimi, alçaldırdımı? | ||
| 2 | Böyüklərdən kimsə sizi müntəzəm olaraq fiziki cəhətdən hədələyirdimi? | ||
| 3 | Böyüklərdən kimsə sizə cinsi toxunur və ya sizi toxunmağa məcbur edirdimi? | ||
| 4 | Müntəzəm olaraq sevilmədiyinizi və ya dəyərsiz olduğunuzu hiss edirdinizmi? | ||
| 5 | Kifayət qədər yeməyiniz və ya təmiz paltarınız olmurdumu? | ||
| 6 | Valideynləriniz ayrılıb və ya boşanıbmı, yaxud sizi atıblarmı? | ||
| 7 | Ananız və ya atanız fiziki zorakılığa məruz qalırdımı? | ||
| 8 | Evdə kimsə spirtli içki və ya narkotikdən sui-istifadə edirdimi? | ||
| 9 | Evdə kimsə depressiya və ya psixi xəstəlikdən əziyyət çəkirdimi? | ||
| 10 | Ailə üzvlərindən kimsə həbsxanada olmuşdumu? |
Hesablama: «Bəli» cavablarının cəmi sizin ACE balınızdır.
Vacibdir: Yüksək ACE balı hökm demək deyil. Bu, terapevtlə iş aparmaq üçün məlumatdır.
Mənbə: Felitti, V. J., Anda, R. F., et al. (1998). American Journal of Preventive Medicine, 14(4), 245–258 (CDC–Kaiser Permanente ACE tədqiqatı).
SORĞU 4. DEPRESSİYA ŞKALASI (PHQ-9: xəstənin sağlamlıq sorğusu)
Nəyi göstərir: Son iki həftə ərzində depressiv simptomların səviyyəsi.
Təlimat: Hər bir simptomun tezliyini 0-dan (heç) 3-ə qədər (demək olar ki, hər gün) qiymətləndirin.
| № | Simptom | 0 | 1 | 2 | 3 |
|---|---|---|---|---|---|
| 1 | Fəaliyyətlərə maraq və ya həzz hissinin olmaması | ||||
| 2 | Ruh düşkünlüyü, depressiya və ya ümidsizlik hissi | ||||
| 3 | Yuxuya getməkdə, yatmaqda çətinlik və ya həddindən artıq yuxululuq | ||||
| 4 | Yorğunluq və ya enerji çatışmazlığı | ||||
| 5 | İştahsızlıq və ya həddindən artıq yemək | ||||
| 6 | Özünü uğursuz və ya günahkar hiss etmək | ||||
| 7 | Diqqəti cəmləməkdə çətinlik | ||||
| 8 | Hərəkətlərdə ləngimə və ya psixomotor oyanıqlıq | ||||
| 9 | Ölüm və ya özünə zərər vermə düşüncələri |
Balların hesablanması:
| Cəmi | Səviyyə | Fəaliyyət |
|---|---|---|
| 0–4 | Minimal | Özünə kömək, monitorinq |
| 5–9 | Yüngül | Özünə mərhəmət təcrübələri, KDT |
| 10–14 | Orta | Mütəxəssis məsləhəti tövsiyə olunur |
| 15–19 | Orta-ağır | Terapiya zəruridir |
| 20–27 | Ağır | Dərhal kömək üçün müraciət edin |
Xüsusi diqqət: Əgər 9-cu bənd 0-dan böyükdürsə — dərhal kömək üçün müraciət edin.
Mənbə: Kroenke, K., Spitzer, R. L., & Williams, J. B. W. (2001). The PHQ-9. Journal of General Internal Medicine, 16(9), 606–613.
SORĞU 5. QISA TƏHLÜKƏSİZLİK SKRİNİNQİ
Bu blok test deyil, psixiatrlar riski qiymətləndirərkən yönəltdikləri üç birbaşa sualdır.
Son iki həftə ərzində yaşamamağınızın daha yaxşı olacağına dair fikirlər yaranırdımı?
Özünüzə necə zərər verə biləcəyinizi düşünürdünüzmü?
Nə vaxtsa özünüzə zərər verməyə cəhd etmisinizmi?
Suallardan heç olmasa birinə «bəli» cavabını vermisinizsə, xahiş edirəm, bunu içinizdə saxlamayın, təxirə salmayın: psixiatra və ya psixoterapevtə müraciət edin. Vəziyyətiniz kəskinləşibsə, gecə-gündüz fəaliyyət göstərən yardım xəttinə zəng edin (Azərbaycanda: 112, 116 111, 860; tam siyahı 4-cü bölmədədir). İntihar düşüncələri müalicəsi mümkün olan bir vəziyyətin əlamətidir. Bu nə zəiflikdir, nə hökmdür, nə də təkbaşına öhdəsindən gəlməli olduğunuz bir şeydir.
Riskin peşəkar qiymətləndirilməsi üçün mütəxəssislər standartlaşdırılmış vasitələrdən, məsələn, Kolumbiya C-SSRS (Columbia-Suicide Severity Rating Scale) şkalasından istifadə edir. Bu qiymətləndirməni oxucu deyil, həkim aparır.