6-cı fəsil. Totalitarizm: Siyasi silah kimi təqsirkarlıq hissi

Ən dəhşətli cinayət günahsızlıq idi. — Artur Kestlerin (Koestler) «Günorta qaranlığı» (1940) romanının ideyası

MAKSİM VƏ MƏHKƏMƏSİZ HÜKM

Maksim gecə saat ikidə mətbəxdə oturmuşdu. Qarşısında boşanma sənədləri və uşaqlarının şəkli vardı. Qırx səkkiz yaşı var idi, uğurlu bir biznes qurmuşdu, heç vaxt qanunla problemi olmamışdı. Amma indi özünü əsl cinayətkar kimi hiss edirdi.

Keçmiş arvadı illər boyu bu sözləri ona təkrarlamışdı. Son məhkəmə iclasında isə hamı eşitsin deyə ucadan demişdi: «Ailəni dağıtdın. Uşaqları atdın. Eqoistsən.» Bu cümlələr onun beynində öz səsindən daha tez-tez səslənirdi.

Terapiyada onunla görüşdüyüm zaman dedi:

— Bilirəm ki, hüquqi baxımdan günahkar deyiləm. Nə xəyanət olub, nə də zorakılıq. Sadəcə bir-birimizi anlamaz olmuşuq. Amma içimdə… içimdə özümü cinayətkar kimi hiss edirəm. Elə bilirəm cəzalandırılmalıyam.

Maksim heç bir cinayət törətməmişdi. Lakin evliliyinin son beş ilində yaşadığı sistem əsl tribunal kimi fəaliyyət göstərirdi. İttiham əvvəlcədən bəlli idi, müdafiəyə isə yer yox idi. Hökm qətiydi: günahkarsan.

Maksimin hekayəsi şəxsi bir hekayədir. Amma onu içəridən dağıdan mexanizm universaldır. Eyni mexanizm sovet düşərgələrində də, nasist Almaniyasında da, maoçu Çində də işlədilib. Fərq yalnız miqyasda idi. Orada milyonları məhv edirdilər. Burada — bir şəxsiyyəti. Amma texnologiya eyni idi.

Bu fəsildə günahkarlığa silah kimi baxacağıq. Dövlətlər onu necə nəzarət alətinə çevirirdi? Eyni texnologiyalar bu gün — ofislərdə, ailələrdə, boşanmalarda necə işlədilir? Maksimin tələsindən necə çıxmağı anlamaq üçün sistemi bütövlükdə görmək lazımdır.

6.1 TOTAL NƏZARƏTİN MƏNTİQİ

XX əsr günahkarlıq mexanizminin din sahəsindən çıxarılıb siyasətdə görünməmiş bir sistemliliklə tətbiq olunduğu dövr oldu. Sovet rejimi, nasist Almaniyası, maoçu Çin — hamısı eyni psixoloji quruluşdan istifadə edirdi.

Günahkarlığın totalitar istifadəsini dini istifadədən nə fərqləndirirdi? Miqyas və transsendent ölçüdən imtina. Günahkarlıq davranışı idarə etməyin sırf texniki alətinə çevrildi.

Totalitar günahkarlığın üç dayağı:

Obyektiv günahkarlıq. Sən nəsə etdiyin üçün günahkar deyilsən. Sən belə olduğun üçün günahkarsan (sinfi yad, başqa irqdən, ər/arvad).

Günahsızlığın mümkünsüzlüyü. Özünü doğrultmaq üçün edilən hər cəhd günahkarlığın təsdiqi kimi yozulur («İnkar edirsə, deməli, xətasının dərinliyini dərk etmir»).

Etiraf məqsəd kimi. Həqiqət vacib deyil. Vacib olan günahını boynuna almağındır. Bu, şəxsiyyəti istənilən işgəncədən daha yaxşı sındırır.

Əslində nə düşündüyünüzün heç bir əhəmiyyəti yoxdur; vacib olan düşüncələrinizin obyektiv olaraq düşmənə xidmət etməsidir — sizin günahınız da elə budur. Bu, 1930-cu illərin sovet hüquq doktrinasının mahiyyəti idi (sərbəst şərh).

Maksim bunu uyğunlaşdırılmış şəkildə eşidirdi:

«Nə istədiyinin fərqi yoxdur. Vacib olan ağrı verməyindir. Əgər istəmədiyini deyirsənsə, deməli, mənim hisslərimi anlamırsan. Deməli, hissizsən.» Məntiq qapalıdır. Çıxış yoxdur.

6.2 OBYEKTİV GÜNAHKARLIQ: BİOQRAFİYA HÖKMƏ ÇEVRİLƏNDƏ

Sovet sistemində «xalq düşməni» anlayışı var idi. İnsan sadiq vətəndaş ola, vicdanla işləyə, ailəsini sevə bilərdi. Amma o, «yanlış» sinifdən (zadəganlar, qolçomaqlar, keşişlər) gəlirdisə, obyektiv olaraq günahkar idi. Bioqrafiyanı dəyişmək mümkün deyil. Deməli, günahsız olmaq da mümkün deyil.

Psixoloji baxımdan bu, ilkin günah məntiqinin son həddə çatdırılmış formasıdır. Sən doğulduğun üçün günahkarsan.

Maksimin şəxsi həyatında bu, belə görünürdü:

O, kişi idi. Keçmiş arvadının danışdığı hekayədə bütün kişilər potensial xaindir. Məhz ər rolu onu şübhəli edirdi. Problemlər başlayanda onun nə etdiyinin əhəmiyyəti yox idi. Vacib olan onun kim olduğu idi. «Sən kişisən, qabaqcadan görməli idin», «Sən atasan, fədakarlıq etməli idin».

Obyektiv günahkarlıq ona görə təhlükəlidir ki, onu öz gücünlə aradan qaldırmaq mümkün deyil. İnsan «düzələ» bilmir, çünki düzəldiləcək bir şey yoxdur. Yeganə yol — etiraf və tabe olmaqdır.

KLİNİK HAŞİYƏ. Münasibətlərdə obyektiv günahkarlığı necə tanımalı?

1. İttihamlar «Sən həmişə…», «Sən heç vaxt…», «Bütün kişilər…» sözləri ilə başlayır.

1. 2. İzahlarınız nəzərə alınmır («Sən sadəcə bəhanə gətirirsən»).
2. 3. Günahkarlıq hissi üzr istədikdən və ya əvəzini ödədikdən sonra da keçmir.
3. 4. Sadəcə yaşadığınız və yer tutduğunuz üçün özünüzü günahkar hiss edirsiniz.

6.3 İKİQAT BAĞLAMA: ÇIXIŞI OLMAYAN TƏLƏ

Antropoloq Qreqori Beytson (həmmüəllifləri ilə, 1956) «ikiqat bağlama» (double bind) fenomenini təsvir edib. Bu, insanın bir-birinə zidd iki tələb aldığı və istənilən hərəkətinin cəza ilə nəticələndiyi vəziyyətdir.

Tarixdən klassik nümunə:

1930-cu illərin Moskva proseslərində müttəhimlər tələyə düşürdülər:

Günahını etiraf edirsən — xalq düşmənisən, səni güllələyəcəklər.

İnkar edirsən — deməli, həqiqəti gizlədirsən, daha təhlükəli düşmənsən, səni güllələyəcəklər.

Günahsızlıq struktur baxımından mümkünsüz idi.

Maksimin həyatından nümunə:

Keçmiş arvadı onu da eyni tələyə salırdı.

Boşanmanı sakit müzakirə etməyə çalışanda — «Sən laqeydsən, sənin üçün hər şey birdir».

Emosional reaksiya verəndə — «Sən aqressivsən, mənə təzyiq edirsən».

Maddi kömək edəndə — «Pulla canını qurtarmaq istəyirsən».

Kömək etməyəndə — «Uşaqları atdın».

Maksim seanslar arasında mənə yazırdı: «Nə edəcəyimi bilmirəm. Nə etsəm də, səhvdir.» İkiqat bağlama vəziyyəti elə budur. O, insanı həll yolu axtarmağa deyil, iradənin iflicinə və dərin depressiyaya aparır.

6.4 ETİRAF ŞƏXSİYYƏTİ SINDIRMA ALƏTİ KİMİ

Artur Kestler «Günorta qaranlığı» romanında sovet etiraflarının psixologiyasını təsvir edib. Köhnə bolşeviklər törətmədikləri cinayətləri etiraf edirdilər. Təkcə işgəncə altında yox. Həm də ona görə ki, sistem onların kimliyini sındırırdı.

Psixiatr Robert Lifton Çində «düşüncə islahatını» tədqiq edib. O, totalitar mühitin 8 meyarını ayırıb. Onlardan biri etiraf kultudur: daimi özünüifşa və günahın ictimai etirafı.

Bu, sistemə nə üçün lazımdır? Təcavüzkar qarşısında günahı etiraf etmək tabe olma aktıdır. İnsan onu haqsız yerə ittiham edənə «Mən günahkaram» deyəndə, ona öz reallığı üzərində hakimiyyət verir. O, razılaşır: «Sənin mənə verdiyin tərif mənim özümə verdiyim tərifdən vacibdir».

Maksim yarım il ərzində keçmiş arvadına üzr məktubları yazdı. Çox işlədiyi üçün üzr istəyirdi. Az işlədiyi üçün. Ona mənzil təklif etdiyi üçün. Təklif etmədiyi üçün.

— Bunu niyə edirdin? — deyə seansda soruşdum.

— Düşünürdüm ki, günahımı boynuma alsam, sakitləşər. Pis olduğumu desəm, mənə hücum etməyi dayandırar.

— Bəs nə oldu?

— Yeni səbəblər tapdı.

Haqsız günahı etiraf etmək münaqişəni söndürmür. O, təcavüzkarı legitimləşdirir.

6.5 ŞƏRİN BANALLIĞI: SİSTEMDƏ ADİ İNSANLAR

Hanna Arent (Arendt) Eyxmanın (Eichmann) məhkəməsində canavar yox, məmur gördü. «Şərin banallığı» dəhşətli işlərin «sadəcə əmri yerinə yetirən» və ya «təlimata əməl edən» adi insanlar tərəfindən törədilməsidir.

Maksimin həyatında da «məmurlar» var idi. Prosesi uzadan hüquqşünaslar. Arvadının hekayəsini ötürən qohumları. «Axı sən kişisən, başa düşməlisən» deyən dostlar.

Onların heç biri Maksimi şüurlu şəkildə məhv etmək istəmirdi. Amma onlar boşanmadan sonra kişinin avtomatik olaraq günahkar sayıldığı sistemin vintləri idilər. Onlar sadəcə «ictimai sifarişi yerinə yetirirdilər».

VACİB MÜŞAHİDƏ. Şər həmişə bədheybət qiyafəsində gəlmir. Çox vaxt o, «qayğı», «ənənə», «qanun» və ya «ictimai rəy» donunda gəlir. Sistem «Belə qəbul olunub» deyəndə ayrı-ayrı insanların üzərindən qəddarlığa görə məsuliyyəti götürür.

6.6 POSTSOVET İRSİ: SİSTEMLƏRİN YADDAŞI REFLEKSLƏRİMİZDƏ

Sovet günahkarlıq sistemi postsovet məkanında insanların psixologiyasında dərin izlər buraxıb. Hətta SSRİ-də yaşamamış insanlar da bu şablonları miras alırlar.

Postsovet günahkarlığının üç şablonu:

Etiraf etməmək refleksi. Günahı etiraf etmək ekzistensial təhlükə kimi qavranılır. «Etiraf edəcəyimə yalan deyərəm.» Bu, etirafa görə cəzalandıran sistemdən müdafiədir.

Kollektiv məsuliyyətsizlik. «Hamı belə yaşayırdı.» «Zaman belə idi.» Məsuliyyətin diffuziyası şəxsi günahkarlığı aradan qaldırır, amma inkişafın qarşısını alır.

Xarici nəzarət lokusu. «Məndən heç nə asılı deyil.» Bu, insanın sadəcə vint olduğu sistemdən qalmış öyrənilmiş çarəsizlikdir.

Mariya (5-ci fəsildəki qəhrəmanımız) sərt bir ailədə böyüyüb; atası evdə partiya katibi kimi idi. Onun günahkarlığı miniatürdə sovet günahkarlığı idi: «Sən plana uyğun olmalısan». Maksim isə dağılma dövründə böyüyüb: köhnə qaydalar çökdü, amma günahkarlıq hissi qaldı.

KLİNİK HAŞİYƏ. Postsovet refleksi terapiyada necə işləyir?

Müştəri «Xoşbəxt olmaq istəyirəm» deyə gəlir. Amma daxilində qadağa dayanır: «Gözə görünmə». «Xoşbəxtlik şübhəlidir». «Hər şey yaxşıdırsa, tezliklə gəlib aparacaqlar». Bununla iş ehtiyat tələb edir. Sadəcə «Özünüzə icazə verin» demək olmaz. Göstərmək lazımdır: «O rejim bitib. Siz təhlükəsizsiniz».

6.7 MAKSİM SİSTEMİ GÖRMƏYƏ BAŞLAYIR

Onuncu seansda Maksim bir il ərzində ona qarşı irəli sürülmüş ittihamların siyahısını gətirdi. Onlar 42 idi. Bir məşq etdik. O, hər bəndin qarşısına yazdı: «Sübut».

«Sən eqoistsən» — Sübut? (Yox, bu, qiymətləndirmədir).

«Sən uşaqları atdın» — Sübut? (Yox, onları hər həftə sonu görürəm, bu, hüquqi qaydada təsbit olunub).

«Sən ailəni dağıtdın» — Sübut? (Ailə bir nəfərin yox, iki yetkin insanın münaqişəsi üzündən dağıldı).

Siyahı dolanda Maksim dedi:

— Bilirsiniz, bu, məhkəməyə bənzəyir. Amma məhkəmədə dəlil lazımdır. Burada isə yalnız şüarlar var.

— Bəs hakim kimdir? — deyə soruşdum.

— O.

— Bəs siz niyə onun yurisdiksiyasını qəbul edirsiniz?

Bu, dönüş nöqtəsi oldu. Maksim anlamağa başladı: o, özünü cinayət törətdiyi üçün yox, qaydaları saxtalaşdırılmış bir prosesdə iştirak etməyə razılaşdığı üçün günahkar hiss edir.

O, bəraət məktubları yazmağı dayandırdı. Yalnız vəkillər vasitəsilə, qanun çərçivəsində ünsiyyət qurmağa başladı. Günahkarlıq bir anda yox olmadı. Amma artıq hər şeyi əhatə etmirdi. Konkretləşmişdi. Konkret günahkarlıqla isə işləmək mümkündür.

ZƏRURİ QEYD-ŞƏRT

Müqayisəli cədvələ keçməzdən əvvəl deməyə borclu olduğum şeyi açıq deyim. Stalin terroru, düşərgələr, milyonlarla sındırılmış və yarıda qırılmış həyat və ağrılı bir boşanma miqyasca müqayisəyəgəlməz hadisələrdir. Söhbət iztirabların müqayisəsindən getsəydi, onları yan-yana qoymaq küfr olardı. Söhbət başqa şeydən gedir: psixoloji mexanizmin — ikiqat bağlamanın, məhkəməsiz günahkar elan etmənin, mənsubiyyət şərti kimi etirafın — dövlət səviyyəsində də, ailə səviyyəsində də eyni quruluşa malik olmasından. Bu quruluşu anlamaq faciələri bərabərləşdirmir. O, mexanizmi məişət lövhəsinin arxasında gizləndiyi yerdə tanımağa kömək edir. Böyük sistemlərin qurbanlarının xatirəsi qarşısında heç olmasa bu borcumuz var: kiçik sistemlərin necə qurulduğu barədə dərsi öyrənmək.

6.8 MÜQAYİSƏLİ CƏDVƏL: TOTALİTARİZM VƏ TOKSİK MÜNASİBƏTLƏR

Parametr	Totalitar dövlət	Toksik münasibətlər / Ailə
Günahkarlığın mənbəyi	Sinif, mənşə, ideologiya	Cins, rol (ər/arvad), şəxsiyyət
Mexanizm	Obyektiv günahkarlıq, xəbərçilik	Manipulyasiyalar, qazlaytinq (reallıq qavrayışını şübhə altına almaq), yarlıqlar
Etirafın məqsədi	Sistemə tabe etmək, iradəni sındırmaq	Tərəfdaşa tabe etmək, nəzarət
Günahkarlıqdan çıxış	Mümkün deyil (həmişə yenisini tapacaqlar)	Mümkün deyil (hədəf yerini dəyişir)
Cəza	Düşərgə, təcrid	Etinasızlıq, qalmaqal, uşaqlardan / puldan məhrumetmə
Psixoloji iz	Öyrənilmiş çarəsizlik, qorxu	Depressiya, təşviş, özünü itirmə

6.9 KEÇİD: SİYASƏTDƏN NƏSLƏ

Dövlətlərin günahkarlıqdan nəzarət üçün necə istifadə etdiyinə baxdıq. Eyni mexanizmlərin ailələrdə və cütlüklərdə necə işlədiyini gördük. Amma daha dərin bir səviyyə də var. Günahkarlığın qanunlar və ya sözlər vasitəsilə deyil, nəsillər vasitəsilə ötürüldüyü səviyyə.

Maksim təkcə arvadının qarşısında günahkarlıq hiss etmirdi. O, valideynləri qarşısında da özünü günahkar hiss edirdi («Ümidlərini doğrultmadım»). Mariya isə əcdadları qarşısında günahkarlıq hiss edirdi («Namusu qoruya bilmədim»).

Bu yaddaş haradan gəlir? Ulu babalarımızın travması bugünkü qərarlarımıza necə təsir edir? Növbəti fəsil xalqların kollektiv günahkarlığı haqqındadır. Sağ qalanların travması haqqında, açmadığımız hesabları necə ödədiyimiz haqqında.

FƏSLİN XÜLASƏSİ

Totalitarizm günahkarlıqdan silah kimi istifadə edir. Siyasi nəzarət mexanizmləri çox vaxt şəxsi münasibətlərdə təkrarlanır.

Obyektiv günahkarlıq (mövcud olduğun üçün günahkar olmaq) aradan qaldırılmazdır və dağıdıcıdır.

İkiqat bağlama (istənilən seçim cəzaya aparır) iradəni iflic edir.

Haqsız günahkarlığın etirafı münaqişəni söndürmür, əksinə, təcavüzkarı legitimləşdirir.

Postsovet irsinə bu gün yaşamağa mane olan, günahkarlıqdan müdafiə refleksləri daxildir.

Çıxış yolu: «məhkəmə»də iştirakdan hüquqi və psixoloji reallığa keçid (şüarlar əvəzinə faktlar).

Növbəti addım — 7-ci Fəsil: xalqların kollektiv günahkarlığı.

—