Psixoanaliz üzrə bəzi ibtidai dərslər
Bu mətn 1938-ci ilin ikinci yarısında Londonda yazılıb; bu „Psixoanalizin Qısaca" adlı işin ikinci versiyasının başlanğıcıdır. Bu məskriptin bir hissəsi, XXV cild, 1 nömrə, 1940-ci il, „Beynəlxalq Psixoanaliz Jurnalı" və „Imago" dergilərinin əlavə hissəsində yer alır. 21, çap olunmuş.
Bilim sahəsində müəyyən bir ərazini — və ya daha təvazökar desək, araşdırmanı — bilməyən şəxs üçün təqdim etmək istəyəndə, açıq-aydın iki üsul və ya texnika arasında seçim etmək lazımdır. Birinci üsul, hər kəsin bilir və ya bilir according to opinion, və həmin şeyi təbii sanır olduğu yerdən başlayır, ilk növbədə ona münasibət etmədən. Sonra, o sahədə olan, onu bilə bilər, lakin öncə əhəmiyyət vermədiyi və ya kifayət qədər qiymətləndirmədiyi faktirlərə diqqət çəkə bilər. Bu faktirlərdən sonra, onu daha əvvəl bilmədiyi digər faktirlərlə tanışdırıb. O qədər hazırlayır ki, əvvəlki qərarından beyond getməli. Yeni nöqtə bakışlarını axtar və təfsir üçün yeni şərtiyyətləri dinlə. Bu üsul ilə, şəxsə mədda üçün yeni bir teori qurma prosesinə iştirak ettiririk və onun bu teoriya qarşı olan itiralarını, ortaq iş zamanı boyunca hal edə bilərik.
Belə bir təqdimat adını genetik cəhətdən almağa layiqdir; o, əvvəllər tədqiqatçının özü keçdiyi yolu təkrarlayır. Onun bütün üstünlükləri olsa da, ona öyrənənə kifayət qədər təsir etməməsi əks ətiridir. Ona bir şeyin yavaş-yavaş çətinliklər arasında inkişaf etdiyini görüb, bir şeyin görünən kimi içindən hazır gəlmiş, tamamlanmış kimi onu qarşılaşdırdığı zaman eyni qədər təsir etmir.
İkinci üsul, bu işi yerinə yetirən, dogmatik təqdimdir: nəticələrini önə qoyar, şərtiyyətləri üçün diqqət və iman talab edir, əmsallara dair az məlumat verir...
onların əsaslandırması. Bununla belə, tənqidi dinləyicinin başını çəkərək "bütün bunlar çox qəribə səslənir; bu adam bunu hardan bilir!" deməsi riski yaranır.
Mən öz təsvirimdə hər hansı birindən yalnız istifadə etməyəcəyəm, əksinə, tez-tez metodların birini, sonra digərini izləyəcəyəm. Görevimin zorluğundan khəlal olduğumu sanmıram. Psikoanalizin populyar və ya məşhur olma imkanı azdır. Yalnız ki, onun məzmunlarının bir çoxu insanların duygularını incitir, əlavə olaraq, ilmimizin bəzi şübhəsiz qeyri-mövzulu fikirləri daxil olub, bunları moral yükləmələri ilə saymaqla mı, yoksa işimizin nəticələri ilə mı saymalı olduğunu bilmirik, bunlar xalqın alışılmış düşüncə ilə çox uzaq görünməlidir və umumı fikrlərə tamamilə ziddiyyət göstərirlər. Bizim üçün heç bir faydası yoxdur; bu iki problemli şübhəsiz fikrin mübahisəsi ilə qısa təhlükəlimizin seriyasını başlataq.
Psixikanın təbiəti.
Psikoanaliz, psixologiyanın ruhbəcəyi hissiyyəti bir hissəsidir. Onlar onu «Derin Psixologiya» da adlar, sonra niyə olduğunu öyrənəcəyik. Kimsə bunun əslində nə olduğunu, yəni psixiki olanı soruşsa, ona məzmununa işarə etməklə cavab vermək asandır. Algılarımız, təsvirlərimiz, yaddaşlarımız, duygularımız və iradə hərəkətlərimiz, bunların hepsi ψühikə aiddir. Lakin bu sual bütün bu hadisələrin bizi psixiki təbiəti və ya, necə deyərlər, mahiyyətini daha yaxşı anlamağa imkan verən ortaq bir xüsusiyyət daşıyub-daşımadığı istiqamətində davam etdirilirsə, cavab vermək çətindir.
Əgər bir fizikə analoq bir sual yönəltsəydi, məsələn, elektriklərin mahiyyəti haqqında, onun cavabı — hələ yaxınlarda — belə olardı: Müəyyən hadisələri izah etmək üçün biz şeylərdə mövcud olan və onlardan çıxan elektrik qüvvələrini qəbul edirik. Bu hadisələri tədqiq edirik, onları tapaq,
bəzi əsas dərslər in psixoanaliz 143
Qanunları tapırıq və onlardan özümüz də praktiki tətbiq edirik. Bu indi qədər qafi olur. Elektriğin özünü bilmirik, belki işimizin təqaddumunda sonra öyrənəcəyik. Bizim bilmədiyimiz şeyin, bütün məzmunun ən vacib və maraqlı hissəsi olduğunu qəbul edirik, lakin bunu başlangıcda problem saymırıq. Tabii ki, təbiqi elmlərdə başqa olmaz. Psixologiya da təbiqi elmdir. Əks halda nə olmalı idi? Amma o halı başqa yerə düşür. Hər kəs fiziki məsələlər haqqında qərar verə bilməz, lakin hər kəs — fəlsəfəçi olsa da, küçədən adam olsa — psixoloji məsələləri haqqında fikr sahibi olur, o, ən azı amateur psixoloq kimi davranır. Və indi dəyişir ki, Həmə — nəhayət Həmə — bu məscələdə bir fikrda olurlar ki, Psixiki həqiqətən birgə bir xüsusiyyəti var, o da onun essence-nı ifadə edir. Bu, təsvir edilməz, təsvirə ehtiyac yoxdur, lakin əhəmiyyətli və təsvir edilməz bir xususiyyətdir — biləcidin xassəti. Hər bilici psixiki-dir, tərs tərəfdən, hər psixiki bilicidir. Bu əvəzdır, buya qarşı olmaq anlamsızdır. İndi bu qərarla psixiki mahiyyət haqqında çox şey aydınlaşdırdığımızı iddia etmək olmaz, çünki tədqiqat həyatımızın əsas faktlarından biri olan şüur qarşısında divar kimi dayanır. O, hər hansı bir yere gedən yol tapmaz. Həmçinin, ruhani ilə şüurlu olanı bərabər görmək nəticəsində bu xoşagəlməz nəticə yaranmışdır ki, psixi proseslər dünya hadisələrinin əlaqəsindən qoparılmış və hər şeyə xarici kimi qarşı-qarşıya qoyulmuşdur. Bu ola bilməzdi, çünki uzun müddət göz ardı edilə bilmədi ki, psixiki fenomenlər jismani təsirlərə yüksək dərəcədə asılıdır və əksinə, somatik proseslərə güclü təsir esercirir. Ənsan fikri hətta bir dəfə toxunacağa yol açsa, bu yerə düşüb. Çıxış yolu tapmaq üçün ən azından Filosoflar, şüurlu psixi proseslərə orqanik paralel proseslərin mövcud olduğunu və onlara çətin izah edilən şəkildə aid edildiyini, "bədən və ruh" arasındakı qarşılıqlı təsiri və psixiki fəaliyyəti təmin etdiyini qəbul etməli oldular.
Və bu proseslər psixiki prosesləri həyatın sisteminə geri qaytarabilirdi. Lakin bu həll razılaşdırıcı qalmayıb.
Psixoanaliz bu çətinliklərdən, psixiki və şüurlunun bərabər görülməsi ilə kəskin müqavimət edərək qaçınmışdır. Xeyr, şüur psixikanın mahiyyəti ola bilməz; o, yalnız onun bir xassəsidir və bu xassə inkonstantdır, daha çox zaman yoxdur, olmaqla əvəz olunub. Psixiki özündə — hansı ki tabiiət olsa — bəlkisən, təbiiətdəki digər proseslərə bənzərdir, onlardan məlumat əldə etdiyimiz kimi.
Psixoanaliz öz ifadəsini əsaslandırmaq üçün aşağıda seçilmiş bir sıra faktlara istinad edir. Biliyoruz ki, nədir ki, onlar «fikir» adlanır — beynə ani hazır gəlib, amma onların hazırlanma prosəsini bilmədiklərimiz, ki, o da psixiki əmdər olmalı idi. Bəli, bu üsulla, bir müddət əvvəl boş yola gedib düşünüb durduğumuz bir mürəkkəb intellektual problemin həllini ala bilərik. Seçim, imtina və qərar alma bu mürəkkəb proseslər idi. Ara vaxta doldurulmuşdu. Bəs-consciense əhrəq idi. Onları bilirsiz deyib, onlar da belə qalmış olsa, yeni bir teori qurmuruz.
İkinci: Görünən bir çox hadisələrdən bir nümunə seçirəm ki, digər bütün nümunələri təmsil edə bilər. iclasın prezidenti (Avstriya Deputatlar Palatası) bir dəfə iclası aşağıdakı sözlərlə açır: "Mən bu qədər cənabların iştirakını təsdiq edirəm və beləliklə, iclası bağladığını elan edirəm." Bu, sözün verilməsi halı idi; şübhəsiz ki, prezident açmaq istəyirdi. Niyə o, tərsinə deyirdi? Cavabı: bu təsadüfi səhv, niyyətin səhv tutulması idi, bu tür səhvlər müxtəlif təsirlərlə asanlıqla baş verir. Anlamı yoxdur və əlavə olarak bunu particulièrement asanlıqla, əhəmiyyətli
1) Günlük həyatın patoloqiyası. 1904.
‚Psikoanalizdə Əsas Dərslər 145
Ziddiyyətləri bir-birlərinə əvəz etmək. Lakin, əgər bütün digər vaad hadisələri bu şəkildə açıqlanıbsa və yazma, oxuma, işitmə və tutma səhvləri belə olsa? Əvvəlki çoxlu sayda evin iclasları narazılıq, fırtınalı və uğursuz keçmişdi və prezident açılış anında belə düşünə bilərdi: "İndi başlamaq istəyən iclas artıq bitmiş olsaydı". Oxşar bir istəyi açmaqdan daha çox bağlamağı üstün tuturam. Bu arzusu, o danışmağa başlayanda yəqin ki, onun ağlında deyildi, şüurlu deyildi, lakin mütləq mövcud idi və o, görünən səhvində danışıq niyyətinə qarşı özünü qoruyub saxlamağı bacardı. Bu qədər fərqli Erklärings arasında tərəddüdlərimiz var. Tək bir hal çətinliklə izahı gətirə bilər. Lakin, əgər bütün digər vaad hadisələri bu şəkildə açıqlanıbsa və yazma, oxuma, işitmə və tutma səhvləri belə olsa? Bütün bu hallarda — əslində istisnasız olaraq — iddia edilən səhvi haqlı çıxara biləcək, təsiri zamanında şüursuz olan, lakin bundan əvvəl şüurlu ola biləcək bir psixi akt, fikir, arzu və ya niyyət aşkar edilə bilərmi? Onda həqiqətən də inkar etmək mümkün olmazdı ki, şüursuz psixi aktlar mövcuddur. Hətta onlar bəzən şüursuz halda aktivləşə bilər. Sonra hətta bəzən şüurlu niyyətləri də aşmaq qabiliyyətinə malikdirlər. Şəxsin özü belə bir səhv hərəkətinə müxtəlif şəkildə qarşı çıxı bilər. Onu tamamilə görməyə bilər, ya da özünü görür, qarışır, utanır; təsviri öz tapmağa bilər, kömək tələb edir və verilen həllə — ən azından bir müddət — qarşı çıxır. Sonra üçüncülə: Hipnotik şəxslərdə təcrübə yoluyla göstərə bilərik ki, biləmsız ruhi əmarlar var və bilik aktiviyanın şərtli olub-olmaması vacib deyil. Bu cəhdə iştirak edən hər kəs, unudulmaz hiss alacaq və sarsılmaz inanc qazanaq. Təxminən belə gedir: Həkim xəstənin- L Freud XV-ə daxil olur.
Xəstəxanada otaqda, çətirini otağın küncünə qoyur, xəstələrdən birini hipnoza salır və ona deyir: İndi gedirəm, qayıdanda məni açılmış çətirlə qarşılayıb başımın üstündə tutacaqsınız. Həkim və yoldaş bundan sonra otaqdan çıxırlar. Onlar qayıtdıqdan sonra, artıq oyaq olan xəstə hipnozda ona tapşırılanları dəqiq yerinə yetirir. Həkim onu danlayır: Bəli, siz orada nə edirsiniz? Bunun nə mənası var? Paxtə açıq-aşkar utancaqdır, o, nə isə kəkələyərək deyir: "Mən sadəcə düşünürdüm, cənab doktor, çöldə yağış yağdığı üçün siz çətiri artıq otaqda açardınız." — Bu, açıq-aydın yetersiz bir izahatdır, hazırda onun mənasız davranışını hansısa şəkildə əsaslandırmaq üçün uydurulmuşdur. Bununla belə, bu problemimizi tanımın əsağı görünməz bir sualı kimi düşürə bilərik. Cavabımızdır ki, ruh həyatının birliyini bir tanım üçün qırmaq, bilik bizə tam və düzgün olmayan göstərgələr ala bilərdikdə, icazəsiz və çox əyani olacaq.
Ayrıca, ruhun tərifinə dair dəyişmə olmasaydı, ruhiyyatın tam və bağlı teoriyasını qurmaq imkansız olardı. Buna görə deyilir ki, so-called biləmsız ruhi proseslər, həqiqətən ruhun uzun müddət əvvəl qəbul edilən organic paralell prosesləridir. Belə adlandırılan şüursuz psixi proseslər, əslində, uzun müddətdir ki, ruhun orqanik paralel prosesləri kimi qəbul edilmişdir. Bununla belə, bu, bizim problemimizi görünüşcə eyni dərəcədə laqeyd bir tərif məsələsinə endirərdi. Bizim cavabımız odur ki, şüurun bizə yalnız natamam və boşluqlu təzahür silsilələri təqdim edə biləcəyini gördüyümüz halda, ruhun həyatının vahidliyini bir tərif naminə parçalamaq əsassız və çox məqsədəuyğunsuz olardı. Həmçinin, psixikanın tərifindəki dəyişiklikdən sonra yalnız ruh həyatı haqqında hərtərəfli və ardıcıl nəzəriyyənin yaradılması mümkün oldu.
1) Bernheim, 1889-ci ildə Nensi şəhərində müşahidə etdiyim cəhdlər. Bu gün mən bu cür hipnotik hadisələrin həqiqiliyinə şübhə etməkdən çəkinirəm.
Psikoanalizdə Əsas Dərslər 147
Bu arada psixik hadisələrə dair bu başqa baxışın psixoanalizə borclu olduğumuz bir yenilik olduğunu düşünmək olmaz. Alman filosofu Teodor Lipps bütün kəskinliyi ilə elan etmişdir ki, psixik özü-özülüyündə şüursuzdur, şüursuz olan isə əsl psixikdir. Şüursuzluq anlayışı çoxdan bəri psixologiyanın qapılarını döyür, qəbul olunmaq istəyirdi. Fəlsəfə və ədəbiyyat onunla kifayət qədər çox oynayıblar, lakin elm ondan istifadə etməyi bacarmırdı. Psixoanaliz bu anlayışa yiyələnmiş, onu ciddiyə almış, yeni məzmunla doldurmuşdur. Onun tədqiqatları şüursuz psixikanın indiyədək gözlənilməz xüsusiyyətlərinin tanınmasına gətirib çıxarmış, orada hökm sürən bəzi qanunları kəşf etmişdir. Lakin bütün bunlar o demək deyil ki, şüurluluq keyfiyyəti bizim üçün əhəmiyyətini itirmişdir. O, ruhi həyatın zülmətində bizi işıqlandıran və yol göstərən yeganə işıq olaraq qalır. Biliyimizin xüsusi təbiətinə görə psixologiyadakı elmi işimiz şüursuz prosesləri şüurlu proseslərə tərcümə etməkdən, beləliklə də şüurlu qavrayışdakı boşluqları doldurmaqdan ibarət olacaqdır.