I. Həzz prinsipi və psixi aparat

Psixoanalitik nəzəriyyədə biz rahatlıqla qəbul edirik ki, psixik proseslərin gedişi avtomatik olaraq həzz prinsipi ilə tənzimlənir; başqa sözlə, inanırıq ki, o, hər dəfə hoşnutsuzluqlu gərginliklə hərəkətə gəlir və sonra elə bir istiqamət tutur ki, onun yekun nəticəsi bu gərginliyin azalması ilə — yəni hoşnutsuzluqdan qaçınma ilə və ya həzzin doğulması ilə — üst-üstə düşür. Öyrəndiyimiz psixik proseslərə bu gediş nəzərindən baxdıqda, işimizə iqtisadi baxışı daxil etmiş oluruq. Elə bilirik ki, topik və dinamik məqamlarla yanaşı bu iqtisadi məqamı da dəyərləndirməyə çalışan təsvir hazırda təsəvvür edə bildiyimiz ən tam təsvirdir və metapsixoloji adı ilə vurğulanmağa layiqdir.

Bu baxımdan bizim üçün maraq doğurmur — araşdırmaq ki, biz bu təsbitlə hansı dərəcədə razılaşırıq.

həzz prinsipinin qoyuluşu ilə müəyyən, tarixən müəyyənləşmiş fəlsəfi sistemə yaxınlaşdığımızı və ya ona qoşulduğumuzu düşünürük. Belə spekulyativ fərziyyələrə öz sahəmizdə gündəlik müşahidələrin faktları haqqında təsvir və hesabat verməyə can atarkən gəlirik. Birincilik və orijinallıq psixoanalitik işin qarşısına qoyulan məqsədlərə daxil deyil, bu prinsipin qoyuluşunun əsasını təşkil edən təəssüratlar isə o qədər gözəçarpandır ki, onları görməmək az qala mümkün deyil. Əksinə, bizim üçün bu qədər məcburi olan həzz və xoşagəlməzlik hisslərinin mənasının nə olduğunu deyə bilən fəlsəfi və ya psixoloji nəzəriyyəyə minnətdarlıq bildirməyə hazırıq. Təəssüf ki, burada bizə faydalı heç nə təklif olunmur. Bu, ruhi həyatın ən qaranlıq və ən əlçatmaz sahəsidir; əgər ona toxunmaqdan qaçmaq mümkün deyilsə, onun haqqında ən sərbəst fərziyyə, məncə, ən yaxşısıdır. Biz həzz və xoşagəlməzliyi psixik həyatda mövcud olan — və hansısa şəkildə bağlanmamış — həyəcan miqdarı ilə əlaqələndirmək qərarına gəlmişik: xoşagəlməzlik bu miqdarın artmasına, həzz onun azalmasına uyğun gəlir. Biz bununla hisslərin gücü ilə onların aid olduğu dəyişikliklər arasında sadə nisbət nəzərdə tutmuruq; ən azından — psixofiziologiyanın bütün təcrübələrinə görə — birbaşa mütənasibliyə; ehtimal ki, hiss üçün həlledici olan azalmanın və ya artımın zamandakı ölçüsüdür. Təcrübə bura bəlkə də daxil ola bilər; biz analitiklər üçün bu problemlərə dərinləşmək məsləhət deyil, nə qədər ki, tam müəyyən müşahidələr bizi yönləndirə bilməyəcək.

Lakin biz biganə qala bilmərik, görürüksə ki, Q. T. Fexner kimi dərindən baxışlı bir tədqiqatçı həzz və hoşnutsuzluq haqqında elə bir fikir bildirib ki, o, mahiyyətcə psixoanalitik işin bizə qəbul etdirdiyi fikirlə üst-üstə düşür. Fexnerin bu ifadəsi onun kiçik əsərində — «Orqanizmlərin yaranma və inkişaf tarixinə dair bəzi fikirlər» (1873, XI bölmə, əlavə, s. 94) — yer alır və belə səslənir: «Şüurlu meyllər hər zaman həzz və ya hoşnutsuzluqla əlaqəli olduqca, həzz və ya hoşnutsuzluğu psixofizik münasibətlərdə sabitlik və qeyri-sabitlik münasibətləri ilə də düşünmək olar; buradan isə başqa yerdə daha ətraflı inkişaf etdirəcəyim hipotezi qurmaq olar: şüur həddini aşan hər psixofizik hərəkət müəyyən həddə qədər tam sabitliyə yaxınlaşdıqca həzzə, müəyyən həddə qədər ondan kənara çıxdıqca hoşnutsuzluğa malikdir, halbuki bu ikisi arasında heç bir hiss yoxdur.

həzz və hoşnutsuzluğun keyfiyyət həddi adlanan hədlər arasında müəyyən enə malik estetik biganəlik mövcuddur.

Bizə həzz prinsipinin psixik həyatda hökmranlığına inanmağa əsas verən faktlar psixi aparatın özündəki həyacan miqdarını mümkün qədər aşağı və ya ən azından sabit saxlamağa can atması fərziyyəsində də ifadəsini tapır. Bu, eyni şeydir, yalnız başqa formada: əgər psixi aparatın işi həyacan miqdarını aşağı saxlamaqdırsa, onu artırmağa yarayan hər şey funksiyaya zidd, yəni ağrılı qavranılmalıdır. Həzz prinsipi konstantlıq prinsipindən törənilir; əslində isə konstantlıq prinsipi bizə həzz prinsipinin qəbulunu qəbul etdirən faktlardan çıxarılmışdır. Daha ətraflı müzakirədə görəcəyik ki, bizim fərz etdiyimiz bu can-atma psixik aparatın Fexnerin sabitliyə meyl prinsipinin xüsusi halı kimi ona tabe olur; Fexner həzz-hoşnutsuzluq hisslərini məhz o prinsiplə əlaqələndirmişdi.

Ama onda deməliyik ki, həzz prinsipinin psixik proseslərin gedişi üzərində hökmranlığından danışmaq əslində düzgün deyil. Belə hökmranlık olsaydı, ruhi proseslərimizin böyük əksəriyyəti həzzlə müşayiət olunmalı və ya həzzə gətirib çıxarmalı idi; halbuki ən ümumi təcrübə...

Təcrübə bu nəticəyə qatı etiraz edir. Deməli, yalnız belə ola bilər: ruhta həzz prinsipinə güclü meyl mövcuddur, lakin müəyyən başqa qüvvələr və ya şərtlər ona müqavimət göstərir — beləliklə, son nəticə hər zaman həzz meylinə uyğun gələ bilmir. Bax: Fexnerin oxşar münasibət haqqında qeydi (həmin yerdə, s. 90): «Amma məqsədə meylin olması hələ məqsədə çatmaq demək deyil, və məqsəd ümumiyyətlə yalnız yaxınlaşmalarla əldə edilə bilər…». İndi isə hansı şərtlərin həzz prinsipinin bərqərar olmasına mane ola bildiyi sualına dönəndə yenidən etibarlı və tanış zəminə çıxırıq və cavab üçün analitik təcrübələrimizdən bol-bol istifadə edə bilərik.

Həzz prinsipinin belə maneəsinin ilk halı bizə qanunauyğun kimi tanışdır. Bilirik ki, həzz prinsipi psixik aparatın ilkin iş üsuluna məxsusdur və orqanizmin xarici dünyanın çətinlikləri qarşısında özünü saxlaması üçün əslində başlanğıcdan yararsız, hətta yüksək dərəcədə təhlükəlidir. Mənin özünü saxlama həvəslərinin təsiri ilə o, reallıq prinsipi ilə əvəz olunur; reallıq prinsipi sonlu həzz qazanmaq niyyətindən imtina etmədən yenə də qənanənin təxirə salınmasını, bunun bir çox imkanlarından imtinanı və həzzə aparan uzun döngədə müvəqqəti olaraq əzabın dözülməsini tələb edir.

Həzzə gedən yolları tələb edir və həyata keçirir. Həzz prinsipi bundan sonra daha uzun müddət «tərbiyəsi çətin» cinsi həvəslərin iş üsulu olaraq qalır və tez-tez belə olur ki, o — ya məhz bu həvəslərdən, ya da Mənin özündən — bütün orqanizm üçün zərərli şəkildə reallıq prinsipini üstələyir.

Buna baxmayaraq, şübhəsizdir ki, həzz prinsipinin reallıq prinsipi ilə əvəzlənməsi xoşnutsuzluq təcrübələrinin yalnız kiçik bir hissəsi üçün məsuliyyət daşıya bilər, ən intensivi üçün isə heç. Xoşnutsuzluğun doğulmasının başqa, heç də az qanunauyğun olmayan mənbəyi psixik aparatdakı münaqişələrdən və parçalanmalardan yaranır — Mən daha mürəkkəb qurulmuş təşkilatlara doğru inkişafını yaşayarkən. Aparatı dolduran enerjinin az qala hamısı gətirilmiş həvəs impulslarından gəlir, lakin bunların hamısı eyni inkişaf mərhələlərinə buraxılmır. Yolda dəfələrlə belə olur ki, ayrı-ayrı həvəslər və ya həvəs hissələri məqsədləri və ya tələbləri ilə Mənin geniş vəhdətinə birləşə bilən qalanlarının ilə uyğunsuzluq göstərir. Onda onlar sıxışdırma prosesi ilə bu vəhdətdən ayrılır, psixik inkişafın aşağı mərhələlərində saxlanılır və əvvəlcə qənaət imkanından kəsilir. Sonra əgər onlara — sıxışdırılmış cinsi həvəslərdə bu o qədər asan baş verir — döngə yollarla bir qənaətə çatmağa müvəffəq olurlarsa birbaşa və ya əvəzedici qənanəyə çatmaq müyəssər olsa, bu uğur — başqa halda həzz imkanı olacaqdı — Mən tərəfindən hoşnutsuzluq kimi qavranılır. Sıxışdırmaya gedən köhnə münaqişənin nəticəsində həzz prinsipi yenidən özünü göstərir, məhz bəzi həvəslər prinsipə uyğun yeni həzz qazanmaqla məşğul olan anda. Sıxışdırmanın həzz imkanını hoşnutsuzluq mənbəyinə çevirdiyi prosesin detalları hələ yaxşı öyrənilməyib və ya aydın təsvir edilə bilmir, lakin şübhəsiz ki, bütün nevrotik hoşnutsuzluq bu cürdür: özü kimi qavranıla bilməyən həzzdir.

Burada göstərilən xoşagəlməzliyin iki mənbəyi bizim xoşagəlməzlik təcrübələrimizin əksəriyyətini hələ çoxdan əhatə etmir, lakin qalan hissə haqqında elə səbəblə iddia etmək olar ki, onun varlığı həzz prinsipinin hökmranlığına zidd deyil. Axı, yaşadığımız xoşagəlməzliyin çoxu qavrama xoşagəlməzliyidir: ya qənanəsiz instinktlərin təzyiqinin qavranması, ya da xarici qavrama — onun özü ağrılı olsun ya da psixik aparatda xoşagəlməz gözləntilər oyatması və onun tərəfindən «təhlükə» kimi tanınması ilə. Bu instinkt tələblərinə və təhlükə təhdidlərinə reaksiya — psixik aparatın əsl fəaliyyətinin ifadəsi — sonra həzz prinsipi tərəfindən və ya onu dəyişdirən reallıq prinsipi tərəfindən düzgün şəkildə yönləndirilə bilər.

Beləliklə, həzz prinsipinin daha da geniş məhdudlaşdırılmasını qəbul etmək lazım görünmür; buna baxmayaraq, məhz xarici təhlükəyə psixik reaksiyanın tədqiqatı burada baxılan problemin yeni materialını və yeni suallarını verə bilər.

Ağır mexaniki sarsıntılardan, qatar qəzalarından və həyat üçün təhlükəli başqa qəzalardan sonra çoxdan bir vəziyyət təsvir edilmişdir ki, sonradan ona «travmatik nevroz» adı qalıb. Dəhşətli, elə indi bitmiş müharibə belə xəstəliklərin böyük sayda yaranmasına səbəb oldu və heç olmasa onları mexaniki qüvvənin sinir sisteminə üzvi zədə vurması ilə əlaqələndirməyə meyli sona çatdırdı.1) Travmatik nevrozun vəziyyət mənzərəsi oxşar motor simptomlarının bolluğu ilə isteriyaya yaxınlaşır, lakin onu adətən subyektiv əzabın güclü əlamətləri — təxminən ipoxondriyada və ya melanxoliyada olduğu kimi — və psixik fəaliyyətin geniş ümumi

1) Bax: «Müharibə nevrozlarının psixoanalizi». Ferenczi, Abraham, Simmel və E. Jonesun əlavələri ilə. Internationale Psychoanalytische Bibliothek, I cild, 1919.

Psixi funksiyaların zəifləməsi və pozulması. Həm müharibə nevrozları, həm də sülh dövrünün travmatik nevrozları haqqında tam anlayış hələ əldə edilməyib. Müharibə nevrozlarında bir tərəfdən aydınlaşdırıcı, amma yenə də qarışıq salan idi ki, eyni xəstəlik mənzərəsi bəzən kobud mexaniki qüvvənin köməyi olmadan yaranırdı; adi travmatik nevrozda iki cəhət düşünməyə əsas verdi: birincisi, səbəbin ağırlıq mərkəzi gözlənilməzlik anına, dəhşətə düşmüş görünürdü; ikincisi, eyni anda alınmış zədə və ya yara adətən nevrozun yaranmasına mane olurdu. Dəhşət, qorxu və təlaş səhvən sinonim kimi işlədilir; onları təhlükə ilə münasibətdə yaxşı ayırmaq olar. Təlaş müəyyən vəziyyəti bildirir — təhlükənin gözlənilməsini və ona hazırlığı, o bilinməyən bir təhlükə belə olsa; qorxu müəyyən obyekt tələb edir, ondan qorxurlar; dəhşət isə insana təhlükəyə hazırlaşmadan yaxınlandıqda düşdüyü vəziyyəti adlandırır, gözlənilməzlik anını vurğulayır. Məncə, təlaş travmatik nevroz yarada bilməz; təlaşda dəhşətə və deməli dəhşət nevrozuna qarşı qoruyan bir şey var. Bu müddətə sonradan qayıdacağıq.

Həzz prinsipindən kənarda II

Yuxunun tədqiqatını psixik dərinlik proseslərinin öyrənilməsinin ən etibarlı yolu saymaq olar. Travmatik nevrozun yuxu dünyası isə elə bir xarakter daşıyır ki, xəstəni daima qəzasının vəziyyətinə geri qaytarır, oradan o yeni dəhşətlə oyanır. Bununla çox az təəccüblənirlər. Düşünürlər ki, bu, travmatik hadisənin yaratdığı təəssüratın gücünün sübutudur — o, xəstəyə hətta yuxuda dəfələrlə yada salınır. Xəstə necə deyərlər, psixi olaraq travmaya bağlıdır. Xəstəliyi doğan təcrübəyə belə fiksasiyalar bizə çoxdan isteriyada məlumdur. Breuer və Freud 1893-cü ildə belə ifadə etmişdilər: İsteriyalılar böyük ölçüdə xatirələrdən əziyyət çəkirlər. Müharibə nevrozlarında da Ferenczi və Simmel kimi müşahidəçilər bəzi motor simptomları travma anına fiksasiya ilə izah edə bilmişdilər.

Ancaq məlum deyil ki, travmatik nevrozdan əziyyət çəkənlər oyaq həyatda qəzalarının xatirəsi ilə çox məşğul olsunlar. Bəlkə də əksinə, onun haqqında düşünməməyə çalışırlar. Əgər gecə yuxusunun onları yenidən xəstəlik doğuran vəziyyətə saldığını öz-özlüyündə aydın hesab etsək, yuxunun təbiətini yanlış anlayarıq. Yuxu əksinə, xəstəyə sağlıq dövrünün və ya xəstəlik dövrünün şəkillərini təqdim edər ümid olunan sağalma dövrünün mənzərələrini göstərməyə uyğun gələrdi. Qəza nevrozlarının yuxuları vasitəsilə yuxunun arzu-gerçəkləşdirici meylinə şübhə etməmək istəyiriksə, bizə təxmini belə çıxış yolu qalır: bu vəziyyətdə yuxu funksiyası da — çox başqa şeylər kimi — sarsılmış və məqsədlərindən yayındırılmışdır, ya da Mənin sirli mazoxist meyllərini yada salmalıyıq.

İndi mən travmatik nevrozun qaranlıq və qəmgin mövzusunu buraxmağı və psixik aparatın iş üsulunu onun ən erkən normal fəaliyyətlərindən birində öyrənməyi təklif edirəm. Nəzərdə tutduğum uşağın oyunudur.

— ta ki, sirli və daim təkrarlanan bu hərəkət mənə öz mənasını açdı.

Uşaq intellektual inkişafında heç də erkən deyildi: bir yaş yarımında yalnız bir neçə anlaşıqlı söz danışırdı və bundan əlavə, ətrafın başa düşdüyü bir neçə mənalı səsə malik idi. Amma valideynləri və tək xidmətçi qızla yaxşı münasibətdə idi və «ədəbli» xarakterinə görə təriflənirdi. Gecə valideynlərini narahat etmir, bəzi əşyalara toxunmağı və bəzi otaqlara girməyi qadağan edən qaydalara diqqətlə riayət edirdi və ən əsası, ana onu saatlarla tərk etdikdə heç vaxt ağlamırdı, halbuki bu anaya zərif bağlılıq bəsləyirdi — ana onu yalnız özü əmizdirməmiş, həm də kimsənin köməyi olmadan baxmış və qayğısına qalmışdı. Bu itaətkar uşaq indi ara-sıra narahat edən bir vərdiş göstərirdi: əlinə keçən bütün kiçik əşyaları uzağa — otağın küncünə, yatağın altına və s. — atırdı, beləliklə, oyuncaqlarını yığmaq çox vaxt asan iş deyildi. Bununla o, maraq və qənanə ifadəsi ilə uzun, fəryadlı «o—o—o» səsi çıxarırdı; ananın və müşahidəçinin vahid rəyinə görə bu heç bir nida deyildi, «getdi» mənasını verirdi. Nəhayət, anladım ki, bu oyundur və uşaq bütün oyuncaqlarını yalnız onlarla «getmək» oyunu oynamaq üçün istifadə edirdi.

oyunu oynayırdı. Bir gün nəhayət təsəvvürümü təsdiqləyən müşahidə etdim. Uşağın iplə sarılmış taxta masvarı vardı. Onu, məsələn, yerə sallaşıb arxasınca çəkmək — yəni arabacıq oynamaq — onun ağlına heç vaxt gəlmirdi; əksinə, iplə tutduğu masvarı böyük məharətlə pərdələnmiş beşiyinin kənarından atır, o orada yoxa çıxırdı, buna öz mənalı «o—o—o» səsini əlavə edirdi, sonra masvarı iplə yenidən beşikdən çıxarırdı və onun peyda olmasını bu dəfə şən «bura» ilə qarşılayırdı. Deməli, bu, tam oyundur: yox olmaq və yenidən gəlmək. Əksər vaxt ona yalnız birinci pərdəni görmək müyəssər olurdu və o, təkbaşına yorulmadan oyundur kimi təkrarlanırdı — halbuki böyük həzz sözsüz ki, ikinci pərdəyə bağlı idi.

Oyunun yozumu sonra yaxın oldu. O, uşağın böyük mədəni nailiyyəti ilə, onun müyəssər olduğu hərəkətlə əlaqəli idi.

Bu yozumu sonrakı müşahidə tam möhkəmləndirdi. Bir dəfə ana çox saatlıq yoxluqdan qayıdanda onu belə xəbərlə qarşıladılar: Bebi o—o—o! Əvvəlcə bu, anlaşılmaz qaldı. Lakin tezliklə məlum oldu ki, uşaq bu uzun təklik ərzində özünü yox etməyin yolunu tapmışdı: demək olar ki, yerə qədər çatan güzgüdə öz əksini kəşf etmiş və sonra çöməlmişdi — beləliklə, güzgü əksi «getdi».

həvəsdən imtina (həvəs təminindən imtina) ilə bağlı idi: ananın getməsinə itaətsizlik etmədən yol vermək. Uşaq özünü bunun üçün sanki mükafatlandırırdı: eyni yox olma və yenidən gəlməni onun əlinə çatan əşyalarla özü səhnələşdirirdi. Bu oyunun affektiv qiymətləndirilməsi üçün təbii ki, fərq qoymur — uşaq onu özü tapıb ya təkan nəticəsində mənimsəyib. Marağımız başqa məqama yönələcək. Ananın getməsi uşaq üçün heç cür xoş və ya hətta biganə olmamalıdır. Deməli, bu ona ağrılı təcrübəni oyun kimi təkrarlayırsa, bu necə həzz prinsipinə uyğun gəlir? Bəlkə belə cavab vermək istəyəcəklər: getmə şən yenidən görünmənin ilkin şərti kimi oynanılmalıdır, əsl oyun niyyəti isə ikincidədir. Bununla müşahidə ziddiyyət təşkil edir: birinci pərdə — getmə — təkbaşına oyun kimi səhnələşdirilirdi və üstəlik, həzzli sonluğa gətirən bütöv oyundan qat-qat çox.

Belə tək bir halın təhlili qəti həll vermir; bitərəf baxışla insanda təəssürat yaranır ki, uşaq bu təcrübəni başqa motivdən oyuna çevirib. O burada passiv idi, təcrübədən zərbə alırdı və indi özünü fəal rola salır — onu, xoşagəlməz olmasına baxmayaraq, oyun kimi təkrarlayır. Bu cəhdi bir hakimiyyət həvəsinə aid etmək olar — o, xatirənin özü həzzli olub-olmamasından asılı deyil. Amma başqa yozumu da sınamaq olar. Əşyanı atıb «getirtmək» ananın — uşağı atıb gedən anaya qarşı həyatda sıxışdırılmış qisas impulsunun qənanəsi ola bilər və sonra inadcıl məna daşıyır: Get, get, mənə sən lazım deyilsən, səni özüm yollayıram. Bir yaş yarımında ilk oyununda müşahidə etdiyim eyni uşaq bir il sonra özünə qəzəbləndiyi oyuncağı yerə atıb deyirdi: Müharibəyə get! Ona o vaxt danışmışdılar ki, yoxluqdakı atası müharibədədir; uşaq atasını heç də darıxmırdı, əksinə, ən aydın əlamətlər verirdi ki, ananın tək sahibliyində narahat olmaq istəmir. Başqa uşaqlar haqqında da bilirik ki, onlar oxşar düşmənçilik impulslarını şəxslərin əvəzinə əşyaları atmaqla ifadə edə bilirlər. İnsan beləcə şübhəyə düşür: təsirli bir şeyi psixik cəhətdən uzaqlaşdırmaq istəyinin olub-olmadığına dair.

1) Uşaq beş yaş yarımında olanda anası vəfat etdi. İndi, o həqiqətən «getdi» (o—o—o) olanda, oğlan onun üçün matəm tutmadı. Halbuki bu müddətdə ikinci uşaq doğulmuşdu — onun ən güclü həsədini oyatmışdı.

işləmək, ona tam hakim olmaq meyli özü ilkin olaraq və həzz prinsipindən asılı olmayaraq ifadə oluna bilər. Burada müzakirə olunan halda o, xoşa gəlməyən təəssüratı oyunda yalnız ona görə təkrarlaya bilər ki, bu təkrarlama ilə başqa cür, lakin birbaşa həzz qazancı bağlıdır.

Uşaq oyununun davamlı izlənməsi də bizim iki təsəvvür arasında tərəddüdümüzü həll etmir. Görünür, uşaqlar oyunda həyatda onlara böyük təəssürat vuran hər şeyi təkrarlayır, bununla təəssüratın gücünü boşaldır və necə deyərlər, vəziyyətin sahibinə çevrilirlər. Amma başqa tərəfdən, onların bütün oyunlarının bu yaşlarını hakim edən arzunun — böyük olmaq və böyüklər kimi davrana bilmək arzusunun təsiri altında olduğu bəllidir. Həmçinin müşahidə olunur ki, təcrübənin xoşnutsuzluq xarakteri onu oyuna hər zaman yararsız etmir. Həkim uşağın boğazına baxanda və ya kiçik əməliyyat edəndə bu qorxulu hadisə sözsüz ki, növbəti oyunun məzmununa çevriləcək, amma başqa mənbədən həzz qazancı burada gözdən yayınmır. Uşaq təcrübənin passivliyindən oyunun fəaliyyətinə keçəndə oyun yoldaşına öz başına gələn xoşagəlməz şeyi vurur və beləcə bu əvəzedici şəxsdən qisas alır.

Bu mülahizələrdən hər halda bir şey aydınlaşır: oyunun motivi kimi xüsusi təqlid həvəsinin fərziyyəsi artıqdır. Əlavə edək: böyüklərin bədii oyunu və təqlidi — uşağın davranışından fərqli olaraq tamaşaçının şəxsiyyətinə yönələn — onu tragediyada, məsələn, ən ağrılı təəssüratlardan da əsirgəmir, amma o, bunu yüksək ləzzət kimi qavraya bilir. Beləcə əmin oluruq ki, həzz prinsipinin hökmranlığı altında da özü hoşnutsuzluqlu olanı xatirənin və psixik işlənmənin obyektinə çevirməyin kifayət qədər yolu və vasitəsi var. Bu — sonlu həzz qazancına gətirən — hallar və vəziyyətlərlə iqtisadi istiqamətli estetika məşğul olsun, bizim məqsədlər üçün onlar heç nə vermirlər, çünki onlar həzz prinsipinin varlığını və hökmranlığını əvvəlcədən qəbul edirlər və həzz prinsipindən kənarda olan meyllərin — yəni bundan ilkin və ondan asılı olmayan meyllərin — fəaliyyətinə şahidlik etmirlər.