II. Texnikadan travmaya: təkrarlama meyli
İyirmi beş illik intensiv iş elə bir dəyişikliyə gətirib çıxardı ki, psixoanalitik texnikanın ən yaxın məqsədləri bu gün başlanğıcdakından tamamilə başqadır. Əvvəlcə analiz edən həkim başqa bir şeyə can ata bilməzdi: xəstədən gizli qalan qeyri-şüurlunu sezmək, bütövə yığmaq və öz vaxtında ona çatdırmaqdan. Psixoanaliz əsasən yozum sənəti idi. Terapevtik vəzifə bununla həll olunmadığından dərhal növbəti niyyət meydana çıxdı: xəstəni konstruksiyanı öz xatirəsilə təsdiq etməyə məcbur etmək. Bu can-atmada başlıca ağırlıq xəstənin müqavimətlərinə düşürdü; sənət indi onları mümkün qədər tez üzə çıxarmaq, xəstəyə göstərmək və onu insan təsiri ilə (burada «transferans» kimi çıxış edən sügestiya üçün yer var) müqavimətlərdən əl çəkməyə vadar etmək idi.
Amma sonra getdikcə daha aydın oldu ki, qoyulan məqsəd — qeyri-şüurlunun şüurlanması — bu yolla da sona qədər əlçatan deyil. Xəstə özündəki sıxışdırılmışın hamısını xatırlaya bilmir, bəlkə də məhz mahiyyətini yox, və beləcə ona bildirilən konstruksiyanın doğruluğu haqqında inam qazanmur. O, daha çox sıxışdırılmışını cari təcrübə kimi təkrarlamağa məcburdur, onu keçmişin bir parçası kimi xatırlamaq əvəzinə — həkimin bunu görmək istədiyi kimi. Arzuolunmaz sədaqətlə meydana çıxan bu reproduksiyanın məzmunu həmişə uşaqlıq cinsi həyatının — yəni Edip kompleksinin və onun qollarının — bir parçasıdır və mütəmadi olaraq transferans sahəsində, yəni həkimə münasibətdə cərəyan edir. Müalicədə bu qədər gəlib çatanda demək olar ki, köhnə nevroz indi təzə transferans nevrozu ilə əvəzlənib. Həkim bu transferans nevrozunun ərazisini mümkün qədər məhdudlaşdırmağa, mümkün qədər çoxunu xatirəyə sıxmağa və mümkün qədər azını təkrarlamaya buraxmağa çalışıb. Xatirlama ilə reproduksiya arasında qurulan münasibət hər konkret halda başqadır. Adətən həkim analiz olunana müalicənin bu mərhələsindən yan keçməyə müvəffəq olmur: onu unudulmuş həyatının müəyyən parçasını yenidən yaşamağa buraxmalı və elə qayğı görməlidir ki, bir ölçü
1) Bax: «Psixoanaliz texnikasına dair II. Xatırlama, təkrarlama və dərindən işləmə». Sammlung kleiner Schriften zur Neurosenlehre, IV seriya, s. 441, 1918.
üstünlük saxlanılsın; onun qüvvəsilə görünən reallıq yenə də hər dəfə unudulmuş keçmişin güzgü əksi kimi tanınır. Bu alınarsa, xəstənin inamı və ondan asılı terapevtik uğur qazanılmış olur. Nevrotiklərin psixoanalitik müalicəsi ərzində özünü göstərən bu «təkrarlama məcburiyyəti»ni daha anlaşılan etmək üçün əvvəla bir səhvdən azad olmaq lazımdır: müqavimətlərlə mübarizə apardıqda «qeyri-şüurlunun» müqaviməti ilə üz-üzə olduğumuzu sanırıq. Qeyri-şüurlu — yəni «sıxışdırılmış» — müalicənin cəhdlərinə heç bir müqavimət göstərmir; axı o özü başqa heç nəyə can atmır, yalnız üstündə ağırlaşan təzyiqə qarşı şüura keçməyə və ya real əməl vasitəsilə axıtmağa yol tapmağa can atır. Müalicədəki müqavimət məhz o ali təbəqələrdən və ruhi həyatın sistemlərindən çıxır ki, sıxışdırmanı bir vaxt məhz onlar həyata keçirib. Amma müqavimətlərin motivləri, hətta onların özləri də təcrübəyə görə müalicədə əvvəlcə qeyri-şüurlu olduğundan biz ifadə tərzimizdəki bir yararsızlığı düzəltməyə çağırılırıq. Qeyri-aydınlıqdan qaçırıq, əgər qarşı-qarşıya qoyduğumuz şüurlu ilə qeyri-şüurlu deyil, vahid Mən ilə sıxışdırılmışı bir-birinə qarşı qoysaq. Məndə çox şey əlbəttə ki, özü qeyri-şüurludur — məhz o, ona Mənin nüvəsi demək olar; onun yalnız az bir hissəsini örtür.
biz qabaqşüurlu adlandırırıq. Bu əvəzetmədən sonra — təkcə təsviri ifadə üslubunun sistemli və ya dinamik üslubla əvəz edilməsindən sonra — deyə bilərik ki, analiz olunanın müqaviməti onun Mənindən çıxır, və onda dərhal dərk edirik ki, təkrarlama məcburiyyəti qeyri-şüurlu sıxışdırılmışa aid edilməlidir. O, ehtimal ki, müalicənin köməkçi işi sıxışdırmanı yumşaldanadək özünü göstərə bilməzdi.
Şübhə yoxdur ki, şüurlu və qabaqşüurlu Mənin müqaviməti həzz prinsipinin xidmətindədir: axı o, sıxışdırılmışın azad olunması ilə oyadılacaq hoşnutsuzluqdan qurtulmaq istəyir, bizim səyimiz isə reallıq prinsipinə istinad edərək belə hoşnutsuzluğa yol verməyə icazə almaqdır. Amma təkrarlama məcburiyyəti — sıxışdırılmışın qüvvə təzahürü — həzz prinsipi ilə hansı münasibətdədir? Aydındır ki, təkrarlama məcburiyyətinin yenidən yaşatdığı şeyin əksəriyyəti Mənə hoşnutsuzluq gətirməlidir, axı o, sıxışdırılmış həvəs impulslarının əməllərini üzə çıxarır; amma bu, bizim artıq qiymət verdiyimiz hoşnutsuzluqdur, həzz prinsipinə zidd olan deyil: bir sistem üçün hoşnutsuzluq və eyni anda digəri üçün qənaət. Yeni və diqqətəlayiq
1) Başqa yerdə aydınlaşdırıram ki, burada təkrarlama məcburiyyətinə köməyə gələn məhz müalicənin «sügestiya təsiri»dir, yəni qeyri-şüurlu valideyn kompleksində dərin qoyulmuş həkimə itaətkarlıq.
təəccüblü fakt isə — indi təsvir etməli olduğumuz — budur: təkrarlama məcburiyyəti keçmişin elə təcrübələrini də geri qaytarır ki, onlarda heç bir həzz imkanı yoxdur, onlar o vaxt da qənanə ola bilməzdilər — hətta o gündən bəri sıxışdırılmış həvəs impulslarının qənanələri belə.
Uşaqlıq cinsi həyatının erkən çiçəklənməsi arzularının reallıqla barışmazlığına və uşaq inkişaf mərhələsinin yetərsizliyinə görə məhvinə məhkum idi. O, ən əzablı hallarda dərin acılıq hissləri altında məhv oldu. Sevginin itirilməsi və uğursuzluq öz-özünü hissində daimi zədə qoydu — narsisistik çapıq kimi; mənim təcrübəmə görə, həmçinin Marcinowskinin mülahizələrinə görə nevrotiklərin tipik «dəyərsizlik hissi»nə ən güclü qatqı budur. Uşağın bədən inkişafı ilə sərhədlər qoyulan cinsi araşdırma qənaətbəxş sonluğa çatmadı; buna görə sonrakı şikayət: Heç nə tamamlaya bilmirəm, mənə heç nə alınmır. Nəvazişli bağlılıq — əksərən əks-cins valideynə — məyusluğa, qənanəyə boşa gedən gözləməyə, yeni uşağın doğulmasında qısqanclığa məğlub oldu; bu doğulma sevilənin xəyanətini aydın-aydın göstərirdi; özünün faciəvi ciddiyyətlə girişdikləri cəhd utandırıcı şəkildə alınmadı; balacaya bəxş edilən nəvazişin azalması, tərbiyənin artan tələbləri, ciddi sözlər və ara-sıra cəza nəhayət ona düşən rədd edilmişliyin bütün miqyasını aşkara çıxardı. Burada bir neçə tip var ki, mütəmadi təkrarlanır — bu uşaqlıq dövrünün tipik sevgisinə necə son qoyulduğunu göstərən.
Bu arzuolunmaz halların və ağrılı affekt vəziyyətlərinin hamısını nevrotik indi transferansda təkrarlayır və böyük məharətlə yenidən canlandırır. Onlar yarımçıq qalmış müalicənin kəsilməsinə can atırlar, rədd edilmişlik təəssüratını özlərinə yenidən qazandırmağı bacarırlar, həkimi özlərinə qarşı sərt sözlərə və soyuq davranışa məcbur edirlər, qısqanclıqları üçün münasib obyektlər tapırlar, ibtidai zamanın qızğın istənilən uşağını böyük hədiyyə niyyəti və ya vədi ilə əvəz edirlər — bu hədiyyə də əksərən onun kimi reallaşmır. Bunların heç biri o vaxt həzz gətirə bilməzdi; sanmalıdır ki, bu gün o, xatirə kimi və ya yuxularda ortaya çıxanda yeni təcrübə kimi canlandığına nisbətən daha az narahatçılıq gətirməlidir. Təbii ki, söhbət qənanəyə aparmalı olan həvəslərin fəaliyyətindən gedir, amma onların bunun əvəzinə o vaxt da yalnız narahatçılıq gətirdiyi təcrübəsi heç bir fayda vermədi. O, buna baxmayaraq təkrarlanır; bir məcburiyyət bunu tələb edir.
Psixoanalizin nevrotiklərin transferans fenomenlərində göstərdiyi eyni şeyi nevrotik olmayan şəxslərin həyatında da tapmaq olar. Onlarda bu, onları təqib edən taleyin, yaşantılarında şeytani cizginin təəssüratını yaradır, psixoanaliz isə başlanğıcdan belə taleyi böyük ölçüdə özü hazırlanmış və erkən uşaqlıq təsirləri ilə müəyyənləşmiş hesab edib. Burada özünü göstərən məcburiyyət nevrotiklərin təkrarlama məcburiyyətindən fərqlənmir, baxmayaraq ki, bu şəxslər heç vaxt simptomqurma ilə həll olunmuş nevrotik münaqişənin əlamətlərini göstərməyiblər. Belə şəxslər məlumdur ki, onların insanlararası hər münasibəti eyni sonluqla bitir: xeyirxahlar ki, onların hər bir himayədarı bir müddətdən sonra qəzəblə tərk edir — bu himayədarlar başqa cəhətlərdən nə qədər fərqli olsalar da — deməli, onların payına nankorluğun bütün acılığını dadmaq yazılıb; kişilər ki, hər dostluq onun dostu tərəfindən xəyanətlə başa çatır; başqaları ki, həyatlarında dəfələrlə, sayı-şərti olmadan başqa bir şəxsi özləri üçün, bəlkə də ictimaiyyət üçün də böyük avtoritetə qaldırırlar və belli bir müddətdən sonra bu avtoriteti özləri devirib yerinə yenisini qoyurlar; sevənlər ki, qadına qarşı hər nəvazişli münasibət eyni fazalardan keçir və eyni sonluğa gətirib çıxarır və s. Biz bu «eyni şeyin əbədi təkrarına» yalnız təəccüblənirik az təəccüblənirik, əgər söhbət müvafiq şəxsin aktiv davranışından gedirsə və biz onun xasiyyətində dəyişməz qalan xarakter cizgisini aşkar ediriksə — o, eyni təcrübələrin təkrarında özünü göstərməlidir. Bizə qat-qat güclü təsir edən hallar odur ki, orada şəxs nəsə passiv yaşayırmış kimi görünür — nəsə ki, üstündə onun heç bir hakimiyyəti yoxdur, — halbuki o, həmişə yalnız eyni taleyin təkrarını yaşayır. Təsəvvür edin, məsələn, o qadının hekayətini: üç dəfə ardıcıl evləndiyi kişilər qısa müddətdən sonra xəstələnir və onları ölənə qədər qulluqla saxlamaq ona düşür. Belə tale cizgisinin ən təsirli poetik təsvirini Tasso romantik eposu «Gerusalemme liberata»da verib. Qəhrəman Tankred bilmədən sevdiyi Clorindanı öldürür — o, düşmən cəngavərinin zirehində onunla döyüşəndə. Onun dəfnindən sonra o, səlib yürüşçülərinin ordusunu qorxuya salan dəhşətli sehrli meşəyə daxil olur. Orada hündür bir ağacı qılıncı ilə doğrayır, amma ağacın yarasından qan axır və Clorindanın səsi — onun ruhu bu ağaca bağlanmışdı — onu ittiham edir ki, yenə də sevdiyini incidib. Transferansdakı davranışdan və taleydən alınan belə müşahidələr qarşısında
1) Bax: C. G. Jungun «Atanın fərdin taleyi üçün əhəmiyyəti» məqaləsindəki dəqiq mülahizələr. Jahrbuch für Psychoanalyse, I, 1909.
müşahidələr təkrarlama məcburiyyəti fərziyyəsini doğrulayır, bu məcburiyyət isə bizə onun kənara itələdiyi həzz prinsipindən daha ibtidai, daha elementar, daha həvəsi xarakterli görünür. Amma psixikada belə bir təkrarlama məcburiyyəti varsa, biz istərdik ki, onun hansı funksiyaya uyğun gəldiyini, hansı şərtlər altında üzə çıxa biləcəyini və həzz prinsipi ilə hansı münasibətdə olduğunu bilək — axı indiyyə qədər ruhi həyatda həyacan proseslərinin gedişi üzərində hökmranlığı məhz ona etibar etmişdik.