VI. İnstinktlərin geriyə qaytaran xarakteri: həyat və ölüm instinktləri
Cəsarətlə bir addım daha irəli getməyə çalışaq. Ümumi qəbul edilən anlayışa görə çoxsaylı hüceyrələrin bir həyat birliyinə birləşməsi — orqanizmlərin çoxhüceyrəliliyi — onların ömrünü uzatmaq vasitəsinə çevrilmişdir. Bir hüceyrə başqalarının həyatını saxlamağa kömək edir, ayrı-ayrı hüceyrələrin tələf olmasına ehtiyac qaldıqda belə hüceyrə dövləti yaşamaqda davam edir. Biz artıq eşitmişik ki, kopulyasiya — iki təkhüceyrəlinin müvəqqəti qaynayması — hər ikisinə həyat saxlayan, gəncləşdirici təsir göstərir. Beləcə, psixoanalizdə əldə edilmiş libido nəzəriyyəsini hüceyrələrin bir-birinə münasibətinə köçürməyə və elə təsəvvür etməyə cəhd göstərmək olar: guya hər hüceyrədə fəaliyyət göstərən həyat və ya cinsi həvəslər başqa hüceyrələri obyekt götürür, onların ölüm həvəslərini — yəni bu hüceyrələrin oyatdığı prosesləri — qismən neytrallaşdırır və onları beləcə sağ saxlayır; digər hüceyrələr də əvəzində eynilisini onlar üçün görür, daha bəziləri isə bu libidoz funksiyanı yerinə yetirərkən özünü qurban verir. Cinsi hüceyrələrin özləri tamamilə «narssist» davranardılar — nevrozlar təlimində bütün bir individual öz libidosunu Məndə saxlayıb obyekt yükləmələrinə ondan heç nə xərcləmədiyi zaman işlətdiyimiz adlandırma ilə desək. Cinsi hüceyrələr öz libidosuna, həyat həvəslərinin fəaliyyətinə, sonrakı, möhtəşəm qurucu işləri üçün ehtiyat kimi yalnız özləri üçün ehtiyac duyurlar. Bəlkə həm də bədxassəli törəmələrin hüceyrələrini...
orqanizmi məhv edən qüvvələri də eyni mənada narsissistik hesab etmək olar. Patologiya axı onların toxumlarını doğulanda birlikdə gətirilmiş hesab etməyə və onlara embrional xassələr tanımağa hazırdır. Beləcə, cinsi həvəslərimizin libidosu şair və filosofların Erosu ilə — hər canlını bir yerdə saxlayan Eros ilə üst-üstə düşər.
Bu yerdə bizə libido nəzəriyyəmizin yavaş inkişafına nəzər salmaq fürsəti düşür. Transfer nevrozlarının təhlili bizə əvvəlcə obyektə yönələn «cinsi həvəslər» ilə başqa həvəslər arasındakı ziddiyyəti qəbul etdirdi — başqa həvəsləri biz çox natamam tanıyır və müvəqqəti olaraq onları «Mən həvəsləri» adlandırırdıq. Onların içində əvvəla individualın özünü saxlamasına xidmət edən həvəslər tanınmalı idi. Burada daha hansı fərqlər qoymaq lazım olduğunu bilmək olmazdı. Düzgün bir psixologiyanın əsasını qoymaq üçün heç bir bilik həvəslərin ümumi təbiəti və mümkün xüsusiyyətləri haqqında təxmini anlayış qədər vacib olmazdı. Amma psixologiyanın heç bir sahəsində insan bu qədər qaranlıqda döyünməmişdi. Hər kəs özünə nə xoş gəlirdisə, bir o qədər həvəs və ya «əsas həvəs» qoyur, onlarla da qədim yunan təbiət filosoflarının dörd elementlə — su, torpaq, od və hava ilə — ticarət etdiyi kimi məşğul olurdu. Həvəslər haqqında hansısa fərziyyədən keçinə bilməyən psixoanaliz isə əvvəlcə populyar həvəs fərqləndirməsinə sadiq qaldı.
— «aclıq və məhəbbət» sözləri onun üçün nümunə idi. Ən azından bu, yeni bir özbaşınalıq deyildi. Psixonevrozların təhlilində bununla xeyli yol gedilirdi. Doğrudur, «cinsiyyət» anlayışı — onunla birlikdə cinsi instinkt anlayışı da — çoxalma funksiyasına sığmayan çox şeyi əhatə edənədək genişləndirilməli idi və bunun üstündə sərt, hörmətli və ya bəsitcə ikiüzlü dünyada böyük şamata qopdu.
Növbəti addım psixoanalizin psixoloji Mənə daha yaxınaşa bildiyi anda atıldı — Mən ona əvvəlcə yalnız sıxışdıran, senzura edən və müdafiə qurğularına, reaksiya əmələ gəlmələrinə qadir instansiya kimi tanınmışdı. Tənqidi və başqa uzaqgörən zehinlər əlbəttə çoxdandır ki, libido anlayışının obyektə yönəlmiş cinsi həvəslərin enerjisinə qısaldılmasına etiraz edirdilər. Amma onlar öz daha yaxşı biliyinin haradan gəldiyini bildirməkdən yayınır və ondan təhlil üçün yararlı bir şey çıxarmağı bacarmırdılar. Daha ehtiyatlı irəliləyişlə psixoanalitik müşahidəyə indi vuruldu ki, libidonun obyektdən geri çəkilib Mənə yönəldilməsi (introversiya) necə mütəmadi baş verir; uşağın libido inkişafını ən erkən fazalarında öyrənməklə o, belə dərkə gəldi: Mən libidonun əsl və ilkin anbarıdır, libido əvvəla oradan obyektə doğru uzanır.
cinsi obyektlər sırasına düşdü və dərhal onların ən nəcibi kimi tanındı. Libido beləcə Məndə qaldıqda ona narssist libido deyirdilər. Bu narssist libido təbii ki, analitik mənada cinsi həvəslərin güc təzahürü idi və onu əvvəldən etiraf edilmiş «özünü saxlama həvəsləri» ilə üst-üstə qoymaq lazım gəlirdi. Beləcə, Mən həvəsləri ilə cinsi həvəslərin ilkin ziddiyyəti kifayətsiz qaldı. Mən həvəslərinin bir hissəsinin libidoz olduğu tanındı; Məndə — başqalarından əlavə, ehtimal ki — cinsi həvəslər də fəaliyyət göstərirdi; yenə də demək olar ki, psixonevrozun Mən həvəsləri ilə cinsi həvəslər arasındakı münaqişəyə dayandığı köhnə formulada bu gün rədd etməyə layiq heç nə yoxdur. Hər iki həvəs növünün fərqi, ilkin olaraq hansısa şəkildə keyfiyyəti nəzərdə tutulsa da, indi sadəcə başqa cür — topik şəkildə — müəyyən edilir. Xüsusən transfer nevrozu — psixoanalizin əsl tədqiqat obyekti — Mən ilə libidinal obyekt investisiyası arasındakı münaqişənin nəticəsi olaraq qalır.
Ona görə də indi özünü saxlama həvəslərinin libidoz xarakterini bir o qədər çox vurğulamalıyıq, çünki biz daha bir addım atmağa cürət edirik: cinsi həvəsi hər şeyi saxlayan Eros kimi tanımağa və Mənin narsissist libidosunu tanımağa
1) «Narssizmin təqdimatı haqqında». Jahrbuch der Psychoanalyse, VI, 1914, və Nevrozlar təliminə dair kiçik yazılar məcmuəsi, IV seriya, 1918.
libidosunu soma hüceyrələrini bir-birinə bağlayan libido qatqılarından çıxarmağa çalışırıq. Amma indi birdən belə bir sualla üz-üzə qalırıq: əgər özünü saxlama instinktləri də libidinal təbiətlidirsə, onda bəlkə də bizim ümumiyyətlə libidodan başqa instinktlərimiz yoxdur. Ən azından başqaları görünmür. Onda isə əvvəldən hiss etmiş tənqidçilərə haqq vermək lazım gələr — guya psixoanaliz hər şeyi cinsiyyətdən izah edir — və ya Yunq kimi yenilikçilərə ki, onlar bir anda qərar verib libidonu ümumiyyətlə «instinkt qüvvəsi» mənasında işlətmişdilər. Məgər belə deyil?
Doğrudur, bu nəticə bizim niyyətimizdə deyildi. Biz axı əksinə, Mən həvəsləri — ölüm həvəsləri — ilə cinsi həvəslər — həyat həvəsləri — arasında kəskin ayrılıqdan çıxış edirdik. Biz Mənin guya mövcud olan özünü saxlama həvəslərini də ölüm həvəslərinə aid etməyə hazır idik — bundan sonra bunu düzəldib geri götürmüşük. Bizim baxışımız əvvəldən dualist idi və bu gün də öncəkindən daha kəskindir — artıq ziddiyyətləri Mən və cinsi həvəslər yox, həyat və ölüm həvəsləri adlandırdığımızdan bəri. Yunqun libido nəzəriyyəsi əksinə monistdir; tək həvəs qüvvəsini libido adlandırması qarışıqlıq yaratmaq müqəddərində idi, lakin bu, bundan sonra bizə təsir etməməlidir. Biz ehtimal edirik ki, Məndə libidoz özünü saxlama həvəslərindən başqa digərləri də fəaliyyət göstərir; yalnız onları göstərə bilməliyik.
Təəssüfdür ki, Mənin təhlili çox az irəliləyib, ona görə bu sübut bizə olduqca çətin gəlir. Mənin libidinal instinktləri əlbəttə, xüsusi şəkildə başqa — bizə hələ yad olan — Mən instinktləri ilə bağlanmış ola bilər. Narssizmi dəqiq tanımadan əvvəl psixoanalizdə artıq ehtimal mövcud idi ki, «Mən instinktləri» özünə libidinal komponentlər cəlb edib. Amma bunlar rəqiblərin demək olar ki, nəzərə almayacağı olduqca qeyri-müəyyən imkanlardır. Çətin məqam odur ki, təhlil bizə bu günə qədər həmişə yalnız libidinal instinktləri sübut etməyə imkan verib. «Başqaları yoxdur» nəticəsinə ona görə də biz yenə də qoşulmaq istəmirik.
Həvəslər təliminin indiki qaranlığında bizə aydınlanma vəd edən hansısa bir düşüncəni rədd etmək yaxşı olmazdı. Biz həyat və ölüm həvəslərinin böyük ziddiyyətindən çıxış etmişik. Obyekt məhəbbətinin özü bizə ikinci belə polyarlığı göstərir — məhəbbət (şəfqət) və nifrət (aqressiya) polyarlığını. Əgər bu iki polyarlığı bir-birinə münasibətə sala bilsəydik, birini digərinə qaytara bilsəydik! Biz həmişə cinsi həvəsin sadist komponentini etiraf etmişik;1) o, bildiyimiz kimi, müstəqilləşə və perversiya kimi şəxsin bütün cinsi cəhdini ələ keçirə bilər.
1) «Cinsiyyət nəzəriyyəsi haqqında üç oçerk», 1-ci nəşrdən, 1905, etibarən.
Həzz prinsipindən kənarda ir hakim kəsilə bilər. O, həm də mənim «pregenital təşkilatlar» adlandırdığım dövrlərdən birində hakim qismi həvəs kimi çıxış edir. Amma hədəfi obyektə zərər vermək olan sadist həvəsi həyat saxlayan Erosdan necə törətmək olar? Belə fərziyyə yaxında durmurmu: bu sadizm əslində ölüm həvəsidir, narssist libidonun təsiri ilə Məndən sıxışdırılıb kənarlaşdırılıb və ona görə də yalnız obyektdə üzə çıxır? Sonra o, cinsi funksiyanın xidmətinə girir; libidonun oral təşkilat mərhələsində məhəbbət hakimiyyəti hələ obyektin məhv edilməsi ilə üst-üstə düşür, sonra sadist həvəs ayrılır və nəhayət, cinsiyyət orqanlarının üstünlük mərhələsində çoxalma məqsədilə cinsi aktın icrasının tələb etdiyi qədər cinsi obyekti ələ keçirmək funksiyasını öz üzərinə götürür. Bəli, demək olar, Məndən kənara atılan sadizm cinsi həvəsin libidoz komponentlərinə yol göstərib; sonra onlar obyektə tələsirlər. İlkin sadizmin yumşalma və birləşmə yaşamadığı yerdə məhəbbət həyatının məlum məhəbbət-nifrət ambivalentliyi yaranır.
Belə fərziyyə irəli sürməyə icazə verilirsə, deməli tələb yerinə yetirilir: bir — lakin yerdəyişmiş — ölüm instinktinin nümunəsi göstərilir. Yalnız bu baxış hər hansı təsəvvürdən vürdən uzaqdır və elə düz mistik təəssürat yaradır. Bizdə belə bir şübhə yaranır: guya biz böyük məcburiyyətdən çıxış yolunu hər qiymətə axtarmışıq. Onda biz buna istinad edə bilərik: belə fərziyyə yeni deyil, biz onu artıq əvvəllər — məcburiyyətdən hələ söz açılmadığı vaxt — bir dəfə irəli sürmüşük. Klinik müşahidələr o vaxt bizə belə baxışa gəlməyə məcbur etmişdi: mazoxizmin sadizmi tamamlayan qismi həvəsi sadizmin öz Mənə qarşı dönməsi kimi başa düşülməlidir.1) Amma həvəsin obyektdən Mənə dönməsi prinsipcə burada yenilik kimi müzakirə olunan Məndən obyektə dönməsindən başqa bir şey deyil. Mazoxizm — həvəsin öz Mənə qarşı dönməsi — onda həqiqətdə həmin həvəsin əvvəlki fazasına qayıdışı, reqressiyadır. O vaxt mazoxizm haqqında verilmiş təsvir bir nöqtədə düzəliş tələb edərdi — çox birtərəfli olduğu üçün; mazoxizm, orada inkar etmək istədiyim kimi, həm də ilkin ola bilər."2)
1) Bax: Cinsiyyət nəzəriyyəsi, 4-cü nəşr, 1920, və «Həvəslər və həvəslərin taleyi», Kiçik yazılar məcmuəsində, IV seriya.
2) Məzmunlu və düşüncəli, mənim üçün təəssüf ki, elə də şəffaf olmayan əsərində Sabina Spielrein bu spekulyasiyanın böyük bir hissəsini qabaqcadan əks etdirib. O, cinsi həvəsin sadist komponentini «destruktiv» adlandırır. (Məhv etmə yaranmanın səbəbi kimi. Jahrbuch für Psychoanalyse, IV, 1912.) A. Stärcke isə başqa bir şəkildə axtarırdı
Amma həyat saxlayan cinsi həvəslərə qayıdaq. Protistlər tədqiqatından biz çoxdan bilirik ki, iki fərdin sonrakı bölünmə olmadan birləşməsi — kopulyasiya — sonra tezliklə bir-birindən ayrılan hər iki fərdə gücləndirici və gəncləşdirici təsir göstərir. (Yuxarıda bax: Lipschütz.) Onlar sonrakı nəsillərdə deqenerasiya əlamətləri göstərmir və öz maddələr mübadiləsinin zərərlilərinə daha uzun müddət müqavimət göstərə bildikləri görünür. Məncə, bu bir müşahidəni cinsi birləşmənin də effektinə nümunə kimi qəbul etmək olar. Amma az fərqlənən iki hüceyrənin birləşməsi belə həyat yenilənməsini hansı yolla həyata keçirir? Protozoylarda kopulyasiyanı kimyəvi, hətta mexaniki qıcıqların təsiri ilə əvəz edən təcrübə (həmin yerdə) əmin cavab verməyə imkan verir: bu, yeni qıcıq böyüklüklərinin verilməsi ilə baş verir. Amma bu, fərdin həyat prosesinin daxili səbəblərdən kimyəvi gərginliklərin tarazlaşmasına — yəni ölümə gətirib çıxardığı fərziyyəsinə yaxşı uyğun gəlir, halbuki (Inleiding by de vertaling von S. Freud, De sexuele beschavingsmoral etc., 1914) libidonun öz anlayışını nəzəri cəhətdən güman edilməli olan ölümə can-atma bioloji anlayışı ilə eyniləşdirməyə çalışmışdı. (Bax həmçinin: Rank, Der Künstler.) Bu cəhdlərin hamısı, mətndə olduğu kimi, instinktlər təlimində hələ əldə olunmamış bir aydınlanma ehtiyacını ortaya qoyur.
fərdi olaraq fərqlənən canlı maddə ilə birləşmə bu gərginlikləri artırır, necə deyərlər, yeni həyat fərqləri daxil edir — onları sonra yaşayıb tükətmək lazımdır. Bu fərqlilik üçün təbii ki, bir və ya bir neçə optimum olmalıdır. Ruh həyatının — bəlkə də ümumiyyətlə sinir həyatının — hökmran meyli kimi daxili qıcıq gərginliyinin azaldılmasına, sabit saxlanmasına, aradan qaldırılmasına can-atmanı — həzz prinsipində ifadəsini tapan can-atmanı — tanımışdıq (bunu Barbara Low «Nirvana prinsipi» adlandırdı); bu, ölüm həvəslərinin varlığına inanmağın ən güclü motivlərimizdən biridir.
Amma düşüncə gedişimiz üçün həssas pozuntu kimi hələ də hiss edirik ki, məhz cinsi həvəs üçün o təkrarlama məcburiyyəti xarakterini sübut edə bilmirik — bizə əvvəlcə ölüm həvəslərinin axtarışına aparan xarakterini. Embrional inkişaf prosesləri sahəsi əlbəttə belə təkrarlama hadisələrinə son dərəcə zəngindir, cinsi çoxalmanın iki cinsi hüceyrəsi və onların həyat tarixçəsi özləri yalnız orqanik həyatın başlanğıclarının təkrarıdır; amma cinsi həvəsin nəzərdə tutduğu proseslərin əsasını yenə də iki hüceyrə cisminin birləşməsi təşkil edir. Yalnız bunun vasitəsilə yüksək canlılarda canlı maddənin ölməzliyi təmin edilir.
Başqa sözlə: biz cinsi çoxalmanın yaranması haqqında məlumat verməliyik və ümumiyyətlə cinsi həvəslərin mənşəyi — kənardan baxan adamın qarşısında geri çəkilməli olduğu, ixtisaslı tədqiqatçıların özlərinin də bu günə qədər həll edə bilmədiyi vəzifə. Ona görə bütün ziddiyyətli məlumat və fikirlərdən ən qısa yığımda bizim düşüncə gedişimizə qoşula biləni vurğulayaq.
Bir nöqteyi-nəzər çoxalma probleminin sirli cazibəsini onunla əlindən alır ki, çoxalmanı böyümənin qismən hadisəsi kimi təqdim edir (bölünmə, cücərmə, tumurcuqlanma yolu ilə artma). Cinsi cəhətdən fərqlənmiş cinsi hüceyrələr vasitəsilə çoxalmanın yaranmasını soyuqqanlı Darvin düşüncə tərzi ilə belə təsəvvür etmək olar: iki protistlinin təsadüfi kopulyasiyasında bir vaxtlar ortaya çıxan amfimiksya üstünlüyü sonrakı inkişafda saxlanılmış və davamlı istifadə edilmişdir.1) Deməli, cinsiyyət çox da qoca deyil, cinsi birləşməni gerçəkləşdirmək istəyən son dərəcə qüvvətli həvəslər isə bununla elə bir şeyi təkrar edirlər ki, o
1) Baxmayaraq ki, Weismann (Das Keimplasma, 1892) bu üstünlüyü də inkar edir: «Mayalanma heç bir halda həyatın gəncləşməsi və ya yenilənməsi demək deyil; həyatın davamı üçün əsla zəruri deyil; o, yalnız iki müxtəlif irs meylinin qarışmasını mümkün edən quruluşdur.» Amma belə qarışmanın təsiri kimi o yenə də canlıların dəyişkənliyinin artmasını qəbul edir. | 6
bir dəfə təsadüfi baş vermiş, o vaxtdan da faydalı kimi möhkəmlənmişdir.
Burada yenə də ölüm məsələsindəki kimi sual qoyulur: protistlərdə onların göstərdiyindən başqa heç nəyi qəbul etməməliyikmi, və yalnız yüksək canlılarda görünən qüvvə və proseslərin əvvəlcə də məhz onlarda meydana gəldiyini güman etmək olarmı? Bizim niyyətlərimiz üçün adı çəkilən cinsiyyət baxışı çox az iş görür. Ona etiraz edəcəklər ki, o, artıq ən sadə canlıda fəaliyyət göstərən həyat həvəslərinin varlığını əvvəlcədən fərz edir, çünki əks halda kopulyasiya — həyat axınına qarşı çıxan, ölmək vəzifəsini çətinləşdirən — saxlanılıb inkişaf etdirilməzdi, əksinə, qaçınılardı. Deməli, ölüm həvəsləri fərziyyəsindən əl çəkmək istəmirsə, insan əvvəldən onlara həyat həvəslərini əlavə etməlidir. Amma etiraf etmək lazım: biz burada iki naməlumlu tənlik üzərində işləyirik. Elmdə cinsiyyətin yaranması haqqında tapdığımız başqa şey o qədər azdır ki, bu problemi elə bir qaranlıqla müqayisə etmək olar ki, oraya heç bir fərziyyənin işıq şüası belə soxulmayıb. Doğrudur, tamam başqa yerdə belə bir fərziyyəyə rast gəlirik, amma o, elə fantastik xarakterdədir — mütləq elmi izahatdan çox, mif — ki, mən onu bura gətirməyə cürət etməzdim, əgər o məhz bizim can atdığımız o tək şərti yerinə yetirərdi. Axı o, bir meyili əvvəlki vəziyyətin bərpası ehtiyacından çıxarır.
Təbii ki, nəzərdə tutduğum Platonun Simposionda Aristophanesin dili ilə inkişaf etdirdiyi nəzəriyyədir — o, təkcə cinsi həvəsin mənşəyini deyil, onun obyektə görə ən vacib variasiyasını da müzakirə edir.2)
Bizim bədənimiz əvvəlcə indi olduğu kimi formalaşmamışdı; o, tam başqa cür idi. Birincisi, üç cins var idi — təkcə indi olduğu kimi kişi və qadın yox, həm də hər ikisini birləşdirən üçüncü bir cins... kişi-qadınlıq... Bu insanların hər şeyi cüt idi: dörd əlləri, dörd ayaqları, iki üzləri, cüt şəhvət üzvləri və s. vardı. Onda Zevs hər bir insanı iki hissəyə bölməyə razı salındı — „necə quşarması üçün heyva kəsirlər"... Bütün varlıq ikiyə kəsildiyindən hər bir yarı öz digərini özünə çəkirdi: onlar əlləri ilə bir-birini qucaqlayır, bir-birinə dolanırdılar — bir-birinə qovuşmaq üçün.
bitişmək arzusu ilə... 1) U. v. Wilamowitz-Moellendorffun tərcüməsi. (Platon I, s. 366 və s.)
2) Platon mifinin mənşəyi haqqında aşağıdakı göstərişləri Prof. Heinrich Gomperzə (Vyen) borcluyam; onları qismən öz sözləri ilə verirəm: Mən
Cürət edib şair-filosofun işarəsinə uyun belə fərziyyəni irəli sürəkmi: canlı maddə canlanarkən kiçik zərrələrə parçalanmışdı və o vaxtdan bəri cinsi həvəslər vasitəsilə yenidən birləşməyə can atır? Bu həvəslər — içində cansız maddənin kimyəvi affinliyi davam edən həvəslər — protistlər çarlığından keçərək tədricən həyat üçün təhlükəli qıcıqlarla yüklənmiş mühitin bu can-atmaya qarşı qoyduğu, onu qoruyucu qabıq təbəqəsi yaratmağa məcbur edən çətinlikləri üstələyibmi? Bu, parçalanmış canlı maddə zərrələri beləcə çoxhüceyrəliliyə çatıb və nəhayət, cinsi hüceyrələrə ən yüksək qatılıqda yenidən birləşmə həvəsini veribmi?
diqqəti çəkmək istəyirəm ki, əsasən eyni nəzəriyyə artıq Upanishadlarda da tapılır. Belə ki, Brihad-Aranyaka-Upanishad, I, 4, 3-da (Deussen, 60 Upanishads des Veda, s. 393) — dünyanın Atmandan (öz-özüdən və ya Məndən) çıxması təsvir olunan yerdə — deyilir: «.... Amma onun (Atmanın, öz-özünün və ya Mənin) sevinci də yox idi; ona görə də insan tək olduqda sevinc duymur. Onda o, ikincini arzuladı. Belə ki, o, bir-birini qucaqlayan qadın və kişi qədər böyük idi. Öz-özüsünü iki hissəyə bölüb: oradan ər və arvad yaranıb. Ona görə də bu bədən öz-özü üçün sanki yarısıdır — bunu belə Yajnavalkya açıqlayıb. Ona görə də buradakı boşluğu qadın doldurur.
Brihad-Aranyaka-Upanishad bütün Upanishadların ən qədimidir və səlahiyyətli heç bir tədqiqatçı onu bəlkə də eramızdan əvvəl təxminən 800-cü ildən gecə tarixləndirməz. Platonun — əgər birbaşa deyilsə də, dolayı olsa belə — bu köçürülmüşdür? Məncə, burada dayanmaq yeri gəlib çatır.
Amma bir neçə tənqidi mülahizə sözü əlavə etmədən də yox. Məndən soruşula bilər: burada inkişaf etdirdiyim fərziyyələrə özüm inanırammı və nə dərəcədə. Cavabım belə olardı: nə özüm inanıram, nə də başqalarından ona inam diləyirəm. Daha düzgünü: onlara nə dərəcədə inandığımı bilmirəm. Görünür, burada inamın affektiv anı ümumiyyətlə nəzərə alınmağa ehtiyac duymur. Axı insan bir düşüncə gedişinə yalnız elmi maraqdan — istəyəndə isə, advocatus diaboli kimi, özünü buna baxmayaraq şeytana vermədən — təslim ola, onu hara aparırsa oraya qədər izləyə bilər. Mən gözdən qaçırmıram hind düşüncələrinə bağlılığın mümkün olub-olmaması sualında hökmran sürən rəydən fərqli olaraq mən bunu mütləq inkar etmək istəmirəm, çünki belə bir imkan ruhların köçürülməsinə dair təlim üçün də birbaşa inkar edilə bilməz. Belə — ilkin olaraq pifaqorçuların vasitəçilik etdiyi — bağlılıq düşüncələrin üst-üstə düşməsinin əhəmiyyətindən az-az şey alardı, çünki Platon onsuz da şərq ənənəsindən çatan belə bir hekayəni özünə mənimsəməz, onsuz da ona bu qədər mühüm yer verməzdi, əgər o ona özü həqiqət kimi görünməsəydi.
K. Zieglerin «İnsanın və dünyanın yaranması» (Neue Jahrbücher für das klassische Altertum, 31-ci cild, s. 529 və s., 1913) adlı — sözügedən düşüncənin Platodan əvvəlki tədqiqini planlı şəkildə özünə məqsəd qoyan — məqaləsində bu düşüncə babil təsəvvürlərinə qaytarılır.
qaçırmıram ki, həvəslər təlimində burada atdığım üçüncü addım əvvəlki iki addım qədər əminlik iddia edə bilməz — cinsiyyət anlayışının genişləndirilməsi və narssizmin qoyuluşu kimi. Bu yeniliklər müşahidənin nəzəriyyəyə birbaşa tərcümələri idi və bütün belə hallarda qaçınılmaz olan xətə mənbələrindən daha böyüyünə malik deyildi. Həvəslərin reqressiv xarakteri haqqında iddia əlbəttə o da müşahidə materialına — təkrarlama məcburiyyəti faktlarına — söykənir. Yalnız bəlkə də mən onların əhəmiyyətini artıq qiymətləndirmişəm. Bu ideyanın həyata keçirilməsi hər halda başqa cür mümkün deyil: bir neçə dəfə ardıcıl faktlı olanı yalnız düşünülmüş olanla birləşdirməklə və bununla müşahidədən uzaqlaşmaqla. Bilinir ki, nə qədər tez-tez nəzəriyyə qurarkən bu edilsə, nəticə bir o qədər etibarsız olur, amma qeyri-müəyyənlik dərəcəsini göstərmək olmur. Bu zaman uğurlu təxmin edilmiş, ya da rüsvayçı şəkildə səhv yola düşülmüş ola bilər. Sözügedən intuisiyaya belə işlərdə mən az güvənirəm; ondan gördüyüm şey mənə daha çox intellektin müəyyən qərəzsizliyinin uğuru kimi görünürdü. Təəssüf ki, insan nadir hallarda qərəzsiz olur — son şeylərdən, elmin və həyatın böyük problemlərindən söhbət gedəndə. İnanıram ki, orada hər kəs daxilən dərindən əsaslandırılmış meyllərin təsiri altında qalır, öz spekulyasiyası ilə onlara bilmədən xidmət edir. Şübhəyə bu qədər yaxşı əsas olduqda öz düşünmə cəhdlərimizin nəticələrinə soyuq xoşməramlılıqdan başqa bir şey mümkün qalmır. Yalnız tələsərək əlavə edim ki, belə özünütənqid ayrı-fikirli görüşlərə xüsusi dözümlülük tələb etmir. Müşahidənin təhlilindəki ilk addımları artıq təkzib edən nəzəriyyələri amansızcasına rədd etmək olar və bununla bərabər bilirik ki, müdafiə etdiklərimizin düzgünlüyü yenə də yalnız müvəqqətidir. Həyat və ölüm instinktləri haqqında spekulyasiyamızı qiymətləndirərkən bizə içində o qədər çox yad və təsəvvüredilməz prosesin olması az narahatlıq doğarardı — guya bir instinkt başqaları tərəfindən kənara sıxışdırılır, ya da o, Məndən obyektə dönür və s. Bu yalnız ondan qaynaqlanır ki, biz elmi terminlərlə — yəni psixologiyanın (daha düzgünü: dərin psixologiyanın) öz obraz dili ilə — işləməyə məcburuq. Əks halda müvafiq prosesləri ümumiyyətlə təsvir edə bilməzdik, əslində onları ümumiyyətlə qavramazdıq da. Təsvirimizin nöqsanları yəqin itərdi, əgər psixoloji terminlər əvəzinə fizioloji və ya kimyəvi terminləri işlədə bilsəydik. Onlar da əlbəttə yalnız bir obraz dilinə aiddir, amma bizə uzun zamandan bəri tanış olan və bəlkə də daha sadə dilə.
Əksinə, biz özümüzü yaxşı anlamalıyıq: spekulyasiyamızın qeyri-müəyyənliyi yüksək dərəcədə bioloji elmdən borc almaq məcburiyyəti ilə artırılmışdı. Biologiya həqiqətən sınırsız imkanlar çarlığıdır; ondan ən təəccüblü aydınlanmaları gözləmək bizə qalıb və bir neçə onillikdən sonra bizim ona qoyduğumuz suallara hansı cavabları verəcəyini qabaqcadan bilmək olmur. Bəlkə də məhz elə cavablar ki, onlarla fərziyyələrimizin bütün süni binası əsib gedər. Belədirsə, kimsə soruşa bilər: bəs onda niyə bu bölmədə qeyd edilmiş kimi işlərə girişilir və niyə onlar yenə də ictimaiyyətə çatdırılır? Hə, inkar edə bilmərəm: içindəki bəzi oxşarlıqlar, bağlantılar və əlaqələr mənə diqqətə layiq görünür.
1) Buraya ad qoyuluşumuzu dəqiqləşdirməyə dair bir neçə söz əlavə edim — o, bu müzakirələr gedişində müəyyən inkişaf keçirib. «Cinsi instinktlər» nə idi, bunu onların cinslərlə və çoxalma funksiyası ilə münasibətindən bilirdik. Sonra psixoanalizin nəticələri bizə onların çoxalmayla münasibətini yumşaltmağa məcbur etdikdə də bu adı saxladıq. Narsistik libidonun qoyuluşu və libido anlayışının ayrı-ayrı hüceyrəyə yayılması ilə cinsi instinkt bizdə Erosa çevrildi — canlı maddənin hissələrini bir-birinə sıxışdırıb bir yerdə saxlamağa can atan Erosa — və ümumiyyətlə cinsi instinktlər adlananlar bu Erosun obyektə yönələn hissəsi kimi görünürdü.
hissəsi kimi görünür. Spekulyasiya daha sonra bu Erosu həyatın başlanğıcından fəaliyyət göstərən və qeyri-orqanikin canlanması ilə yaranmış «ölüm həvəsi»nə qarşı «həyat həvəsi» kimi çıxan sayır. O, həyat sirrini başlanğıcdan bir-biri ilə mübarizə aparan bu iki həvəsin fərziyyəsi ilə həll etməyə çalışır. Bəlkə də daha qaranlıq «Mən həvəsləri» anlayışının keçirdiyi dəyişmədir. Əvvəlcə biz bu adla obyektə yönəlmiş cinsi həvəslərdən ayrıla bilən, bizə yaxından tanış olmayan bütün həvəs istiqamətlərini adlandırır və ifadəsi libidonun təşkil etdiyi cinsi həvəslərə qarşı Mən həvəslərini qoyurduq. Sonra Mənin təhlilinə yaxınlaşdıq və «Mən həvəslərinin» bir hissəsinin də libidoz təbiətli olduğunu, öz Mənini obyekt götürdüyünü dərk etdik. Beləcə, bu narssist özünü saxlama həvəsləri indi libidoz cinsi həvəslərə aid edilməli oldu. Mən və cinsi həvəslər arasındakı ziddiyyət Mən və obyekt həvəsləri arasındakı ziddiyyətə çevrildi — hər ikisi libidoz təbiətli. Onun yerinə isə libidoz (Mən və obyekt) həvəsləri ilə Məndə qəbul edilməli və bəlkə də destruktiv həvəslərdə göstərilməli olan başqa həvəslər arasındakı yeni ziddiyyət gəldi. Spekulyasiya bu ziddiyyəti həyat həvəsləri (Eros) ilə ölüm həvəsləri arasındakı ziddiyyətə çevirir.
və ölüm instinktlərinə çevrilir.