V. Bioloji ekskurs: soma və protistlər
Deməli, bütün orqanik həvəslər konservativdirsə, tarixən qazanılmışdırsa və reqressiyaya — əvvəlkini bərpa etməyə — yönəlibsə, onda orqanik inkişafın nailiyyətlərini xarici, pozucu və yayındırıcı təsirlərin hesabına yazmalıyıq. İbtidai canlı başlanğıcından özünü dəyişmək istəməzdi, özü-özündə qalan şərait altında hər dəfə eyni həyat yolunu təkrar edərdi. Amma son nəticədə bizim Yerin inkişaf tarixi və Günəşlə münasibəti bizə orqanizmlərin inkişafında öz izini qoymuş olmalıdır. Konservativ orqanik həvəslər həyat yolunun hər bir məcburi dəyişikliyini mənimsəyib təkrarlamaq üçün saxlamışlar və beləliklə, dəyişikliyə və irəliləməyə yönəlmiş qüvvələr təəssüratı yaratmalıdır.
irəliləməyə can atırlar, halbuki onlar sadəcə köhnə məqsədə köhnə və yeni yollarla çatmağa çalışırlar. Bütün orqanik can-atmanın bu son məqsədini də göstərmək olar. Meyillərin konservativ təbiətinə zidd olardı, əgər həyatın məqsədi əvvəllər heç vaxt əldə edilməmiş bir vəziyyət olsaydı. O, əksinə, köhnə, başlanğıc vəziyyət olmalıdır — canlının bir dəfə tərk etdiyi və inkişafın bütün döngələri ilə geri qayıtmağa can atdığı vəziyyət. Əgər bütün canlının daxili səbəblərdən ölüb qeyri-üzviyə qayıtmasını istisnasız təcrübə kimi qəbul etmək mümkündürsə, onda yalnız bunu deyə bilərik: bütün həyatın məqsədi ölümdür və geriyə nəzər salsaq: cansız canlıdan əvvəl var idi.
Bir dəfə — nə vaxtsa — cansız maddədə hələ tam təsəvvür edilməyən qüvvə təsiri ilə canlının xassələri oyadılmışdı. Bəlkə bu, sonralar canlı maddənin müəyyən təbəqəsində şüurun doğulmasına səbəb olan başqa prosesə nümunəvi dərəcədə bənzər proses idi. O vaxt cansız maddədə yaranmış gərginlik özünü tarazlamağa can atırdı; cansızlığa geri qayıtmaq istəyən ilk həvəs bax verilmişdi. O dövrün canlı maddəsi üçün ölmək hələ asan idi; ehtimal ki, gənc həyatın kimyəvi quruluşu tərəfindən müəyyən edilən qısa bir həyat yolu qət etmək lazım idi. Uzun bir müddət ərzində canlı maddə beləcə mövcud olmuş ola bilər.
hər dəfə yenidən yaradılır və asanlıqla ölürdü, ta ki, həlledici xarici təsirlər elə dəyişdi ki, hələ sağ qalan maddəni ilkin həyat yolundan getdikcə daha böyük sapmalara və ölüm məqsədinə çatmaq üçün getdikcə daha mürəkkəb döngələrə məcbur etdi. Ölümə aparan bu döngələr — konservativ həvəslərin sadiqcəsinə saxladıqları — bizə bu gün həyat təzahürlərinin obrazını təqdim edir. Həvəslərin yalnız konservativ təbiətinə sadiq qalsaq, həyatın mənşəyi və məqsədi haqqında başqa fərziyyələrə gələ bilmərik.
Bu nəticələr qədər təəccüb doğurandır orqanizmlərin həyat görünüşlərinin arxasında qoyduğumuz həvəslərin böyük qrupları haqqında çıxan. Hər canlıya tanıdığımız özünü saxlama həvəslərinin qoyuluşu bütün həvəs həyatının ölümün doğurulmasına xidmət etməsi fərziyyəsi ilə qəribə ziddiyyət təşkil edir. Bu işıq altında özünü saxlama, hakimiyyət və nüfuuz həvəslərinin nəzəri əhəmiyyəti kiçilir; onlar orqanizmin öz ölüm yolunu təmin etməyə və qeyri-üzviyə qayıtmağın daxili imkanlarından başqalarını uzaqda saxlamağa yönəlmiş qismən həvəslərdir; orqanizmin bütün dünyaya baxmayaraq özünü saxlamaq istəyinin heç bir bağlantıya sığmayan bu sirli can-atması isə yerinə düşmür.
onda qalır ki, orqanizm ölməyi yalnız öz üsulu ilə istəyir; bu həyat keşikçiləri də əvvəlcə ölümün yoldaşları olmuşlar. Bununla paradoks vəziyyət yaranır: yaşayan orqanizm ona həyat məqsədinə qısa yolla — necə deyərlər, qısaqapanma ilə — çatmağa kömək edə biləcək təsirlərə (təhlükələrə) qarşı ən qəti şəkildə müqavimət göstərir; lakin məhz bu davranış zəkili can-atmadan fərqlənən saf həvəsiyyətin təzahürüdür.1)
Amma özümüzə gəlin: bu, belə ola bilməz! Cinsi həvəslər — nevrozlar təlimi onlara xüsusi mövqe tələb etmişdir — tam başqa işıq altına düşürlər. Bütün orqanizmlər onları getdikcə daha da irəli inkişafa itələyən xarici məcburiyyət qarşısında məğlub olmamışlar. Bir çoxuna öz aşağı pillələrində bu günə qədər qalmaq müyəssər olub; axı bu gün də — hamısı deyilsə də, bir çoxu — canlılar yaşayır ki, onlar yüksək heyvanların və bitkilərin ilkin pillələrinə bənzəməlidirlər. Eynilə, yüksək canlının mürəkkəb bədənini təşkil edən elementar orqanizmlərin hamısı da təbii ölümə qədər bütün inkişaf yolunu qət etmir. Onların içərisində bəziləri — cins hüceyrələri — ehtimal ki, canlı maddənin ilkin quruluşunu saxlayır və
1) Yeri gəlmişkən, özünü saxlama həvəslərinin bu ifrata varan təsəvvürünün sonralar veriləcək düzəlişinə bax.
irsi və yeni qazanılmış bütün həvəs meyllərini daşıyaraq müəyyən bir müddətdən sonra bütün orqanizmdən ayrılırlar. Bəlkə də məhz bu iki xassə onlara müstəqil mövcudiyyət imkanı verir. Uyğun şəraitə salındıqda inkişafa başlayırlar; yəni yarandıqları prosesi təkrar edirlər, və bu, onunla bitir ki, onların maddəsinin bir hissəsi yenə inkişafı sona qədər davam etdirir, digəri isə yeni toxum qalığı kimi yenidən inkişafın başlanğıcına qayıdır. Beləliklə, bu cins hüceyrələri canlı maddənin ölümünə qarşı işləyirlər və onun üçün bizə potensial ölümsüzlük kimi görünəcək şeyi — bəlkə də yalnız ölüm yolunun uzadılmasını — qazana bilirlər. Bizim üçün son dərəcə mühümdür ki, cins hüceyrəsi bu işini özünə oxşayan, lakin ondan fərqlənən başqa bir hüceyrə ilə qaynayıb-qarışmaqla güclənir və ya ümumiyyətlə yalnız bununla mümkün olur.
Bu — fərdi canlıdan uzun yaşayan — elementar orqanizmlərin talelərinə göz qoyan, xarici dünyanın qıcıqlarına qarşı müdafiəsiz olduqları müddətdə onların etibarlı yerləşdirilməsinə qayğı göstərən, onları başqa cins hüceyrələri ilə qarşılaşdıran və s. instinktlər cinsi instinktlər qrupunu təşkil edir. Onlar digərləri kimi eyni mənada mühafizəkardırlar, çünki onlar canlının əvvəlki hallarını maddənin əvvəlki vəziyyətlərini yenidən gətirirlər, lakin daha qüvvətli dərəcədə konservativerdirlər — özlərini xarici təsirlərə qarşı xüsusi dözümlü göstərdikləri üçün, sonra isə daha geniş mənada — özü həyatı uzun müddətlər saxladıqları üçün.1) Onlar əsl həyat həvəsləridir; funksiya ilə ölümə aparan başqa həvəslərin niyyətinə qarşı çıxdıqlarına görə onlarla qalanlar arasında ziddiyyət qabarıq olur — ziddiyyət ki, nevrozlar təlimi onun mühümlüyünü erkən tanımışdı. Bu, orqanizmlərin həyatında bir tərəddüd ritminə bənzəyir: bir həvəs qrupu həyatın son məqsədinə mümkün qədər tez çatmaq üçün qabağa hücum edir, o biri isə bu yolun müəyyən yerində geri sıçrayır ki, yolu müəyyən nöqtədən bir daha keçsin və onun müddətini uzatsın. Amma həyatın başlanğıcında cinsiyyət və cinslər fərqi mütləq yox idisə, belə ehtimal da mümkündür ki, sonralar cinsi adlandırılacaq həvəslər əvvəldən fəaliyyətə başlamışlar və «Mən həvəsləri»nin oyununa qarşı əks işlərini daha sonrakı vaxtda deyil, dərhal tutmuşlar. İndi isə biz özümüz birinci dəfə geriyə gələk və soruşaq: bəlkə bütün bu fərziyyələrin əsası yoxdur? Doğrudanmı, bunlardan başqa
Halbuki məhz onlar var ki, yalnız onları «irəliləmə» və yüksək inkişaf kimi qəbul edə bilərik! (Aşağı bax.)
başqa həvəslər — əvvəlki vəziyyəti bərpa etmək istəyənlərdən başqa — yoxdur, heç bir vaxt əldə edilməmiş vəziyyətə can atan başqa həvəslər də yoxdurmu? Orqanik dünyada təklif etdiyimiz xarakteristikaya zidd etibarlı nümunə bilmirəm. Heyvan və bitki dünyasında yüksək inkişafa ümumi həvəs mütləq müəyyən edilmir, hərçənd belə inkişaf istiqaməti həqiqətən şübhəsiz qalır. Amma bir tərəfdən, bir inkişaf pilləsini digərindən yüksək elan etdiyimiz zamanlar çox vaxt yalnız bizim qiymətləndirməmizin işidir; digər tərəfdən isə canlı haqqında elm bizə göstərir ki, yüksək inkişaf bir nöqtədə çox vaxt başqa nöqtədə geriləmə ilə ödənilir və ya əvəz olunur. Həm də kifayət qədər heyvan formaları var ki, onların gənclik vəziyyətləri bizə inkişaflarının daha çox geriləmə xarakteri aldığını anladır. Yüksək inkişaf da, geriləmə də hər ikisi uyğunlaşmaya itələyən xarici qüvvələrin nəticələri ola bilər və həvəslərin rolu hər iki halda məcburi dəyişikliyi daxili həzz mənbəyi kimi saxlamaqla məhdudlaşa bilər.2)
Bizim bir çoxumuza da insanın özündə olan inamdan imtina etmək çətin gələr.
təkmilləşmə həvəsinin məskən saldığına — onu indiki mənəvi nailiyyət və əxlaqi sublimasiya hündürlüyünə qaldırmış və ondan onun inkişafını üstinsana çatdıracağını gözləmək olar. Lakin mən belə daxili həvəsə inanmıram və bu, ürəkaçan illüziyanı qorumağın yolunu görmürəm. İnsanın indiyə qədərki inkişafı məncə heyvanlarınkıdan başqa izahat tələb etmir; insan fərdlərinin azlıqda müşahidə edilən daha artıq təkmilləşməyə yorulmaz can-atma isə həvəslərin sıxışdırılmasının nəticəsi kimi asanlıqla anlaşılır — insan mədəniyyətinin ən qiymətli şeyi məhz ona qurulub. Sıxışdırılmış həvəs tam qənanəyə can atmaqdan heç vaxt əl çəkmir — qənanə ki, ibtidai qənanə təcrübəsinin təkrarlanmasından ibarətdir; bütün əvəzedici və reaksiya quruluşları, sublimasiyalar onun davamlı gərginliyini aradan qaldırmağa çatmır və tapılan qənanə həzzi ilə tələb olunan qənanə həzzi arasındakı fərq o itələyici anı doğurur ki, yaradılmış heç bir vəziyyətdə dayanmağa imkan vermir, şairin sözü ilə desək, «yüyənsiz həmişə qabağa can atır» (Mefisto, orqanik həyatı da idarə edən saxlanma, yaxud reqressiya meyli ideyası ilə tanış etmək; halbuki inkişaf, uyğunlaşma və s. meyli yalnız xarici qıcıqlar qarşısında canlanır.» (s. 137.)
Faust», I, «İş otağı»). Geriyə — tam qənanəyə — yol adətən sıxışdırmaların saxladığı müqavimətlərlə kəsilib; buna görə də başqa, hələ sərbəst inkişaf istiqamətində davam etməkdən başqa çarə qalmır — doğrudur, prosesi bitirmək və məqsədə çatmaq ümidi olmadan. Nevrotik fobiyanın formalaşmasında gedən proseslər — o, hər halda həvəs qənanəsindən qaçış cəhdindən başqa bir şey deyil — bizə bu görünən «təkmilləşmə həvəsi»nin yaranması üçün nümunə verir; lakin onu bütün insan fərdlərinə aid etmək mümkün deyil. Bunun dinamik şərtləri olduqca ümumi şəkildə mövcuddur, amma iqtisadi şərait görünür, bu fenomeni yalnız nadir hallarda əlverişli edir.
Amma bir sözlə bu imkana da işarə edək: Erosun orqaniki getdikcə daha böyük vahidlərə birləşdirmək can-atması tanınmayan «təkmilləşmə həvəsi»nin əvəzedicisi ola bilər. Sıxışdırmanın təsirləri ilə birləşəndə bu, sonuncuya aid edilən fenomenləri izah edə bilərdi.
İndiyə qədərki nəticəmiz — Mən həvəsləri ilə cinsi həvəslər arasında kəskin ziddiyyət qoyan, birinciləri ölümə, ikinciləri həyatın davamına itələyən nəticəmiz — mütləq özümüzü bir çox istiqamətdə razı salmayacaq. Üstəlik, həvəsin konservativ, daha düzü, reqressiv, təkrarlama məcburiyyətinə uyğun xarakterini biz əslində yalnız birincilər üçün iddia edə bildik. Axı fərziyyəmizə görə Mən həvəsləri cansız maddənin canlanmasından qaynaqlanırlar və cansızlığı yenidən bərpa etmək istəyirlər. Cinsi həvəslər isə — canlının ibtidai vəziyyətlərini çoxaldıqları gözə çarpır, amma bütün vasitələrlə can atdıqları məqsəd müəyyən şəkildə fərqlənən iki cins hüceyrəsinin qaynayıb-qarışmasıdır. Bu birləşmə baş tutmazsa, cins hüceyrəsi çoxhüceyrəli orqanizmin bütün başqa elementləri kimi ölür. Yalnız bu şərtlə cinsiyyət funksiyası mövcud ola bilər.
həyatı uzada və ona ölümsüzlük illüzisi verə bilər. Lakin canlı maddənin inkişaf gedişində hansı mühüm hadisə cinsi çoxalma ilə — yaxud onun sələfi olan, protistlər arasında iki fərdin kopulyasiyası ilə — təkrarlanır? Biz bunu necə deyəcəyimizi bilmirik və buna görə də bütün fikir quruluşumuz səhv kimi tanına bilsəydi, bunu rahatlıq sayardıq. Onda Mən (ölüm) həvəsləri ilə cinsi (həyat) həvəsləri arasındakı ziddiyyət yerinə düşərdi, təkrarlama məcburiyyəti də ona aid edilən mühümlüyü itirərdi.
Ona görə də daxil etdiyimiz bir fərziyyəyə qayıdaq — dəqiq təkzib ediləcəyi gözləntisi ilə. Biz «hər canlı daxili səbəblərdən ölməlidir» fərziyyəsi üzərində daha çox nəticələr qurmuşduq. Bu fərziyyəni belə yüngüllüklə qəbul etmişik, çünki o, bizə fərziyyə kimi görünmür. Belə fikirləşməyə öyrəşmişik, şairlərimiz də bizi bunda möhkəmləndirirlər. Bəlkə də bu inamda təsəlli olduğu üçün belə qərar vermişik. Əgər insan hər halda ölməli və bundan əvvəl ən sevimlilərini ölüm nəticəsində itirməlidirsə, o, amansız təbiət qanununa — uca Anankaya məğlub olmağı hələ qarşısının alınması mümkün ola biləcək bir təsadüfə məğlub olmağa üstün tutur. Amma bəlkə də ölümün daxili qanunauyğunluğuna olan bu inam da sadəcə özümüz üçün olan illüziyalardan biridir.
yaratdığımız illüziyalardan biridir — «varlığın ağırlığını daşımaq üçün». O, mütləq ilkin deyil; ibtidai xalqlara «təbii ölüm» ideyası yadır, onlar öz aralarında hər ölümü düşmənin və ya pis ruhun təsiri ilə bağlayırlar. Ona görə də bu inamı yoxlamaq üçün bioloji elmə müraciət etməyi əldən buraxmayaq.
Belə edəndə təəccüblənmək olar ki, bioloqlar təbii ölüm məsələsində necə də az razılaşırlar, hətta ölüm anlayışı əllərindən ümumiyyətlə əriyib gedir. Müəyyən orta həyat müddəti faktı — ən azından yüksək heyvanlarda — təbii ki, daxili səbəblərdən ölümün xeyrinə danışır; amma bəzi iri heyvanların və nəhəng ağacların çox yüksək və indiyədək qiymətləndirilməmiş yaşa çatması bu təəssüratı yenidən ləğv edir. V. Flissin əzəmətli konsepsiyasına görə orqanizmlərin bütün həyat görünüşləri — mütləq ölüm də — müəyyən müddətlərin yerinə yetirilməsinə bağlıdır; bu müddətlərdə iki canlı maddənin — kişinin və qadının — Günəş ilindən asılılığı ifadə olunur. Lakin müşahidələr, xarici qüvvələrin təsirinin xüsusilə bitki aləminin həyat görünüşlərinin vaxtında özünü göstərməsini necə asan və nə dərəcədə dəyişdirə bildiyini, onları vaxtından əvvələ çəkir və ya gecikdirir, Flissin düsturlarının sərtliyinə qarşı çıxır və ən azından onun qoyduğu qanunların təkbaşına hökmranlığına şübhə doğurur.
Bizim üçün ən böyük maraq A. Weismannın əsərlərində orqanizmlərin həyat müddəti və ölümü mövzusuna verilmiş işləməyə bağlanır.1) Canlı maddənin ölümlü və ölümsüz yarısına bölünməsi məhz bu tədqiqatçıdan gəlir; ölümlü olan dar mənada bədəndir — soma, təkcə o təbii ölümə məruz qalır; cins hüceyrələri isə potensial olaraq ölümsüzdür, ona görə ki, müəyyən uyğun şəraitdə yeni fərdə inkişaf edə, başqa sözlə, yeni bir soma ilə örtülə bilirlər.
Burada bizi çəkən öz təsəvvürümüzün — tam başqa yolla formalaşmış — gözlənilməz analojiyədir. Canlı maddəyə morfoloji baxan Weismann onda ölümə məhkum tərkib hissəni görür — somanı, cinsiyyət və irs maddəsindən kənar bədəni — və ölümsüz olanı, məhz Keimplazmanı görür, hansı ki, növün saxlanmasına, çoxalmaya xidmət edir. Biz isə canlı
1) Həyatın müddəti haqqında, 1882; Həyat və ölüm haqqında, 1892; Cins hüceyrələrinin plazması, 1892 və s. 2) Həyat və ölüm haqqında, 2-ci nəşr, 1892, s. 20.
maddəni deyil, onda işləyən qüvvələri nəzərə almışıq və iki növ həvəsin fərqləndirilməsinə gəlib çıxmışıq: biri həyatı ölümə aparmaq istəyənlər, o biriləri — cinsi həvəslər — hər dəfə həyatın yenilənməsinə can atıb onu həyata keçirirlər. Bu, Weismannın morfoloji nəzəriyyəsinin dinamik əlavəsi kimi səslənir.
Mühüm uyğunluq illüzisi Weismannın ölüm probleminə verdiyi qərarı eşidəndə dərhal dağılır. Weismann ölümlü soma ilə ölümsüz cins hüceyrələrinin plazmasının ayrılmasını yalnız çoxhüceyrəli orqanizmlərə şamil edir; təkhüceyrəli heyvanlarda fərd və çoxalma hüceyrəsi hələ birdir.1) Deməli, təkhüceyrəliləri o potensial ölümsüz sayır; ölüm yalnız metazoylarda — çoxhüceyrəlilərdə — meydana çıxır. Yüksək canlıların bu ölümü doğrudur, təbii ölümdür, daxili səbəblərdəndir, amma canlı maddənin ilkin xassəsinə söykənmir,2) həyatın mahiyyətində qoyulmuş mütləq zərurət kimi qəbul edilə bilməz.3) Ölüm əksinə, məqsədəuyğunluq həllidir, xarici həyat şəraitinə uyğunlaşmanın görünüşüdür — ona görə ki, bədən hüceyrələrinin somaya və cins hüceyrələrinin plazmasına bölünməsindən sonra...
1) Həyatın müddəti, s. 38. 2) Həyat və ölüm, 2-ci nəşr, s. 67. 3) Həyatın müddəti, s. 33.
Həzz prinsipindən kənarda 65
fərdin sərhədsiz həyat müddəti tam məqsədəuyğunsuz lüksə çevrilərdi. Çoxhüceyrəlilərdə bu fərqlənmə yaranan kimi ölüm mümkün və məqsədəuyğun oldu. O vaxtdan yüksək canlıların soması daxili səbəblərdən müəyyən vaxtlarda məhv olur, protistlər isə ölümsüz qalıblar. Çoxalma isə ölüm ilə birlikdə meydana çıxmamışdır; o, əksinə, canlı maddənin ilkin xassəsidir — onun yarandığı böyümə kimi — və həyat Yer üzündə başlanğıcından bəri fasiləsiz qalıb.1)
Yüksək orqanizmlər üçün təbii ölümün etiraf edilməsinin bizim işimizə az kömək etdiyini görmək asandır. Əgər ölüm canlıların sonradan əldə etdiyi bir şeydirsə, onda Yer üzündə həyatın başlanğıcından götürülen ölüm instinktləri artıq nəzərə alınmır. Çoxhüceyrəlilər hər halda daxili səbəblərdən ölə bilərlər — fərqlənmələrinin qüsurlarından və ya maddə mübadilələrinin natamamlığından; amma bizi maraqlandıran sual üçün bu, maraq doğurmur. Ölümün belə təsəvvürü və belə çıxarılışı insanların öyrəşmiş təfəkkürünə «ölüm instinktləri» haqqında qəribə fərziyyədən mütləq çox daha yaxındır.
Weismannın qoyuluşlarına qoşulan müzakirə mənim fikrimcə
1) Həyat və ölüm haqqında, son.
heç bir istiqamətdə həlledici bir şey verməmişdir.1) Bir sıra müəlliflər Goette-nin (1883) mövqeyinə qayıdıblar — o, ölümü çoxalmanın birbaşa nəticəsi sayırdı. Hartmann ölümü canlı maddənin ölmüş hissəsinin — «cəsədin» — meydana çıxması ilə deyil, onu «fərdi inkişafın yekunu» kimi müəyyən edir. Bu mənada protozoylar da ölümlüdür; onlarda ölüm hər zaman çoxalma ilə üst-üstə düşür, amma çoxalma tərəfindən necə deyərlər, pərdələnir — valideyn orqanizminin bütün maddəsi birbaşa gənc fərdlərə keçə bildiyi üçün. (həmin yerdə, s. 29)
Tədqiqatın marağı tezliklə canlı maddənin iddia edilən ölümsüzlüyünü təkhüceyrəlilərdə təcrübə ilə yoxlamağa yönəldi. Bir amerikalı — Woodruff — özünü iki fərdə bölərək çoxaldan kirpikli infuzoriyanı — «tərpənci» — yetişdirməyə götürdü və 3029-cu nəslə qədər, təcrübəni dayandırdığı yerə qədər izlədi; hər dəfə bölünmə məhsullarından birini ayrıb təzə suya salırdı. İlk tərpəncin bu son nəsli qədim əcdadı kimi təzə idi — qocalma və ya deqradasiyanın bütün əlamətləri olmadan.
1) Bax: Max Hartmann, Ölüm və çoxalma, 1906; Alex. Lipschütz, Niyə ölürük, Kosmosbücher, 1914; Franz Doflein, Bitkilərdə və heyvanlarda ölüm və ölümsüzlük problemi, 1909.
qocalma və ya degenerasiya əlamətləri; beləliklə, belə rəqəmlər artıq sübut qüvvəsinə malikdırsa, protistlərin ölümsüzlüyü təcrübə ilə sübut edilə bilən görünürdü.1)
Başqa tədqiqatçılar başqa nəticələrə gəliblər. Maupas, Calkins və başqaları Woodruffun əksinə müəyyən etmişlər ki, bu infuzorilər də müəyyən sayda bölünmədən sonra zəifləyirlər, ölçüləri azalır, təşkilatlarının bir hissəsini itirirlər və nəhayət, müəyyən canlandırıcı təsirlər almazsa, ölürürlər. Deməli, protozoylar qocalıq tənəzzülü fazasından sonra tam yüksək heyvanlar kimi ölərdilər — bu isə Weismannın iddiaları ilə düz ziddiyyətdir; o, ölümü canlı orqanizmlərin sonradan əldə etdiyi bir şey kimi qəbul edir.
Bu tədqiqatların bağlantısından bizə etibarlı dayaq verəcək görünən iki faktı çıxarırıq. Birincisi: əgər bu canlıcıklar hələ qocalma dəyişikliyi göstərmədiyə bir vaxtda bir-biri ilə ikilik qaynayıb-qarışa — «kopulyasiya» edə — bilirlər — bunun ardından bir müddətdən sonra yenidən ayrılırlar —, onda onlar qocalmadan amanda qalırlar, «cavanlaşdırılmış» olurlar. Bu kopulyasiya, elə görünür, yüksək canlıların cinsi çoxalmasının sələfidir; onun artımla əlaqəsi var
1) Bunun və ardınca gələnlər üçün bax: Lipschütz 1.0, 9.26 və 52 və s.
hələ heç bir əlaqəsi yoxdur; iki fərdin maddələrinin qaynayıb-qarışması ilə məhdudlaşır (Weismannın amfimiksisı). Lakin kopulyasiyanın canlandırıcı təsiri müəyyən qıcıqlandırıcılar ilə — qida mayesinin tərkibinin dəyişmələri, temperaturun artması və ya silkələnmə ilə — də əvəz oluna bilər. Xatırlayaq J. Loebin məşhur təcrübəsini: o, dəniz kirpi yumurtalarını müəyyən kimyəvi qıcıqlarla bölünmə proseslərinə məcbur etmişdi — proseslər ki, başqa halda yalnız mayalanmadan sonra baş verirlər.
təslim edilir ki, öz maddə mübadiləsi məhsullarını xaric etməkdəki qüsurluq üzündən təbii ölümlə ölsün; lakin bəlkə də bütün yüksək heyvanlar da mahiyyət etibarı ilə eyni acizlikdən ölür.
Burada bizdə şübhə doğula bilər: təbii ölüm sualının həllini protozoyların öyrənilməsində axtarmaq ümumiyyətlə məqsədəuyğun idimi? Bu canlıların ibtidai təşkili bizdən mühüm münasibətləri gizlədə bilər — münasibətlər ki, onlarda da mövcuddur, amma yalnız yüksək heyvanlarda tanına bilər, orada morfoloji ifadə tapdıqları yerdə. Morfoloji mövqeyi tərk edib dinamikini tutduqda, protozoyların təbii ölümünün sübut edilib-edilməməsi bizə ümumiyyətlə biganə ola bilər. Onlarda sonralar ölümsüz tanınan maddə hələ ölümlüdən heç bir şəkildə ayrılmayıb. Həyatı ölümə çevirmək istəyən instinkt qüvvələri onlarda da əvvəldən fəaliyyətdə ola bilərdi və yenə də onların effekti həyatı saxlayan qüvvələrin effekti ilə örtülə bilərdi — elə ki, birbaşa sübutu çox çətinləşir. Əlbəttə, eşitmişik ki, bioloqların müşahidələri bizə belə ölümə aparan daxili proseslərin fərziyyəsini protistlər üçün də mümkün edir. Amma protistlər Weismannın mənasında ölümsüz çıxsa belə, onun iddiası — ölüm sonradan əldə edilmiş bir şeydir deyə, yalnız ölümün aşkar görünüşlərinə şamil edilir və ölümə itələyən proseslər haqqında heç bir fərziyyəni mümkünsüz etmir. Biologiyanın ölüm instinktlərinin qəbulunu rahatlıqla aradan qaldıracağı gözləntimiz yerinə yetmədi. Onun mümkünlüyü ilə məşğul olmağa davam edə bilərik — onun xeyrinə başqa səbəblərimiz varsa. Amma Weismannın somanı cins hüceyrələrinin plazmasından ayırması ilə ölüm instinktlərini həyat instinktlərindən ayırmamız arasındakı çarpıcı oxşarlıq qalır və yenidən öz dəyərini tapır.
İnstinqtlər həyatının bu zərif dualistik təsəvvüründə qısaca dayanaq. E. Heringin canlı maddədəki proseslər nəzəriyyəsinə görə onda müxalif istiqamətli iki cür proses fasiləsiz gedir: biri quran — assimilyasiyaedici, digəri parçalayan — dissimilyasiyaedici. Cürət edəkmi, həyat proseslərinin bu iki istiqamətində öz iki instinktiv təkanımızın — həyat instinktləri və ölüm instinktlərinin — fəaliyyətini tanıyaq? Amma başqa bir şeyi də gizlətməyək: biz necə deyərlər, istəmədən Şopenhauer fəlsəfəsinin limanına girdik — onun üçün ölüm «əsl nəticədir» və bu mənada həyatın məqsədidir,2) cinsi instinkt isə həyata olan iradənin cismləşməsidir.
2 «Fərdin taleyində görünən qəsd haqqında», Böyük hersoq Vilhelm Ernst nəşri, IV cild, s. 268: