IV. Spekulyativ ekskurs: instinktlərin ikiliyi
Məncə, cəhd etmək olar: adi travmatik nevrozu qıcıqdan qorunmanın geniş deşilməsinin nəticəsi kimi qəbul etmək. Bununla şok haqqında köhnə, naiv təlim öz haqlarına qaytarılmış olardı — görünür, sonrakı və psixoloji cəhətdən daha tələbkar təlimlə ziddiyyətdə, hansı ki, xəstəliyin səbəbini mexanik qüvvə təsirində deyil, dəhşətdə və həyat üçün təhlükədə görür. Ancaq bu qarşıdurmalar barışmaz deyil, travmatik nevroza dair psixoanalitik baxış isə ən kobud izahatla uzlaşır.
şok nəzəriyyəsinin forması ilə eyni deyil. Sonuncu şokun mahiyyətini molekulyar strukturun — yaxud hətta sinir elementlərinin histoloji strukturunun — birbaşa zədələnməsində görürsə, biz onun təsirini ruhi orqan üçün qıcıqdan qorunmanın deşilməsindən və bununla yaranan vəzifələrdən anlamağa çalışırıq. Dəhşət bizim üçün də öz əhəmiyyətini saxlayır. Onun şərti təlaşa hazır olmamaqdır — hazır olmaq isə qıcığı ilk qavrayan sistemlərin artıq yükləməsini özündə ehtiva edir. Bu aşağı yükləmə nəticəsində sistemlər gələn həyacan miqdarını bağlamağa elə də yaxşı qadir olmurlar və qıcıqdan qorunmanın deşilməsinin nəticələri bir o qədər asanlıqla özünü göstərir. Beləliklə, tapırıq ki, təlaşa hazır olmaq qavrayan sistemlərin artıq yükləməsi ilə birlikdə qıcıqdan qorunmanın son xəttini təşkil edir. Bir sıra travmalar üçün hazırlıqsız sistemlərlə artıq yükləmə ilə hazırlanmış sistemlər arasındakı fərq nəticəni müəyyən edən an ola bilər; travmanın müəyyən gücündən başlayaraq isə o, görünür, artıq əhəmiyyət kəsb etməyəcək. Qəza nevrozlu xəstələrin yuxuları onları belə mütəmadi olaraq qəza vəziyyətinə geri qaytarırsa, onlar bununla doğrudan da arzu-gerçəkləşməyə xidmət etmirlər — hansının halüsinasiya yolu ilə həyata keçirilməsi həzz prinsipinin hökmranlığı altında yuxunun funksiyasına çevrilmişdir. Amma güman etmək olar ki, onlar bununla özünü başqa bir vəzifəyə verirlər — onun həlli həzz prinsipinin hökmranlığa başlamasından əvvəl gərək olur. Bu yuxular təlaşın doğulması ilə müşayiət olunan qıcıqla başa çıxmağı sonradan ödəməyə çalışırlar — onun buraxılması travmatik nevrozun səbəbi olmuşdur. Onlar beləcə bizə psixik aparatın bir funksiyasına baxış verirlər — hansı ki, həzz prinsipinə zidd olmasa da, ondan asılı deyil və həzz qazancı və narahatlıqdan qaçınma niyyətindən ilkin görünür.
Deməli, burada əvvəlcə «yuxu arzu-gerçəkləşmədir» müddəasından istisnaya yol verməyin yeri idi. Təlaşlı yuxular belə istisna deyil — bunu dəfələrlə və ətraflı göstərmişəm; «cəza yuxuları» da belə, çünki onlar yalnız pislənilmiş arzu-gerçəkləşmənin yerinə onun üçün layiqli cəzanı qoyurlar, deməli, atılmış instinktə reaksiya verən təqsir hissinin arzu-gerçəkləşməsidirlər. Amma yuxarıda adı çəkilən qəza nevrozlu xəstələrin yuxularını artıq arzu-gerçəkləşmə baxış nöqtəsi altına gətirmək mümkün deyil — eləcə də psixoanalizlərdə baş verən, bizə uşaqlıq psixik travmalarının xatirəsini geri gətirən yuxuları. Onlar əksinə, təkrarlama məcburiyyətinə tabedirlər; analizdə bu məcburiyyət doğrudur, «sugqestiya» tərəfindən dəstəklənir — unudulmuşu və sıxışdırılmışı yenidən çağırmaq arzusu hesabına. Deməli, yuxunun funksiyası da
— yatmağı kəsən impuls motivlərini onların arzu-gerçəkləşməsi ilə aradan qaldırmaq — onun ilkin funksiyası deyil; o, bu funksiyaya yiyələnə bildi yalnız bütün ruhi həyat həzz prinsipinin hökmranlığını qəbul etdikdən sonra. Əgər «həzz prinsipindən kənarda» nəsə mövcuddursa, onda yuxunun arzu-gerçəkləşdirici meyli üçün də əvvəlki dövr qəbul etmək ardıcıllıqdır. Bununla onun sonrakı funksiyasına ziddiyyət yaradılmır. Yalnız bu meyl bir dəfə pozulduqdan sonra başqa sual da qalxır: travmatik təəssüratların psixik bağlanması marağı uğrunda təkrarlama məcburiyyətinə tabe olan belə yuxular analizin xaricində də mümkündürmü? Buna tam bəli demək olar. «Müharibə nevrozları» haqqında — bu ad xəstəliyin yaranma səbəbinə münasibəti bildirməkdən artıq bir məna daşıdıqca — başqa yerdə qeyd etmişəm ki, onların Mən münaqişəsi ilə yüngülləşdirilmiş travmatik nevrozlar olması tamamilə mümkündür.1) 10-cu səhifədə qeyd edilən fakt — travma ilə eyni anda alınmış kobud zədə nevrozun yaranma şansını azaldır — artıq anlaşılmaz deyil, əgər psixoanalitik tədqiqatın vurğuladığı iki münasibəti yada salaq. Birincisi, mexanik sarsıntının cinsi həyəcanın mənbələrindən biri kimi tanınması gərəkdir.
(müqayisə et: «Yellənmənin və vaqonda gəzməyin təsiri haqqında qeydlər» — «Cinsiyyət nəzəriyyəsinə dair üç traktat»da, 4-cü nəşr, 1920), ikincisi isə, ağrılı və qızmalı xəstəliyin öz davamiyyəti ərzində libidonun paylanmasına güclü təsir göstərməsi. Deməli, travmanın mexanik qüvvəsi cinsi həyacan miqdarını azad edərdi — hansı ki, təlaşa hazırlığın çatışmazlığı səbəbindən travmatik təsir göstərir; eyni anda alınmış bədən zədəsi isə əzab çəkən orqana narsisistik artıq yükləmə tələb edərək həyacan artığını bağlayardı (bax: «Narsisizmə giriş», Nevrozlar təliminə dair kiçik yazılar, 4-cü seriya, 1918). Məlumdur da — amma libido nəzəriyyəsi üçün yetərincə istifadə olunmayıb — ki, libidonun paylanmasında melanxoliya kimi ağır pozğunluqlar arada gələn orqanik xəstəliklə müvəqqəti aradan qalxır, hətta tam inkişaf etmiş dementia praecox vəziyyəti belə eyni şərtlə müvəqqəti aradan qalxması geriyə dönüş qabiliyyətinə malikdir.
Qıcıq qavrayan qabıq təbəqəsinin içəridən gələn həyacanlara qarşı qıcıqdan qorunmasının olmaması bununla nəticələnməli olacaq ki, bu qıcıq ötürülmələri daha böyük energetik əhəmiyyət qazanır və tez-tez travmatik nevrozlarla bərabər tutula bilən energetik pozuntulara səbəb olur. Belə daxili həyacanın ən bol mənbələri orqanizmin sözdə instinktləridir — bədənin içərisindən gələn və psixik aparatına ötürülən bütün qüvvə təsirlərinin nümayəndələri; psixoloji tədqiqatın həm ən mühüm, həm də ən qaranlıq elementi.
Bəlkə, fərziyyəni həddindən artıq cəsur hesab etmərik: həvəslərdən çıxan impulslar bağlanmış tipə deyil, sərbəst hərəkət edən, axıtmaya can atan sinir prosesinin tipinə tabedirlər. Bu proseslər haqqında bildiyimiz ən yaxşı şey yuxu işinin öyrənilməsindən gəlir. Beləcə aşkar etdik ki, qeyri-şüurlu sistemdəki proseslər sistemlərdəki proseslər (qabaq)şüurlu sistemlərdəkilərdən kökündən fərqlidir; qeyri-şüurluda yükləmələr asanlıqla tamamilə ötürülə, yerdəyişə, sıxıla bilirlər — bu, qabaqşüurlu materialda baş versəydi yalnız xətalı nəticələr verərdi və məhz buna görə də manifest yuxunun məlum qəribəliklərini doğurur, qabaqşüurlu gündüz qalıqları qeyri-şüurlunun qanunlarına uyğun işlənmədən keçdikdən sonra. Mən qeyri-şüurluda bu proseslərin növünü psixik «ilkin proses» adlandırdım — normal oyaq həyatımız üçün keçərli olan ikinci prosesdən fərqlənmə kimi. Həvəs impulslarının hamısı qeyri-şüurlu sistemlərə təsir göstərdiyinə görə demək az qala yenilik olmayacaq ki, onlar ilkin prosesə tabe olurlar; digər tərəfdən isə psixik ilkin prosesi sərbəst hərəkət edən yükləmə ilə, ikinci prosesi isə bağlı və ya tonik yükləmədəki dəyişikliklərlə (Breuerin) üst-üstə qoymaq üçün az şey lazımdır. Onda psixik aparatın yüksək təbəqələrinin vəzifəsi ilkin prosesdə gələn instinkt həyəcanını bağlamaq olardı. Bu bağlamanın alınmaması travmatik nevroza bənzər pozuntu doğurardı; bağlama baş tutduqdan sonra isə həzz prinsipinin (və onun reallıq prinsipinə çevrilməsinin) hökmranlığı maneəsiz özünü bərqərar edə bilərdi.
1) Bax: mənim «Yuxunun yozumu» əsərimdə VII bölmə — «Yuxu proseslərinin psixologiyası».
Amma həmin vaxta qədər psixik aparatın başqa vəzifəsi — həyacana hakim olmaq və ya onu bağlamaq — önə çıxacaqdı; həzz prinsipinə zidd olmasa da, ondan asılı olmayaraq və qismən ona əhəmiyyət vermədən.
Uşaq ruhi həyatının erkən fəaliyyətlərində eləcə də psixoanalitik kurun təcrübələrində təsvir etdiyimiz təkrarlama məcburiyyətinin təzahürləri yüksək dərəcədə instinktiv xarakter daşıyır, həzz prinsipi ilə ziddiyyətdə olduqda isə — şeytani xarakter. Uşaq oyununda bunu anladığımızı güman edirik: uşaq xoşagəlməz təcrübəni də ona görə təkrarlayır ki, öz fəaliyyəti ilə güclü təəssüratın öhdəsindən təkcə passiv yaşamaqda mümkün olandan qat-qat daha dərindən gəlir. Görünür, hər yeni təkrarlama bu hədəflənmiş hökmranlığı təkmilləşdirir; həzzli təcrübələrdə də uşaq təkrarlamalara doymur və təəssüratın eyniliyi üstündə əzmilə durur. Bu xüsusiyyət sonradan yox olmağa məhkumdur. İkinci dəfə eşidilən zarafat az qala təsirsiz qalacaq, teatr tamaşası heç vaxt ikinci dəfə birinci dəfə qoyduğu təəssürata çatmayacaq; hətta böyüyü ona çox xoşuna gələn kitabı yenidən oxumağa razı salmaq çətin olacaq. Hər dəfə yenilik ləzzətə üstün gələcək.
zətinin şərti olacaq. Uşaq isə yorulmur: böyükdən ona göstərilmiş və ya onunla qurulmuş oyunun təkrarlanmasını tələb edir, ta ki, sonuncu yorğuluqla onu rədd etsin; ona gözəl nağıl danışanda isə hər dəfə yenidən eyni nağılı — yenisini yox — eşitmək istəyir, təkrarlamanın eyniliyi üstündə əzmilə dırır və nağılçının öz üstünə götürdüyü hər dəyişikliyi düzəldir — onunla o, bəlkə də yeni xidmət qazanmaq istəyirdi. Bununla həzz prinsipinə ziddiyyət yaranmır; açıq-aydındır ki, təkrarlama — eyniliyin yenidən tapılması — özü həzz mənbəyi deməkdir. Analiz olunanda isə aydınlaşır ki, uşaqlıq dövrünün hadisələrini transferansda təkrarlamaq məcburiyyəti hər cəhətdən həzz prinsipinin üstünə çıxır. Xəstə bununla tam uşaqcasına davranır və bizə belə göstərir: onun uzaq keçmiş təcrübələrinin sıxışdırılmış xatirə izləri onda bağlı vəziyyətdə mövcud deyil, müəyyən mənada hətta ikinci prosesə qadir deyillər. Bu bağlanmamışlığa onlar öz qabiliyyətlərini də borcludurlar — gündüz qalıqlarına yapışmaqla yuxuda təqdim oluna bilən arzu fantaziyası yaratmaq qabiliyyətini. Elə bu təkrarlama məcburiyyəti bizə o qədər tez-tez terapevtik mane kimi qarşımıza çıxır — kurun sonunda həkimdən tam ayrılmanı həyata keçirmək istədikdə — və güman etmək olar ki, bu, həzz prinsipinin təsirindən asılı olmayan bir qüvvənin təzahürüdür.
Görünür ki, analizlə tanış olmayanların — öz fikirlərinə görə yatmış saxlamaq daha yaxşı olan hər nəsəyi oyatmaqdan çəkinənlərin — qaranlıq təlaşları mahiyyətcə bu şeytani məcburiyyətin təzahüründən qorxur.
Amma instinktiv başlanğıc təkrarlama məcburiyyəti ilə necə bağlıdır? Burada bizə bu fikir özünü dayatmalıdır: biz instinktlərin — bəlkə də ümumiyyətlə bütün orqanik həyatın — ümumi, indiyədək aydın tanınmamış — yaxud ən azından xüsusi vurğulanmamış — xarakterinin izinə düşmüşük. Deməli, instinkt canlı orqanikdə kök salan, əvvəlki vəziyyəti bərpa etməyə təkandır — hansı ki, bu canlı xarici pozucu qüvvələrin təsiri altında o vəziyyəti buraxmalı olmuşdur; bir növ orqanik elastiklik, yaxud istəyirsinizsə, orqanik həyatda ətalətin təzahürü.1)
Həvəs haqqında bu təsəvvür qəribə görünür, çünki biz həvəsdə dəyişməyə və inkişafa sövq edən amili görməyə vərdiş etmişik və indi onda tam əksini tanımalı oluruq — canlının konservativ təbiətinin ifadəsini. Digər tərəfdən isə tezliklə yadımıza heyvan həyatından o nümunələr düşür — hansılar ki, həvəslərin tarixi şərtliliyini təsdiqləyir. Əgər bəzi
1) «Həvəslərin» təbiəti haqqında oxşar fərziyyələrin artıq dəfələrlə səsləndirildiyində şübhə etmirəm.
balıqlar kürüləmə vaxtı ağır köçlər edirlər — kürünü öz adi yaşayış yerlərindən uzaqda olan müəyyən sulara qoymaq üçün — bir çox bioloqun yozumuna görə onlar sadəcə öz növünün köhnə məskənlərinə baş çəkirlər, hansılarını zaman keçdikcə başqaları ilə əvəz etmişdilər. Eyni şeyin köçəri quşların uçuşlarına aid olması güman edilir, amma başqa nümunələr axtarışından tezliklə bizi başqa nümunələr axtarmaq ehtiyacından azad edən o xatırlatmadır ki, irsiyyət fenomenlərində və embriologiyanın faktlarında orqanik təkrarlama məcburiyyətinin ən əzəmətli sübutlarına sahibik. Görürük ki, canlı heyvanın cücərtəsi inkişafında heyvanın gəldiyi bütün formaların strukturlarını — hərçənd anlıq qısaltma ilə — təkrarlamağa məcburdur, öz son quruluşuna ən qısa yolla tələsmək əvəzinə; bu davranışın yalnız kiçik bir hissəsini mexanik izah edə bilirik və tarixi izahı kənara qoymaq ixtiyarımızda deyil. Eləcə də heyvanlar sırası boyu çox yuxarıya qədər uzanan bərpa qabiliyyəti var — hansı itirilmiş orqanı ona tamamilə bənzər orqanın yenidən yaranması ilə əvəz edir.
Ağla gələn etiraz — görünür, hər şey elədir ki, təkrarlamaya vadar edən konservativ həvəslərdən başqa yenidən qurulmağa və irəliləməyə can atan başqaları da var — şübhəsiz ki, nəzərə alınmamış qala bilməz; o, sonradan da nəzərdən keçiriləcəkdir mülahizələrimizə daxil ediləcək. Amma bundan əvvəl bizə cəlbedici gələ bilər: bütün instinktlərin əvvəlkini bərpa etmək istədiyi fərziyyəsini onun son nəticələrinə qədər izləmək. Oradan çıxan nə isə «dərindüşüncəli» görünüş yaradır və ya mistikaya səslənirsə belə, biz özümüzü «belə bir şeyi hədəfləmişik» ittihamından azad hesab edirik. Biz tədqiqatın və ona əsaslanan mülahizənin aydın, sadə nəticələrini axtarırıq və arzumuz bunlara yalnız etibarlılıq verməkdir.