VII. Eros və Ananke: həzz prinsipinin yenidən qiymətləndirilməsi

Əgər həvəslərin elə bir ümumi xarakteri həqiqətən ondan ibarətdirsə ki, onlar əvvəlki vəziyyəti bərpa etmək istəyirlər, onda ruhi həyatda bu qədər çox prosesin həzz prinsipindən asılı olmayaraq baş verib getməsinə təəccüblənməməliyik. Bu xarakter hər qism-həvəsə ötürülərdi və onun halında inkişaf yolunun müəyyən mərhələsinə yenidən çatmaqla bağlı olardı. Lakin həzz prinsipinin hələ hakimiyyət əldə etmədiyi bütün bunlar ona zidd durmaq məcburiyyətində deyil, həvəs xarakterli təkrar proseslərinin həzz prinsipinin hökmranlığına münasibətini müəyyən etmək vəzifəsi isə hələ də həll olunmamışdır.

Biz onu psixik aparatın ən erkən və ən vacib funksiyalarından biri kimi tanıdıq: ona gələn həvəs impulslarını ‚bağlamaq‘, onlarda hökm sürən ilkin prosesi ikincil proseslə əvəz etmək, onların sərbəst hərəkətli yükləmə enerjisini bağlamaq.

əsasən qərarlaşmış (tonik) yükləməyə çevirməkdir. Bu çevrilmə ərzində hoşnutsuzluğun doğulmasına əhəmiyyət vermək mümkün deyil, amma bununla həzz prinsipi ləğv olunmur. Çevrilmə əksinə, həzz prinsipinin xidmətində yerinə yetirilir; bağlama — həzz prinsipinin hökmranlığını yola salan və təmin edən hazırlıq aktıdır.

Funksiyanı meyldən indiyə qədər etdiyimizdən daha kəskin ayıraq. Onda həzz prinsipi bir funksiyanın xidmətində duran meyldir; ona düşən vəzifə — psixik aparatı ümumiyyətlə həyacansız etmək və ya ondaki həyacan miqdarını sabit və ya mümkün qədər aşağı saxlamaqdır. Biz hələ bu formulələrdən heç birinin xeyrinə qəti qərara gələ bilmirik, amma görürük ki, beləcə müəyyən edilən funksiya hər canlının ən ümumi can-atması — qeyri-üzvi dünyanın sükunətinə geri qayıtmaq can-atması — ilə pay sahibi olardı. Hamımız təcrübədən bilirik ki, bizə müyəssər ən böyük həzz — cinsi aktın həzzidir — son dərəcə güclənmiş həyacanın anlıq sönməsi ilə bağlıdır. Həvəs impulsunun bağlanması isə həyacanı təxliyə həzzindəki son həllinə hazırlayan hazırlıq funksiyası olardı.

Elə bu bağlamdan həm də sual doğur: həzz və xoşagəlməzlik hisslərinin nədən qaynaqlandığı bağlı və bağlanmamış həyəcan proseslərindən eyni şəkildə yarana bilər. Burada isə artıq tam şübhəsiz görünür ki, bağlanmamış — ilkin — proseslər hər iki istiqamətdə bağlı olanlardan, ikincil prosesdən qat-qat intensiv hisslər doğurur. İlkin proseslər həm də zaman baxımından əvvəlkilərdir; ruhi həyatın başlanğıcında başqaları yoxdur və biz belə nəticəyə gələ bilərik: əgər həzz prinsipi onlarda onsuz da fəaliyyətdə olmasaydı, sonrakılar üçün ümumiyyətlə bərqərar ola bilməzdi. Beləliklə, mahiyyətcə asan olmayan nəticəyə gəlirik: ruhi həyatın başlanğıcında həzz can-atması sonralardan qat-qat intensiv özünü göstərir, amma o qədər də məhdudiyyətsiz deyil; tez-tez yaranan sıçrayışlara/hücumlarına dözməli olur. Yetkinlik dövrlərində həzz prinsipinin hökmranlığı qat-qat çox möhkəmdir, amma o özü də digər instinktlər kimi ram edilməkdən yayınmayıb. Hər halda həyacan prosesində həzz və hoşnutsuzluq hisslərini doğuran şey ikincil prosesdə də ilkində olduğu kimi mövcud olmalıdır.

Burada əlavə tədqiqatlarla başlamaq yeri olardı. Şüurumuz bizə daxildən təkcə həzz və hoşnutsuzluq hisslərini deyil, həm də xüsusi bir gərginliyin hissini çatdırır — hansı ki, o, özü də yenə həzzli və ya hoşnutsuzluq ola bilər.

bizə elmi biliyimizin yavaş irəliləyişlərindən ötrü bir şair (Rükert, Haririnin Məqamələrində) təsəlli versin:

Nəyə uçub çatmaq müyəssər deyilsə, topallayıb çatmaq gərəkdir.

Yazı deyir: topallamaq günah deyil.