Antidepressantlar — psixiatriyada ən çox yazılan, lakin ən çox səhv başa düşülən dərmanlardandır. «Onlar asılılıq yaradır», «ömürlük içməli olarsan», «şəxsiyyətini dəyişir» — yayılmış inanclar. Bu məqalədə dəlilə əsaslanan cavablar veririk.
Antidepressantların növləri
SSRI (Selektiv Serotonin Geri Götürmə İnhibitorları) — birinci xətt müalicə. Sertralin (Zoloft), fluoxetin (Prozak), paroksetin (Paxil), essitalopram (Lexapro). Yan təsir profili nisbətən yumşaqdır.
SNRI (Serotonin-Noradrenalin) — venlafaksin (Effexor), duloksetin (Cymbalta). Yorğunluq və ağrı simptomlarında daha effektiv.
Triklik antidepressantlar — köhnə nəsil (amitriptilin, imipramin). Effektiv, lakin yan təsir profili daha ağırdır.
MAOI — qida məhdudiyyəti tələb edir, nadir hallarda istifadə olunur.
Mif 1: «Antidepressantlar asılılıq yaradır»
Yalan. Antidepressantlar bağımlılıq yaratmır — yəni doza artırmaq tələb etmir, «kayf» vermir, kompulsiv axtarış davranışı yaratmır.
Lakin uzun istifadədən sonra kəsmə sindromu (discontinuation syndrome) ola bilər — başgicəllənmə, başağrısı, ürəkbulanma, «elektrik şoku» hissi. Bu narkotik geri çəkilməsi deyil — sadəcə beyin kimyasının yenidən tarazlanması. Tədricən doza azaltmaqla qarşısı alınır.
Mif 2: «Antidepressantlar şəxsiyyəti dəyişir»
Yalan. Antidepressantlar şəxsiyyəti dəyişdirməz — onlar depressiyanın «blok» etdiyi orijinal şəxsiyyəti geri qaytarırlar. Pasiyentlər tez-tez deyirlər: «İndi yenə özüm hiss edirəm».
Yan təsir kimi ola bilən duyğusal «düz» hiss (emotional blunting) — 10-15% pasiyentdə baş verir. Bu zaman doza tənzimlənməsi və ya dərman dəyişikliyi həll edir.
Mif 3: «Bir dəfə başlayanda ömürlük içməli olarsan»
Yalan. Standart kurs:
- İlk epizod: 6-12 ay (remissiyadan sonra)
- İkinci epizod: 1-2 il
- 3+ epizod: uzunmüddətli (lakin yenə də nəzərdən keçirilir)
Pasiyentlərin əksəriyyəti müalicədən tədricən kənarlaşır.
Mif 4: «Tez işləyir»
Yalan — yarımyalan. Yan təsirlər tez gəlir (mədə-bağırsaq, başağrısı, yuxu pozulması) — 1-2 həftə. Lakin terapevtik effekt 4-6 həftə tələb edir. Bu səbəbdən bir çox pasiyent «işləmir» deyə dərmanı atırlar — əslində yanlışlıq.
Effektivlik
Tədqiqatlar (Cipriani et al., 2018, meta-analiz, 522 tədqiqat):
- Antidepressantlar plasebodan əhəmiyyətli effektivdirlər (effect size 0.30)
- Yüngül depressiyada effektivlik məhduddur — psixoterapiya üstün
- Orta-ağır depressiyada — KDT + dərman birgə ən yüksək nəticə
- Ağır depressiyada — dərman müdaxiləsi vacibdir
Nə vaxt antidepressant lazımdır?
- Ağır depressiya (intihar düşüncələri, funksional çökmə)
- Orta dərəcəli, KDT-yə tam cavab verməyən
- Pasiyentin tərcihi (terapiyaya alternativ kimi)
- Təkrarlanan epizodlar (residiv profilaktikası)
- Ağır təşviş + depressiya kombinasiyası
Doğru plan
- Psixiatr qiymətləndirməsi
- Birinci dərman seçimi (adətən SSRI)
- 4-6 həftə davam — qiymətləndirmə
- Effekt yoxdursa — doza artırma və ya dəyişmə
- Remissiyadan sonra 6-12 ay davam
- Tədricən kəsilmə (4-8 həftə)
- KDT psixoterapiyası ilə birlikdə
Antidepressant — alət, «həll» deyil. Psixoterapiya beyni öyrədir, dərman vəziyyəti idarə edir. Birgə işləyəndə nəticə ən yüksəkdir.
