2026-cı ildə «Klinik Psixiatriya» rəhbərliyi ilk dəfə Azərbaycan dilində nəşr olundu. Bu kitab klinik psixiatriyanın bütün əsas bölmələrini — neyroinkişaf pozuntularından tutmuş şəxsiyyət pozuntularına, yuxu pozuntularına, cinsi sağlamlıq məsələlərinə qədər — vahid, ardıcıl strukturda əhatə edir. Əsas fərqləndirici cəhət: hər diaqnoz XBT-11 (Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatı, 11-ci nəşr) kodlaşdırması ilə paralel olaraq verilir, DSM-5-TR ilə müqayisəli nəzərdən keçirilir.
Bu rəhbərlik akademik monoqrafiya deyil. O, gündəlik klinik işi dəstəkləmək üçün yaradılmış strukturlaşdırılmış istinad vəsaitidir: kompakt, dəqiq, praktik. Hər diaqnoz seksiyası tərif, diaqnostik kriteriyalar, differensial diaqnostika, müalicə istiqamətləri və XBT-11 kodu ilə tamamlanır.
XBT-11 nədir və niyə vacibdir?
ÜST-ün (Ümumdünya Səhiyyə Təşkilatı) XBT-11 sənədi — Xəstəliklərin Beynəlxalq Təsnifatının ən son, 2022-ci ildə qüvvəyə minmiş nəşridir. XBT-10 ilə müqayisədə psixiatrik bölmə kökündən yenilənmişdir:
- Autizm spektri pozuntusu ayrıca, daha geniş diaqnostik çərçivədə təqdim olunur.
- Şəxsiyyət pozuntuları artıq kateqorial yox, dimensional modellə (ağırlıq dərəcəsi + dominant xüsusiyyətlər) qiymətləndirilir.
- Kompleks PTSD müstəqil diaqnoz kimi daxil edilib — XBT-10-da bu ayrıca mövcud deyildi.
- Oyun pozuntusu (Gaming disorder) rəsmi diaqnoz statusu alıb.
- Cins uyumsuzluğu psixiatrik bölmədən çıxarılıb, cinsi sağlamlıq bölməsinə köçürülüb.
Azərbaycanda hələ XBT-11-ə keçid rəsmi olaraq tamamlanmamış olsa da, beynəlxalq elmi icma artıq yeni sistemi əsas götürür. Klinik psixiatriya sahəsində çalışan hər mütəxəssis bu yeniliklərə bələd olmalıdır.
Kitabın quruluşu — 22 bölmə
Rəhbərlik 22 əsas bölmədən ibarətdir. Hər bölmə müvafiq XBT-11 kod aralığını əhatə edir:
6A00–6A0Z
NEYROİNKİŞAF POZUNTULARI
6A20–6A25
ŞİZOFRENİYA VƏ DİGƏR BİRİNCİLİ PSİXOTİK POZUNTULAR
6A40–6A4Z
KATATONİYA
6A60–6A8Z
ƏHVAL POZUNTULARI
6B00–6B0Z
TƏŞVİŞ VƏ QORXU İLƏ ƏLAQƏLİ POZUNTULAR
6B20–6B2Z
OBSESSİV-KOMPULSİV VƏ ƏLAQƏLİ POZUNTULAR
6B40–6B4Z
STRESLƏ ƏLAQƏLİ POZUNTULAR
6B60–6B6Z
DİSSOSİATİV POZUNTULAR
6B80–6B8Z
YEMƏ VƏ YEMƏKƏBENZƏRİ DAVRANIŞ POZUNTULARI
6C00–6C0Z
İFRAZAT POZUNTULARI
6C20–6C2Z
BƏDƏN DİSSTRES VƏ ƏLAQƏLİ POZUNTULAR
6C40–6C9Z
MADDƏ İSTİFADƏSİ VƏ ASILILIQ POZUNTULARI
6C70–6C7Z
İMPULS NƏZARƏTİ POZUNTULARI
6C90–6C9Z
POZUCU DAVRANIŞ VƏ DİSSOSİAL POZUNTULAR
6D10–6D1Z
ŞƏXSİYYƏT POZUNTULARI
6D30–6D3Z
PARAFİLİK POZUNTULAR
6D50–6D51
SÜNI (FAKTİTİOZ) POZUNTULAR
7A00–7B2Z
YUXU-OYAQLIQ POZUNTULARI
HA00–HA8Z
CİNSİ SAĞLAMLIQ İLƏ ƏLAQƏLİ POZUNTULAR
6D70–6D8Z
NEYROKOQNİTİV POZUNTULAR
6E20
HAMİLƏLİK VƏ DOĞUŞ DÖVRLƏ ƏLAQƏLİ PSİXİ POZUNTULAR
6E60–6E6Z
İKİNCİLİ PSİXİ VƏ DAVRANIŞ SİNDROMLARI
Hər bölmə ayrıca HTML-səhifə kimi strukturlaşdırılıb: kod aralığı, bölmənin ümumi tərifi, xəstəliklərin XBT-11 diaqnostik kriteriyaları, differensial diaqnostika cədvəlləri, terapiya istiqamətləri. Kitab içi naviqasiya tam interaktivdir — mündəricat vasitəsilə hər diaqnoza birbaşa keçmək mümkündür.
Klinik istifadə — necə oxumalı?
Rəhbərlik ardıcıl oxunmaq üçün deyil — istinad mənbəyi kimi istifadə olunmaq üçündür. Praktik iş axını belədir:
- Şikayət qrupu müəyyənləşdirin. Xəstə əhval pozuntusundan danışırsa — 4-cü bölməyə (6A60–6A8Z) gedin.
- Diaqnostik kriteriyaları yoxlayın. Hər pozuntu seksiyasında XBT-11 A, B, C kriteriyaları ardıcıl verilir.
- Differensial diaqnostikanı keçin. Oxşar klinik mənzərə verən alternativ diaqnozlarla müqayisəli analiz aparın.
- Müalicə istiqamətlərini nəzərdən keçirin. Hər seksiyada farmakoloji və psixoterapevtik yanaşmalar qeyd olunur.
Kitab həm masaüstü, həm mobil cihazlarda tam işlək formatda açılır. Onlayn versiyada axtarış funksiyası — diaqnoz adı, kod və ya simptom üzrə — anında nəticə verir.
Kimə ünvanlanıb?
Əsas hədəf auditoriyası — praktik fəaliyyət göstərən psixiatrlar, klinik psixoloqlar, rezidentlər və psixiatriyanın qonşu sahələrindəki (nevrologiya, ailə həkimliyi, pediatriya) mütəxəssislərdir. Kitab eyni zamanda psixologiya üzrə ixtisaslaşmış tələbə və magistrantlar üçün dərs vəsaiti kimi istifadə edilə bilər.
Terminologiya Azərbaycan tibb dilinin normalarına uyğunlaşdırılmış, beynəlxalq nomenklatura isə latın transliterasiyası ilə qorunub saxlanılmışdır. XBT-11 kodları hər seksiyada açıq şəkildə göstərilir — beynəlxalq yazışmalarda və statistik hesabatlarda birbaşa istifadəyə hazırdır.
