Valideyn məktəbi

Valideyn öz uşaqlığından gətirdiyi modeli təkrarlayır. Bu modeli görmək — onu dəyişdirməyin ilk şərtidir.

Hər yaş dövrünün öz vəzifəsi, öz böhranı və öz qavrayış tərzi var — uşağı yaşına görə anlamaq lazımdır

1. 0 — 1 yaş

   Bağlanma və əsas etibar

   Uşaq dünyanın etibarlı olub-olmadığını sözlə deyil, valideynin cavab verib-vermədiyi ilə öyrənir. Bu dövrdə qurulan bağlanma tipi sonrakı bütün münasibətlərin şablonu olur.

2. 1 — 3 yaş

   Muxtariyyət — «yox» dövrü

   «Özüm!» və «yox!» inadkarlıq deyil, öz iradəsini yoxlamaqdır. Bu dövrdə həddindən artıq nəzarət utanma və şübhə formalaşdırır, tam sərbəstlik isə sərhəd hissini əngəlləyir.

3. 3 — 6 yaş

   Təşəbbüs, oyun və təxəyyül

   Uşaq təşəbbüs göstərir, rol oynayır, qaydanı oyun vasitəsilə mənimsəyir. Təxəyyüllə reallıq arasındakı sərhəd hələ nazikdir — «yalan» çox vaxt yalan deyil. Günah hissi ilə tərbiyə məhz burada zərər verir.

4. 6 — 11 yaş

   Səriştəlilik və müqayisə

   Məktəb uşağın dəyərini nəticə ilə ölçməyə başlayır. Uğursuzluq təcrübəsi düzgün müşayiət olunmazsa, «mən bacarmıram» inancı formalaşır. Müqayisə — başqa uşaqla deyil, uşağın öz dünənki nəticəsi ilə aparılmalıdır.

5. 11 — 14 yaş

   Erkən yeniyetməlik — bədən və qrup

   Bədən sürətlə dəyişir, həmyaşıd qrupunun rəyi valideynin rəyindən daha əhəmiyyətlidir. Kəskin emosional dalğalanma bu dövr üçün normadır; təhlükə əlaməti — davamlı təcrid və maraqların itməsi.

6. 14 — 18 yaş

   Kimlik və ayrılma

   Yeniyetmə «mən kiməm» sualına cavab axtarır və bunu valideyndən ayrılaraq edir. Münaqişə burada zəruri prosesdir — məqsəd onu söndürmək deyil, təhlükəsiz formada keçirməkdir.

Davranışın arxasındakı siqnalı oxumaq — cəzalandırmaqdan və qorxutmaqdan xeyli əvvəl

1. Ayrılıq təşvişi

   Bağçadan, məktəbdən, yatmaqdan imtina çox vaxt tənbəllik deyil, ayrılıq qorxusudur. Qorxunu inkar etmək onu gücləndirir; addım-addım ayrılma isə söndürür.

2. Aqressiya siqnal kimi

   Uşaq sözlə ifadə edə bilmədiyini davranışla göstərir. Aqressiyanın arxasında adətən gücsüzlük, qısqanclıq və ya eşidilməmək durur.

3. Özgüvən çatışmazlığı

   Utancaqlıq və «bacarmıram» mövqeyi. Tərif nəticəyə deyil, səyə verildikdə özgüvən möhkəmlənir — bu, sınanmış və sadə düzəlişdir.

4. İtaətsizlik və müqavimət

   Daimi «yox» çox vaxt sərhədlərin qeyri-müəyyənliyindən doğur. Uşağa sərhəd lazımdır — sabit, əvvəlcədən məlum və əhval-ruhiyyədən asılı olmayan.

5. Məktəb motivasiyasının itməsi

   Dərsə maraqsızlıq nadir hallarda tənbəllikdir. Altında uğursuzluq qorxusu, müəllim və ya sinif münaqişəsi, bəzən isə diqqət pozuntusu dayanır.

6. Qardaş-bacı qısqanclığı

   Yeni uşaq ailədə yalnız sevinc deyil, itki təcrübəsidir. Bərabər münasibət bərabər vaxt demək deyil — hər uşaq ayrıca tanınmağa ehtiyac duyur.

Uşaq deyiləni deyil, görüləni təkrarlayır — valideynin öz modeli sözdən qat-qat güclüdür

1. Öz uşaqlıq ssenarisi

   Valideyn öz ailəsindən gətirdiyi tərbiyə modelini fərqinə varmadan təkrarlayır. İlk addım — bu modeli adlandırmaq.

2. Emosional tənzimləmə

   Sakit valideyn sakit uşaq deməkdir. Öz qəzəbini idarə etmək bacarığı tərbiyənin texnikasından daha çox nəticə verir.

3. Valideyn birliyi

   Ata və ana fərqli qayda qoyduqda uşaq qaydanı deyil, ziddiyyəti öyrənir. Razılaşdırılmış mövqe — ən güclü tərbiyə aləti.

4. Sərhəd və istilik

   Tələbkarlıq və qayğı bir-birini istisna etmir. Ən yaxşı nəticə hər ikisinin eyni anda mövcud olduğu tərbiyə üslubunda alınır.

Ailə terapiyası çərçivəsində — ayrıca proqram, yaxud onun bir hissəsi