I. Həyatın məqsədləri və nemətlərin yanlış ölçüsü

İnsanların adətən hər şeyi yanlış ölçü meyarı ilə ölçdüyü fikrindən uzaqlaşmaq mümkün deyil: onlar hakimiyyətə, müvəffəqiyyətə və var-dövlətə can atırlar, bunlara sahib olanları heyranlıqla qarşılayırlar, lakin həyatın əsl nemətlərini aşağı qiymətləndirirlər. Həqiqətən, belə ümumiləşdirmə hər zaman risklidir; insan dünyasının və mənəvi həyatın rəngarəngliyi unudulur. Elə insanlar var ki, müasirləri onlara hörmət etməkdən imtina etmirlər. Halbuki onların bütün böyüklüyü xüsusiyyətlər və əməllər üzərində qurulub. Bunlar kütlənin məqsəd və ideallarına tamamilə yaddır. Tutaq ki, onları böyük kimi tanıyanlar da azlıqdır, əksəriyyət isə haqlarında heç nə bilmək istəmir; lakin burada da hər şey o qədər sadə deyil, insan sözləri ilə əməlləri arasındakı ziddiyyəti və arzuların müxtəlifliyini nəzərə alsaq.

Bu möhtəşəm adamlardan biri məktublarda məni öz dostu adlandırır. Ona dinin illüziya kimi qiymətləndirildiyi kiçik əsərimi göndərdim. O mənə cavab verirdi ki, mənim qiymətləndirməmlə tamamilə razı olardı, lakin o, təəssüflənirdi ki, mən dindarlığın həqiqi mənbəyinə layiq olduğu qiyməti verməmişəm. O, bunu heç vaxt onu tərk etməyən xüsusi bir hiss kimi qiymətləndirir. Bu hissi başqa çox insanda aşkar edir. Fərzən, bu milyonlarla insana xasdır. O, bu hissi «əbədilik hissi», nəsə ucsuz-bucaqsız, hədsiz-hüdudsuz, «okeanik» adlandırır. Belə hiss tamamilə subyektivdir, bu, etiqad məsələsi deyil. Burada şəxsi ölməzlik vədi qarışmır. Lakin bu hiss dini enerjinin mənbəyidir. O, müxtəlif kilsələri və dini sistemləri qidalandırır. Onlar onu müəyyən kanallar üzrə istiqamətləndirir, orada da udulur. Yalnız belə bir «okeanik» hissə əsaslanaraq adam özünü dindar adlandıra bilər – hətta o, hər cür inancı və hər hansı illüziyanı rədd etsə belə.

Hörmətli dostumun, bir vaxtlar özü də poetik illüziyanın sehrinə uymuş şəxsin bu fikri məni xeyli çətinlik qarşısında qoydu [1].

Məndə bu «okeanik» hissi tapa bilmirəm; elmi yanaşma üçün hisslər ümumiyyətlə maneə törədir. Onların fizioloji əlamətlərini təsvir etməyə cəhd etmək olar. Orada, bu mümkün olduğu yerdə – və mən qorxuram ki, «okeanik hiss» belə xarakteristikaya uyğun gəlmir – bu hisslə assosiativ əlaqəsi olan təsəvvürlərin məzmunundan başqa heç nə qalmır. Əgər dostumu düzgün başa düşmüşəmsə, o eyni şeyi nəzərdə tutur. Bu sözləri intihar ərəfəsində qəhrəmanını sakitləşdirən şair deyib. Şair orijinal və olduqca özünəməxsus idi: «Biz bu dünyadan gedə bilmərik» [2].

Beləliklə, söhbət ayrılmaz bağlılıq hissi, dünya bütövlüyünə mənsubiyyət haqqında gedir. Mənim üçün bu, daha çox intellektual mülahizə xarakteri daşıyır – əlbəttə, müşayiət edən hisslər olmadan deyil, lakin onlar oxşar əhəmiyyət kəsb edən digər təfəkkür aktlarında da kifayət qədərdir. Şəxsi təcrübəm məni inandırmır ki, belə hisslər təbiətcə ilkindir. Mən bu əsasla başqalarında belə hisslərin mövcudluğu faktını inkar edə bilmərəm. Sual yalnız onların nə dərəcədə düzgün şərh edildiyində və bütün dini tələblərin «fons et origo»su hesab edilə biləcəyindədir.

Bu problemin yekun həlli üçün təklif edəcəyim heç nə yoxdur. İnsanın bu hiss vasitəsilə ətraf aləmlə bağlılığı barədə birbaşa və ilkin məlumatlandırılması ideyası o qədər qəribə səslənir, psixologiyamızla o qədər pis uzlaşır ki, belə bir hissin psixoanalitik, yəni genetik tədqiqatını aparmaq lazımdır. Onda bizim ixtiyarımızda aşağıdakı yol qalır: normal vəziyyətdə bizim üçün heç nə öz «Mən»imiz hissindən daha etibarlı deyil; bu «Mən» bizə müstəqil, bütöv və qalan hər şeydən aydın şəkildə fərqlənən kimi görünür. Görünüş aldadıcıdır, «Mən» ilə bizim «O» kimi adlandırdığımız şüursuz psixi substansiya arasında aydın daxili sərhəd mövcud deyil. «Mən» onun üçün yalnız fasaddır, bunu bizə psixoanaliz öyrədib. Onun «Mən» və «O» arasındakı münasibətləri hələ də bir çox cəhətdən dəqiqləşdirməsi lazımdır, lakin ən azından xarici dünya ilə münasibətlərdə «Mən» sonuncudan kəskin sərhəd xətti ilə ayrılmış görünür. Yalnız bir halda, qeyri-adi olsa da, patoloji olmayan vəziyyətdə işlər başqa cürdür. Aşiqanəliyin zirvəsində «Mən» ilə obyekt arasındakı sərhəd təhlükəli şəkildə bulanır. Hər cür aşkarlığa baxmayaraq, aşiq «Mən» ilə «Sən»i bir bütöv sayır və bunun həqiqətə uyğun olduğu kimi davranmağa hazırdır. Müəyyən fizioloji funksiyanın müvəqqəti aradan qaldıra bildiyi şey, əlbəttə, patoloji proseslərin nəticəsi də ola bilər. Patologiyadan bizə məlumdur ki, «Mən» ilə xarici dünya arasındakı sərhədin etibarsız olduğu hallar var. Və ya sərhədlərin yanlış müəyyən edildiyi çoxlu hallar var. Bizim öz bədənimizin və hətta ruhi həyatımızın hissələri – qavrayışlarımız, düşüncələrimiz, hisslərimiz bizə yad, bizim «Mən»-imizə məxsus olmayan kimi görünür. Ya da xarici dünyaya «Mən»dən törəyən nəyinsə köçürüldüyü hallar. Və ya açıq-aşkar ona məxsus olan nəyinsə köçürüldüyü hallar. Beləliklə, «Mən» hissi də pozğunluqlara düçar olur və «Mən»in sərhədləri dayanıqsızdır.

Sonrakı düşüncələr göstərir ki, yetkin adamın «Mən» hissi əvvəldən belə ola bilməzdi. O, uzun inkişaf yolu keçməli idi. Konseptual olaraq bu, çox vaxt isbatedilməzdir, lakin kifayət dərəcədə yüksək ehtimalla bərpa edilə bilər [3].

Körpə hələ öz «Mən»ini gələn duyğuların mənbəyi kimi xarici dünyadan fərqləndirmir. Müxtəlif impulslar onu tədricən buna öyrədir. Ona ən güclü təəssüratı o şey yaratmalıdır ki, bəzi həyəcanlandırıcı mənbələr ona daimi olaraq duyğular göndərə bilir (sonradan o, bunlarda öz bədəninin orqanlarını tanıyacaq), halbuki digər mənbələr vaxtaşırı əlindən çıxır. Onların ən arzu olunanı ana döşüdür; onu yalnız israrlı ağlamaqla özünə çağıra bilərsən. Beləliklə, «Mən»ə qarşı xaricdə yerləşən, yalnız xüsusi bir fəaliyyət nəticəsində ortaya çıxan müəyyən bir «obyekt» qoyulur. «Mən»i hisslər kütləsindən ayırmağa, eləcə də xarici dünyanı tanımağa təkan verən şey ağrı və narazılıq hissləri olur. Ağrı və narazılıq hissləri tez-tez təkrarlanan, müxtəlif formalı və aradan qaldırılması mümkün olmayan olur. Psixikada hökm sürən həzz prinsipi onların aradan qaldırılmasına can atır. Beləliklə, «Mən»in narazılıq mənbəyi ola biləcək hər şeydən ayrılmağa meylliliyi yaranır. Bütün bunlar xaricə çıxarılır və «Mən» saf həzz instansiyasına çevrilir; ona yad və təhlükəli olan xarici dünya qarşı durur. Belə ibtidai «Mən»in – xalis həzzin – sərhədləri təcrübənin təsiri altında düzəldilir. Həzz verən və imtina edilməsi mümkün olmayan şeylərin çoxu «Mən»ə deyil, yenə də «obyekt»ə aiddir. Tərsinə, qurtulmaq istənilən bir çox iztirablar «Mən»dən ayrılmazdır, daxili mənşəyə malikdir. Hiss üzvlərinin məqsədyönlü fəaliyyəti və müvafiq zehni səylər insana daxili («Mən»ə aid olan) ilə xarici dünyadan gələn arasında fərq qoymaq metodlarını öyrədir. Bununla o, sonrakı inkişafını idarə edəcək reallıq prinsipinin təsbitinə doğru ilk addımı atır. Belə bir fərqləndirmə, aydındır ki, praktik məqsədlərə – təhdid edən xoşagəlməz duyğulardan müdafiəyə də xidmət edir. «Mən»in daxili narazılıqdan müdafiə üçün xarici xoşagəlməzliklərə qarşı istifadə etdiyi eyni metodları tətbiq edə bilməsi bəzi ciddi psixi pozulmaların başlanğıc nöqtəsidir.

Beləliklə, «Mən» xarici dünyadan ayrılır. Daha doğrusu, ilkin olaraq «Mən» hər şeyi əhatə edir, sonra isə ondan xarici dünya ayrılır. Hazırkı «Mən» hissimiz, «Mən»in xarici dünyadan ayrılmazlığına uyğun gələn geniş, hətta hər şeyi əhatə edən bir hissın büzüşmüş qalığıdır. Əgər biz bu ilkin «Mən» hissinin bir çox insanın ruhi həyatında az-çox saxlandığını qəbul etsək, onu yetkinlik dövründə daha dar və məhdud «Mən» hissini müşayiət edən bir növ yoldaş kimi qəbul edə bilərik. Mənim dostum bunu «okeanik hiss» adlandırır. Bu, sonsuzluq və dünya bütövlüyü ilə bağlılıq təsəvvürləridir. Amma biz ilkinin, sonradan yaranmışla yanaşı mövcud olanın qalıqlarından ikincisini birincidən çıxarmağa haqlıyıqmı?

Əlbəttə, bunda təəccüblü heç nə yox idi – nə ruhi həyat sahəsində, nə də hər hansı digər sahədə. Biz möhkəm əminik ki, heyvanlar aləmində yüksək inkişaf etmiş növlər ən ibtidai növlərdən törəyib, həmçinin ən sadə həyat formaları bu gün də mövcuddur. Nəhəng dinozavrlar məməlilərə yer açaraq məhv oldular, lakin bu növün timsah kimi nümayəndəsi bu gün də sağ-salamat yaşayır. Bu analogiya bir qədər zorakı və hətta qüsurlu görünə bilər, çünki sağ qalmış aşağı növ nümayəndələrinin əksəriyyəti müasir daha inkişaf etmiş növlərin həqiqi əcdadları deyil. Aralıq halqaların əksər hissəsi nəslinin kəsilməsinə uğrayıb, onlar yalnız yenidənqurmalar vasitəsilə bəllidir. Əksinə, ruhi həyatda ibtidainin saxlanması, ondan yaranmış və çevrilmiş formalarla yanaşı o qədər tez-tez rast gəlinir ki, burada hətta nümunələrə ehtiyac qalmır. İnkişafda fasilələr baş verir, instinktin müəyyən kəmiyyətli bir hissəsi dəyişməz qalır, digər hissəsi isə inkişafını davam etdirir.

Bununla da biz psixikanın qorunması kimi ümumi bir problemə toxunuruq. Bu hələ tam işlənməmişdir. Lakin o, o qədər maraqlı və əhəmiyyətlidir ki, hətta buna kifayət qədər ciddi səbəb olmasa belə, ona bir qədər diqqət yetiririk. Adi unutmanın yaddaşdakı izin dağılması, başqa sözlə desək, məhv olması olduğu yanlış təsəvvürünü aradan qaldırdığımızdan bəri, biz başqa bir baxışa üstünlük verməyə meyilliyik. Məhz, ruhi həyatda heç nə, bir dəfə yarandıqdan sonra, yox olmur; hər şey hansısa şəkildə saxlanılır və bəlli şəraitdə, məsələn, uzaq gedən reqressiya halında, yenidən səthə çıxa bilər. Gəlin bunu başqa bir sahədən nümunə ilə məzmunlu şəkildə izah edək. Belə bir illüstrasiya kimi Əbədi şəhərin inkişafını götürək [4].

Tarixçilər bizə öyrədirlər ki, ən qədim Roma Palatin təpəsində yerləşən, divarla əhatə olunmuş Roma quadrata idi. Sonra yeddi təpə üzərindəki yaşayış məntəqələrinin birləşməsi olan Septimontium dövrü gəlir; buradan şəhər yaranır, onun sərhədi Servius Tullius divarı idi, sonra isə respublika və erkən imperiya dövrünün bütün yenidənqurmalarından sonra imperator Avrelian tərəfindən ucaldılan divarlar meydana çıxır. Şəhərin tarixini daha da izləməyərək, özümüzə sual verək: hətta ən mükəmməl tarix və topoqrafik bilgilərə malik olsa belə, bugünkü Roma ziyarətçisi bu erkən mərhələlərdən nə tapacaq? Avrelian divarını, bəzi zədələr və dağıntılara baxmayaraq, o, demək olar ki, dəyişməz görəcək. Bəzi yerlərdə, qazıntılar sayəsində, o, Servius səddinin qalıqlarını görə biləcək. Kifayət qədər dərk etməyə malik olaraq — müasir arxeologiyanın biliklərini üstələyən — o, yəqin ki, bu divarların bütün perimetri boyunca, hətta Roma quadratanın konturlarını da bərpa edə bilərdi. Lakin bir vaxtlar bu qədimi şəhərin ramkalarını dolduran binalardan o, heç nə və ya demək olar ki, heç nə aşkar etməyəcək — bu binalar artıq mövcud deyil. Roma tarixi haqqında möhtəşəm biliklər ona, ən yaxşı halda, həmin dövrün məbədlərinin və ictimai binalarının harada yerləşdiyini müəyyən etməyə imkan verəcək. İndi onların yerində xaraba viranələr var, üstəlik də həmin tikililərin özlərinin deyil, yanğın və dağıntılardan sonra sonradan əlavə edilmiş hissələrin. Xatırlatmağa ehtiyac yoxdur ki, qədim Romanın bütün bu qalıqları İntibah dövründən başlayaraq son əsrlər ərzində yaranmış böyük şəhərin bu günkü xaosuna səpələnmişdir. Əlbəttə, bir çox qədim əşyalar şəhər torpağında dəfn olunub və ya müasir binaların altındadır. Roma kimi tarixi şəhərlərdə keçmişi qorumaq üsulu belədir.

İndi fantastik bir fərziyyə irəli sürək: Roma yaşayış yeri deyil, psixikaya malik bir varlıqdır. Onun da uzun və zəngin keçmişi var. Burada heç nə bir dəfə yarandıqdan sonra itməyib. İnkişafın ən son mərhələləri bütün əvvəlki mərhələlərlə yanaşı mövcuddur. Roma halında bu, Palatin təpəsindəki imperator sarayının və Septimius Severin Septimontiumunun hələ də ucalarda qalması, həmçinin Müqəddəs Mələk qəsrinin karnizlərinin qotların hücumundan əvvəlki kimi eyni gözəl heykəllərlə bəzədilməsi demək olardı və s. Bundan əlavə, Palazzo Caffarelli yerində – hansı ki, bununla belə dağıdılmamış olardı – Kapitolium Yupiter məbədi hələ də durardı, təkcə imperator Roma dövründə görüldüyü sonrakı görünüşündə deyil, həm də ilkin görünüşündə, etrusk formaları ilə və terrakota antefikslərlə bəzədilmiş halda. Hazırda Kolizeyin dayandığı yerdə Neronun artıq mövcud olmayan Domus Aureasına da heyran ola bilərdik; Panteon meydanında təkcə bizim üçün saxlanılmış Hadrian Panteonunu deyil, həm də həmin yerdə Aqrippanın ilkin tikilisini aşkar edərdik. Eyni əsas üzərində həm Mariya Sopra Minerva kilsəsi, həm də onun yerində tikildiyi qədim məbəd dayanardı. Baxış bucağının kiçik dəyişməsi ilə bir, sonra başqa bina görünürdü.

Bu fantaziyanı daha da inkişaf etdirməyin mənası yoxdur — o, nəyəsə uyğunsuz və hətta absurdluğa aparır. Tarixi ardıcıllıq yalnız fəzanın yanaşı düzülüşü vasitəsilə təsəvvür edilə bilər: eyni fəzanı iki dəfə doldurmaq olmaz. Cəhdimiz mənasız bir əyləncə kimi görünə bilər, lakin bunun haqlı səbəbi var: o, ruhi həyatın aydın təsvirlər vasitəsilə ötürülməsinin bütün mürəkkəbliyini nümayiş etdirir.

Mümkün iradı öncədən bildirmək lazımdır: niyə ruhi keçmişlə müqayisə üçün məhz şəhər tarixini seçdik? Keçmişin tam olaraq qorunub saxlanması haqqında hipotez, psixikanın orqanlarının zədəli olmadığı, onların toxumasının travma və ya iltihabdan əziyyət çəkmədiyi şəraitində, həm də ruhi həyata aiddir. Lakin hər bir şəhərin tarixi, hətta onun keçmişi Roma qədər şiddətli olmasa da, və ya London kimi düşmən hücumlarına məruz qalmasa belə, dağıdıcı təsirlərdən kənarda qalmayıb. Hər hansı bir şəhərin ən dinc inkişafı belə binaların dağıdılması və sökülməsi ilə müşayiət olunur. Artıq buna görə də şəhərin tarixi ilkin olaraq psixi quruluşla müqayisə edilə bilməz.

Bu etiraz bizi daha parlaq kontrastlar palitrasından imtina etməyə məcbur edir; biz ən yaxın müqayisə obyektinə, yəni heyvan və ya insan bədəninə müraciət edirik. Lakin burada da biz oxşar bir şeylə qarşılaşırıq. İnkişafın erkən mərhələləri heç bir şəkildə qorunmayıb. Onlar sonrakı formalar üçün tikinti materialına çevrilib. Onlar həmin formalarda həll olmuşlar. Rüşeym yetkin orqanizmdə yox olur, uşağın döşüstü vəzi cinsi yetkinliyə çatdıqdan sonra birləşdirici toxuma ilə əvəz olunur, lakin bu formada daha mövcud deyil. Yetkinin boş sümüklərində uşaq sümüklərinin konturlarını tanımaq olar, lakin onlar artıq keçmişə aiddir, çünki son formanı alana qədər uzanmış və qalınlaşmışlar. Bütün erkən mərhələlər tamamlanmış mərhələlərlə yanaşı yalnız ruhi həyatda saxlanır. Biz bunu aydın təsəvvür edə bilmirik.

Ola bilər ki, biz belə fərziyyələrlə həddi aşırıq və bununla kifayətlənməliyik ki, keçmiş ruhi həyatda saxlana bilər, burada məhv olma qaçılmaz deyil. Ehtimal ki, bir çox qocaların psixikasında – norma və ya istisna şəklində – hər şey o dərəcədə silinir və ya aşınır ki, keçmişi artıq heç cür diriltmək və bərpa etmək mümkün deyil. Bəlkə də, saxlanma ümumiyyətlə müəyyən əlverişli şəraitlə bağlıdır. Tamamilə mümkündür, lakin bu barədə heç nə bilmirik. Buna görə də keçmişin ruhi həyatda saxlanmasının istisna deyil, daha çox qayda olduğunu möhkəm şəkildə nəzərə almalıyıq.

Əgər biz çoxlu insanlarda «okeanik hiss»in mövcudluğunu tamamilə qəbul etməyə hazırıqsa, onu «Mən» hissinin ilkin mərhələsinə endirməyə meyilliyiksə, onda aşağıdakı sual yaranır: belə bir hiss dini ehtiyacların mənbəyi roluna iddia edə bilərmi?

Belə bir iddia mənə inandırıcı görünmür. Hiss yalnız o halda enerji mənbəyi kimi xidmət edə bilər ki, özü hər hansı güclü tələbatın ifadəsi olsun. Mənə dini ehtiyacların uşaqlıq acizliyindən və bununla bağlı olan ataya pərəstişdən törəməsi inkaredilməz görünür. Üstəlik, bu hiss yalnız tifillikdən qaynaqlanmır, həm də sonradan taleyin hər şeyə qadir olması qorxusu ilə dəstəklənir. Uşaqlıqda atadan müdafiə ehtiyacı qədər güclü olan başqa bir nümunə gətirmək mənim üçün çətindir. Buna görə də «okeanik» hissin rolu ikinci dərəcəlidir, o, yalnız ucsuz-bucaqsız narsizmin bərpasına xidmət edə bilərdi. Biz dini baxışların ilkin mənbələrini, o cümlədən uşaq acizliyi hissini, aydın şəkildə izləyə bilirik. Onun arxasında başqa bir şey gizlənə bilər, lakin hələlik hər şey sıx dumanla örtülüb.

Mən fərz edirəm ki, sonradan məlum oldu ki, «okeanik» hiss dinlə əlaqəlidir. Bütün mövcud olanla vəhdət (onun ideya məzmunu) dini təsəllinin ilk cəhdi kimi çıxış edir. Bu, «Mən»ə xarici dünya tərəfindən hədələyən təhlükənin inkarının daha bir yoludur. Etiraf edirəm ki, bu çətin sezilən kəmiyyətlərlə əməl etmək mənim üçün çətindir; digər bir dostum, biliklərə olan doymaz həvəsi onu ən qeyri-adi təcrübələrə sürükləyib demək olar ki, hər şeyi bilən etmişdi, mənə əminliklə deyirdi ki, yoga praktikasının həqiqətən də belə yeni hissləri və ümumilik hissini (xarici dünyadan təcrid olunmaqla, diqqətin bədən funksiyalarına mərkəzləşdirilməsi ilə, xüsusi nəfəs məşqləri vasitəsilə) oyada bilər. O, bunu ruhi həyatın qədimi hallarına, çoxdan sonrakı təbəqələrlə örtülmüş hallara geriləmə hesab etməyə meyillidir. O, burada, necə deyərlər, mistik hikmətin fizioloji əsaslandırmasını görür. Burada ruhun trans və ekstaz kimi çoxşəkilli tünd təzahürləri ilə bağlılıq ön plana çıxır. Bu, məni yalnız Şillerdən «Dalğıc» əsərindəki sözləri yada salır:

Orada çəhrayı işıqda nəfəs alan xoşbəxtdir.

[1] Liuli, 1923. «Ramakrişnadan həyatı» və «Vivekanandanın həyatı» (1930) adlı hər iki kitabın işıq üzü görməsindən sonra, adı çəkilən dostun Romen Rollan olduğunu gizlətməyə ehtiyacım yoxdur.

[2] Qrabbe D. Xristian. Hannibal. «Bəli, dünyadan gedə bilmərik. "Biz bir dəfə orada idik."

[3] Ferençinin «Reallıq hissinin inkişaf etapları» (1913) əsərindən başlayaraq P. Federnin məqalələrinə qədər (1926, 1927 və sonrakı illər) «Mən»in və «Mən» hissinin inkişafına həsr olunmuş çoxlu əsərlərinə baxın.

[4] Kembric Qədim Tarixi. T. VII, 1928. «The founding of Roma» by Hugh Last.