IV. Mədəniyyətin mənşəyi və insanın qüdrəti

Belə bir vəzifə həddindən artıq görünür və ümidsizliyə sala bilər. Budur, mənim açmağı bacardığım az şey.

İbtidai insan yer üzündəki həyatını yaxşılaşdırmağın öz əllərində olduğunu və bunu əməyi ilə dəyişə biləcəyini kəşf etdikdən sonra, başqa birinin onunla birlikdə yoxsa əleyhinə işləməsi ona artıq biganə deyildi. Başqası, birlikdə yaşamağın faydalı ola biləcəyi bir əməkdaş kimi əhəmiyyət kəsb etdi. O, meymunabənzər keçmişindən ailələrlə yaşamaq vərdişini almışdır; ailə üzvləri, yəqin ki, onun ilk köməkçiləri olmuşdur. Ailənin əsası, görünür, onun üçün cinsi tələbatın artıq qəfil gəlib uzun müddət yoxa çıxan gözlənilməz qonaq deyil, daimi icarədar kimi məskunlaşması ilə bağlı idi. Bununla da kişidə dişini (ümumi mənada cinsi obyekti) öz yanında saxlamaq motivi yarandı; dişi isə aciz balalarından ayrılmamaq istəyirdi və onların maraqları naminə daha güclü kişinin yanında qalmalı idi [14].

Belə ibtidai ailədə mədəniyyətin hələ bir mühüm cəhəti yox idi: ailə başçısının və atanın özbaşinalığı limitsiz idi. «Totem və tabu» əsərində mən bu ailədən qardaşlıq birliyi formasında birgə həyatın növbəti mərhələsinə aparan yolu göstərməyə çalışdım. Ataya qalib gələn oğullar əmin oldular ki, birlik hər birindən ayrı-ayrılıqda daha güclüdür. Totemistik mədəniyyət yeni vəziyyəti qorumaq üçün bir-birinə qoyulan məhdudiyyətlər əsasında dayanır. Tabu qadağaları ilk «hüquq» idi. İnsanların birgə həyatının, beləliklə, iki əsas dayanağı vardı: xarici ehtiyacdan yaranan əmək məcburiyyəti və kişinin cinsiyyət obyekti olan qadına sevgisi ilə qadının isə ayrılmaq istəmədiyi övladlarına sevgisi. Beləliklə, insan mədəniyyətinin əcdadları Eros və Ananke oldu. Mədəniyyətin ilk nailiyyəti icmaya daxil ola bilən insanların ədədinin artması idi. Bu iki qüdrətli qüvvə bir-birinə kömək etdiyi üçün, xarici dünyanın fəthində və insan icmasının genişlənməsində daha sonrakı inkişafın hamar olacağını gözləmək olardı. Bu mədəniyyətin öz üzvlərinə yalnız xoşbəxtlik bəxş etməsinin səbəbini anlamaq asan deyil.

Pozğunluqların səbəblərini tədqiq etməzdən əvvəl, gəlin əvvəlki mülahizələrimizdəki boşluğu dolduraq. Biz məhəbbəti mədəniyyətin əsası kimi qəbul etdik, dedik ki, ən güclü zövq təcrübəsi olaraq cinsi (genital) məhəbbət insana hər cür xoşbəxtliyin prototipini verir. Buna görə də, cinsi münasibətlər sahəsində xoşbəxtliyi daha da axtarmaq öz-özündən aydın olur, belə ki, genital erotika həyatın mərkəzinə çevrilir. Biz daha sonra qeyd etdik ki, bu yolda insan xarici aləmin müəyyən bir hissəsindən, yəni özünün seçdiyi məhəbbət obyektindən asılı vəziyyətə düşür. O, bu obyekt ona məhəl qoymadıqda, xəyanət və ya ölüm səbəbindən onu itirdikdə şiddətli əzablar çəkir. Bütün dövrlərin müdrikləri bu yoldan çəkinməyi təkidlə məsləhət görürdülər; lakin o, insan övladlarının çoxluğu üçün öz cəlbediciliyini itirməmişdir.

Əlverişli konstitusiya azlıqda olanlara sevgi yolunda xoşbəxtlik tapmağa imkan verir, lakin bu zaman sevgi funksiyasının özündə geniş psixi dəyişikliklər qaçılmazdır. Bu şəxslər obyektin razılığından asılı olmayaraq müstəqil hərəkət edirlər: onlar üçün əsas dəyər sevilən olmaq deyil, bu dəyər onların öz sevgisinə yönəlir. Sevilən obyekti itirməkdən onlar sevgini artıq ayrı-ayrı bir obyektə deyil, bərabər dərəcədə bütün insanlara yönəltməklə qorunurlar. Onlar cinsi məhəbbətin dəyişkənliyindən və məyusluqlarından qaçırlar, çünki seksual məqsəddən yayınırlar, cazibə məqsədi ləngidilmiş olur. Bununla onlar müvazinətlilik, sarsılmazlıq və nəzakət halına gəlirlər ki, bu da cinsi sevginin coşğun həyatı ilə az ortaq cəhətə malikdir, lakin bu hal yenə də öz mənşəyini ondan götürür. Müq. Assizli Fransisk daxili xoşbəxtlik hissini əldə etmək üçün sevgidən bu cür istifadə etməkdə, yəqin ki, hamıdan daha irəli getmişdir. Zövq prinsipinin həyata keçirilməsi texnikası dəfələrlə dinlə əlaqələndirilmişdir. Hər iki halda psixikanın elə sahələrinə müraciət edilir ki, burada «Mən» ilə obyektlər arasında, habelə obyektlərin öz aralarında fərqlər silinir. Etik mülahizələrə görə (onların motivlərini hələ nəzərdən keçirməliyik), bu ümumbəşəri və ümumdünya sevgiyə hazırlıqda insanın can atmalı olduğu yeganə zirvəni görürlər. Artıq bu barədə iki əsas şəkki gizlətmək olmaz. Hər kəsə qarşı seçmədən olan sevgi dəyərini itirir və öz obyektinə qarşı ədalətli deyil. Üstəlik, bütün adamlar sevgiyə layiq deyil.

Ailənin əsasını qoyan sevgi birbaşa cinsi məmnuniyyətdən imtina etmir və ilkin formasını saxlayır. O, mədəniyyətə təsirini davam etdirir, o cümlədən məqsədi ləngidilmiş nəvaziş kimi modifikasiyasında da. Hər iki formada o, öz funksiyasını yerinə yetirir: çoxlu sayda insanı bir-biri ilə birləşdirir, həm də əmək birliyinin maraqlarından qat-qat daha intensiv şəkildə. «Məhəbbət» sözünün qeyri-dəqiq işlənməsinin öz genetik əsası var. Sevgi dedikdə, seksual tələblərini ödəmək üçün ailə quran kişi və qadın arasındakı münasibət nəzərdə tutulur. Lakin məhəbbət valideynlərlə uşaqlar, qardaşlarla bacılar arasındakı xoş hisslər də deməkdir, baxmayaraq ki, belə münasibətləri məqsədi ləngidilmiş məhəbbət və ya nəvaziş kimi təyin etmək daha doğru olardı. Məqsədi ləngidilmiş məhəbbət əvvəlcə tamamilə hissi idi – şüursuzluqda o, bu gün də belə qalır. Həm hissi, həm də məqsədi ləngidilmiş məhəbbət ailə sərhədlərini aşır və əvvəllər bir-birinə yad olanlar arasında bağlar qurur. Cinsi məhəbbət yeni ailə birliklərinə, məqsədi ləngidilmiş məhəbbət isə mədəni cəhətdən əhəmiyyət kəsb edən «dostluq» ittifaqlarına gətirir; bu ittifaqlarda cinsi məhəbbətin bir çox məhdudiyyətləri, məsələn, onun istisnalığı aradan qaldırılır. Lakin inkişaf prosesində məhəbbət mədəniyyətlə birmənalı münasibətini itirir. Bir tərəfdən, məhəbbət mədəniyyətin maraqları ilə ziddiyyətə girir, digər tərəfdən isə mədəniyyət məhəbbəti hiss olunan məhdudiyyətlərlə hədələyir.

Bu ikiləşmə qaçılmaz görünür, lakin onun səbəbi heç də dərhal müəyyən edilmir. O, ilk növbədə fərdin aid olduğu daha geniş icma ilə ailə arasındakı konflikt kimi təqdim olunur. Mədəniyyətin əsas məqsədi insanları böyük birliklərdə toplamaqdır, lakin ailə fərdi buraxmır. Ailə üzvləri arasındakı bağlılıq nə qədər güclü olarsa, onların digərlərindən təcrid olunma meyli də bir o qədər artar. Daha geniş dairəyə qoşulmaq onlar üçün bir o qədər çətinləşər. Filogenetik olaraq uşaqlıq dövründəki ilk və yeganə birgəyaşayış forması mədəniyyətin sonrakı qazancları ilə əvəz olunmağa müqavimət göstərir. Ailədən ayrılmaq hər cavan oğlanın qarşısında duran vəzifəyə çevrilir. Cəmiyyət tez-tez ona ritual və initiasiyalarla kömək edir. Belə bir təəssürat yaranır ki, bu çətinliklər hər hansı üzvi inkişafa xasdır.

Sonra mədəniyyət yolunda qadınlar ortaya çıxır. Onlar, ilkin olaraq məhəbbət tələbi kimi mədəniyyətin təməlini təşkil edən eyni qüvvələrlə, onun inkişafını ləngidir və saxlayırlar. Qadınlar ailənin və seksual həyatın maraqlarını təmsil edir; mədəni fəaliyyət getdikcə daha çox kişi işinə çevrilirdi. O, onlara getdikcə daha mürəkkəb məsələlər qoyur, instinktlərin sublimasiyasına məcbur edir; qadınlar isə buna o qədər də qadir deyillər. Adamın psixi enerjisi məhduddur, ona görə də o, libidonu məqsədəuyğun bölüşdürməklə öz vəzifələrini həll etməlidir. Mədəniyyət məqsədləri üçün sərf edilən enerji, əsasən qadınlardan və seksual həyatdan alınır. Özünə bənzərləri arasında daimi olmaq və onlarla münasibətlərdən asılılıq kişini hətta ərlik və atalıq vəzifələrindən də qəribləşdirir. Qadın mədəniyyətin iddiaları tərəfindən ikinci plana keçirildiyini görür və onda mədəniyyətə qarşı düşmənçilik hissi yaranır.

Mədəniyyətin cinsi həyatı məhdudlaşdırma tendensiyası, mədəni dairəni genişləndirən digər tendensiyası qədər aydın şəkildə özünü göstərir. Artıq mədəniyyətin ilk mərhələsi, totemizm mərhələsi, qohum nikahına qadağa gətirdi – bu qadağa, ehtimal ki, insanın məhəbbət həyatına tarix boyu vurulan ən dərin yara oldu. Tabu, qanun və adət vasitəsilə həm kişilərə, həm də qadınlara aid olan əlavə məhdudiyyətlər tətbiq edilir. Bütün mədəniyyətlər burada eyni dərəcədə irəli getmir; cəmiyyətin iqtisadi quruluşu da qalan cinsi azadlığın həcminə təsir göstərir. Biz artıq bilirik ki, mədəniyyət iqtisadi zərurətin məcburiyyəti ilə fəaliyyət göstərir, cinsəllikdən psixi enerjinin əhəmiyyətli bir hissəsini alır və bu enerjidən öz məqsədləri üçün istifadə edir. Bununla belə, o, cinsəlliyə başqa birini özünə tabe edib zülm edən bir qəbilə və ya təbəqə kimi yanaşır. Əzilənlərin üsyanından qorxu ən sərt ehtiyat tədbirlərinin tətbiqini məcbur edir. Belə inkişafın ən yüksək nöqtəsi Qərbi Avropa mədəniyyətində aşkar edilir. Ruhi cəhətdən tamamilə əsaslıdır ki, o, uşaqlıqda cinsiyyətin təzahürlərini qadağan edir, çünki uşaqlıqda ilkin emal olmadan yetkinlərdə cinsi ehtirasların cilovlanması ümidsiz bir iş olardı. Təkcə ona haqq qazandırmaq olmaz ki, mədəniyyət burada həddi aşır və bu fenomenlərin aşkar olmasına baxmayaraq, onların varlığını ümumiyyətlə inkar edir. Yetişmiş fərdin obyekt seçimi əks cinsin nümayəndələri ilə məhdudlaşır, genital olmayan həzzlərin böyük hissəsi isə pozğunluq kimi qadağan edilir. Hamı üçün eyni seksual həyat tələbi, doğuşdan gələn və ya sonradan qazanılan seksual konstitusiya fərqlərini nəzərə almır, adamlardan seksual zövqün əhəmiyyətli hissəsini alır və bununla da ağır ədalətsizliyin mənbəyi olur. Qadağalar və məhdudiyyətlər yalnız konstitusiyası mane olmayan normal insanlarda cinsi maraqların icazə verilən kanallar üzrə maneəsiz axışını təşkil etməkdə uğur qazanır. Lakin qanuniləşdirilmiş heteroseksual genital sevgi də daha da məhdudlaşdırılır, birarvadlılıq tətbiq olunur. Müasir mədəniyyət aydın şəkildə bildirir ki, cinsi münasibətlər yalnız bir kişi ilə bir qadın arasında yeganə və pozulmaz bağlanti şəklində yolveriləndir. Mədəniyyət cinsəlliyi müstəqil zövq mənbəyi kimi tanımaq istəmir və ona yalnız çoxalma üçün əvəzedilməz vasitə kimi dözür.

Bu isə artıq ifratdır ki, məlum olduğu kimi, hətta ən qısa müddət ərzində də həyata keçirilməsi mümkün olmamışdır. Onların cinsi azadlığına hərtərəfli müdaxiləyə yalnız zəif xasiyyətlilər tabe olurdu, güclülər isə hələ nitqdə bəhs olunacaq kompensasiyalar olduqda buna dözürdülər. Mədəni ictimaiyyət çoxlu pozğunluqlara səssiz dözüməyə məcbur idi ki, bunlar müəyyən edilmiş tələblərə uyğun olaraq təqib edilməli idi. Lakin mədəniyyətin bu cür mövqeyinin zərərsizliyi barədə yanılmamalıyıq, çünki onun bütün məqsədlərinə nail olmaq mümkün deyil. Mədəni insanın seksual həyatı yenə də ciddi şəkildə zədələnmişdir və çənələrimiz və ya başımızdakı tüklər kimi, eyni dərəcədə sönməkdə olan bir funksiya təsiri yaradır. Biz deyə bilərik ki, cinselliyin xoşbəxtlik mənbəyi kimi əhəmiyyətində həssas zəifləmə baş vermişdir. Bu, dolayısı ilə həyat məqsədlərimizin reallaşması baxımından da özünü göstərir [15].

Bəzən elə təəssürat yaranır ki, məsələ yalnız mədəniyyət təzyiqində deyil, bu funksiyanın öz mahiyyətində tam qane olmağa mane olan və bizi başqa yollara yönəldən nəsə var. Bunun səhv olub-olmadığını demək çətindir [16].

Qeyddə irəli sürülən fərziyyə ən dərin əsaslara aiddir: insanın dik durması və qoxu hissinin rolunun azalması ilə yanaşı, yalnız anal erotika deyil, ümumiyyətlə cinsəllik də üzvi sıxışdırılma təhlükəsi altında qalır. Cinsi funksiya bu vaxtdan etibarən tam təminata mane olan, aradan qaldırılması mümkün olmayan bir müqavimətlə müşayiət olunur və funksiyanı cinsi məqsəddən sublimasiyaya və libidonun yerdəyişmələrinə yönəldir. Bleyler artıq seksual həyatdan ilkin olaraq uzaqlaşan belə bir münasibətin var olmasına işarə etmişdir (bax. Bleuler. Der Sexualwiderstand. Jahrbuch für psychoanalyt. und psychopathl. Forschungen. Bd. V, 1913). Bir çox nevrotiklər (və təkcə nevrotiklər deyil) üçün kənaraçıxmaya təkan verən fakt «Inter urinas et faeces nascimur» olmuşdur. Cinsiyyət orqanları həmçinin bir çox adam üçün dözülməz olan və onların cinsi münasibətlərini korlayan güclü qoxu yaradır. Mədəniyyətlə birlikdə cinsəlliyin sıxışdırılmasının kökündə, heyvan mövcudluğunun daha erkən mərhələlərinə münasibətdə, düz yeriməklə bağlı həyatın yeni forması tərəfindən üzvi müqavimət dayanır. Bu elmi tədqiqatın nəticəsi, qəribə də olsa, tez-tez irəli sürülən banal xurafatlarla üst-üstə düşür. Lakin indiyədək bunların hamısı yalnız etibarsız və elmlə təsdiqlənməmiş təsəvvürlərdir. Həm də unutmamalıyıq ki, qoxubilmə rolunun şübhəsiz azalmasına baxmayaraq, Avropada elə xalqlar var ki, bizim üçün son dərəcə iyrənc olan cinsiyyət orqanlarının qoxularını seksual həyəcanlandırıcı vasitə kimi yüksək qiymətləndirirlər (bax: folklor araşdırmalarının məlumatları – İ. Bloxun «Vita sexualis-də qoxu hissi haqqında» anketi. F. S. Krausun «Anthropophyteia» illik nəşrinin müxtəlif nömrələrinə baxın).

[14] Cinsiyyətin orqanik dövriliyi qorunsa da, onun psixi cinsi həyəcanlanmaya təsiri demək olar ki, öz əksinə çevrilmişdir. Dəyişiklik ilk növbədə kişi psixikasında menstruasiya qoxularının yaratdığı oyanmanın dayanması ilə əlaqədardır. Bu rolu, qoxu hissindən fərqli olaraq, daimi təsirə malik olan görmə qıcıqları öz üzərinə götürür. Menstruasiya tabusu bu «orqanik sıxışdırma»dan irəli gəlir, artıq arxada qalmış inkişaf mərhələsinə qarşı müdafiə kimi. Digər bütün motivləşdirmələr, ehtimal ki, ikinci dərəcəli xarakter daşıyır (müq. C.D. Daly Hindu-Mythologie und Kastrationskomplex, İmago XIII, 1927). Bu proses başqa səviyyədə təkrarlanır, keçmiş dövrün tanrıları demonlara çevrildikdə. İyləmə rolunun azalması özbaşına yerimə keçidinin, yerdən qalxmanın nəticəsidir. Bu, əvvəllər gizli olan, utanc hissi oyadan və qorunma tələb edən cinsiyyət orqanlarını görünür etdi. Taleyüklü mədəni prosesin başlanğıcında biz dik yeriyən insanı aşkar edirik. Buradan nəticələr zənciri irəli gəlir: iybilmə qabiliyyətinin dəyərdən düşməsi və qadınların menstruasiya dövründə onlardan uzaq durulması, görmə duyğusunun üstünlük qazanması, cinsiyyət orqanlarının açıqda qalması – ardınca daimi cinsi oyanma, ailənin yaranması; beləliklə, biz insan mədəniyyətinin astanasına yaxınlaşırıq. Bu, yalnız nəzəri spekulasiyadır, lakin insana daha yaxın olan heyvanların həyat tərzinin öyrənilməsi vasitəsilə dəqiq yoxlanılmağa layiqdir. Sosial aspekt mədəni təmizlik arzusunda da açıq-aydın mövcuddur ki, bu sonradan gigiyena ilə əsaslandırılacaq, lakin gigiyenik tələblər formalaşmazdan çox əvvəl də mövcud idi. Təmizkarlıq, hissi qavrayış üçün xoşagəlməz hala gəlmiş ifrazatları uzaqlaşdırmaq arzusundan irəli gəlir. Biz bilirik ki, uşaqlarda işlər başqa cürdür: uşaqlarda onlar heç bir iyrəncilik hissi oyatmır, bədəndən ayrılmış, lakin öz bədənlərinin tamhüquqlu hissələri kimi qəbul edilir. İnkişafı sürətləndirmək və ifrazatı uşaq üçün əhəmiyyətsiz, iyrənc, mənfur və pis bir şeyə çevirmək üçün qətiyyətli tərbiyə tələb olunur. Belə bir yenidən qiymətləndirmə, bədən ifrazatları öz qoxusuna görə qınanmalı hesab edilməyib, insanın düz durmağa keçməsindən sonra bütün qoxu qıcıqlandırıcıları ilə eyni taleyi paylaşmasaydı, mümkün olmazdı. Beləliklə, anal erotika «üzvi sıxışdırma»nın qurbanı olur və bu, mədəniyyətə yol açır. Anal erotikanın sonrakı dəyişikliklərini təmin edən sosial faktora dair sübut ondan ibarətdir ki, bütün insan tərəqqisinə baxmayaraq, öz ifrazatlarının qoxusu demək olar ki, itici deyil, halbuki başqalarının ifrazatları belə deyil. Təmizliyə riayət etməyən adam, yəni ifrazatını gizlətməyən şəxs, bununla başqasını təhqir edir, ona hörmətsizlik göstərir – bunu ən ağır söyüşlər də təsdiqləyir. Əgər itdə insanın nifrətini oyadan iki xüsusiyyət olmasaydı, insanın heyvanlar aləmindən ən sadiq dostunun adını söyüş kimi işlətməsi anlaşılmaz olardı. Qoxubilmə qabiliyyəti inkişaf etmiş heyvan olan it, öz ifrazatından iyrənmir və seksual funksiyalarından utanmır.

[15] Mən uzun müddət əvvəl hazırda ümumi tanınma qazanan incə ingilis yazıçısı C. Qolsuorsinin "The Appletree" adlı kiçik hekayəsini qiymətləndirmişəm. Onda bugünkü mədəni insanın həyatında iki insan arasında sadə və təbii sevgiyə yer qalmadığı olduqca inandırıcı şəkildə göstərilir.

[16] Əvvəllər irəli sürülmüş fərziyyəni aşağıdakı qeydlərlə dəstəkləmək olar; insan öz təbiətinə görə birmənalı şəkildə biseksual heyvandır. Fərddə iki simmetrik yarım birləşib; alimlərin bir qisminin rəyinə görə, bunlardan biri kişi, digəri isə qadın cinsinə aiddir. Əvvəlcə onların hər ikisi hermafrodit xarakter daşıya bilərdi. Cins bioloji faktdır, ruhi həyat üçün əhəmiyyəti böyük olsa da, onu psixoloji cəhətdən başa düşmək çətindir. Bizim üçün aşağıdakı kimi danışmaq adətdir: hər bir fərdin həm kişi, həm də qadın cəlbedicilikləri, ehtiyacları və xüsusiyyətləri var, lakin kişi və ya qadın xarakteri anatomiyanın məsələsidir, psixologiyanın deyil. Sonuncu üçün cinslər arasındakı ziddiyyət aktivlik və passivliyə qədər sadələşir, burada aktivlik demək olar ki, şübhəsiz kişi başlanğıcı ilə, passivlik isə qadın başlanğıcı ilə əlaqələndirilir (baxmayaraq ki, heyvanlar aləmində istisnalar az deyil). Biseksuallıq haqqında təlim hələ də çox qeyri-müəyyəndir. Psixoanaliz üçün maneə budur: bu təlimin instinktlər haqqında təlimlə hər hansı əlaqəsinin olmamasıdır. Hər halda, hər bir fərdin həm kişi, həm də qadın arzularını ödəmək istəyini fakt kimi qəbul etmək lazımdır. Onda biz həm də eyni obyektin onu qane edə bilməməsi ehtimalını etiraf etməliyik. Meyllər onları ayırmaq və hər birini yalnız özünəməxsus yolla yönəltmək mümkün olmadıqda bir-birinə mane olur. Başqa bir çətinlik ondan irəli gəlir ki, erotik əlaqə tez-tez təkcə sadist komponenti deyil, həm də açıq-aşkar aqressiv meyilliliyi ehtiva edir. Məhəbbət obyekti həmişə bu mürəkkəbliklərə kifayət qədər anlama və dözüm göstərmir — əri onu bir həftə döymədiyi üçün artıq sevmədiyindən şikayətlənən kəndli qadını kimi.