VI. Aqressiya və Erosun ölüm instinkti ilə mübarizəsi

Başqa heç bir işdə mənə bu qədər güclü şəkildə nəsə ümumməlum olanı izah etdiyim, kağız və atramentin, sonra isə mürəttiblərin zəhməti və çap boyasının öz-özünə aydın olan şeyləri nəql etmək üçün sərf edildiyi duyğu yaranmamışdı. Buna görə də, oxucuda yaranan o təəssüratdan həvəslə istifadə edəcəyəm ki, müstəqil aqressiv meyilin tanınması psixoanalitik instinkt nəzəriyyəsinin yenidən nəzərdən keçirilməsi deməkdir.

Bu, tamamilə belə deyil. Çünki məsələ çoxdan baş vermiş dönüşün daha aydın ifadə edilməsindən və ondan bütün nəticələrin çıxarılmasından ibarətdir. Meyllər haqqında nəzəriyyə, tədricən inkişaf edən psixoanalitik nəzəriyyənin qalan bütün aspektlərindən daha çətin irəliləyirdi. Lakin bu, ümumiyyətlə psixoanaliz üçün o qədər zəruri idi ki, bu məkanı nə iləsə doldurmaq lazım gəlirdi. Əvvəlcə, tam acizlik içində olarkən, filosof şair Şillerdan dünya mexanizminə «məhəbbət və aclığın» hökm etdiyinə dair sözləri mənim ilk dayaq nöqtəm oldu. Aclıq fərdin qorunmasına yönəlmiş instinktlərin ifadəsi, sevgi isə obyektlərə yönəlmiş instinktlərin ifadəsi ola bilər. Təbiətin himayəsi altında olan əsas funksiyası nəslin davam etdirilməsindən ibarətdir. Beləliklə, «Mən» instinktləri əvvəlcə obyektlərə yönəlmiş meyillərə qarşı qoyulmuşdu. Sonuncuların enerjisi «libido» adını aldı. «Mən» instinktləri ilə obyektlərə yönəlmiş «libidinal» məhəbbət instinktləri (bu sözün ən geniş mənasında) arasında ziddiyyət yarandı. Obiekt meyllərindən biri, yəni sadistlik, o xüsusiyyətə malik idi ki, onun məqsədi heç də sevgi dolu deyildi. Eyni zamanda, o, açıq-aydın hansısa mənada «Mən» instinktlərinə yaxın idi. Onun libidinoz məqsədlərdən məhrum edilmiş mülkiyyət instinkti ilə qohumluğu da aşkar idi. O vaxt bu uyğunsuzluğa məhəl qoyulmadı, çünki sadizm açıq-aydın seksual həyata aid olur, burada zərif oyunların yerini qəddar oyunlar tuta bilər. Nevroz o vaxt özünü qoruma maraqları ilə libidonun tələbləri arasındakı mübarizənin nəticəsi kimi görünürdü; mübarizənin ki, onda «Mən» qalib gəlmişdi, amma ağır əzablar və məhrumiyyətlər bahasına.

Hər bir analitik etiraf etməyə hazırdır ki, bu gün belə bu, çoxdan aradan qaldırılmış bir səhv kimi səslənmir. Lakin dəyişikliklər tədqiqatın sıxışdırılmışdan sıxışdırana, obyektyönümlü meyillərdən «Mən»ə tədrici keçidi ilə birlikdə qaçılmaz idi. Burada həlledici olan «narsissizm» anlayışının daxil edilməsi idi, yəni «Mən»in libidoya dolu olması, onun ilkin mənzili və müəyyən dərəcədə baş qərargahı kimi qalması haqqında təlim. Bu narsistik libido obyektlərə yönəlir və bununla obyekt libidosuna çevrilir (yenidən narsistik libidoya qayıda bilən). Narsizm anlayışı travmatik nevrozların, həmçinin psixozlara yaxın olan bir çox affektin analitik şəkildə anlaşılmasını mümkün etmişdir. Köçürmə nevrozlarının «Mən»in cinsəllikdən müdafiə cəhdi kimi təfsiri qorunurdu, lakin nəticədə libido anlayışı özü təhlükə altına düşdü. «Mən» instinktləri də libidinoz kimi başa düşüldüyü üçün bir müddət libidonun, elə K. Q. Yunqun daha əvvəl etdiyi kimi, ümumiyyətlə instinkt enerjisi ilə eyniləşdirilməsi qaçılmaz görünürdü. Lakin meyillərin heterojen ola biləcəyinə dair tam əsaslandırılmamış bir inam qalırdı. Növbəti addımı «Həzz prinsipindən kənarda» (1920) əsərində atdım, o vaxt ilk dəfə təkrarın məcburiliyi və instinktiv həyatın konservativ xarakteri diqqətimi cəlb etdi. Həyatın başlanğıcı haqqında spekuliyalardan və bioloji paralellərdən çıxış edərək, mən həyat substansiyasını dəstəkləyən və ondan getdikcə daha geniş birləşmələr yaradan özünüqoruma instinktindən fərqli olan başqa bir meyil mövcudluğu nəticəsinə gəldim [20].

Bu meyil belə birləşmələrin dağıdılmasına istiqamətlənib, onları ilkin qeyri-üzvi halına qaytarmağa çalışır. Beləliklə, Erosdan başqa ölüm instinkti də mövcuddur, həyat fenomeni onların qarşılıqlı təsiri və ziddiyyəti ilə izah olunur. Bu hipotetik ölüm instinktinin fəaliyyətinə dair sübutlar tapmaq asan deyildi. Erosun səs-küylü təzahürləri gözə çarpır; belə güman etmək olardı ki, ölüm instinktinin səssiz dağıdıcı fəaliyyəti dipdiri varlığın daxilində baş verir, lakin bu, az inandırıcı idi. Daha sonra bu ideya irəli sürülürdü ki, instinktin bir hissəsi xarici dünyaya qarşı yönələrək aqressiya və dağıntı meyilində özünü büruzə verir. Bu instinkt, özünü deyil, digərini (canlı və ya cansız) məhv etməyə yönəldiyi üçün bununla Erosa xidmət etməyə məcbur edilir. Əksinə, xaricə yönəlmiş aqressiyanın məhdudlaşdırılması onsuz da davam edən özünüməhv prosesini daha da gücləndirərdi. Artıq bu nümunədən təxmin etmək olar ki, hər iki instinkt nadir hallarda, hətta heç vaxt ayrı-ayrılıqda özünü göstərmir, əksinə, müxtəlif dəyişkən və qarışıq birləşmələr şəklində ərimiş halda olur və buna görə də bizim baxışımız üçün tanınmazdır. Aşiqanə və dağıdıcı meyillərin xüsusilə güclü birləşməsi, cinselliyin komponenti kimi çoxdan bəlli olan sadizmdə müşahidə olunur. Onun rəqibi olan mazoxizmdə də daxili istiqamətli destruktivliyin cinsəlliklə əlaqəsi mövcuddur ki, bu da əvvəllər dərk edilməyən bu meyili aydınlaşdırır və hiss olunan hala gətirir.

Ölüm instinkti, yaxud destruktivlik haqqında hipotez psixoanalitik dairələrdə belə müqavimətlə qarşılandı. Tez-tez özünü büruzə verən bir tendensiya var ki, sevgidə aşkar edilən bütün təhlükəli və xüsumətli cəhətləri sevginin öz təbiətinin ilkin bipolyarlığına aid edirlər. Burada irəli sürülən mülahizələri mən əvvəlcə yalnız empirik məlumatlar kimi təqdim etmişdim, lakin zaman keçdikcə onlar mənim üzərimdə elə bir hakimiyyət qazandılar ki, artıq başqa cür düşünməyə taqətim yoxdur. Mənə elə gəlir ki, bu hipotez nəzəri cəhətdən digərlərindən qat-qat daha məqbuldur, çünki o, faktlara laqeydlik göstərmədən və ya onları zorlamadan çox şeyi sadələşdirməyə imkan verir – biz də nəzəri işdə buna can atırıq. Etiraf edim ki, sadizm və mazoxizmdə biz erotikanın daxilə və ya xaricə yönəlmiş destruktivliklə qarışığı ilə üzləşirik. Lakin indi mənə aydın deyil ki, biz nevrotik aqressivliyin və destruktivliyin hər yerdə olmasını necə gözardı etdik və həyatın izahında ona məxsus yeri necə nəzərdən qaçırdıq. (Daxilə yönəlmiş destruktivlik, əksər hallarda, erotik rəng almayana qədər dərk olunmur.) Psixoanalitik ədəbiyyatda destruktivlik instinkti ideyası ilə ilk qarşılaşmam zamanı öz müqavimətimi xatırlayıram. Xatırlayıram ki, bu ideyaya daha həssas olana qədər nə qədər uzun sürdü. Ona görə də təəccüblü deyil ki, başqaları onu inkar edirdi və indi də inkar edir. Hətta uşaqlar da insanın «şər»ə, aqressiyaya, dağıntıya və hər cür qəddarlığa doğuşdan gələn meylini xatırladan sözləri istəməyərək dinləyirlər. Çünki Tanrı onu öz mütləq kamilliyinin surətində yaratmışdır və heç kim – homo homini lupus deyiminə baxmayaraq – şərin mövcudluğunu ilahi hər şeyə qadirliklə və ya onun mütləq xeyirxahlığı ilə birləşdirməyin çətinliyini xatırlamaq istəmir. Tanrını haqlı çıxarmaq üçün iqtisadi cəhətdən faydalı günah keçisi rolunu öz üzərinə götürən, arya idealları dünyasında yəhudiyə bənzər bir şeytan lazım oldu. Lakin o vaxt belə, Tanrı iblisin mövcudluğu, yəni təcəssüm etmiş şər üçün məsuliyyət daşıyır. Belə çətinliklər səbəbindən hər kəs öz yerində insan təbiətinin dərin mənəvi mahiyyəti qarşısında diz çökməyə məcbur olur: bu, hörmət qazanmağa kömək edəcək və bunun müqabilində çox şey bağışlanacaq [21].

… heç nə lazım deyil.

Dünyada rəhm edilməyə layiq bir şey yoxdur.

Yaradılan heç bir işə yaramır.

Deməli, mən sizin fikrinizin birləşdirdiyi şeyəm.

Dağıntı, şər və zərər anlayışı ilə.

Bu, mənim fitri başlanğıcımdır,

Mənim mühitim.

Şeytan öz rəqibi kimi müqəddəsi, xeyri deyil, həyatı yaradan və çoxaldan fitri qüvvəni, yəni Erosu görür.

Yerdə, suda, azad havada

Toxumlar qaynaşır və cücərtilər

Quru və nəmli, isti və soyuqda.

Əgər mən atəş əyalətini ələ keçirməsəydim,

Mənə yer tapılmazdı».

«Libido» adı indi yenidən tətbiq oluna bilər. Bu, Erosun qüvvələrini ölüm instinktinin enerjisindən fərqləndirmək üçün lazımdır [22].

Etiraf etmək lazımdır ki, sonuncunun qavrayışı hələ də çətinlik yaradır; biz onun Erosun arxasında mövcudluğunu yalnız müəyyən dərəcədə təxmin edirik və o, Eros ilə birləşməyincə bizə əlçatmazdır. Onun təbiəti və Erosa münasibəti sadizmi nəzərdən keçirərkən ən aydın şəkildə üzə çıxır, belə ki, seksual meyilin tam ödənilməsi zamanı erotik məqsəd güdülmür. Lakin ölüm instinktinin heç bir seksual məqsəd daşımadığı yerlərdə belə, hətta kor dağıdıcılıq qəzəbində də, aqressivliyin təmin edilməsi fövqəladə yüksək səviyyədə narsistik həzz ilə əlaqəlidir — «Mən» özünün qədim hər şeyə qadir olma arzusunu doyurur. Məqsədinə görə tormozlanmış, yumşaldılmış və uslandırılmış destruktivlik instinkti obyektlərə yönəlir, bununla da «Mən»ə öz həyati ehtiyaclarını ödəmək və təbiət üzərində hökmranlıq etmək imkanı verilir. Bu instinkt haqqında fərziyyə nəzəri əsaslara söykənir, buna görə də nəzəri etirazlardan tamamilə sığortalanmayıb. Lakin o, bizə dərk etmə səviyyəmizin indiki mərhələsində belə görünür; gələcək tədqiqatlar və düşüncələr, əlbəttə ki, son aydınlığı gətirəcək.

Beləliklə, bundan sonra mən o nöqteyi-nəzərə sadiq qalacağam ki, aqressiv meyil insanda ilkin, müstəqil instinktiv meyllilikdir. Mədəniyyət onda ən güclü maneə ilə qarşılaşır. Bizdə artıq mədəniyyətin insanlığı ələ keçirmiş bir proses olduğu təsəvvürü formalaşıb — biz hələ də bu ideyanın təsiri altındayıq. Bu proses Erosun xidmətindədir, o, əvvəlcə ayrı-ayrı fərdləri, sonra ailələri, qəbilələri, xalqları, millətləri böyük bir bütövə, bəşəriyyətə toplamaq istəyir. Bunun niyə belə baş verməli olduğunu bilmirik; bu, Erosun işidir. İnsan kütlələri libidinal olaraq bağlı olmalıdır; birgə əməyin tək zərurəti və faydaları onları saxlaya bilməz. Bu mədəniyyət proqramına fitri aqressivlik instinkti, yəni birin hamıya, hamının isə hər kəsə qarşı düşmənçiliyi qarşı durur. Aqressiv meyil ölüm instinktinin törəməsi və əsas nümayəndəsidir, biz onu Erosun yanında aşkar etdik və o, dünya üzərində hakimiyyəti onunla bölüşür. İndi mədəni inkişafın mənası aydınlaşır. O, bizə insanlıq nümunəsində Eros ilə Ölüm, həyat instinkti ilə destruktivlik instinkti arasındakı mübarizəni nümayiş etdirməlidir. Bu mübarizə ümumiyyətlə həyatın mahiyyəti və məzmunudur, ona görə də mədəni inkişafı insan nəslinin sağ qalmaq uğrunda mübarizəsi kimi sadəcə işarə etmək olardı [23]. Və bu nəhənglər döyüşünü dayələrimiz «cənnət sevincləri haqqında əfsanə» ilə sakitləşdirmək istəyirlər!

Erosun genişlənməyə yönəlmiş durmadan irəliləyən meyli ilə instinktlərin ümumi konservativ təbiəti arasındakı ziddiyyət gözə çarpır. Bu, növbəti problemlərin qoyulması üçün başlanğıc nöqtəsi ola bilər.

[21] Şərin başlanğıcı ilə dağıdıcı meyilin eyniliyi Götenin Mefistofelində inandırıcı şəkildə ifadə olunub:

Bizim indiki yanaşmamızı tərəddüd etmədən bir cümlə ilə ifadə etmək olar. Hər hansı instinkt təzahüründə libido iştirak edir. Lakin ondakı hər şey libidoya aid deyil.

[23] Ehtimal ki, təfərrüatlar dəqiqləşdikcə, bu mübarizənin hansı sirli hadisə nəticəsində və necə belə formalar aldığı da aydınlaşar.