VII. Təqsir hissi mədəni tərəqqinin qiyməti kimi

Nəyə görə bizim qohumlarımız olan heyvanlar belə mədəni mübarizə nümayiş etdirmirlər? Bunu sadəcə bilmirik. Ehtimal ki, onlardan bəziləri – arılar, qarışqalar, termitlər – bu gün bizdə belə heyranlıq doğuran dövlət institutlarını, funksiya bölgüsünü və fərdlər üçün məhdudiyyətləri tapana qədər yüz minlərlə il mübarizə aparıblar. Lakin bizim indiki vəziyyətimiz elədir ki, həmin heyvani dövlətlərin heç birində, oradakı fərdlər üçün nəzərdə tutulmuş istənilən rolu oynasaq belə, ağgünlü olmazdıq – bunu bizə hisslərimiz deyir. Digər heyvan növlərində xarici aləmin təsirləri ilə instinktlərin daxili mübarizəsi arasında müvəqqəti tarazlıq yarana bilərdi ki, bu da inkişafın durğunluğuna gətirərdi. İlkin insanlarda libidonun yeni hücumu destruktivliyə qarşı yeni müqavimət oyada bilərdi. Burada cavablardan çox daha çox sual var.

Başqa bir sual bizi maraqlandırır: mədəniyyət ona qarşı duran aqressiyanı cilovlamaq və zərərsizləşdirmək, hətta bəlkə də tamamilə aradan qaldırmaq üçün hansı vasitələrdən istifadə edir? Biz artıq bəzi metodlarla tanış olmuşuq, yəqin ki, ən vacibləri ilə deyil. Onların öyrənilməsi imkanını bizə fərdin inkişaf tarixi verir – o, aqressiya meylini zərərsizləşdirməyə çalışdıqda onunla nə baş verir? Təəccüblü və müəmmalı bir şey, halbuki cavab uzaqda deyil. Aqressiya introeksiya olunur, daxiliyə yönəlir, başqa sözlə, onun əslində yarandığı yerə qayıdır və öz «Mən»inə qarşı yönəldilir. Orada onu «Mən»in qalan hissələrinə qarşı «Super-Eqo» kimi duran tərəfi ələ keçirir və indi «Super-Eqo» vicdan şəklində «Mən»ə qarşı elə həmin aqressiya hazırlığından istifadə edir ki, «Mən» bunu başqa, ona yad fərdlər üzərində məmnuniyyətlə reallaşdırardı. Güclənmiş «Super-Eqo» ilə ona tabeli olan «Mən» arasındakı gərginliyi biz təqsir hissi adlandırırıq ki, bu da cəza ehtiyacı kimi özünü göstərir. Beləliklə, mədəniyyət fərdlərin təhlükəli aqressiv meyillərini dəf edir, onları zəiflədir, silahsızlandırır və işğal olunmuş şəhərdəki qarnizon kimi daxili instansiyanın nəzarəti altında saxlayır.

Psixoanalitiklər təqsir hissinin yaranmasına digər psixoloqlardan fərqli baxırlar. Analistlər üçün bu hissi tam şəkildə izah etmək çətindir. Kimsənin özünü günahkar hiss etməsinin necə baş verdiyini soruşduqda, ilk eşitdiyiniz cavabla razılaşmamaq mümkün deyil: "şər" kimi qəbul edilən bir şey edən insan özünü günahkar ("dindar bir insanın dediyi kimi, 'günahlı'") hiss edir. Sonra bu cavabın nə qədər az şey verdiyini görürsən. Bəzi tərəddüdlərdən sonra buna, bəlkə də, əlavə ediləcək: pislik etməyən, lakin belə niyyəti olan da günahkardır. Onda sual yaranır ki, nəyə görə burada qəsd və onun həyata keçirilməsi bərabər tutulur? Hər iki halda, lakin, əvvəlcədən təxmin edilir ki, şər artıq pis bir şey kimi məlumdur və onun icrasından əvvəl istisna edilməsi lazımdır. Adamlar belə qərara necə gəlirlər? Xeyir və şəri ilkin, necə deyərlər, təbii şəkildə ayırdetmə qabiliyyətini dərhal rədd etmək lazım gələcək. Çox vaxt şər «Mən» üçün heç də zərərli və təhlükəli deyil; əksinə, o, «Mən» üçün arzuolunan və həzz verən ola bilər. Beləliklə, burada xeyir və şər adlandırılmalı olanı təyin edən kənar təsirdən danışmaq lazımdır. İnsanın daxili hissi onu bu yola aparmadığı üçün, o, xarici təsirə tabe olmaq üçün bir motivasiyaya malik olmalıdır. Belə bir motivi asanlıqla aşkar etmək olar — onun biçarəliyində və başqalarından asılılığında. Onu ən yaxşısı sevgi itkisi qorxusu adlandırmaq olar. Başqasının sevgisini itirməklə, ondan asılı olan şəxs çoxlu təhlükələrdən qorunmanı da itirir. Əvvəla, o, güc baxımından üstün olan digərinin öz üstünlüyünü cəza şəklində nümayiş etdirəcəyi təhlükəsi ilə üzləşir. Əvvəlcə, beləliklə, şər sevgi itkisi təhlükəsidir və belə bir itki qorxusundan ondan çəkinməliyik. Pisliyin artıq törədilib-törədilməməsi və ya onun törədilmək istənilməsi fərqi yoxdur: hər iki halda onu ifşa etmək təhlükəsi yaranır və bu, hər iki halda eyni dərəcədə cəzalandıracaq autoritet instansiya tərəfindən həyata keçirilir.

Bu vəziyyətə «vicdan əzabı» deyilir, baxmayaraq ki, o, bu ada layiq deyil, çünki təqsir hissinin bu səviyyədə dərk edilməsi zamanı sonuncu yalnız sevgini itirmək qorxusu, yəni «sosial» qorxu kimi görünür. Kiçik uşaqda başqa cür ola bilməz, lakin çox böyüklərdə də fərqlər o qədər də böyük deyil; sadəcə, ata və ya hər iki valideynin yerini daha geniş insan icması tutur. İnsanlar, əgər avtoritet tərəfindən aşkar edilməyəcəyinə və ya cəzalandırılmayacağına əmin olduqda, daima özlərinə xoş gələn pisliklərə yol verirlər; qorxu yalnız ifşa olunmaqla bağlıdır [24]. Müasir cəmiyyət bu vəziyyəti də nəzərə almalıdır.

Əhəmiyyətli dəyişikliklər bu avtoritetin interiorizasiyası və «Super-Eqo»nun yaranması ilə baş verir. Vicdan fenomenləri yeni mərhələyə qalxır — əslində, vicdan və təqsir hissi barədə yalnız bundan sonra danışmaq lazımdır [25]. İfşadan qorxu indi aradan qalxır. Cinayət aktı ilə şər niyyəti arasındakı fərq tamamilə yox olur. Çünki Super-Eqodan heç nəyi, hətta fikirləri belə gizlətmək mümkün deyil. Həqiqətən, situasiyanın real ciddiliyi də tədricən yox olur, çünki «Super-Eqo» adlı təzə autoritetin daxildə onunla bağlı olan «Mən»ə qarşı sərt davranması üçün heç bir əsas yoxdur. Lakin vəziyyət başlanğıcdakı kimi qalır, keçmişi və artıq aradan qaldırılmışı yaşadan genezisin təsiri altında. «Super-Eqo» günahkar «Mən»i eyni qorxu əzabları ilə işgəncəyə məruz qoyur və xarici dünya vasitəsilə «Mən»i cəzalandırmaq üçün əlverişli fürsət gözləyir.

İnkişafın bu ikinci mərhələsində vicdanda ilk mərhələdə ona xas olmayan və indi izahı asan olmayan bir özəllik üzə çıxır. Məhz, adam nə qədər fəzilətli olarsa, vicdan da bir o qədər sərt və şübhəli olur. Müqəddəslik yolunda irəliləyənlər özlərini ən ağır günahlarda ittiham edirlər. Fəzilət ona vəd edilən mükafatın bir hissəsindən məhrumdur, itaətkar və təmkinli «Mən» öz mentorunun etimadına malik deyil, hətta onu qazanmağa cəhd etməsi də boşunadır. Burada etirazlar hazırdır: deyirlər ki, bu, süni çətinliklərdir, sərt və ayıq vicdan məhz əxlaqi adamlara xasdır. Müqəddəslər özlərini günahkar kimi təqdim etmək haqqına malik idilər, çünki onlar instinktləri təmin etməyə digərlərindən daha çox meylli olurlar; bu istəklər daimi imtina ilə artır, halbuki təmin edildikdə ən azından müvəqqəti olaraq zəifləyir. Etikanın bu qədər problemli sahəsində başqa bir fakt da odur ki, bədbəxtliklər vicdanın «Super-Eqo»dakı hakimiyyətini gücləndirir. İşlər pis getməyənədək adamın vicdanı yumşaq olur və ağıla çox şeyə icazə verir; bədbəxtlik baş verən kimi o, özünə qapanır, günahkarlığını etiraf edir, vicdanının tələblərini ucaldır, öhdəliklər götürür və tövbə edir [26].

Bütöv xalqlar belə davranırdılar və bu günə qədər də belə davranırlar. Bunu vicdanın ilkin, uşaqvari mərhələsi ilə izah etmək olar; bu mərhələ Super-Eqo-nun introeksiyasından sonra da yox olmur, onun yanında və arxasında mövcud olmağa davam edir. Tale valideyn instansiyasının əvəzedicisi kimi görünür; bədbəxtlik baş verərsə, bu o deməkdir ki, o, artıq bu ali hakimiyyətin sevgisindən məhrum olub. Belə bir itki təhlükəsi insanı xoşbəxtlik zamanında laqeyd yanaşdığı valideyn «Super-Eqo» obrazı qarşısında yenidən baş əyməyə məcbur edir. Bu, daha da aydındır, əgər biz, ciddi dini düşüncə tərzinə uyğun olaraq, taleyi yalnız Allahın iradəsinin ifadəsi kimi qəbul etsək. İsrail xalqı özünü Allahın seçilmiş oğlu hesab edirdi. Möhtəşəm Ata bəlalar göndərdikdə, xalq şikayət etmirdi. Onlar Allahın qüdrətinə və ədalətinə şübhə etmir, lakin günahkarlığına görə xalqı qınayan peyğəmbərlər irəli sürürdülər. Özünün baiskarlıq şüurundan o, kahinlik dininin həddindən artıq sərt qaydalarını yaratdı. İbtidai adam tamamilə fərqli davranır! Ona bədbəxtlik üz verəndə, o, özünü deyil, vəzifələrini layiqincə yerinə yetirməyən fetişini günahlandırır – və özünü qınamaq əvəzindən onu cəzalandırır.

Beləliklə, təqsir hissini doğuran iki mənbə bizə bəllidir: avtoritet qarşısında qorxu və sonradan yaranan «Super-Eqo» qarşısında qorxu. İlki instinktlərin təmin edilməsindən imtina etməyə məcbur edir, ikincisi isə həm də cəzalandırır (çünki «Super-Eqo»dan qadağan olunmuş arzuları gizlətmək mümkün deyil). Biz həmçinin gördük ki, «Super-Eqo»nun sərtliyi, başqa sözlə, vicdanın tələbləri necə başa düşülə bilər. Bu, xarici avtoritetin sərtliyinin sadə davamıdır, onun yerinə vicdan gəlmişdir. İndi biz görürük ki, təqsir hissi instinktlərdən imtina ilə hansı münasibətdədir. İlkin olaraq instinktlərdən imtina xarici avtoritet qarşısında qorxunun nəticəsi idi: sevgini itirməmək üçün məmnuniyyətdən imtina edilirdi. İmtina edən adam bununla xarici avtoritet qarşısında borcunu ödemiş olur. Və onda təqsir hissi qalmır. «Super-Eqo» qarşısında qorxu halında işlər fərqli gedir. Burada təkcə tələbatın ödənməsindən imtina kifayət etmir, çünki «Super-Eqo»dan qalan arzunu gizlətmək mümkün deyil. Təqsir hissi imtinaya baxmayaraq yaranır və bu, «Super-Eqo»nun və ya, necə deyərlər, vicdanın tətbiqinin çox böyük iqtisadi itkisidir. İstəklərdən imtina artıq azad etmir, fəzilətli mötədillik sevgi qarantiyası ilə mükafatlandırılmır. İnsan xarici bədbəxtlik təhlükəsini, sevgi itkisini və xarici autoritet tərəfindən cəzanı uzunmüddətli daxili bədbəxtliklə, gərgin təqsir şüuru ilə əvəz etmişdir.

Bu qarşılıqlı əlaqələr o qədər dolaşıq və eyni zamanda o qədər vacibdir ki, artıq deyilənlərin təkrar təhlükəsinə baxmayaraq, mən onlara başqa bir tərəfdən yanaşmaq istərdim. Beləliklə, hadisələrin müvəqqəti ardıcıllığı belədir: əvvəlcə xarici avtoritet tərəfindən aqressiya qorxusu səbəbindən instinktlərdən imtina. Bundan sevgi itkisi qorxusu da irəli gəlir, halbuki sevgi belə bir cəzadan qoruyur. Sonra daxili avtoritet yaranır, instinktlərdən imtina ona qarşı qorxu səbəbindən baş verir, bu da vicdan qorxusudur. Cinayət və qəsd bir-birinə bərabər tutulur, buradan isə təqsir hissi və cəza tələbatı yaranır. Vicdanın aqressiyası avtoritetin aqressiyasını saxlayır. Hələlik hər şey aydındır; lakin bədbəxtliyin (xaricdən tətbiq edilən imtina) vicdanı gücləndirən təsiri, ən yaxşı və ən itaətkarlarda vicdanın ifrat sərtliyi üçün yer qalır mı? Vicdanın bu iki xüsusiyyəti artıq bizim tərəfimizdən izah edilmişdir, lakin belə təəssürat yarana bilərdi ki, izahlar məsələnin mahiyyətinə çatmayıb, izah olunmamış nəsə qalıb. Və nəhayət, burada yalnız psixoanalizə xas olan və adi insani təfəkkür üçün yad olan bir ideya ortaya çıxır. O, tədqiqimizin əşyasının qaçılmaz mürəkkəbliyini və qeyri-şəffaflığını dərk etməyə imkan verir. Bu ideya belədir: əvvəlcə vicdan (daha doğrusu, sonradan vicdana çevriləcək qorxu) instinktlərdən imtina edilməsinin ilkin səbəbi olsa da, sonradan münasibət tərsinə dəyişir. Hər imtina vicdanın dinamik mənbəyinə çevrilir, hər dəfə onun sərtliyini və dözülməzliyini gücləndirir. Bunu artıq bizə bəlli olan vicdanın yaranma tarixi ilə uzlaşdırmaq üçün paradoksdan yan keçmək olmaz: vicdan instinktlərdən imtina etmənin nəticəsidir; ya da kənardan bizə təlqin edilən instinktlərdən imtina vicdanı yaradır, bu vicdan isə sonra instinktlərdən getdikcə daha çox imtina tələb edir.

Əslində, bu müddəa daha əvvəl təsvir edilmiş vicdanın genezisi ilə o qədər də ziddiyyət təşkil etmir və onların sonrakı yaxınlaşması üçün yol var. İfadənin sadəliyi üçün aqressiv meyil nümunəsindən istifadə edək. Fərz edək ki, hər zaman aqressiyadan imtina tələb olunur. Təbii ki, bu, yalnız ilkin fərziyyədir. Vicdana təsiri o vaxt elə olur ki, təmin edilməyən hər bir aqressiya komponenti «Super-Eqo» tərəfindən mənimsənilir və onun «Mən»ə qarşı aqressiyasını artırır. Vicdanın ilkin aqressivliyinin xarici autoritetin sərtliyinin davamı olması faktı bununla tam uyğun gəlmir. Onda onun tələbatın ödənilməsindən imtina ilə heç bir əlaqəsi yoxdur. Lakin bu uyğunsuzluq, əgər «Super-Eqo»nun aqressiya ilə ilk dolmasının başqa bir mənbəyə malik olduğunu təxmin etsək, azalır. İlk qadağalar hansı olursa-olsun, uşaqda aqressiya inkişaf etməli idi. Bu, ən təkidli instinktlərinin ödənilməsinə mane olan həmin autoritetə qarşı yönəlmişdi. Uşaq avtoritetə qarşı yönəlmiş intiqamçı aqressiyasının təmin edilməsindən imtina etməyə məcbur idi. Bu iqtisadi cəhətdən çətin situasiyada o, identifikasiya mexanizminə əl atır, yəni, bu toxunulmaz avtoriteti öz daxili aləminə köçürür və o, «Super-Eqo»ya çevrilir. Bununla da o, uşaqlıq dövründə həmin avtoritetə qarşı yönəltdiyi bütün aqressiyanı mənimsəyir. Uşaq «Mən»i bu qədər aşağılanmış — ata — avtoritetinin kədərli roluna razı olmalıdır. Çox vaxt olduğu kimi, burada güzgü situasiyası ilə qarşılaşırıq: «Əgər mən ata, sən isə uşaq olsaydın, halın pisi olardı». «Super-Eqo» ilə «Mən» arasındakı münasibət, hələ parçalanmamış «Mən» ilə xarici obyekt arasında arzu tərəfindən tərsinə çevrilmiş real münasibətdir. Bu da tipik bir situasiyadır. Lakin əsas fərq ondan ibarətdir ki, Super-Eqonun ilkin sərtliyi obyekt tərəfindən hiss edilən və ya ona aid edilən sərtlikdən fərqlənir; əksinə, bu, obyektə qarşı yönəlmiş öz aqressivliyini təmsil edir. Əgər bu doğrudursa, deyə bilərik ki, vicdan əvvəlcə aqressivliyin boğulması yolu ilə yaranır, sonra isə hər yeni boğma aktı sayəsində getdikcə daha da güclənir.

Bu iki rəydən hansı düzgündür? Bizə genetik olaraq mübahisəsiz görünən köhnə, yaxud nəzəriyyəyə bu qədər kamil şəkildə nizam gətirən yeni? Birbaşa müşahidə şəhadətləri hər iki baxışı təsdiqləyir. Onlar bir-biri ilə ziddiyyət təşkil etmir, hətta kəsişir: uşağın qisasçı aqressiyası onun tərəfindən atadan gözlənilən cəzalandırılan aqressiyanın miqdarı ilə müəyyən edilir. Lakin təcrübə göstərir ki, uşaqda formalaşan «Super-Eqo»nun sərtliyi heç də onun özünün yaşadığı münasibətin sərtliyini əks etdirmir [27].

Çox yumşaq tərbiyə zamanı uşağın olduqca sərt vicdanı formalaşa bilər. Lakin bunu da şişirtmək olmaz: tərbiyənin sərtliyinin uşağın «Super-Eqo»sunun formalaşmasına güclü təsir etdiyini görmək çətin deyil. Buradan belə nəticə çıxır ki, «Super-Eqo»nun formalaşması və vicdanın yaranması zamanı biz doğuşdan gələn konstitusiya amilləri ilə ətraf mühitin təsiri arasında qarşılıqlı təsirlə üzləşirik. Bunda təəccüblü heç nə yoxdur, çünki söhbət bu tip bütün proseslərin ümumi etioloji şəraitindən gedir [28].

Demək olar ki, uşaq instinktlərin ilk ciddi rədd edilmələrinə artan aqressivlik və «Super-Eqo»nun uyğun sərtliyi ilə reaksiya verərkən, filogenetik arxetipi izləyir. Reaksiyanın qeyri-adekvatlığı bununla izah olunur ki, ibtidai əcdad həqiqətən dəhşətli olmuşdu və aqressivliyin ən yüksək dərəcəsinə tamamilə qadir idi. Beləliklə, vicdanın mənşəyi ilə bağlı iki baxış bucağı arasındakı fərqlər, fərdin inkişaf tarixindən filogenezə keçdikdə daha da silinir. Lakin bu iki proses arasında yeni fərq aşkar edilir. Biz davam edirik ki, insanın təqsir hissi Edip kompleksindən irəli gəlir və ataya qarşı birləşən oğullar tərəfindən onun qətli ilə birlikdə əldə edilmişdir. O zaman aqressiya boğulmadı, lakin həyata keçirildi – məhz uşaqda təqsir hissinin mənbəyi olması gərəkən həmin aqressiyanın boğulması. Oxuculardan kimsə qəzəblə: «Bunun fərqi yoxdur – atasını öldürsün, ya da öldürməsin, hər iki halda təqsir hissi yaranır!» deyə qışqırsa, təəccüblənmərəm. İzn verin şübhə edim. Ya təqsir hissini basqınlanmış aqressiyadan çıxarmaq səhvdir, ya da ataqətli haqqında olan bütün tarix bir romandır, və qədim insan övladları atalarını indikilərin adət etdiyindən daha tez-tez öldürmürdülər. Hər halda, bu roman deyil, həqiqi hadisə olsa belə, burada gözlənilməz heç nə yoxdur: təqsir hissi cinayət törədildikdən sonra yaranır. Və psixoanaliz bu gündəlik hal üçün heç bir izahat vermir».

Bu doğrudur və biz çatışmazlığı aradan qaldırmalıyıq. Burada heç bir əsrar yoxdur. Cinayət törədildikdən sonra yaranan təqsir hissi, daha çox peşmançılıq adını daşımağa layiqdir. Bu, yalnız hərəkətə aiddir və bununla da hərəkətdən əvvəl vicdanın mövcudluğunu, yəni təqsirli hiss etməyə hazır olmağı nəzərdə tutur. Peşmançılıq vicdanın və təqsir hissinin mənşəyinin tədqiqində bizə heç bir kömək etməyəcək. Gündəlik hallarda aşağıdakı baş verir: cazibə qüvvət qazanır və vicdanın məhdud gücə malik müdafiəsini yarıb keçə bilər. Lakin tələbatın ödənilməsi ilə onun təbii zəifləməsi baş verir və qüvvələrin əvvəlki nisbəti bərpa olunur. Bu səbəbdən psixoanaliz, nə qədər tez-tez rast gəlinməsindən və praktiki əhəmiyyətindən asılı olmayaraq, peşmanlıqdan irəli gələn təqsir hallarını tam haqla istisna edir.

Lakin təqsir hissi ilk atanın qətlindən irəli gəlirsə, bu, əməl törədilməzdən əvvəl vicdanın və təqsir hissinin mövcudluğunu nəzərdə tutan «peşmançılıq» deyilmi? Bəs peşmançılıq haradan? Məhz bu hal bizə təqsir hissinin əsrarını aydınlaşdırmalı və şübhələrə son qoymalıdır. Mən hesab edirəm ki, bu əlçatandır. Peşmançılıq ataya qarşı ilkin ambivalent münasibətlərin nəticəsi idi: oğullar ondan nifrət edirdilər, lakin onu sevirdilər də. Nifrətin aqressiya yolu ilə ödənilməsindən sonra sevgi törədilmiş əməllərə görə peşmançılıq kimi özünü göstərdi, «Super-Eqo»nun ata ilə identifikasiyası baş verdi. Ataya qarşı törədilmiş aqressiv hərəkətə cəza olaraq, həmin hərəkətin təkrarlanmasına qadağalar və məhdudiyyətlər qoyan «Super-Eqo» hakimiyyət əldə etdi. Ataya qarşı aqressiya meyli sonrakı nəsillərdə də təkrarlanırdı, buna görə də aqressiyanın hər dəfə boğulması və onun «Super-Eqo»ya yönləndirilməsi zamanı güclənən təqsir hissi də qorunurdu. İndi bizə sevginin vicdanın yaranmasındakı rolu və təqsir hissini qaçılmaz edən taleyüklü məcburiyyət aydın olur. Bu halda, ataqətlinin əslində baş verib-verməməsi və ya ondan çəkinilməsi heç bir məna kəsb etmir. Təqsir hissi hər iki halda üzə çıxacaq, çünki bu, Eros ilə destruktivlik və ya ölüm instinkti arasındakı ambivalent konfliktin, əbədi mübarizənin ifadəsidir. Bu konflikt, adam başqaları ilə birgəyaşayış məsələsi qarşısında qalanda alovlanır. Bu cəmiyyət ailə formasında olduğu müddətcə, konflikt Edip kompleksində, vicdanda və ilk təqsir hissində özünü büruzə verir. Bu icmanı genişləndirmək cəhdləri ilə yanaşı, eyni konflikt keçmişdən asılı formalarda davam edir, güclənir və təqsir hissinin daha da artmasına səbəb olur. Mədəniyyət insanları daxili əlaqəli kütləyə birləşdirən erotik təhrikə tabedir. Bu məqsəd yalnız təqsir hissinin daimi artımı ilə əldə edilir. Atadan başlayan şey kütlədə öz tamamlanmasını tapır. Əgər mədəniyyət ailədən bəşəriyyətə doğru inkişafın zəruri yolunu təmsil edirsə, onda ona doğuşdan xas olan münaqişənin – sevgi və ölümün əbədi çəkişməsinin nəticələri də onunla ayrılmaz şəkildə bağlıdır. Ondan təqsir hissi yaranır ki, bu hiss bəzən elə yüksəkliklərə çatır və fərd üçün dözülməz olur. Gəlin böyük şairin «asimani qüvvələr»ə yönəltdiyi sarsıdıcı ittihamı xatırlayaq.

Onlar bizi həyata cəlb edirlər,

Cinayətlərdə zəiflik göstərirlər.

Və sonra əzabla edam edirlər:

Yerdə cəzasız qalan heç bir günah yoxdur.

Yalnızca ona heyfsilənmək olar. Bəzi adamlara öz hisslərinin dövrəsindən heç bir zəhmət çəkmədən dərin anlayışlar çıxarmaq nəsib olur. Digərləri isə yolunu əllə yoxlaya-yoxlaya və əzab-əziyyətlə salmağa məcburdur.

[24] Russo-nun məşhur mandarinini xatırlayaq. [Freudun «Biz və ölüm (1915)» məqaləsinə baxın]

[25] Nəzərə almaq lazımdır ki, bu əyani təsvirdə kəskin şəkildə ayrılan şeylər, əslində daha hamar şəkildə baş verir. Məsələ yalnız «Super-Eqo»nun mövcudluğunda deyil, həm də onun nisbi gücündə və təsir sferasındadır. Vicdan və təqsir hissi barədə yuxarıda deyilənlər öz-özünə ümumiyyətlə məlumdur və demək olar ki, mübahisəsizdir.

[26] Mark Tven özünün möhtəşəm kiçik hekayəsi olan "The First Melon I Ever Stole" əsərində bədbəxtliklərlə mənəviyyatın belə möhkəmlənməsi haqqında yazır. Təsadüfən bu ilk qovun yetişməmiş çıxdı. Mən Mark Tvenin öz dilindən hekayəni eşitmişəm. Adını oxuyub pauza etdi və sanki tərəddüd edərək soruşdu: «Was it the first?» Bununla hər şey deyilmiş oldu: birinci yeganə olmamışdır.

[27] Bu, Melani Kleyn və digər ingilis müəllifləri tərəfindən haqlı olaraq vurğulanmışdır.

[28] Fr. Aleksandr «Psixoanaliz və bütöv şəxsiyyət» (1927) əsərində Ayxornun uşaq sərgərdanlığı ilə bağlı tədqiqatına istinadən iki patogen tərbiyə növünü – həddindən artıq sərtliyi və ərköyünlüyü – lazımi qiymətləndirir. «Həddindən artıq yumşaq və güzəştə gedən» ata uşaqda çox güclü Super-Eqo-nun formalaşmasına səbəb olur, çünki onu əhatə edən sevginin təsiri altında aqressiyanı yalnız daxiliyə yönəltməkdən başqa çıxış yolu qalmır. Sevgisiz böyüyən küçə uşağında «Mən» və "Super-Eqo" arasındakı gərginlik səviyyəsi azalır və onun bütün aqressivliyi xaricə yönəlir. Beləliklə, təxmin edilən konstitusional amilləri nəzərə almasaq, deyə bilərik ki, sərt vicdan iki həyat qüvvəsinin qarşılıqlı təsirindən yaranır: instinktiv meyllərdən imtina aqressivliyi zəncirlərdən azad edir, məhəbbət təcrübəsi isə bu aqressivliyi daxili istiqamətləndirərək onu Super-Eqo-ya ötürür.