VIII. Nəticə: azadlıq və mədəniyyətin gələcəyi

Belə bir yolun sonunda müəllif oxuculardan üzr istəməlidir — o, bacarıqlı bələdçi olmayıb, onları səhralardan və çətin dolanbac yollardan qoruya bilməyib. Şübhəsiz, bununla daha yaxşı da başa çıxmaq olardı. Sonda buraxılanları necə olsa da aradan qaldırmağa çalışacağam.

Oxucuda belə bir təəssürat yarana bilərdi ki, günahkarlıq hissi haqqında mülahizələr bu işin çərçivəsini pozur, həddindən artıq yer tutur və hətta onlarla həmişə əlaqəli olmayan digər məsələləri arxa plana keçirir. Bu, ifadənin bütövlüyünü poza bilərdi, lakin təqsir hissini mədəniyyətin inkişafının ən vacib problemi kimi təqdim etmək, mədəni irəliləyişin bədəlinin təqsir hissinin artması nəticəsində xoşbəxtliyin itkisi olduğunu göstərmək niyyətimizə tam uyğundur [29].

Bu tədqiqatın yekun nəticəsinin qəribəliyi, yəqin ki, günahkarlıq hissi ilə şüurumuz arasında tam dərk edilməyən xüsusi əlaqə ilə izah olunur. Adi, normal hallarda peşmançılıq zamanı təqsir hissi şüurumuz üçün kifayət qədər aydın olur. Biz hətta «təqsir hissi» əvəzinə «təqsir şüuru» deməyə öyrəşmişik. Nevrozların öyrənilməsi, normallığı anlamaqda borclu olduğumuz bu sahə, bizə bu qarşılıqlı əlaqələrin bütün ziddiyyətlərini göstərir. Obsessiv-kompulsiv nevrozda təqsir hissi şüura israrla yeridilir, o, həm xəstəliyin klinik mənzərəsində, həm də azarlının həyatında hökmranlıq edir, qalan hər şeyi sıxışdırır. Lakin digər nevrozlarda təqsir hissi tamamilə şüuraltı qalır, real təsirinin kiçik bir hissəsini belə üzə çıxarmır. Azarlılar, biz onlarda «şüursuz təqsir hissi» olduğunu ehtimal etdikdə, buna inanmırlar. Onlar bizi az da olsa başa düşsünlər deyə, biz onlara təqsir hissini ifadə edən şüursuz cəza ehtiyacı barədə danışırıq. Bu müqayisələri nevroz formaları ilə həddindən artıq qiymətləndirmək olmaz. Obsessiv-kompulsiv nevroz zamanı da azarlı tipləri mövcuddur. Onlar öz təqsir hissini dərk etmirlər. Və ya onu ağrılı, xoşagəlməz bir hiss kimi qəbul edirlər. Bu hiss müəyyən hərəkətləri yerinə yetirməyə mane olan təşvişdir. Bütün bunlar bir gün bizim üçün daha aydın olacaq. Burada yalnız onu qeyd etmək yerinə düşər ki, təqsir hissi qorxunun topik növüdür – inkişafının sonrakı fazalarında o, «Super-Eqo» qarşısında qorxu ilə tamamilə üst-üstə düşür. Şüurun qorxu ilə qarşılıqlı əlaqəsi eyni rəngarəng variasiya mənzərəsini verir. Bütün simptomların arxasında qorxu dayanır, lakin o ya şüuru tamamilə bürüyərək özünü səs-küylü şəkildə büruzə verir, ya da o qədər yaxşı gizlənir ki, şüursuz qorxudan danışmağa məcbur edir. Və ya hətta qorxunun şüuraltı imkanından, əgər elmi-psixoloji vicdanımızı xalis saxlamaq istəyiriksə — çünki qorxu hər şeydən əvvəl hissiyyatdır. Mədəniyyət tərəfindən yaradılan təqsir hissinin də öz mahiyyəti etibarilə tanınmaması, əsasən şüursuz qalması və ya başqa motivlərlə izah edilən narazılıq, qeyri-məmnunluq kimi üzə çıxması tamamilə yolveriləndir. Dinlər, heç olmasa, mədəniyyətdə təqsir hissinin rolunu heç vaxt nəzərə almamazlıq etməyiblər. Onlar hətta insanlığı bu hissindən azad etməyə iddia edirlər. Onlar bu hissi günah adlandırırlar (buna başqa yerdə lazımi qiyməti verməmişəm [30]).

Xristianlıqda bu xilaskarlığa necə nail olunur – bir insanın bütün insanların ümumi təqsirini öz üzərinə götürərək qurban getməsi ilə – bu, mədəniyyətin də öz başlanğıcını götürdüyü ilkin təqsirin yaranmasının ilk halı ilə bağlı nəticəyə gəlməyimizə səbəb oldu [31].

Super-Eqo», vicdan, təqsir hissi, cəza ehtiyacı, Peşmançılıq kimi terminlərin bəzisinin biz tərəfindən çox sərbəst və ya biri digərinin yerinə işlədilməsi ilə bağlı izahat faydalı olardı, baxmayaraq ki, bu prinsipial əhəmiyyət daşımır. Onların hamısı eyni münasibətin müxtəlif səmtlərini ifadə edir. «Super-Eqo» bizim aşkar etdiyimiz instansiya, vicdan isə «Super-Eqo»ya aid edilən funksiyalardan biridir. Vicdan «Mən»in hərəkətləri və niyyətləri üzərində nəzarət və məhkəmə həyata keçirir, o, senzura funksiyasını yerinə yetirir. Təqsir hissi, «Super-Eqo»nun qəddarlığı — sərt vicdan halında olduğu kimi, «Mən»in meylləri ilə «Super-Eqo»nun tələbləri arasındakı gərgin münasibətlərə nəzarət və izləmədir ki, bu da «Mən» tərəfindən hiss olunur. Bütün bu münasibətin əsasında duran qorxu – tənqidi instansiyadan qorxu, cəza ehtiyacı – sadist «Super-Eqo»nun təsiri altında mazoxist xarakter almış «Mən» instinktinin təzahürüdür. Başqa sözlə, «Mən» mövcud olan daxili dağıdıcı dürtünün bir hissəsini «Super-Eqo» ilə erotik bağlantı qurmaq üçün istifadə edir. Vicdan haqqında yalnız «Super-Eqo»nun mövcudluğu sübut edildikdən sonra danışmaq olar, təqsir hissinin isə daha əvvəl yarandığını qəbul etmək lazımdır, beləliklə, o vicdandan daha qədimdir. Bu halda təqsir hissi xarici avtoritet qarşısında qorxunun, «Mən» ilə avtoritet arasındakı gərginliyin birbaşa ifadəsidir. Təqsir hissi sevgi ehtiyacı ilə dürtülərin təmin edilməsi arzusu arasındakı konfliktin birbaşa nəticəsidir (sonuncunun ləngiməsi aqressiyaya meyillilik yaradır). Xarici və daxili avtoritet qarşısında qorxudan irəli gələn təqsir hissinin iki səviyyəsinin bir-biri ilə üst-üstə düşməsi vicdanı anlamağı çətinləşdirirdi. Peşmançılıq, «Mən»in təqsir hissini qarşılamaq üçün verdiyi reaksiyaların ümumi adıdır. Peşmançılıq, qorxu hisslərinin materialını demək olar ki, dəyişilməmiş şəkildə ehtiva edir və özbaşına cəza olmaqla, cəza ehtiyacını da daxilində saxlayır; buna görə də bəlkə də vicdandan daha qədimdir.

Bizim tədqiqimizi bəzən çaşdıran təzadları izləmək də bir o qədər faydasız olmazdı. Təqsir hissi bəzən həyata keçirilməmiş aqressiyanın nəticəsi, bəzən də (tarixi mənşəyi ata qətlindən gəldiyinə görə) məhz törədilmiş aqressiyanın nəticəsi idi. Bu çətinlikdən çıxış yolu tapıldı: daxili avtoritetin, yəni «Super-Eqo»nun qoşulması ilə münasibət əhəmiyyətli dərəcədə dəyişdi. Əvvəllər təqsir hissi tövbə ilə üst-üstə düşürdü. Biz qeyd edirdik ki, tövbə yalnız həqiqətən törədilmiş aqressiya aktına reaksiya deməkdir. Sonra niyyət ilə aqressiyanın törədilməsi arasındakı fərq Super-Eqonun hər şeyi bilməsi səbəbindən qüvvəsini itirdi. İndi təkcə həqiqətən törədilmiş zorakılıq aktları deyil (bu, hamıya məlumdur), həm də yalnız niyyətləşdirilən aktlar da təqsir hissi yarada bilər – psixoanalizin kəşfi məhz budur. Psixoloji vəziyyətin dəyişməsinə baxmayaraq, iki instinkt arasındakı münaqişə oxşar şəkildə təsir edir.

Təqsir hissi ilə şüur arasındakı mürəkkəb qarşılıqlı əlaqənin sirrini həll etmək məhz burada axtarılmalıdır. Törədilmiş əmələ görə peşmançılıq hissi həmişə şüurludur; o, təkanın qavranılması olaraq şüursuz qala bilər. Həqiqətən, buna obsessiv-kompulsiv nevroz ziddir (və ümumiyyətlə, hər şey o qədər də sadə deyil). İkinci ziddiyyət ondan ibarət idi ki, Super-Eqonun aqressivlik enerjisi əvvəlcə xarici avtoritet tərəfindən tətbiq edilən cəza enerjisinin davamı kimi təqdim olunur; digər baxışa görə isə bu, daha çox çıxış yolu tapmamış və ona mane olan həmin avtoritetlə toqquşan öz aqressivliyidir. Birinci nöqteyi-nəzər tarixlə, ikincisi isə təqsir hissi nəzəriyyəsi ilə daha yaxşı uzlaşır. Barışmaz görünən təzad daha ətraflı analiz nəticəsində demək olar ki, tamamilə aradan qaldırıldı: hər iki halda ümumi və əsaslı olan aqressiyanın daxili istiqamətə yönəlməsidir. Klinik müşahidələr isə Super-Eqonun aqressivliyinin iki həqiqi mənbəyini fərqləndirməyə imkan verir. Ayrı-ayrı hallarda birinin və ya digərinin təsiri üstünlük qazanır. Lakin ümumilikdə onlar qarşılıqlı əlaqədə olurlar. Düşünürəm ki, verilmiş bənddə əvvəlcədən fərziyyə kimi tövsiyə etdiyim nöqteyi-nəzəri ciddi şəkildə müdafiə etmək lazımdır. Ən yeni analitik ədəbiyyatda üstün tutulan təlimə görə, hər hansı imtina və ya instinktiv tələbatın ödənilməsinə qoyulan hər bir maneə təqsir hissini artırır və ya artıra bilər [32].

Mənə elə gəlir ki, bunu yalnız aqressiv meyillərə aid etsək, nəzəri cəhətdən sadələşdirmək olar – bu halda həmin hipotezi təkzib etmək çətin olar. Əksinə, təqsir hissinin dinamik və iqtisadi artımını, ödənməmiş erotik meyilin yerini tutanını necə izah etmək olar? Bu yalnız dolayısı ilə mümkündür, belə ki, erotik tələbatın ödənilməsinə qoyulan maneə, ödənilməyə mane olan şəxsə qarşı qismi aqressiya oyadır, bundan sonra isə aqressivlik özü də sıxışdırılır. Lakin bu halda da yalnız Super-Eqo tərəfindən basdırılan və sıxışdırılan aqressivlik təqsir hissinə çevrilir. Əminəm ki, təqsir hissinin törəmə xarakterinə dair psixoanalitik təlimi aqressiv meyillərlə məhdudlaşdırsaq, bir çox prosesi daha bəsit və aydın şəkildə təqdim etmək olar. Klinik material burada dəqiq cavab vermir, çünki iki instinktdən heç biri digərindən təcrid olunmuş saf formada rast gəlinmir. Lakin ekstremal halların təhlili, çox güman ki, mənim göstərdiyim istiqaməti təsdiq edəcək. Bu daha dəqiq yanaşmanın üstünlüklərindən sıxışdırma prosesinə münasibətdə istifadə etmək istərdim. Məlumdur ki, nevrozların simptomları həyata keçirilməyən cinsi istəklərin əvəzediciləridir. Analitik iş gedişində təəccüblə aşkar etdik ki, demək olar, hər nevrozun arxasında şüuraltı təqsir hissinin müəyyən payı gizlənir. Bu, öz növbəsində simptomları gücləndirir, onları cəza aləti kimi istifadə edir. Meyil sıxışdırılmaya məruz qaldıqda, onun libidinal komponentləri simptomlara, aqressiv komponentləri isə təqsir hissinə çevrilir. Hətta bu ifadə yalnız təqribi doğru olsa belə, yenə də maraq doğurur.

Bu əsərin bəzi oxucularında Eros ilə ölüm instinkti arasındakı mübarizə haqqında düsturun həddindən artıq tez-tez eşidildiyi təəssüratı yarana bilərdi. O, bəşəriyyətin cəlb olunduğu mədəni prosesi xarakterizə etməli idi, lakin fərdi inkişafa və nəhayət, üzvi həyatın əsrarlarının açılmasına da tətbiq olunurdu. Bu üç prosesin müqayisəsi zəruri görünür. Eyni düsturun tətbiqi onunla əsaslandırılır ki, bəşəriyyətin mədəni inkişafı və fərdin inkişafı bərabər dərəcədə həyati proseslərdir. Onlara həyatın ümumi xüsusiyyətləri şamil edilir. Doğrudur, bu, onların fərqləndirilməsi üçün heç nə vermir. Hələlik demək kifayətdir ki, mədəniyyət prosesi həyatın Erosun təsiri və Anankenin, yəni real ehtiyacın tələbləri altında yaranan bir modifikasiyasıdır. Mədəni prosesin vəzifəsi tək fərdləri libidinal olaraq bir-biri ilə bağlı olan insanlardan ibarət icmaya birləşdirməkdir. Lakin insanlığın mədəni inkişafı ilə fərdin inkişaf və ya tərbiyə prosesinin nisbətinə diqqətlə nəzər salsaq, onların təbiətcə oxşar olduğunu, hətta müxtəlif obyektlərin eyni inkişaf prosesi olduğunu heç bir tərəddüd etmədən qərar verərik. Əlbəttə, insan nəslinin mədəni inkişafı fərdin inkişafından daha yüksək səviyyəli abstraksiyadır. Buna görə də onu aydın şəkildə təsvir etmək daha çətindir, analogiyalar axtararkən isə zorlamalar və şişirtmələr mümkündür. Lakin məqsədlərin eyniliyi həyata keçirmə vasitələrinin oxşarlığını da təəccüblü etmir: burada fərdin insan kütləsinin sıralarına daxil edilməsi, orada isə çoxlu kollektivlərdən onların birliyinin yaradılması. Hər iki prosesin bir fərqləndirici xüsusiyyəti çox böyük məna kəsb edir. Fərdi inkişafda zövq prinsipi proqramı əsas məqsədə – xoşbəxtliyə çatmağa möhkəm bağlıdır. İcmaya daxil olmaq və ya ona uyğunlaşmaq bu məqsədə çatmaq üçün zəruri şəraitdir, baxmayaraq ki, bu şərtlər olmasaydı, ona doğru irəliləmək daha asan olardı. Başqa sözlə, fərdi inkişaf iki meylin interferensiyasının məhsulu kimi təqdim olunur: «eqoistik» adlanan xoşbəxtlik meyli və «altruistik» adlanan başqaları ilə birləşmə meyli. Bu iki adlandırma səthi xarakteristikalardan irəli getmir. Fərdi inkişafda xoşbəxtlik arzusunun eqoizmi vurğulanır; digər, «mədəni» arzu isə adətən burada məhdudlaşdırıcı rolunu oynamaqla kifayətlənir. Əks halda, məqsədin çoxlu fərdlərdən vahidlik yaratmaq olduğu mədəniyyət prosesində, fərdi «xoşbəxt etmək» məqsədi hələ də qorunsa da, arxa plana keçir. Elə görünür ki, nə qədər az fərdin xoşbəxtliyi üçün qayğı göstərilirsə, nəhəng insan cəmiyyətinin yaradılması bir o qədər uğurlu olur. Beləliklə, fərdi inkişafın xüsusiyyətləri var ki, bunlar bəşəriyyətin mədəni prosesində təkrarlanmır. İlk prosesin məqsədi fərdin icmaya daxil olmasıdır, lakin yalnız o halda ki, bu proses ikinci proseslə üst-üstə düşür. Planetin təkcə öz oxu ətrafında deyil, həm də mərkəzi cisim ətrafında fırlanması kimi, ayrı-ayrı insan da öz həyat yolunu izləyərək insanlığın inkişafında iştirak edir. Bizim zəif baxışımıza asimani qüvvələrin oyunu donmuş və daim öz-özünə bərabər olan bir nizam kimi görünür; üzvi aləmdə isə, əksinə, biz görürük ki, qüvvələr bir-biri ilə mübarizə aparır və bu münaqişənin nəticələri daim dəyişir. Hər bir fərdin daxilində öz xoşbəxtliyi və insanların birliyi uğrunda mübarizə aparan iki meyil toqquşur. Eyni şəkildə, fərdi və mədəni inkişaf prosesləri də bir-biri ilə düşmənçilik edir. Aftab altında yer uğrunda rəqabət aparır. Lakin bu mübarizə birbaşa iki ilkin instinkt – Eros və Ölüm – arasında barışmaz antaqonizmdən irəli gəlmir. Burada biz libidonun təsərrüfatındakı ixtilafla, həmçinin libidonun «Mən» və obyektlər arasında bölüşdürülməsi barədəki sporla müqayisə edilə bilən bir məsələ ilə qarşılaşırıq. Bu mübarizə, ümid edirik ki, fərdin bugünkü həyatını nə qədər ağırlaşdırsa da, gələcək mədəniyyətdə fərdlə cəmiyyət arasında razılığa imkan verir.

Mədəni və fərdi inkişaf arasındakı analogiya daha da genişləndirilə bilər. Yəni, fərz edək ki, cəmiyyətdə də mədəniyyətin inkişafına təsir göstərən bir növ «Super-Eqo» formalaşır. Müxtəlif mədəniyyətləri bilən üçün bu analogiyanı bütün detalları ilə izləmək cəlbedici bir vəzifə olardı. Mən bir neçə gözə çarpan məqamla kifayətlənəcəm. Hər hansı mədəni epoxanın «Super-Eqo»su ilə fərdin «Super-Eqo»su eyni mənbədən qaynaqlanır. Bu, rəhbərlər, üstün mənəvi gücə malik insanlar, yaxud insan ehtiraslarından birinin ən güclü və saf – buna görə də çox vaxt birtərəfli – ifadəsini almış şəxslər tərəfindən qoyulmuş təəssüratdır. Bəzən analogiya daha da irəli gedir: kifayət qədər tez-tez, əgər həmişə olmasa da, bu şəxsiyyətlər həyatları boyu lağa qoyulur, təqib edilir və hətta amansızcasına məhv edilir. Axı ulu baba da zorakı ölümündən çox sonra ilahiləşdirilmişdi. Əgər İsa Məsihin şəxsiyyəti o ilkin qətlin kədərli xatirəsindən doğan mifə aid deyilsə, belə taleyin ən təsirli nümunəsi kimi xidmət edə bilər. Başqa bir oxşarlıq da var: mədəni «Super-Eqo», fərdin «Super-Eqo»su kimi, güclü ideal tələblər irəli sürür və itaətsizlik üçün «vicdan qorxusu» ilə cəzalandırır. Təəccüblü olan budur ki, kütləvi təzahürdə bu psixi proseslər bizim şüurumuz üçün fərdi halda olduğundan daha əlçatandır; fərdi halda isə yalnız «Super-Eqo»nun aqressivliyi aydın şəkildə qavranılır. Fərdin aqressivliyi gərginlik halında «Super-Eqo»nun ittihamları kimi üzə çıxır, fon tələbləri isə şüuraltı qalır. Əgər onları şüura çatdırsaq, aşkar olar ki, bunlar verilmiş mədəniyyətin «Super-Eqo»sunun tələbləri ilə üst-üstə düşür. Kütlənin mədəni inkişafı ilə fərdi inkişaf bir-biri ilə elə uyğunlaşır və iç-içə keçir ki, «Super-Eqo»nun bir çox xüsusiyyətlərini fərdin deyil, mədəni icmanın davranışını müşahidə etməklə daha asan aşkar etmək olar.

Mədəniyyətin «Super-Eqo»su öz ideallarını və tələblərini formalaşdırır; bunlara insanlar arasındakı münasibətlərə dair, etika adı altında birləşdirilən tələblər də daxildir. Hər dövrdə etikaya çox böyük əhəmiyyət verilib, ondan son dərəcə vacib fəaliyyətlər gözlənilib. Həqiqətən, etika mədəniyyətin ən ağrılı yerinin asanlıqla tanındığı nöqtəyə müraciət edir. Etikanı terapevtik təsir cəhdi kimi başa düşmək olar. Bu, "Super-Eqo"nun əmrləri vasitəsilə mədəniyyətin digər bütün işlərinin bacarmadığı şeyə çatmaq cəhdidir. Məsələ, mədəniyyətin yolundakı ən ciddi maneəni – insanın konstitutiv aqressiyasını aradan qaldırmaqdan ibarətdir. Buna görə də mədəniyyətin Super-Eqosunun ən son əmrinin – «Yaxınını özün kimi sev» – marağımızı cəlb etdi. Nevrozların öyrənilməsi və terapiyası bizi fərdi «Super-Eqo»ya qarşı iki ittihamla üzləşdirdi. Birincisi, o, «Mən»in xoşbəxtliyi üçün çox az qayğı göstərir: əmrlərin və qadağaların sərtliyi onların icrasına qarşı müqaviməti, «O»nun instinktlərinin gücünü və ya bu instinktlərin xarici dünyada üzləşdiyi çətinlikləri nəzərə almır. Buna görə də terapevtik məqsədlər üçün «Super-Eqo» ilə mübarizə aparmalı, onun iddialarının səviyyəsini aşağı salmalıyıq. Mədəni «Super-Eqo»nun etik tələbləri bizdə oxşar etirazlar doğurur. O, insanın həqiqi mənəvi quruluşu ilə də maraqlanmır, icra oluna biləcəyini soruşmadan əmrlər verir. Üstəlik, o, bir fərziyyədən irəli gəlir: İnsan «Mən»i üzərinə düşən hər şeyi psixoloji cəhətdən daşımağa qadirdir və «Mən»in «O»su üzərində məhdudiyyətsiz hakimiyyəti var. Bu, yanlış fikirdir, çünki hətta normal fərdin belə «O» üzərindəki hakimiyyəti müəyyən səviyyədən yuxarı qalxmır. Əgər ondan daha çox şey tələb olunursa, bu, fərddə üsyan və ya nevroz yaradır, yaxud onu bədbəxt edir. «Yaxını sev» əmri insan aqressivliyinə təkan verir. Bu, mədəni «Super-Eqo»nun hərəkətlərinin qeyri-psixoloji olmasının heyrətamiz nümunəsidir. Əmr icraolunmazdır, çünki sevginin bu qədər güclü inflyasiyası onun dəyərini yalnız aşağı sala bilər, lakin ehtiyacı aradan qaldıra bilməz. Mədəniyyət bütün bunlara laqeyd yanaşır, yalnız təlimatlara əməl etmək nə qədər çətin olarsa, o qədər yüksək xidmət olduğunu təkrarlayır. Lakin müasir mədəniyyət çərçivəsində belə bir göstərişə əməl edən şəxs, onları nəzərə almayanların xeyrinə zərər görəcək. Mədəniyyətin aqressivliyə qarşı irəli sürdüyü müdafiə vasitəsi nə qədər güclü olmalıdır? Əgər bu vasitə insanları aqressivliyin özündən az olmayan dərəcədə bədbəxt etməyə qadirdirsə! Sözün əsl mənasında, təbii etika bizə burada narsistik razılıqdan – özümüzü başqalarından üstün saymaqdan – başqa heç nə təklif etməyəcək… Dini etika isə axirətdə daha yaxşı qismət vədi ilə qəbul edilir. Mən düşünürəm ki, bu vəzlar boşdur, çünki yer üzündə hələ də fəzilət mükafatlandırılmır. Və mənə elə gəlir ki, mülkiyyət münasibətlərindəki real dəyişiklik hər hansı etik əmrdən daha çox fayda verəcək. Lakin sosialistlər insan təbiətini yenə də idealistcə aşağı qiymətləndirdikləri üçün bu mühüm müddəanı kölgədə qoyurlar, bu da onu tamamilə dəyərsiz edir.

Super-Eqo»nun mədəni inkişaf hadisələrindəki rolunun öyrənilməsindən digər müddəalar da gözləmək olar. Nəticə çıxarmağa tələsirəm, amma bir sualdan yenə də qaça bilmirəm. Əgər mədəniyyətin inkişafı fərdin inkişafı ilə bu qədər böyük oxşarlıq göstərirsə, eyni vasitələrlə işləyirsə, onda biz haqlı deyilikmi ki, bir çox mədəniyyətlərin və ya bütöv mədəniyyət dövrlərinin (bəlkə də bütün bəşəriyyətin) mədəniyyətin təsiri altında «nevrotik» hala düşdüyü diaqnozunu qoyaq? Bu nevrozların təsnifatından sonra böyük praktiki maraq doğuran terapevtik tövsiyələr verilə bilər. Psixoanalizin mədəni icmaya tətbiqi cəhdi nə mənasız, nə də boş olardı. Lakin ehtiyatlı olmaq lazımdır: söhbət yalnız analogiyadan gedir. Təkcə adamları deyil, anlayışları da onların yarandığı və inkişaf etdiyi sferadan qoparmaq təhlükəlidir. Kollektiv nevrozların diaqnozu xüsusi çətinliklə də üzləşir. Fərdi nevrozdan danışarkən, bizə dayaq olan şey azarlı ilə onun «normal» ətrafı arasındakı kontrastdır. Belə bir fon, homojen affektlənmiş kütlə ilə işlədiyimiz zaman aradan qalxır; onu başqa şeydə axtarmaq lazımdır. Terapiyaya gəldikdə, sosial nevrozun reallığa ən yaxın analizi belə heç bir fayda verməzdi — kütləni müalicə olunmağa məcbur etmək üçün kimin belə nüfuzu var? Bütün bu çətinliklərə baxmayaraq, gözləmək olar ki, bir gün kimsə mədəni icmaların patologiyasını öyrənməyə cəsarət edəcək.

Mən burada insan mədəniyyətinin ümumi qiymətləndirilməsindən uzağam, bunun öz səbəbləri var. Lakin mən mədəniyyətin bizim ən qiymətdar sərvətimiz olduğu və mədəniyyət yolunun mütləq görünməmiş kamilliklərə apardığı xürafatından çəkinirəm. Mən mədəniyyətin məqsəd və vasitələrini nəzərdən keçirərkən, bütün səylərinin çəkilən əməyə dəymədiyi və nəticəsinin fərd üçün dözülməz bir vəziyyət olacağı qənaətinə gələn tənqidçini qəzəb hissi olmadan dinləyə bilərəm. Mənə qərəzsiz olmaq asandır, sadə bir səbəbə görə: mən bu mövzular barədə həddindən artıq çox şey bilmirəm. Mən yalnız onu əminliklə bilirəm ki, dəyər mühakimələri insanların arzuları, xoşbəxtliyə doğru yönəlmiş cəhdləri və illüziyalarını arqumentlərlə əsaslandırmağa çalışmaları ilə istiqamətləndirilir. Mən tamamilə başa düşməyə hazıram, əgər kimsə mədəniyyətin məcburi xarakterini nəzərə alaraq, cinsi həyatın məhdudlaşdırılmasının və ya humanist idealların təbii seçmə bahasına tətbiq edilməsinin qaçılmaz olduğunu, və bunun fitri zərurət kimi qəbul edilməsinin daha yaxşı olduğunu deyərsə. Mənə məlum olan etiraz da var: insan tarixi boyu qaçılmaz görünən çox şey dəfələrlə kənara atılmış və tamamilə başqası ilə əvəz edilmişdir. Peyğəmbər roluna cəsarətim çatmır və yaxınlarıma heç bir təsəlli verə bilmədiyim üçün iradı qəbul etməyə hazıram. Axı məhz onu həm ən alovlu inqilabçılar, həm də ən dindar möminlər böyük həvəslə arzulayırlar.

Mənə elə gəlir ki, insan nəslinin taleyi üçün həlledici sual budur: mədəniyyət yolunda insan birgəyaşayışını dağıdan aqressiya və özünüməhv etmə meylini cilovlamaq mümkün olacaqmı və əgər olacaqsa, hansı dərəcədə? Bu baxımdan bizim dövrümüz xüsusi maraq doğurur. Hazırda insanlar təbiət qüvvələri üzərindəki ağalığında o qədər uzağa gediblər ki, onların köməyi ilə bir-birlərini sonuncu adama qədər məhv etmək onlar üçün asandır. Onlar bunu bilirlər, buradan onların indiki narahatlığının, bədbəxtliyinin və təşvişinin xeyli hissəsi irəli gəlir. Ümid etmək qalır ki, digər "göy hakimiyyətlərindən" biri olan əbədi Eros bərabər dərəcədə ölməz rəqibinə qarşı mübarizədə öz hüquqlarını müdafiə etmək üçün öz gücünü işə salsın. Amma kim bilir, qələbə hansı səmtə tərəf olacaq, mübarizənin nəticəsini kim öncədən görə bilər?

[29] «Beləliklə, vicdan hamımızı qorxaq edir»… Cinsiyyətin həyatda oynadığı rolun gənclikdən gizlədilməsi müasir tərbiyəyə yönələn yeganə irad deyil, o, həm də gəncləri aqressivliyə hazırlamadığına görə günahkardır və onları bunun qurbanı olmağa məhkum edir. Tərbiyə gəncliyi həyata qütb ekspedisiyasını yay paltarı və Yuxarı İtaliya göllərinin xəritələri ilə təchiz etmək kimi yanlış psixoloji orientasiya ilə buraxır. Bununla belə, etik tələblərdən açıq-aydın sui-istifadə edilir. Onların sərtliyi çox az adamı incidərdi, əgər tərbiyəçi desəydi: adamlar xoşbəxt olmaq və başqalarını da xoşbəxt etmək üçün belə olmalıdırlar; lakin onlarla hesablaşmaq lazımdır ki, onlar belə deyillər. Bunun əvəzinə gənclərə təlqin edilir ki, qalan hər kəs etik qaydalara riayət edir və buna görə də fəzilətlidir, bu da gənclərin də belə olması tələbini əsaslandırır.

[30] Mən 1927-ci ildə yazılmış «Bir illüziyanın gələcəyi» əsərini nəzərdə tuturam.

[31] Freyd Z. «Totem və tabu», 1913

[32] Xüsusilə E. Consun, S. İsaaks, M. Kleyn, həmçinin, Rankın və Aleksanderin əsərlərində.