V. Seksuallıq, sublimasiya və instinktlərdən imtina

Psixoanalitik iş bizə öyrədib ki, nevroz adlanan insanlar üçün cinsi həyatdan imtina etmək dözülməzdir. Onlar simptomları ilə təminolunmanı əvəz edirlər, lakin bununla ya özlərinə əzab verirlər, ya da digərləri üçün əzab mənbəyi olurlar, bu əzabları yaxınlarına və cəmiyyətə çatdırırlar. Birincisi sirrli, ikincisini başa düşmək asandır. Amma mədəniyyət bizdən artıq seksual olmayan başqa bir qurban tələb edir.

Biz mədəniyyətin inkişafı yolundakı maneələri, libidonun fəaliyyəti ilə, onun köhnə mövqedə qalmaq və yenini qəbul etməmək cəhdi ilə əlaqələndirərək, təkamülün ümumi çətinliyinin nümunəsi kimi nəzərdən keçirdik. Təxminən eyni şeyi iddia edirik: mədəniyyətlə seksuallıq arasındakı ziddiyyəti ondan çıxarırıq ki, seksual sevgi iki şəxs arasında münasibətdir, burada üçüncü şəxs həmişə artıqdır, halbuki mədəniyyət çoxlu insanlar arasındakı münasibətlərə əsaslanır. Məhəbbətin zirvəsində ətraf aləmə maraq qalmır; aşiq cütlük öz-özünə kifayət edir, xoşbəxtlik üçün hətta uşaq da lazım deyil. Erosun çoxluqdan vahid yaratmağa olan cəhdini, yəni öz mahiyyətini bu qədər aydın şəkildə nümayiş etdirdiyi başqa hal mövcud deyil. Lakin əgər ona bu, dillər əzbəri olmuş iki aşiqin qovuşması halında baş tutursa, o, daha uzağa getmir.

Mədəni cəmiyyəti libidonik olaraq təmin olunmuş, bir-biri ilə birgə əmək və qarşılıqlı maraq bağları ilə birləşən fərd cütlərindən ibarət təsəvvür etmək olar. Mədəniyyətin seksuallıqdan enerji almağa ehtiyacı olmazdı. Lakin belə həsəd aparılacaq vəziyyət yoxdur və heç vaxt da olmayıb. Həyat bizə öyrədir ki, mədəniyyət artıq mövcud olan birliklərlə kifayətlənmir; o, cəmiyyətin üzvlərini libidinoz şəkildə bir-birinə bağlamaq istəyir, bu məqsədlə hər vasitədən istifadə edir və cəmiyyətin üzvləri arasında güclü identifikasiyaların yaranmasını təşviq edir. Mədəniyyət ictimai birlikləri dostluq münasibətləri vasitəsilə möhkəmləndirmək üçün məqsədyönlü libidonun bütün qüvvələrini səfərbər edir. Bu niyyəti həyata keçirmək üçün o, cinsi həyatı qaçılmaz olaraq məhdudlaşdırır. Biz burada yalnız mədəniyyəti seksuallıqla düşmənçiliyə məcbur edən zəruriliyi dərk etmirik. Məsələ, hələ bizim tərəfimizdən aşkar edilməmiş hər hansı bir maneə ilə bağlı olmalıdır.

Bizi mədəni cəmiyyətin ideal tələblərindən biri izə sala bilər. O deyir: «yaxınını özün kimi sev». Bu tələb ümumdünya şöhrətinə malikdir; o, şübhəsiz ki, bu tələbi özünün qürurlu iddiası kimi irəli sürən xristianlıqdan daha qədimdir. Lakin o, hələ də əsl qədim deyil: tarixi dövrlərdə belə adamlara tamamilə yad idi. Gəlin ona sadəlövhlüklə, sanki onun haqqında ilk dəfə eşidirmiş kimi yaxınlaşaq. Onda təəccüb hissini cilovlaya bilmərik. Nəyə görə, əslində, biz ona tabe olmalıyıq? O, bizə necə kömək edəcək? Əsas məsələ isə budur: onu necə həyata keçirmək olar? Biz buna qadirikmi? Sevgim mənim üçün mütləq dəyərli bir şeydir, mən ona məsuliyyətsiz yanaşa bilmərəm. O, mənim üzərimə iltizam qoyur; mən onları yerinə yetirmək üçün qurban verməliyəm. Əgər mən başqa birini sevirəmsə, o, mənim sevgimə hər hansı bir şəkildə layiq olmalıdır. (Mən burada onun mənə gətirə biləcəyi faydadan və seksual obyekt kimi mümkün dəyərindən kənara çıxıram; qonşunu sev əmrinə bu iki münasibət növü daxil deyil.) O, sevgiyə layiqdir, əgər vacib bir məsələdə mənə o qədər bənzəyirsə ki, mən onda özümü sevə bilirəm; o, buna layiqdir, əgər məndən daha kamildirsə və mən onda öz şəxsiyyətimin idealını sevə bilirəm. Əgər o, dostumun oğludursa, mən onu sevməliyəm; əgər dostuma bədbəxtlik gəlsə, onun ağrısı mənim də ağrım olacaq – mən bu ağrını onunla bölüşməliyəm. Lakin o mənə yad olduqda, öz qədri ilə məni cəlb etmədikdə və hisslərim üçün heç bir əhəmiyyət kəsb etmədikdə, onu sevmək mənə çətin olur. Bu, həm də ədalətsiz olardı. Çünki yaxınlarım mənim sevgimi üstün tutma kimi qiymətləndirirlər. Bir yadın onlarla bərabər tutulması onlara qarşı ədalətsizlik olardı. Əgər mən onu sadəcə yer üzünü məskunlaşdırdığı üçün – bir həşərat, yağış qurdu və ya halqalı ilan kimi – ümumdünya sevgisi ilə sevməliyəmsə, qorxuram ki, ona düşən sevgi çox az olacaq. Hər halda, sağlam mühakimədən sonra özüm üçün saxlamağa haqqım olandan daha az. Əgər onun icrasını ağıllı saymaq mümkün olmayacaqsa, bəs niyə təntənə ilə belə bir vəsiyyətlə çıxış edilsin?

Lakin burada çətinliklər daha çoxdur. Bu yad adam ümumiyyətlə sevgimə layiq deyil. Şərəfən desək, o, daha çox mənim düşmənçiliyimə, hətta nifrətimə layiqdir. Onun mənə qarşı heç bir sevgisi yoxdur, heç bir hörmət göstərmir. Əgər bu ona fayda verirsə, o, əldə etdiyi fayda ilə mənə vurduğu zərəri müqayisə etmədən, tərəddüd etmədən mənə zərər vurmaqdan çəkinməz. Ona fayda da vacib deyil; əgər bu zaman onun hər hansı bir arzusu təmin olunursa, ona heç nə mane olmur: o, mənimlə istehza etməyə, məni təhqir etməyə, böhtan atmağa, öz hakimiyyəti ilə əylənməyə hazırdır və o, özünü daha əmin hiss etdikcə, mən daha aciz olduqca, ondan buna bənzər bir şey gözləmək daha doğru olar. Əgər o başqa cür davranırsa, əgər tamamilə yad olduğu halda mənə rəhm edir və ya diqqət göstərirsə, ona eyni münasibətlə cavab vermək üçün heç bir qaydaya ehtiyacım olmaz. Əgər bu möhtəşəm vəsiyyət belə bir məzmunda olsaydı: «qonşunu o səni sevdiyi kimi sev», mən buna qarşı bir söz deməzdim. Bir də var ki, daha da inanılmaz və məndə daha kəskin etiraz doğuran bir vəsiyyət. O deyir: «Düşmənini sev». Dərindən düşünəndə başa düşürəm ki, ikinci vəsiyyəti daha güclü kimi rədd etməklə haqsız idim – əslində, bu, eyni şeydir [17].

Mən ən sülhsevər inanclara malik bir adamam. Arzularım: sadə bir kulba, başımın üstündə saman dam, amma keyfiyyətli çarpayı, yaxşı yemək, təzə süd və yağ, pəncərəm altında çiçəklər, qapımın qarşısında bir neçə gözəl ağac. Əgər rəhmli Tanrı məni tamamilə xoşbəxt etmək istəsə, o mənə sevinc bəxş edər, belə ki, həmin ağaclarda altı və ya yeddi düşmənim asılı olar. Onların ölümündən əvvəl mən ömrüm boyu mənə vurduqları bütün zərəri kövrək bir halda bağışlayacağam – bəli, düşmənləri bağışlamaq lazımdır, lakin onlar asılmamışdan əvvəl yox.

(Heyne. «Düşüncələr və ideyalar»).

Ləyaqət dolu səs xəbərdarlıq edir: qonşunu özün kimi sevməlisən, məhz ona görə ki, o, sənin sevginə layiq deyil və hətta sənin düşmənindir. Amma onda mənə aydın olur ki, bütün bunlar credo, quia absurduma bənzəyir.

Tamamilə mümkündür ki, yaxın adam ondan məni özünü sevdiyi kimi sevməsini tələb etdikdə, eyni əsaslarla mən kimi cavab verər və imtina edər. Ümid edirəm ki, o da eyni obyektiv haqqa malik olmasa da, eyni fikri müdafiə edəcək. İnsanların davranışında, onların davranışının şərtliliyini nəzərə almadan, etika tərəfindən «xeyir» və «şər» kimi təsnifləşdirilən fərqlər mövcuddur. Bu şübhəsiz fərqlər davam etdiyi müddətcə, yüksək etik tələblərə riayət etmək birbaşa şəri təşviq edir və deməli, mədəniyyətə zərər vurur. Fransız parlamentində ölüm cəzasından nitq gedərkən, baş vermiş hadisəni necə xatırlamamaq olar. Bir natiq onun ləğvini o qədər ehtirasla tələb edirdi ki, zaldan kiminsə səsi “Que messieurs les assasins, commencent!” deyə qışqırana qədər şiddətli alqışlar qazandı. Bütün bunların arxasında həqiqət dayanır ki, onu çox asanlıqla inkar edirlər: adam yumşaq və sevgi dolu varlıq deyil, ən yaxşı halda yalnız hücumdan müdafiə olunmağa qadirdir. Onun instinktlərinə aqressivliyin də böyük payının aid olduğunu nəzərə almaq lazımdır. Buna görə də yaxın adam onun üçün yalnız mümkün köməkçi və ya seksual obyekt deyil; həmişə yaxınına qarşı aqressivliyi təmin etmək vasitəsi kimi istifadə etmək, onun əmək qüvvəsindən mükafatsız yararlanmaq, razılıq almadan seksual obyekt kimi istifadə etmək, əmlakından məhrum etmək, alçaltmaq, ağrı vermək, əzab vermək və öldürmək cazibəsi var. Homo homini lupus.

Bütün həyat və tarix təcrübəsinə malik olmaqla, kimdə bu hökmə qarşı çıxmaq cəsarəti var? Bu aqressivliyə ən kiçik təxribat kifayətdir; o, başqa bir məqsədə nail olmaq üçün də araya girir, halbuki bu məqsədə daha yumşaq vasitələrlə də çatmaq mümkün idi. Əlverişli şəraitdə, adətən onu ləngidən psixi qüvvələr aradan qaldırıldıqda, aqressivlik spontan şəkildə üzə çıxır: insanda öz cinsinə mənsub olanlara rəhm etməyən vəhşi heyvanı gizlədən pərdə düşür. Bu baxışı təsdiqləyən faktlarla razılaşmalıdır o kəs ki, böyük xalqların köçünün dəhşətlərini, hunların hücumlarını və Çingizxanla Tamerlanın monqolları adlanan ordularını, müqəddəs səlib yürüşçülərinin İyerusalimi fəth etməsini və ya ən azından son dünya müharibəsinin qorxunc hadisələrini xatırlayır.

Bu aqressivliyin mövcudluğu özümüzdə aşkar edə bildiyimiz və başqalarında da tam haqla təxmin etdiyimiz bir haldır — məhz bu, qonşumuzla münasibətlərimizə mane olur və mədəniyyəti xərclərə getməyə məcbur edir. Bu ilkin düşmənçilik səbəbindən mədəni icmaya daim parçalanma təhlükəsi yaranır. Əmək icmasının maraqları onu qoruya bilməzdi, çünki instinktiv ehtiraslar ağıllı maraqlardan daha güclüdür. Mədəniyyət insanın aqressiv meyillərinə hədd qoymaq, onları müvafiq psixi reaksiyalar vasitəsilə cilovlamaq üçün bütün gücünü sərf etməlidir. Bunun üçün identifikasiya üsulları və sevgi münasibətlərinin məqsədinə görə tormozlanması işə cəlb edilir, buradan seksual həyata məhdudiyyətlər və qonşunu özün kimi sevmək ideal vəsiyyəti irəli gəlir (bu, yalnız insan təbiəti ilə maksimum dərəcədə ziddiyyət təşkil etdiyi üçün əsaslandırılır). Mədəniyyətin bütün səyləri ilə nisbətən az şeyə nail olunub. O, cinayətkarlara qarşı zorakılıq tətbiq etmək hüququnu özündə saxlamaqla vəhşiliyin ən kobud təzahürlərinin qarşısını almağa ümid edir. Lakin qanun aqressivliyin daha tədbirli və incə təzahürlərinə şamil edilmir. Hər birimiz yaxınlarımızla bağlı uşaq illüziyalarından imtina etmək məcburiyyətində qaldıq; hər kəs digərlərinin pis iradəsindən doğan çətinlikləri və ağrıları bilir. Mədəniyyəti insan fəaliyyətindən mübahisə və mübarizəni istisna etmək istədiyi üçün qınamaq ədalətsizlik olardı. Əlbəttə, onlarsız keçinmək olmaz, lakin rəqabət mütləq düşmənçilik demək deyil; bu, yalnız sui-istifadə hallarında düşmənçiliyə çevrilir.

Kommunistlər inanırlar ki, onlar şərdən azad olma yolunu tapmışlar. Adam qətiyyətlə xeyirxahdır və yaxınına xeyir arzulayır, lakin onun təbiətini şəxsi mülkiyyət pozub. Malların şəxsi mülkiyyəti birinə hakimiyyət verir. Bu, onu yaxınına qarşı qəddarlığa yoldan çıxarır. Mülkdən məhrum edilmiş, öz növbəsində, düşmənçiliklə doludur. O, zülmkara qarşı üsyan etməlidir. Xüsusi mülkiyyətin ləğvi ilə bütün dünyəvi nemətlər ümumi olacaq. Bütün insanlar onlardan həzz alacaq. Buna görə də insanlar arasında şər və düşmənçilik aradan qalxacaq. Bütün ehtiyacların təminolunması ilə başqasında düşmən görmək üçün səbəb qalmayacaq. Hamı zəruri işi görməyə həvəslə girişəcək. Mənim vəzifələrimə kommunist sisteminin iqtisadi tənqidi daxil deyil, mən burada özəl mülkiyyətin ləğvinin bu məqsədə çatmağa xidmət edib-etməyəcəyi və bundan hansı fayda əldə olunacağı məsələsini araşdırmağa qadir deyiləm. Lakin mən onun psixoloji önşərtlərinin ifrat illüziya olduğunu etiraf etməyə bilmərəm. Xüsusi mülkiyyətin ləğvi ilə insan aqressivliyi öz alətlərindən birini itirir ki, bu alət şübhəsiz güclüdür, lakin ən güclüsü deyil. Hakimiyyət və təsir fərqlərində heç nə dəyişmir; bu fərqlər aqressivliyin öz məqsədləri naminə istifadəsini nəzərdə tutur. Aqressivliyin mahiyyəti də dəyişmir. O, mülkiyyət tərəfindən yaradılmamışdı. O, demək olar ki, bölünməz hökmranlıq edirdi. Bu, hələ miskin olan mülkiyyətin mövcud olduğu ən qədim zamanlarda idi. O, mülkiyyət öz ilkin anal formalarını itirən kimi, artıq uşaqlıq dövründə özünü bəyan edir. Mülkiyyət insanlar arasındakı bütün nəvaziş və sevgi münasibətlərinin çöküntüsüdür, bəlkə də ananın oğlan uşağına olan sevgisi istisna olmaqla. Şəxsi maddi nemətlərə olan hüquqların ləğv edilməsi ilə belə, cinsi münasibətlər sahəsində imtiyazlar qalır ki, bu da digər baxımdan bərabərləşdirilmiş insanlar arasında şiddətli narazılıq və kəskin düşmənçilik mənbəyi ola bilər. Hətta bunu da aradan qaldırmaq, yəni seksual həyatı tamamilə azad etmək, mədəniyyətin beşiyi olan ailəni məhv etmək yolu ilə həyata keçirilərsə, o zaman, əlbəttə, mədəniyyətin inkişafının yeni yollarını proqnozlaşdırmaq mümkün olmaz; lakin bir şeyi dəqiq gözləmək olar – insan təbiətinin kökündən qazıla bilməyən bu xüsusiyyəti olan aqressivlik, həmin yollardan da onu izləyəcəkdir.

İnsanlara bu aqressiv meyildən imtina etmək açıq-aydın asan deyil, onlar bunu o qədər də yaxşı qarşılamırlar. Kiçik mədəni dairənin faydası əhəmiyyətlidir — bu, həmin meyli xaricə yönəldərək aqressivliyi dairədən kənarda olanlara qarşı istiqamətləndirir. Həmişə sevgi bağları ilə çox böyük bir çoxluğu birləşdirmək olar; tələb olunan tək şey belə bir şəxsin mövcudluğudur: gənclikdə ehtiyac və yoxsulluq, varlıların laqeydliyi və təkəbbürü ilə üzləşmiş şəxsin mülkiyyət bərabərliyi və ondan irəli gələn hər şey uğrunda mübarizə aparanlara qarşı anlayış və xoşməramlılıqdan məhrum olduğunu güman etmək olmaz. Lakin bu mübarizəni bütün adamların bərabərliyi əsasında ədalət tələbi ilə əsaslandırdıqda, etirazlar öz-özünə yaranır. Təbiət insanlara bədən və ruh qabiliyyətlərini son dərəcə qeyri-bərabər paylayıb. Bununla elə bir bərabərsizlik yaradıb ki, ona qarşı heç bir tədbir yoxdur. Kommunist sisteminin iqtisadi tənqidi mövzuya daxil olmadığından, mən burada özəl mülkiyyətin ləğvinin bu məqsədə çatmağa xidmət edib-etməyəcəyi və bundan hansı fayda əldə olunacağı məsələsini araşdıra bilmirəm [18].

Lakin mən onun psixoloji önşərtlərinin cilovsuz bir illüziya olduğunu etiraf etməliyəm. Xüsusi mülkiyyətin ləğvi ilə insan aqressivliyi öz alətlərindən birini itirir ki, bu alət şübhəsiz güclüdür, lakin ən güclüsü deyil. Hakimiyyət və təsir fərqlərində heç nə dəyişmir; bu fərqlər aqressivliyin öz məqsədləri üçün istifadə edilməsini nəzərdə tutur. Aqressivliyin mahiyyəti də dəyişmir. O, mülkiyyət tərəfindən yaradılmamışdı. O, demək olar ki, tam hökmranlıq edirdi. Bu, hələ miskin olan mülkiyyətin mövcud olduğu ən qədim zamanlarda idi. O, özünü artıq uşaqlıq dövründə bəyan edir, elə ki, mülkiyyət ilkin anal formalarını itirir. Mülkiyyət insanlar arasındakı bütün nəvaziş və sevgi münasibətlərinin çöküntüsüdür, bəlkə də ananın oğlan uşağına olan sevgisi istisna olmaqla. Şəxsi mülki hüquqların ləğv edilməsi ilə belə, cinsi münasibətlər sahəsində imtiyazlar qalır ki, bu da digər cəhətlərdən bərabərləşdirilmiş insanlar arasında ən güclü narazılıq və ən kəskin düşmənçilik mənbəyi ola bilər. Hətta bunu da aradan qaldırmaq, yəni seksual həyatı tam azad etmək, mədəniyyətin beşiyi olan ailəni məhv etmək yolu ilə həyata keçirilərsə, onda, əlbəttə, mədəniyyətin inkişafının yeni yollarını proqnozlaşdırmaq mümkün olmaz; lakin bir şeyi dəqiq gözləmək olar — insan təbiətinin kökündən qazıla bilməyən bu xüsusiyyəti olan aqressivlik həmin yollardan da onu izləyəcəkdir.

İnsanlara bu aqressiv meyldən imtina etmək açıq-aydın asan deyil, onlar bunu o qədər də yaxşı qarşılamırlar. Kiçik mədəni dairənin faydası əhəmiyyətlidir — o, bu meyli xaricə yönəldir və aqressivliyi dairədən kənarda olanlara qarşı istiqamətləndirir. Həmişə sevgi bağları ilə nəhəng bir kütləni birləşdirmək olar; tələb olunan tək şey aqressiya obyekti ola biləcək birinin mövcudluğudur. Bir dəfə diqqətimi qonşu yaşayan və ümumiyyətlə bir-birinə yaxın icmalar, məsələn, ispanlarla portuqalılar, şimali və cənubi almanlar, ingilislərlə şotlandlar arasında müşahidə olunan düşmənçilik və qarşılıqlı istehza fenomeni cəlb etdi. Mən bu fenomenə «kiçik fərqlərin narsizmi» adını verdim, bu da, əslində, həddindən artıq çox şeyi aydınlaşdırmır. Bu, icma üzvləri arasında həmrəyliyi təşviq edən, aqressivliyin rahat və nisbətən zərərsiz şəkildə ödənilməsidir. Hər yerə səpələnmiş yəhudi xalqı bununla məskunlaşdığı xalqların mədəniyyətinə təqdirəlayiq xidmət göstərmişdir; təəssüf ki, orta əsrlərdəki yəhudi qırğınlarının hamısı bu dövrləri xristianlar üçün daha sülhsevər və təhlükəsiz etməyə bəs etmədi. Apostol Pavel öz xristian icmasının əsasına ümumbəşəri sevgini qoyduqdan sonra, xristianların qalanlara qarşı həddindən artıq dözümsüzlüyü qaçılmaz nəticə idi. Sevgini ictimai quruluşlarının təməli etməyən romalılara, din onlar üçün dövlət işi idi və dövlət dinlə hopmuşdu, dini dözümsüzlük yad idi. Almanların dünya hökmranlığı xəyalının antisemitizmlə tamamlanmasında anlaşılmaz heç nə yoxdur və Rusiyada yeni kommunist mədəniyyəti qurmaq cəhdi burjuaziyanın təqibində psixoloji dəstək tapması tamamilə aydındır. Təşvişlə özümə sual verirəm: Sovetlər bütün burjuaziyanı məhv etdikdən sonra nə edəcək?

Mədəniyyət yalnız seksuallığın deyil, həm də insanın aqressiv meyllərinin qurban verilməsini tələb etdiyi üçün insanların özlərini onun sayəsində xoşbəxt hiss etmələrinin niyə çətin olduğunu daha yaxşı başa düşürük. İbtidai insana, həqiqətən, öz instinktlərinə heç bir məhdudiyyət qoymaması daha yaxşı idi. Onun bu cür xoşbəxtlikdən uzun müddət zövq ala biləcəyinə olan inamı olduqca zəif idi. Mədəni insan özünün mümkün xoşbəxtliyinin bir hissəsini qismi təhlükəsizlik müqabilində dəyişib. Lakin unutmamalıyıq ki, ibtidai ailədə yalnız onun başçısı instinktlərin təminolunmasında belə azadlıqdan istifadə edirdi, digərləri isə qul edilmiş halda yaşayırdılar. Beləliklə, mədəniyyətin faydalarından zövq alan azlıqla bu faydalardan məhrum edilmiş çoxluq arasındakı kontrast mədəni var olmanın başlanğıcında maksimum idi. İbtidai həyat tərzi sürən qəbilələrin diqqətli tədqiqi sübut edir ki, onların instinktiv meyllərinin azadlığına heç də həsəd aparmaq olmaz: bu azadlıq başqa xarakterli məhdudiyyətlərə tabedir, lakin, yəqin ki, müasir mədəni insana nisbətən daha sərt şərtlərlə.

Biz mövcud mədəniyyəti haqlı olaraq ittiham edirik ki, o, xoşbəxtlik tələblərimizə uyğun gəlmir, saysız əzablar gətirir, hansılardan ki, yəqin ki, qaçmaq olardı, biz onun qüsurlarını amansız tənqidə məruz qoyarkən, buna tam haqqımız var və özümüzü mədəniyyətin düşmənləri kimi göstərmirik. Biz mədəniyyətimizdə elə dəyişiklikləri gözləməliyik ki, onlar tələbatlarımızın daha yaxşı təmin olunmasına kömək etsin və bu tənqidi lazımsız hala gətirsin. Lakin biz mədəniyyətin mahiyyətinə məxsus olan, heç bir islahat cəhdinə tabe olmayan çətinliklərin varlığı fikri ilə barışmalıyıq. Artıq hazır olduğumuz instinktlərin məhdudlaşdırılmasından əlavə, bizi «kütlələrin psixoloji yoxsulluğu» adlandırıla biləcək başqa bir vəziyyət də təhdid edir. Bu təhlükə ilk növbədə ictimai əlaqələrin əsasən iştirakçıların qarşılıqlı identifikasiyası vasitəsilə qurulduğu, liderlərin fərdiliyinin isə kütlənin formalaşması zamanı onlara aid olmalı olan əhəmiyyəti qazanmadığı hallarda daha çox təhlükə yaradır [19]. Amerikanın çağdaş mədəni vəziyyəti bu mədəniyyət qüsurunun öyrənilməsi üçün yaxşı imkan yaradır. Lakin mən vəsvəsəyə uymayacağam və amerikan mədəniyyətinin tənqidinə girişməyəcəm; istəmirəm ki, özümün amerikan metodlarına əl atdığım təəssüratı yaransın.

[17] Böyük şair qadağan olunmuş psixoloji həqiqətləri, heç olmasa zarafatla, dilə gətirməyə özünə icazə verə bilər. Belə, G. Heyne etiraf edir:

[18] Gəncliyində ehtiyac və yoxsulluq çəkən, varlıların laqeydliyi və təkəbbürü ilə üzləşən şəxsin mülki bərabərlik uğrunda mübarizə aparanlara və bununla bağlı olan hər şeyə qarşı anlayışdan və yaxşı niyyətdən məhrum olduğunu güman etmək olmaz. Lakin bu mübarizəni bütün adamların bərabərliyi əsasında ədalət tələbi ilə əsaslandırdıqda, etirazlar öz-özünə yaranır. Təbiət insanlara bədən və ruh qabiliyyətlərini son dərəcə qeyri-bərabər paylayıb. Bununla elə bir bərabərsizlik yaradıb ki, ona qarşı heç bir tədbir yoxdur.

[19] Freyd Z. Kütləvi psixologiya və «Mən»in analizi (1921).