II. Din və onun təsəlliləri

Bir illüziyanın istiqbalı» adlı əsərimdə məsələ daha çox dini hissən dərin köklərindən deyil, sadə insanların dinindən – bir tərəfdən bu dünyanın sirlərini heyranedici dolğunluqla izah edən, digər tərəfdən isə insana qayğıkeş Təqdirin onun həyatını qoruduğuna və bu dünyadakı məhrumiyyətlərin əvəzini verəcəyinə inandıran doqmalar və vədlər sistemindən bəhs edirdi. Adi insan Təqdiri yalnız son dərəcə ucalmış ata surətində təsəvvür edir. Yalnız ona insan övladlarının ehtiyacları məlumdur, onlar isə yalvarışlar və tövbə əlamətləri ilə onu razı sala bilərlər. Bütün bunlar o qədər uşaqcasına, həqiqətdən o dərəcədə uzaqdır. Humanist inancların tərəfdarı üçün bu fikir ağrı verir. Ölümlülərin əksəriyyəti heç vaxt belə bir həyat anlayışından yüksəlməyəcək. Lakin dinin müdafiəsi cəhdləri bizim çoxlu müasirlərimiz tərəfindən daha da utanc vericidir, onlar görməlidirlər ki, belə bir dinə bağlı qalmaq olmaz. Onlar onu bənd-bənd, miskin aryerqard döyüşlərində müdafiə edirlər. Hətta inananların sıralarına qoşulub, Allahı şəxsiyyətsiz, xəyalî abstrakt prinsip ilə əvəz edərək dinin Allahını xilas etməyə çalışan filosoflara «Rəbbin Allahının adını boş yerə çəkmə!» xəbərdarlığını xatırlatmaq istəyi yarana bilər. Onlara keçmişin digər böyük mütəfəkkirlərinə istinad etmək lazım deyil – məlumdur ki, onlar niyə buna məcbur olublar.

Gəlin adi adamımıza və bu adı daşımağa layiq olan yeganə dininə qayıdaq. Burada böyük şair və mütəfəkkirlərimizdən birinin dinin incəsənət və elmə münasibəti barədə söylədiyi məşhur ifadəni yada salmaq olar:

Elmə və incəsənətə yiyələnən...

O, dinə də sahibdir.

Kim hər ikisindən məhrumdur,

Ona din qalır [5].

(ədəbi irsdən şeirlər)

Bu kəlam dini iki böyük nailiyyətlə qarşı-qarşıya qoyur. Digər tərəfdən, onların həyat dəyəri müqayisəlidir. Həmçinin bir-birini əvəz edə biləcəyini fərz edir. Əgər dinindən hətta siravi insanı uzaqlaşdırmaq istəyiriksə, şairin nüfuzu açıq-aşkar bizim tərəfdə deyil. Ona görə də belə bir yol seçək. Bu, onun fikrinin yüksəkliklərinə bizi yaxınlaşdıra biləcək. Bizə verilən həyat çox ağırdır; o, bizə həddindən artıq çox ağrı, məyusluq və həlli olmayan problemlər gətirir. Ona dözə bilmək üçün bizə yüngülləşdirici vasitələr lazımdır (Teodor Fontanenin dediyi kimi, bizə köməkçi dayanaqlarsız keçinmək olmaz). Belə vasitələr, görünür, üç qrupa bölünür: bizi öz bədbəxtliklərimizi çətinliklə hiss etməyə imkan verən güclü diqqət yayındırması; onları bir neçə dərəcə azaldan məmnuniyyət əvəzediciləri; və bədbəxtlikləri hiss olunmaz edən narkotiklər. Hər hansı bir bənzər şey həmişə lazımdır [6].

Volter, «Kandid»in axirində öz bağını becərmək məsləhətini verərkən, diqqəti yayındıran şeylərə işarə edirdi. Elmi fəaliyyət də belə bir yayındırmadır. Məsələn, incəsənət tərəfindən təklif olunan həzz əvəzediciləri bütün illüziyalılığına baxmayaraq psixi cəhətdən təsirli olur — fantaziyanın ruhi həyatda oynadığı rol sayəsində. Narkotik vasitələr bədənimizə təsir edir, onun kimyəvi tərkibini dəyişir. Dinin bu sıradakı yerini müəyyən etmək o qədər də asan deyil, bunun üçün uzaqdan başlamaq lazımdır.

İnsan həyatının mənası haqqında sual saysız-hesabsız dəfələrlə qoyulmuşdur; ona qənaətbəxş cavab indiyədək tapılmayıb, bəlkə də, ümumiyyətlə, tapılmayacaq. Soruşanların bəzisi əlavə edirdi: əgər həyatın heç bir mənası yoxdursa, onda onun onlar üçün bütün dəyəri itir. Lakin bu cür təhdid heç nəyi dəyişmir. Daha çox belə görünür ki, biz bu sualı rədd etmək haqqına malikik. Onun əsasını insanın özünü yüksək tutması təşkil edir; biz artıq bunun çoxşəkilli təzahürləri ilə tanışıq. Axı heyvanların həyatının mənasından danışmırlar, ancaq onların adama xidmət etmək təyinatı ilə bağlı olaraq. Lakin bu da inandırıcı deyil, çünki o, bir çox heyvanlarla bağlı təsvir, təsnifat və araşdırmadan başqa nə edəcəyini bilmir. Sayı-hesabsız heyvan növləri, fəqət, hətta belə bir tətbiqdən də kənarda qaldılar, çünki onlar insanın əlinə düşməzdən çox əvvəl yaşamış və nəsli kəsilmişdi. Yalnız din həyatın mənası haqqında suala cavab verməyi öz üzərinə götürür. Həyatın mənası ideyasının dini sistemlərlə birgə yarandığını desək, çox yanılmarıq. Onlarla birgə dağıldığını da deyə bilərik.

Buna görə də daha təvazökar bir suala müraciət edək: insanların davranışlarına əsasən, onlar həyatın məqsədini və mənasını nədə görürlər, həyatdan nə tələb edirlər, onda nəyə nail olmaq istəyirlər? Bu suala cavab verərkən səhv etmək çətindir: onlar xoşbəxtliyə can atırlar, xoşbəxt olmaq və belə qalmaq istəyirlər. Bu cəhdin iki tərəfi var: müsbət və mənfi məqsədlər; bir tərəfdən ağrı və narazılığın olmaması, digər tərəfdən isə güclü həzz hissinin yaşanması. Dar mənada «xoşbəxtlik» altında yalnız sonuncu nəzərdə tutulur. Bu məqsəd ikiləşməsinə uyğun olaraq, insanların fəaliyyəti iki istiqamətdə gedir; bu da ondan asılıdır ki, fəaliyyət həmin məqsədlərdən hansının üstünlüklə və ya hətta müstəsna surətdə həyata keçirilməsinə yönəlir.

Biz görürük ki, ömrün məqsədi sadəcə olaraq həzz prinsipi ilə müəyyən edilir. Bu prinsip ruh aparatının işinə başlanğıcdan rəhbərlik edir; onun məqsədyönlülüyü şübhəsizdir və buna baxmayaraq, həzz prinsipi proqramı həm makrokosmos, həm də mikrokosmosla ziddiyyətə girir. O, ümumiyyətlə həyata keçirilməzdir; Kainatın quruluşunun özü buna qarşı durur: demək olar ki, insanı «bəxtiyar etmək» niyyəti «yaradılış»ın planlarına daxil deyil. Sözün ciddi mənasında bəxtiyarlıq adlanan şey, daha çox yüksək gərginlik səviyyəsinə çatmış ehtiyacın qəfil təmin olunması və ya boşalması nəticəsində yaranır. Öz təbiətinə görə bu, ancaq epizodik hadisə kimi mümkündür. Həzz prinsipinə görə arzu olunan situasiyanın hər hansı davamlılığı bizdə yalnız laqeyd məmnunluq hissi yaradır. Biz elə qurulmuşuq ki, yalnız kontrastın olması şəraitində və çox az dərəcədə öz vəziyyətimizdən həzz ala bilirik [7].

Beləliklə, bəxtiyarlıq imkanlarımız artıq konstitusiyamızla məhdudlaşır. Bədbəxtliyin sınağı ilə bağlı çətinliklər xeyli azdır. Üç tərəfdən bizə əzablar təhdid edir: öz bədənimizin tərəfindən, ki, o, tənəzzül və parçalanmaya məhkumdur, onun xəbərdarlıq siqnalları isə ağrı və qorxudur — bunlarsız da keçinmək olmaz; xarici dünyadan, çünki o, özünün çox böyük, amansız və dağıdıcı qüvvələrini qəzəblə üzərimizə yönəldə bilər; və nəhayət, başqa adamlarla münasibətlərimiz səmtindən. Son mənbədən qaynaqlanan əzablar, ehtimal ki, biz tərəfindən digər bütün əzablardan daha ağrılı qəbul edilir; onları hansısa artıqlıq kimi qiymətləndirməyə meyilliyik, halbuki onlar başqa mənşəli əzablardan heç də az qaçılmaz və dəf edilə bilməz deyillər.

Ona görə də təəccüblü deyil ki, insanlar bu potensial əzabların təsiri altında bəxtiyarlıq iddialarını bir qədər azaldırlar. Xarici dünyanın təsiri altında həzz prinsipinin daha təvazökar reallıq prinsipinə çevrilməsinə bənzər şəkildə, biz artıq özümüzü o zaman bəxtiyar sayırıq ki, bədbəxtlikdən qaça bilmiş, əzab-əziyyətlərə qalib gəlmişik. Əzabdan qaçmaq vəzifəsi məmnunluq axtarışını arxa plana keçirir. Mülahizə bizi bu məsələnin həllinə aparan müxtəlif yolların olduğunu anlamağa gətirir. Bütün bu yollar həyat arifliyi məktəbləri tərəfindən tövsiyə edilmişdir. Həm də adamlar tərəfindən sınanmışdır. Bütün ehtiyacların heç bir məhdudiyyət olmadan təmin edilməsi ən cazibədar həyat tərzi kimi təqdim olunur, lakin belə bir proqram həzzi ehtiyatkarlıqdan üstün tutur ki, bu da çox tez cəzaya gətirib çıxarır. Əsas məqsədi narazılıqdan yayınmaq olan digər metodlar, narazılığın hansı mənbəyinə əsas diqqət yetirildiyindən asılı olaraq fərqlənir. Mövcud metodlar həddindən artıq və mülayimdir. Onlar ya biristiqamətlidir, ya da eyni anda bir neçə istiqamətdə təsir göstərir. İxtiyari tənhalıq, digərlərindən uzaqlaşmaq, münasibət əzabından müdafiənin ən adi növüdür. Aydındır ki, bu yolla hansı növ bəxtiyarlığa nail olmaq olar – sükunət bəxtiyarlığına. Əgər xarici dünyanın təhdidlərindən müdafiə məsələsi yalnız şəxsin öz qarşısında qoyulursa, dünyadan hər hansı bir şəkildə uzaqlaşmaqdan başqa çıxış yolu yoxdur. Əlbəttə, başqa və daha yaxşı bir yol var: insan cəmiyyətinin üzvü kimi elm və texnikanın köməyi ilə təbiətə qarşı hücuma keçmək və onu insan iradəsinə tabe etmək. Onda insan hər kəslə və hamının xoşbəxtliyi naminə fəaliyyət göstərir. Lakin əzabların qarşısını almağın ən maraqlı metodları öz orqanizminə təsir üsullarıdır. Nəticədə, hər hansı bir əzab yalnız bizim hissimizdir; o, yalnız orqanizmimizin müəyyən quruluşu səbəbindən onu yaşayarkən mövcuddur.

Ən kobud, lakin eyni zamanda ən təsirli metod kimyəvi təsir, yəni intoksikasiyadır. Düşünmürəm ki, kiməsə onun mexanizmini açmaq nəsib olub. Lakin biz elə bir faktla üzləşirik: orqanizm üçün yad maddələr mövcuddur. Onların qanda və toxumalarda olması bizdə birbaşa həzz hissi yaradır. Üstəlik, o, bizim həssaslığımızı elə dəyişir ki, biz xoşagəlməz hiss etmə qabiliyyətini itiririk. Bu iki təsir yalnız eyni vaxtda baş vermir, həm də daxili əlaqəli görünür. Öz kimyəvi tərkibimizdə də, fəqət, eyni obrazda təsir göstərən maddələr mövcud olmalıdır. Biz ən azı bir patoloji vəziyyəti – maniya halını tanıyırıq ki, bu halda davranış narkotiklərin real istifadəsi olmadan onların təsirini xatırladır. Bundan əlavə, bizim normal ruhi həyatımız rəqs etməkdir. Bu, həzzin boşalmasının yüngül və ağırlaşmış formaları arasındadır. Bununla paralel olaraq xoşagəlməzə qarşı həssaslıq azalır və ya artır. Əfsus ki, psixi proseslərin bu zəhərli səmti hələ də elmi tədqiqatdan kənarda qalıb. Narkotiklərin xoşbəxtlik uğrunda mübarizədə və bəlalardan qurtulmadakı təsiri elə bir xeyir kimi qiymətləndirilir ki, həm fərdlər, həm də bütöv xalqlar onlara öz libido iqtisadiyyatında fəxri yer ayırırlar. Narkotiklərə təkcə birbaşa həzz üçün deyil, həm də xarici aləmdən yüksək dərəcədə asılı olmamaq üçün minnətdardırlar. Bu «qayğılardan azad edici» vasitəsilə istənilən vaxt reallığın ağırlığından yayına və öz dünyasında sığınacaq tapa bilər. Məlumdur ki, narkotiklərin təhlükəsi və zərərliliyi məhz bu xüsusiyyətlə əlaqədardır. Bəzən onlar təqsirkardırlar. Böyük miqdarda enerji boş yerə sərf olunur. Bu enerji insan taleyini yaxşılaşdırmaq üçün istifadə oluna bilərdi.

Ruhani aparatımızın mürəkkəb quruluşu, fəqət, bütöv bir cərgə digər təsirlərə imkan verir. İstəklərin təmin edilməsi bizə yalnız xoşbəxtlik bəxş etmir. O, həmçinin xarici dünya tələbatlarımızı ödəməkdən imtina edib bizi məhrumiyyətlərə düçar etdikdə, ən ağır əzabların ilkin səbəbi olur. Buna görə də bu meyillərə təsir etməklə, iztirabların bir hissəsindən azad olmağa ümid etmək olar. Bu cür əzablardan müdafiə artıq duyğu aparatına deyil, onun məqsədi daxili tələbat mənbələrini tabe etməkdir. Belə müdafiənin həddi instinktlərin məhv edilməsidir – şərq arifliyinin öyrətdiyi kimi və yoqanın praktikada həyata keçirdiyi kimi. Əgər bu mümkün olursa, bununla da hər hansı digər fəaliyyətdən imtina edilir. Həyat qurban verilir. Biz yenə də yalnız sükunət xoşbəxtliyinə başqa yolla nail oluruz. Bu yolda mülayim məqsədlər qoymaq olar, məsələn, yalnız instinktlərimiz üzərində kontrola can atdıqda; belə halda reallıq prinsipinə tabeli olan daha yüksək psixik instansiyalar hakim olur. Burada instinktlərin təmin edilməsi məqsədindən imtina heç də yoxdur; müəyyən növ əzablardan müdafiə, nəzarət edilən instinktlərin qeyri-məhdud ilkin instinktlarla müqayisədə daha az ağrılı olan narazılıq duyğusu hesabına əldə edilir. Lakin bunun nəticəsi həm də həzz imkanlarının şübhəsiz azalmasıdır. Vəhşi, ram edilməmiş «Mən» instinktlərinin təmin olunmasından yaranan xoşbəxtlik hissi, nəzarət altındakı instinktlərin doyurulması ilə müqayisəedilməz dərəcədə daha intensivdir. Pozulmuş impulsların dəf edilməzliyi və bəlkə də ümumiyyətlə, qadağan olunmuş meyvənin cəlbediciliyi burada öz iqtisadi izahını tapır.

Əzab-əziyyətdən qorunmanın digər texnikası psixiki aparatımızın əlçatan olan libidonun yerdəyişmələrindən istifadə edir. Bunun sayəsində onun fəaliyyəti daha əyilgən olur. Məsələ ondan ibarətdir ki, instinktlərin məqsədləri elə dəyişdirilsin ki, onlar xarici aləmin müqaviməti ilə qarşılaşmasın; buna isə instinktlərin sublimasiyası kömək edir. İnsan psixi və intellektual əməkdən həzz alma səviyyəsini yüksəltməklə ən çox nailiyyət əldə edir. Onda tale ona çox az zərər vura bilər. Belə bir məmnuniyyət, məsələn, rəssamın fantaziya obrazlarını təcəssüm etdirməsindən duyduğu sevinc və ya alimin problemləri həll edib həqiqəti dərk etməsi zamanı yaşadığı sevincdir. Onun keyfiyyətlərini gələcəkdə metapsixologiya nöqteyi-nəzərindən təsvir etmək mümkün olacaq. Hazırda biz yalnız məcazi mənada deyə bilərik ki, onlar bizə ən «incə və uca» kimi görünür, lakin onların intensivliyi kobud ilkin instinktlərlə müqayisədə aşağıdır; onlar bədənimizi sarsıtmır. Bu metodun zəifliyi ondan ibarətdir ki, onun tətbiqi universal deyil. Bu, yalnız az sayda insan üçün əlçatandır və xüsusi, o qədər də tez-tez rast gəlməyən qabiliyyət və istedadların olmasını tələb edir. Lakin bu azsaylı seçilmişlərə də əzab-əziyyətlərdən tam müdafiə təmin etmir. Onları tale oxlarından keçməyən zirehə bürümür. Əzab mənbəyi öz ət-cismi olduqda onlara kömək etməkdən imtina edir [8].

Əgər bu metod artıq xarici dünyadan asılı olmamaq cəhdini, psixi proseslər daxili aləmində təminat axtarışlarını aydın şəkildə nümayiş etdirirsə, növbəti iztirablardan müdafiə metodunda bu xüsusiyyətlər daha da güclənir. Reallıqla bağlantı burada daha da zəifdir, məmnuniyyət illüziyalar hesabına əldə edilir; insanlar onları illüziya kimi qəbul etsələr də, bu, onların reallıqdan qaçmaqda həzz tapmasına mane olmur. Bu illüziyalar fantaziyanın məhsuludur. Bir vaxtlar reallığı qavrama aparatının inkişafı başa çatanda, fantaziya təsəvvürlərin reallıqla yoxlanılması tələblərindən kənarda qaldı və çətinliklə əldə edilən arzuların illüziyalı icrası kimi saxlanıldı. Bu cür fantastik təminlərin zirvəsində incəsənət əsərlərindən həzz almaq durur; rəssam vasitəsilə bu həzz yaradıcı olmayan şəxsiyyət üçün də əlçatan olur [9].

İncəsənətin təsirinə həssas olan hər bir adam üçün o, əvəzolunmaz həzz və təsəlli mənbəyi kimi tanışdır. Lakin incəsənət bizi yüngül narkozla qərq edir. Bu, həyatın çətinliklərindən anlıq yayındırmadan başqa heç nə vermir. O, bizi real bəlalardan yaddan çıxartmağa yetərincə güclü deyil.

Digər metod daha enerjili və köklüdür. O, reallığı yeganə düşmən kimi görür. Reallıqla birgə yaşamaq mümkün deyil; heç olmasa bir mənada xoşbəxt olmaq üçün onunla bütün əlaqələri kəsmək lazımdır. Zahid dünyadan üz döndərir, o, bununla məşğul olmaq istəmir. Lakin daha böyük bir addım atmaq, dünyanı dəyişdirmək, onun yerinə ən dözülməz cəhətləri məhv edilmiş, başqaları ilə – arzularımıza uyğun olanlarla – əvəzlənmış yeni bir dünya yaratmaq olar. Ümidsiz buntla bu yola çıxanlar, adətən, heç nəyə nail ola bilmirlər – reallıq onlar üçün çox güclüdür. Onlar dəliyə çevrilir və çox vaxt illüziyalarını həyata keçirmək cəhdlərində özlərinə köməkçilər tapa bilmirlər. Hər halda, güman etmək olar ki, hər birimizin öz «zəif nöqtəsi» var və biz, reallığa illüziyalarımızı gətirərək, dünyanın hansısa dözülməz cəhətini xəyallarımızla düzəltmək istəyərək, paranoik kimi davranırıq. Xüsusi əhəmiyyət iddiasında olan hal, çoxlu sayda insanın illüziyalı reallıq dəyişikliyi yolu ilə özlərinə xoşbəxtlik və əzabdan müdafiə təmin etməyə çalışdığı vaxtdır. Biz bəşəriyyətin dinlərini belə kütləvi dəlilik növləri kimi qəbul etməliyik. Təbii olaraq, bu dəliliklə əlaqəsi olan hər kəs özünü belə hesab etmir.

Mən düşünmürəm ki, bəxtiyarlıq əldə etmək və əzablardan qaçmaq metodlarının siyahısı tükənmişdir; həmçinin bilirəm ki, bu material başqa təsnifatı da qəbul edir. Metodlardan birini hələlik gətirməməyimin səbəbi onu yaddan çıxartmağım deyil, ona başqa bir münasibətlə hələ müraciət edəcəyimiz üçündür. Həyat incəsənətinin bu texnikasını yaddan çıxartmaq olarmı! O, olduqca özünəməxsus cəhətlərin heyrətamiz birləşməsi ilə fərqlənir. Əlbəttə, onun məqsədi həm də taledən – daha yaxşı ifadə olmadığı üçün belə adlandıraq – asılı olmamaqdır və bunun üçün libidonun yuxarıda qeyd olunan köçürülmə xüsusiyyətindən istifadə edərək həzzin ödənilməsini daxili psixi proseslərə yönəldir. Həqiqətən, libido indi xarici dünyadan iyrənmir. Əksinə, dünyanın obyektlərinə sıx bağlanır. Ona duyğu ilə bağlı olmaqda xoşbəxtlik tapır. Bu texnika yorğun barışıqla kifayətlənmir — əzabdan qaçmaq məqsədilə. O, belə məqsədi yan keçir. Və xoşbəxtliyə nail olmaq kimi ilkin arzusunda qətiyyətlə durur. Bəlkə də, o, bu məqsədə hər hansı digər metoddan daha yaxın çatır. Mən, əlbəttə ki, mərkəzə sevgini qoyan və hər cür təminin başlıca şeydən – sevmək və sevilməkdən irəli gələcəyini gözləyən həyat orientasiyasını nəzərdə tuturam. Belə bir psixi quruluş hamımıza çox yaxşı bəllidir; sevginin formalarından biri – cinsi sevgi – bizləri sarsıcı həzzin ən güclü təcrübəsi ilə tanış edərək, xoşbəxtlik arzularımızın prototipini vermişdir. Tamamilə təbii ki, biz xoşbəxtliyi ilk dəfə tapdığımız yolda inadla axtarırıq. Bu həyat texnikasının zəif tərəfi aşkardır, əks halda kim bu xoşbəxtlik yolunu başqası ilə dəyişməyi ağlına gətirərdi. Əzab qarşısında heç vaxt o qədər aciz olmuruq, necə ki, sevdiyimiz zaman; heç vaxt o qədər ümidsiz bədbəxt olmuruq, necə ki, sevilən varlığı və ya onun sevgisini itirdiyimiz zaman. Sevginin bəxtiyarlığa çatmaq vasitəsi kimi əsasını qoyduğu həyat texnikası bununla bitmir; onun haqqında hələ çox şey demək olardı.

Buna maraqlı bir hal da əlavə olunur: həyat xoşbəxtliyi əsasən gözəl olan şeylərdən zövq almaqda axtarılır, bu gözəllik hisslərimizə və ya ağlımıza harada təqdim olunursa olsun – insan fiqurları və jestləri, təbii obyektlər və ya landşaftlar, incəsənət və hətta elmi yaradıcılıqdakı gözəllik. Estetik münasibət həyat məqsədi kimi bizə əzab təhlükəsindən həqiqi müdafiə vermir, lakin o, bizə bir sıra kompensasiyalar vəd edir. Gözəlin həzzinin xüsusi, bir qədər narkotikləşdirici hissiyyat xarakteri var. Gözəlliyin faydası o qədər də aydın deyil, onun mədəni dəyəri də aşkar deyil, lakin onsuz mədəniyyət mümkün deyil. Estetika elm kimi gözəllik duyğusunun yaranma şəraitini öyrənir; gözəlliyin təbiəti və mənşəyi haqqında heç nə deyə bilməz. Adət üzrə, nəticələrin olmaması yüksək üslublu və biməzmun boş söhbətlərlə pərdələnir. Təəssüf ki, psixoanaliz də gözəlliyin təbiətini az aydınlaşdıra bilir. Yalnız gözəlliyin seksual hisslər sahəsindən törəməsi təsbit olunmuş kimi görünür: bu, məqsədinə görə tormozlanmış instinktin üstün nümunəsi sayıla bilərdi. «Gözəl» və «həyəcanverici» seksual obyektin ilkin xüsusiyyətləridir. Diqqətəlayiq olan faktdır ki, görünüşü həyəcan doğuran cinsiyyət orqanlarının özləri demək olar ki, heç vaxt gözəl sayılmamışdır; gözəllik xarakteri bəlli ikinci dərəcəli cinsi əlamətlərlə əlaqələndirilirdi.

Təhlilin natamamlığına baxmayaraq, tədqiqatımızın mövzusu ilə bağlı bir neçə yekun qeyd etməyə cəsarət edəcəm. Həzz prinsipi bizi məcbur etdiyi xoşbəxt olmaq proqramı yerinə yetirilməzdir, lakin biz onu heç olmasa qismən də olsa həyata keçirmək cəhdlərindən imtina etməməliyik — xeyr, edə bilmərik. Məqsədin məzmununa görə müxtəlif yollar seçmək olar, istər bu yollar həzzə meyil olsun, istər də əzab-əziyyətdən qaçmağa xidmət etsin. Onların heç birində arzu olunan nəticəyə nail ola bilmərik. Xoşbəxtlik – onun mümkün sayıla biləcəyi məhdud mənada – libidonun fərdi iqtisadiyyatı problemidir. Burada bütün insanlara uyğun bir məsləhət mümkün deyil: hər kəs öz xoşbəxtliyini öz zövqünə görə tikməlidir. Seçiləcək yolun necə olacağına ən müxtəlif amillər təsir edəcək. Bu, insanın xarici aləmdən hansı real məmnuniyyəti gözlədiyi, ondan asılı vəziyyətə düşməyə nə dərəcədə hazır olduğu və nəhayət, öz arzularına uyğun olaraq xarici aləmi dəyişdirmək üçün hansı daxili qüvvələrə arxalandığından asılıdır. Artıq buna görə də dünyayla xarici əlaqələrdən başqa, fərdin psixi quruluşu həlledici əhəmiyyət kəsb edir. Əsasən erotik təbiətli insan digər şəxsiyyətlərlə hissi münasibətləri ilk yerə qoyar; narsisistik başlanğıcı üstün olan insan təminatı əsasən daxili psixi proseslərində axtarar; fəal insan isə öz gücünü sınaya biləcəyi xarici dünyaya yönələcək. Bu tiplərin ortasında yer alan insan üçün maraqların yönü onun istedadının növü və onda mümkün olan dürtülərin sublimasiyasının dərəcəsi ilə müəyyən edilir. Hər hansı həddindən artıq qərar cəzaya gətirib çıxarır, digər bütün variantları istisna edən hər hansı həyat texnikasının çatışmazlığı səbəbindən təhlükə yaradır. Ehtiyatlı tacirin bütün kapitalını bir işə yatırmaqdan çəkinməsi kimi, həyat arifliyi də insanı tək bir arzudan dolğun məmnuniyyət gözləməməyə çağırır. Müvəffəqiyyət heç vaxt təmin olunmur, o, müxtəlif amillərin birləşməsindən asılıdır və görünür, heç bir digər amildən daha çox, psixik aparatın öz funksiyalarını ətraf mühitə uyğunlaşdırmaq və onlardan həzz almaq üçün istifadə etmək qabiliyyətindən asılıdır. Doğuşdan etibarən xüsusilə əlverişsiz meyllər konstitusiyasına malik olan və libidonun komponentlərini sonradan düzgün şəkildə çevirməyib tənzimləməyən şəxs üçün, xüsusilə də qarşısında mürəkkəb vəzifələr durduqda, xarici dünyada xoşbəxtliyə çatmaq asan olmayacaq. Ona ən azı əvəzedici məmnuniyyət vəd edən son həyat texnikası nevroza qaçışdır ki, bu da çox vaxt artıq gənc yaşlarda baş verir. Xoşbəxtlik arzularının uğursuzluğunu daha gec yaşlarda görən insan xroniki intoksikasiya həzzində təsəlli tapır və ya psixoz [10] formasında ümidsiz bir üsyan cəhdi göstərir.

Din bu seçim və uyğunlaşma oyununa mane olur. Çünki o, bütün insanlara bərabər dərəcədə öz xoşbəxtliyə çatma yolunu qəbul etdirir. Həmçinin əzablardan müdafiə olunma yolunu da qəbul etdirir. Onun texnikası həyatın dəyərini kiçiltməkdir. Real dünya mənzərəsinin illüziyalı təhrifindən ibarətdir. Onun əsas şərti intellekti qorxutmaqdır. Din, psixi infantilizmin zorla fiksasiyası və kütləvi dəlilik sisteminə qoşulması bahasına bir çox insanı fərdi nevrozdan xilas edə bilir. Lakin bundan artıq deyil – yuxarıda qeyd edildiyi kimi, xoşbəxtliyə aparan çoxlu yollar var, baxmayaraq ki, heç biri ona dəqiq çatdırmır. Din də vədlərini tutmur. Nəhayət, iman sahibi «Rəbbin yollarının dərkolunmazlığı»ndan danışmağa məcbur qaldıqda, bununla o, əzablara qarşı son təsəlli və həzz mənbəyi kimi yalnız şərtsiz təslimiyyəti qəbul etmiş olur. Əgər o buna hazırdırsa, deməli, dolanbac yollara da ehtiyac qalmayıb.

[5] Göte «Mülayim kseniyalar» əsərində

[6] Daha aşağı səviyyədə bu barədə Vilhelm Buş «Dindar Yelena» əsərində belə deyir: «Qayğısı olanın içkisi də olar».

[7] Göte hətta xəbərdarlıq edirdi: «Heç nə yaxşı günlərin ardıcıllığından daha dözülməz deyil». Bəlkə də, bu, həddindən artıq şişirtmədir.

[8] Əgər xüsusi meyllər həyat maraqlarına yönəlməyi tələb etmirsə, hər kəs üçün əlçatan sadə iş Volterin ağıllı məsləhəti ilə göstərdiyi yeri tuta bilər. Qısa icmal çərçivəsində işin libidonun qənaət edilməsi baxımından əhəmiyyətinə uyğun qiymət vermək mümkün deyil. Həyatı idarə etmək üçün başqa heç bir texnika insanı reallıqla işə tam bağlanmaq qədər möhkəm bağlamır. O, fərdi etibarlı şəkildə ən azı bir reallıq sahəsinə – insan cəmiyyətinə cəlb edir. Libidinoz komponentlər əmək sferasına köçürülür. Bunlar narsistik, aqressiv və əsl erotik olanlardır. Bu fəaliyyət xüsusi dəyər qazanır. O, cəmiyyətdə vacib olan dəyərdən geri qalmır. O, sərbəst seçildikdə, peşəkar fəaliyyət xüsusi bir məmnuniyyət bəxş edir. Sublimasiya vasitəsilə dominant olan və ya konstitusion olaraq gücləndirilmiş meyllər faydalı hala gətirilir. Buna baxmayaraq, xoşbəxtliyə aparan yol kimi əmək insanlar tərəfindən çox qiymətləndirilmir. Onlar ona başqa təminetmə imkanlarına müraciət etdikləri qədər həvəslə müraciət etmirlər. İnsanların əksəriyyəti yalnız ehtiyac təzyiqi altında işləyir. Ən ağır sosial problemlər buradan irəli gəlir. Söhbət insanların əməyə qarşı olan bu fitri nifrətindən gedir.

[9] Müq. Freyd Z. «Psixi fəaliyyətin iki prinsipi haqqında müddəa» (1911) və psixoanalizə giriş üzrə 23-cü mühazirə.

Mən yuxarıda qeyd olunanlardan sonra, ən azı bir boşluğa işarə etməyə məcburam. İnsanın bəxtiyarlıq imkanlarını nəzərdən keçirərkən, narsizm ilə obyektə yönəlmiş libido arasındakı nisbi qarşılıqlı əlaqəni nəzərdən qaçırmaq olmaz. Özünə yönəlişliyin libidonun qənaətində hansı məna kəsb etdiyini aydınlaşdırmaq arzuolunandır.