III. Xoşbəxtlik, əzab və mədəniyyətin tələbləri

Xoşbəxtlik haqqında apardığımız tədqiqat bizi hələ də praktik olaraq hamıya məlum olmayan heç bir şey öyrətməyib. Xoşbəxtliyə çatmağın çətinliyinin səbəbləri ilə bağlı sual əlavə etsək belə, yeni nəsə əldə etmək perspektivi o qədər də böyük görünməyəcək. Biz artıq buna cavab vermişik, əzabların üç mənbəyini göstərərək: təbiətin qüdrəti, bədənimizin fəniliyi və ailədə, dövlətdə və cəmiyyətdə insanlar arasındakı münasibətləri tənzimləyən institutların qüsurları. İlk ikisi ilə bağlı ağlımız tərəddüd etmir: biz bu əzab mənbələrini qaçılmaz kimi qəbul etməyə və onlara tabe olmağa məcburuq. Biz təbiət üzərində tam hakimiyyətə heç vaxt nail olmayacağıq; orqanizmimiz, özü də təbiətin bir hissəsi olan, həmişə fani qalacaq, uyğunlaşma və fəaliyyətdə məhdud olacaqdır. Belə bir etiraf fəaliyyətin iflicinə gətirmir, əksinə, o, hərəkətlərimizə istiqamət verir. Əgər biz bütün əzab-əziyyətlərdən qurtula bilmiriksə, bəzilərini aradan qaldıra, digərlərini yüngülləşdirə bilərik – buna minilliklər boyu toplanmış təcrübə bizi inandırır. Üçüncü, sosial əzab mənbəyinə münasibətimiz fərqlidir. Biz onu ümumiyyətlə aradan qaldırmaq istərdik, çünki başa düşə bilmirik: nəyə görə özümüzün yaratdığımız institutlar bizə daha çox müdafiə vasitəsi olmur, nemət bəxş etmir? Həqiqətən, bu əzablardan sığınacağın bizə necə pis yarandığını düşünmək lazımdır, burada təbiətin alınmaz qüvvələrinin, konkret olaraq psixikamızın xüsusiyyətlərinin gizlənib-gizlənmədiyi şübhəsi yaranır.

Bu imkanı nəzərdən keçirərkən, üzərində dayanmağa dəyər, heyrətamiz bir fərziyyə ilə qarşılaşırıq. O, deyir ki, bədbəxtliklərimizin böyük hissəsinin günahı bizim sözüm ona mədəniyyətimizin üzərinə düşür; əgər ondan imtina edib ibtidailiyə qayıtsaydıq, qat-qat daha xoşbəxt olardıq. Mən bu iddianı heyrətamiz adlandırıram, çünki mədəniyyət anlayışını necə tərif etsək də, bizi hədələyən əzablardan qoruyan bütün vasitələrin məhz mədəniyyətə aid olması şübhəsizdir.

Bu qədər insan bu nöqtəyi-nəzərə, mədəniyyətə qarşı bu təəccüblü düşmənçilik hissinə necə gəlib? Mən hesab edirəm ki, mədəni vəziyyətdən uzun müddətdir mövcud olan dərin narazılıq, müəyyən tarixi şəraitdə belə bir mədəniyyət tənqidinin yetişə biləcəyi zəmin yaradıb. Mənə elə gəlir ki, bu şərtlərin sonuncusu və sondan əvvəlkisini mən müəyyən etmişəm; insan nəslinin tarixində onların bütün zəncirini izləmək üçün kifayət qədər savadım yoxdur. Mədəniyyətə düşmənçilik amili artıq xristianlığın bütpərəst dinlər üzərində qələbəsində rol oynamışdı. Mədəniyyətə düşmənçilik hissi yer həyatının dəyərini itirən xristian təliminə daha yaxın idi. Sonuncudan əvvəlki tarixi səbəb coğrafi kəşflərlə birlikdə ortaya çıxdı, çünki müsafirətlər qərbliləri ibtidai xalqlar və qəbilələrlə təmasa gətirdi. Müşahidələrin kifayətsizliyi və adət-ənənələrini anlamağın olmaması səbəbindən avropalılara elə gəldi ki, bu xalqlar sadə həyat sürürlər. Onlar mürəkkəb olmayan və xoşbəxt idilər. Bu həyat isə onlardan mədəni cəhətdən üstün olan qonaqlar üçün əlçatmazdır. Sonrakı təcrübə bu cür mühakimələrin çoxunu düzəltdi. Həyatın asanlığı, tez-tez təbiətin böyük mərhəməti ilə izah olunurdu ki, bu da gündəlik tələbatı qayğısız şəkildə ödəməyə imkan verirdi; lakin bu səhvən mürəkkəb mədəniyyət tələblərinin olmamasına aid edilirdi. Sonuncu səbəb bizə xüsusilə yaxşı tanışdır. O, nevrozlar mexanizminin müəyyən edilməsi ilə birlikdə üzə çıxarılmışdır. Bu mexanizm bizim, mədəniyyət daşıyıcılarının sahib olduğu cüzi xoşbəxtliyi belə aşındırmaqla hədələyir. Aşkar oldu ki, adam nevrozlaşır, çünki cəmiyyətin öz mədəni idealları naminə ona qoyduğu məhdudiyyətlərin bütün kütləsinə dözə bilmir. Bundan belə nəticə çıxarıldı ki, bu məhdudiyyətlər aradan qalxar və ya əhəmiyyətli dərəcədə azalarsa, itirilmiş xoşbəxtlik imkanlarına qayıtmaq mümkün olardı.

Buna daha bir məyusluq da əlavə olunur. Son nəsillərin həyatı dövründə insanlar təbiətşünaslıqda və onun texniki tətbiqlərində heyrətamiz tərəqqiyə nail oldular, onların təbiət üzərində hökmranlıqları qeyri-adi dərəcədə möhkəmləndi. Bu tərəqqinin müxtəlif cəhətləri hamıya bəllidir, onları sadalamağa ehtiyac yoxdur. İnsanlar bu nailiyyətlərlə fəxr edirlər və buna haqqları var. Lakin onlar qeyd etdilər ki, məkan və zaman üzərində yeni əldə edilmiş hakimiyyət, təbiət qüvvələrinə tabeçilik, minillik arzuların yerinə yetirilməsi həyatdan zövq almağı artırmadı və onları daha xoşbəxt etmədi. Buradan belə nəticə çıxarmaq lazımdır ki, təbiət üzərində hakimiyyət insan xoşbəxtliyinin yeganə şərti deyil, və buradan texniki tərəqqinin xoşbəxtliyə qənaət etmək baxımından faydasız olduğu nəticəsini çıxarmamalıyıq.

Burada belə bir etiraz irəli sürülə bilər: yüz kilometrlərlə uzaqda yaşayan uşağımın səsini istədiyim qədər tez-tez eşidə bilirəmsə, dostumun gəlişindən qısa müddət sonra onun uzun və yorucu səyahətini asanlıqla başa vurduğunu öyrənirəmsə, bu, müsbət nailiyyət, xoşbəxtliyin şübhəsiz artımı deyilmi? Məgər tibb uşaq ölümünü, doğum zamanı infeksiya təhlükəsini azaltmadımı, mədəni insanın orta ömür uzunluğu xeyli il uzanmadımı? Elmi-texniki əsrin bu nemətlərinə (tez-tez qınanan) biz hələ çox şey əlavə edə bilərdik, lakin artıq pessimist tənqidçinin səsi eşidilir, o bizə xatırladır ki, bütün bunlar, əsasən, məşhur lətifədə təriflənən «ucuz zövq» nümunələridir. Qışda ayağı çılpaq edib, sonra onu yenidən adyalın altına gizlətməklə belə zövqü asanlıqla əldə etmək olar. Məsafələri qət edən dəmir yolu olmasaydı, uşaq heç vaxt doğma şəhərini tərk etməzdi və onun səsini eşitmək üçün telefon da lazım olmazdı. Okeanı keçən paroxodlar olmasaydı, dostum dəniz səyahətinə çıxmazdı və mənim təşvişimi aradan qaldırmaq üçün teleqrafa ehtiyacım da olmazdı. Uşaq ölümünün azalmasının nə faydası var, əgər bu, bizi doğumun həddindən artıq məhdudlaşdırılmasına məcbur edirsə – və biz nəticədə gigiyenanın hökmranlığından əvvəlki dövrlərdəkindən daha çox uşaq böyütmürük, üstəlik, ailə həyatımızı bu qədər çətin şəraitə salırıq və, ehtimal ki, təbii seçimin xeyirxah təsirini ləğv edirik? Nəhayət, əgər həyat bu qədər ağırdırsa, sevinclərdən yoxsuldursa və əzablarla doludursa ki, biz ölümü azad edici kimi qarşılamağa hazırıqsa, uzun ömür bizə niyə lazımdır?

Şübhəsizdir ki, indiki mədəniyyətimizdə özümüzü pis hiss edirik, lakin keçmiş dövrün adamlarının daha xoşbəxt olub-olmadığını (və əgər olubsa, nə dərəcədə) müəyyən etmək olduqca çətindir. Onların mədəni şəraiti buna necə təsir edib? Biz xoşbəxtliyə obyektiv yanaşmağa meyilliyik, öz tələblərimiz və həssaslığımızla həmin qədim şəraitə köçürülürük. Biz orada xoşbəxtlik və ya bədbəxtlik hissinin yaranması üçün hansı səbəblərin aşkar olacağını yoxlamaq istəyirik. Bu yanaşma subyektiv duyğuların dəyişkənliyindən uzaqlaşdığı üçün obyektiv görünür. Lakin o, mahiyyətcə ən subyektivdir, çünki naməlum ruhi quruluşun yerinə özünkünü qoyur. Hər halda, xoşbəxtlik özü də tamamilə subyektiv bir şeydir. Qədim qalerlərdəki qulların, Otuzillik müharibəsi dövründəki kəndlilərin, Müqəddəs inkvizisiyanın qurbanlarının və poqrom gözləyən yəhudilərin vəziyyətindən istədiyin qədər dəhşətə gələ bilərsən. Lakin biz bu insanlara həmdərdlik edə bilmirik, biz yalnız xoşbəxtlik və bədbəxtlik hisslərinə həssaslıqda baş verən dəyişikliklər barədə fərziyyələr irəli sürürük (fitri kəsərsizlik və ya tədrici ağılsızlaşma, ümidsizlik, kobud və ya incə narkotiklər nəticəsində). Həddindən artıq iztirablar müəyyən müdafiə mexanizmlərini işə salır. Xoşbəxtliyin bu səmtinin daha da tədqiqi mənə boşuna görünür.

İndi xoşbəxtliyin təmin edilməsindəki dəyəri şübhə altına alınmış həmin mədəniyyətin mahiyyətinə müraciət etmək vaxtı gəldi. Biz hələ tədqiqatdan əvvəl bu mahiyyəti bir neçə sözlə ifadə edəcək düstur axtarmayacağıq. «Mədəniyyət» sözünün təbiətdən müdafiə və insanlar arasında münasibətləri tənzimləmək kimi iki məqsədə xidmət edən, həyatımızı heyvan əcdadlarımızın həyatından fərqləndirən bütün nailiyyətlər və institutlar məcmuunu ifadə etdiyini təkrar etməklə kifayətlənəcəyik [11]. Bunu daha yaxşı başa düşmək üçün, mədəniyyətin bütün insan cəmiyyətlərində özünü göstərən xarakterik cəhətlərini ayrı-ayrılıqda nəzərdən keçirək. Bununla belə, biz heç bir ehtiyat etmədən adi dilə (və ya deyildiyi kimi, dil hissinə) etibar edə bilərik, çünki bu yolla abstrakt terminlər vasitəsilə ifadə edilməyə hələ də müqavimət göstərən nəsə tutulur.

Başlanğıc çətinlik törətmir: biz mədəniyyətə insana fayda verən, torpağı ona tabe edən, onu təbiət qüvvələrindən qoruyan və s. bütün fəaliyyət formalarını və bütün dəyərləri aid edirik. Mədəniyyətin bu səmti ən az şübhə doğurur. Uzaq keçmişə müraciət etdikdə, biz ilk mədəni fəaliyyətləri – alətlərin tətbiqini, odun əhliləşdirilməsini [12], yaşayış yerlərinin tikintisini aşkar edirik.

Onların arasında istisna təşkil edən odun ram edilməsi fərqlənir. Digər nailiyyətlərə gəldikdə, insan bu yola daxil oldu və sonradan daima bu yolla getdi – onların ixtirasına səbəb olan motivləri təxmin etmək çətin deyil. İnsan bütün alətləri ilə həm motor, həm də sensor orqanlarını təkmilləşdirir və ya onların tətbiq dairəsini genişləndirir. Mühərriklər nəhəng qüvvələri onun ixtiyarına verir ki, bu qüvvələr də, əzələləri kimi, müxtəlif məqsədlər üçün istifadə oluna bilər; gəmi və təyyarə su və hava üzərində hərəkəti maneəsiz edir; eynəklər gözün büllurundakı qüsurları düzəldir; teleskop böyük məsafələri görməyə imkan verir; mikroskopun köməyi ilə torlu qişamızın quruluşu ilə qoyulmuş görünmə həddi aşılır. İnsan axıcı vizual təəssüratları həkk edən bir alət — fotoaparat yaratdı; qrammofon lövhəsi isə eyni şeyi səs təəssüratları ilə edir. Hər ikisi onun yaddasaxlama qabiliyyətinin, yəni yaddaşının materiallaşmasıdır. Telefon vasitəsilə o, nağıllarda belə inanılmaz sayılan məsafədə eşidir; yazı ilk gündən etibarən uzaqda olanların nitqi idi; yaşayış yeri ana bətninin, ilk və bəlkə də bu günə qədər arzulanan, içində təhlükəsiz olduğumuz və özümüzü yaxşı hiss etdiyimiz məskənin əvəzedicisidir.

Bu, sadəcə nağıl kimi səslənmir, bu, bütün – yox, əksəriyyətinin – nağıl arzularının birbaşa gerçəkləşməsidir: insan bunların hamısını elm və texnika vasitəsilə yer üzündə yaratmışdır, baxmayaraq ki, o, buraya ilk dəfə zəif bir heyvan kimi gəlmişdi; elə bir yer üzündə ki, burada hər bir fərd bu gün də dünyaya aciz bir körpə kimi gəlir – «oh inch of nature!». Bütün bunları o, mədəniyyətin nailiyyəti kimi qiymətləndirməlidir. Qədim zamanlardan bəri insan hər şeyə qadir olan və hər şeyi bilən ideal təsəvvür yaradırdı, tanrıları isə onların təcəssümü idi. Ona qadağan edilən hər şeyi onlara aid edirdi. Hətta demək olar ki, tanrılar onun mədəni idealları idi. İndi o, bu ideallara çatmağa çox yaxınlaşıb, özü demək olar ki, tanrı olub. Doğrudur, yalnız o dərəcədə ki, insani sağlam düşüncə ümumiyyətlə bu idealları əlçatan sayır. Bəzi hallarda onlar tamamilə qeyri-mümkündür, digər hallarda isə yarıyadək. İnsan, necə deyərlər, protezlər üzərində duran tanrıya çevrildi; bütün köməkçi orqanlarından istifadə edəndə möhtəşəm görünür, lakin onlar onunla bütövləşməyib və bəzən ona xeyli çətinlik törədir. Hər halda, o, bu inkişafın 1930-cu ildə başa çatmaması faktı ilə təsəlli tapmağa haqlıdır. Gələcək dövrlər mədəniyyətin bu sahəsində tərəqqinin yeni bəhrələrini gətirəcək. Bu gün təsəvvür edilməyən nemətlər onun allahabənzərliyini daha da artıracaq. Lakin tədqiqatımızın maraqları naminə unutmamalıyıq ki, müasir insan bütün ilahiliyinə baxmayaraq, özünü xoşbəxt hiss etmir.

Biz ölkənin mədəniyyət səviyyəsini onun necə qurulduğuna, hər şeyin nə dərəcədə məqsədəuyğun istifadə edildiyinə – torpaqların necə becərildiyinə, təbiət qüvvələrinin insana necə xidmət etdiyinə və onlardan müdafiə vasitələrinin nə cür olduğuna əsasən qiymətləndiririk. Qısası, insana faydalılığı nəzərdə tutulur. Belə bir ölkədə daşqınlarla hədələyən çaylar ram edilib, onların suları kanallara yönəldilir və lazım olan yerlərə çatdırılır. Torpaq burada diqqətlə becərilmiş, ona ən uyğun olan taxıl bitkiləri ilə səpilmişdir. Mineral sərvətlər səylə hasil edilir və zəruri əmək alətlərinə və qurğulara emal olunur. Mövcud olan rabitə vasitələri sürətli və etibarlıdır; vəhşi və təhlükəli heyvanlar məhv edilmiş, əvəzində ev heyvanlarının yetişdirilməsi inkişaf etmişdir. Lakin biz mədəniyyətə digər tələblər də irəli sürürük, istəyirik ki, onlar həmin ölkələrdə həyata keçirilsin. İlkin elan edilmiş faydalılıq kriteriyasından imtina edərək, insanın heç də faydalı olmayan şeylərə qayğısını görərək, mədəniyyətdən danışırıq. Onlar daha çox faydasız görünür, məsələn, şəhər üçün oyun meydançaları və təmiz hava anbarları kimi faydalı olan park əkini üstəlik çiçək klumbalarına da malik olduqda. Ya da mənzil pəncərələri çiçək qabları ilə bəzədildikdə. Asanlıqla görmək olar ki, mədəniyyətdən yüksək qiymət gözlədiyimiz faydasız şey gözəllikdir. Biz mədəni insandan gözəlliyə – həm təbiətdə rast gəldiyinə, həm də öz əlləri ilə yaratdığına – hörmət etməsini tələb edirik. Mədənilik kriterilərimiz bununla məhdudlaşmır, biz həm də təmizlik və nizam əlamətlərini görmək istəyirik. Şekspir dövründəki ingilis əyalət şəhərinin mədəniyyəti haqqında fikrimiz o vaxt aşağı düşür ki, Stratforddakı valideynlərinin evinin qapısı önündə böyük bir peyin yığını olduğunu oxuyuruq. Vyananın meşəsindəki cığırlara səpələnmiş kağız parçalarını görüb hiddətlənirik və «barbarlıq»dan, yəni mədəniyyətin əksindən danışırıq. Hər cür natəmizlik bizə mədəniyyətlə uzlaşmaz görünür. Bu tələbi biz insan bədəninə də şamil edirik, ona görə də Günəş Kralının necə pis qoxuduğunu eşidəndə təəccüblənirik və İzola Bellada Napoleonun səhər tualeti üçün istifadə etdiyi kiçik leğeni göstərəndə yalnız başımızı bulayırıq. Bizi təəccübləndirmir ki, kiməsə sabun istifadəsi birbaşa mədəniyyət meyarı kimi görünür. Eyni şey nizama da aiddir, o da təmizlik kimi insanın yaratdığıdır. Lakin təbiətdən xüsusi təmizlik gözləmək olmazsa da, nizam, deyəsən, onda artıq var idi. Böyük astronomik tsikllər üzərində müşahidələr insana yalnız nümunə deyil, həm də həyatında nizam-intizam yaratmaq üçün başlanğıc nöqtəsi vermişdir. Nizam bir dəfə müəyyən edilmişin məcburi təkrarıdır. O, hər hansı oxşar halda ləngimə və tərəddüdlərdən qaçmaq üçün nəyin, nə vaxt, harada və necə edilməli olduğunu təyin edir. Nizamın faydaları danılmazdır, o, adama məkan və vaxtdan daha yaxşı istifadə etməyi təmin edir, onun psixi qüvvələrini qoruyur. İnsan fəaliyyətində nizamın əvvəldən və məcburiyyət olmadan bərqərar olacağını gözləmək olardı; təəccüblüdür ki, bu baş vermədi — gündəlik işdəki səhlənkarlıq, etibarsızlıq və qaydasızlıq o dərəcədədir ki, onları insanın fitri meyli saymaq olar. Onu səmavi nümunələrə uyğun yaşamağa tərbiyə etmək çətindir.

Gözəllik, təmizlik və qayda mədəniyyət tələbləri arasında xüsusi yer tutur. Heç kim iddia etməz ki, onlar təbiət qüvvələrinin ram edilməsi və haqqında hələ danışacağımız digər məqamlar qədər həyat üçün vacibdir. Lakin onları ikinci dərəcəli bir şey kimi kənara da itələmək olmaz. Mədəniyyət təkcə fayda demək deyil; bu, artıq gözəllik nümunəsində də aydın görünür ki, onu mədəniyyətin maraqlar dairəsindən çıxarmaq heç də istəmirik. Qayda-qanunun faydası aşkardır, təmizlik gigiyenik tələbləri özündə birləşdirir. Təmizliyin faydasının, xəstəliklərin elmi əsaslarla qarşısının alınması haqqında xəbərdarlıq olmayan dövrlərdə belə, insanların diqqətindən kənarda qalmadığını fərz edə bilərik. Lakin faydalılıq bu halda da bu meylin tam dolğun izahını vermir, burada başqa bir şey də olmalıdır.

Lakin mədəniyyətin heç bir digər cəhəti onu psixi fəaliyyətin yüksək formalarına, intellektual, elmi və bədii nailiyyətlərə, habelə insan həyatında ideyaların aparıcı roluna hörmət və qayğı göstərməkdən daha yaxşı xarakterizə etmir. Bu ideyaların başında dini sistemlər durur; onların mürəkkəb quruluşunu başqa yerdə işıqlandırmağa cəhd etmişəm. Onların yanında fəlsəfi spekulyasiyalar və insan idealları, yəni ayrı-ayrı şəxsiyyət, xalq və bütün bəşəriyyət üçün əlçatan olan kamillik haqqında təsəvvürlər, habelə onlardan irəli gələn tələblər durur. Bu yaradıcılıq nümunələri bir-biri ilə əlaqəlidir və o qədər sıx şəkildə iç-içə keçir ki, onları həm aydınlaşdırmaq, həm də psixoloji cəhətdən təhlil etmək çətindir. Əgər biz hər bir insan fəaliyyətinin hərəkətverici qüvvəsinin fayda və zövq əldə etmək kimi iki üst-üstə düşən məqsədə yönəldiyinə dair ümumi mülahizəni qəbul ediriksə, onu yuxarıda qeyd olunan mədəniyyət hadisələrinə də şamil etməliyik. Bunu yalnız elmi və bədii fəaliyyətlə bağlı olaraq asanlıqla müşahidə etmək olar, lakin digər mədəniyyət formalarının da güclü insan ehtiyaclarına cavab verdiyinə şübhə etmək olmaz, hətta onlardan azlıq təşkil edən hissədə inkişaf etmiş olanlar belə. Müxtəlif dini və fəlsəfi sistemlərin, müxtəlif idealların qiymətləndirilməsi bizi çaşdırmamalıdır; biz onları insan ruhunun zirvəsi kimi qəbul etsək də, təəssüf doğuran səhvlər kimi də, onların mövcudluğunu, daha da çox, hökmranlığını tanımaq lazımdır, çünki bu, yüksək mədəniyyət səviyyəsinin göstəricisidir.

Mədəniyyətin sonuncu, lakin heç də az əhəmiyyətli olmayan xüsusiyyəti kimi, insanların qarşılıqlı münasibətlərinin, sosial münasibətlərin tənzimlənmə üsuluna diqqət yetirməliyik: qonşu, işçi qüvvəsi, başqası üçün seksual obyekt, ailə üzvü, dövlət vətəndaşı kimi. Burada müəyyən ideal tələblərdən uzaqlaşmaq və ümumiyyətlə, bu halda nəyin mədəniyyətə aid olduğunu dərk etmək xüsusilə çətindir. Bəlkə də, elə başlanğıcdan bəyan etmək lazımdır ki, mədəniyyət elementi sosial münasibətləri tənzimləmək cəhdinin ilk addımında artıq mövcuddur. Belə bir cəhd olmasaydı, bu münasibətlər özbaşınalığa tabe olardı, yəni fiziki cəhətdən güclü fərdin maraq və meyillərindən asılı olaraq formalaşardı. Heç nə dəyişməzdi, hətta bu güclü fərdin özündən daha güclü biri ilə toqquşması halında belə. Birgə yaşayış yalnız əksəriyyətin formalaşması ilə ilk dəfə mümkün olmuşdur — bu, hər bir fərddən daha güclü olan və hər bir fərdə qarşı birləşmiş qüvvədir. Belə cəmiyyətin hakimiyyəti artıq «hüquq» kimi fərdin hakimiyyətinə qarşı durur; fərdin hakimiyyəti isə bundan sonra «kobud güc» kimi pislənir. Fərdin hakimiyyətinin cəmiyyətin hakimiyyəti ilə əvəz olunması mədəniyyət baxımından həlledici addım olmuşdur. Onun mahiyyəti ondan ibarətdir ki, cəmiyyət üzvləri instinktlərini təmin etmək imkanlarında özlərini məhdudlaşdırırlar, fərd isə heç bir məhdudiyyəti qəbul etmir. Növbəti mədəni tələb ədalət tələbidir, yəni müəyyən edilmiş hüquq qaydasının ayrı bir fərdin xeyrinə pozulmayacağının qarantiyası. Hüququn etik dəyəri bununla məhdudlaşmır. Sonrakı mədəni inkişaf hüququn kiçik bir icmanın (kasta, təbəqə, qəbilə) özbaşınalığına çevrilməməsinə yönəldildi, belə icma daha geniş kütlələrə qarşı zorakılıqla hökmran mövqe tutardı. Nəticədə hüquq bütün şəxslərə (heç olmasa, ictimai həyata qabil olanlara) şamil edilməli, öz instinktiv meyillərini fəda edənlərə və heç kim (eyni istisna ilə) kobud zorakılığın qurbanı olmamalıdır.

Fərdi azadlıq mədəni nemət deyil. O, hər hansı mədəniyyətdən əvvəl maksimum idi, lakin o vaxt xüsusi dəyərə malik deyildi, çünki fərd onu qoruya bilmirdi. Azadlıq mədəniyyətin inkişafı ilə birlikdə məhdudlaşır, ədalət isə tələb edir ki, bu məhdudiyyətlərin heç birindən yayına bilməyək. İnsan cəmiyyətində azadlıq arzusu kimi özünü bəyan edən şey, mövcud ədalətsizliyə qarşı bunt ola bilər və bu yolla mədəniyyətin sonrakı inkişafına kömək edə, mədəniyyətlə uzlaşa bilər. Lakin bu cəhd mədəniyyət tərəfindən əhliləşdirilməmiş ilkin şəxsiyyətin qalıqlarından da qaynaqlana bilər və mədəniyyətə qarşı düşmənçiliyin əsasına çevrilə bilər. Beləliklə, azadlıq uğrunda mübarizə ya mədəniyyətin müəyyən formalarına və iddialarına, ya da ümumiyyətlə mədəniyyətə qarşı yönəlir. İnsan təbiətini termitin təbiətinə çevirə biləcək bir vasitə tapmaq çətindir; o, həmişə kütlələrin iradəsinə qarşı fərdi azadlıq iddiasını müdafiə edəcəkdir. Bəşəriyyətin mübarizəsinin xeyli hissəsi bir məsələ ətrafında cəmlənir – fərdi iddialar ilə kütlələrin mədəni tələbləri arasında məqsədəuyğun, yəni xoşbəxt bir tarazlıq qurmaq. Bu tarazlığın müəyyən mədəniyyət formaları vasitəsilə əldə edilib-edilməyəcəyi, yaxud münaqişənin barışmaz qalıb-qalmayacağı — bəşəriyyətin taleyüklü problemlərindən biridir.

Məişətin mədəni adlandırıla bilən cəhətləri haqqında ümumi təsirlərdən danışarkən, mədəniyyətin ümumi görünüşü barədə kifayət qədər aydın təsəvvürümüz yarandı, lakin, yəqin ki, hamıya məlum olmayan heç nə öyrənmədik. Bununla belə, biz mədəniyyətin kamilliyə bərabər tutulduğu və ya insana təlqin edilən belə bir kamilliyə gedən yol olduğu fikrindən çəkinirdik. İndi isə digər tərəfdən nəzər salaq. Mədəni inkişaf bəşəriyyəti əhatə edən, bizə artıq tanış olan bir şeyi xatırladan proses kimi təqdim olunur. Bu prosesi insanlarda olan bəlli meyllərlə bağlı dəyişikliklər vasitəsilə xarakterizə etmək olar. Həyatımızın iqtisadi vəzifəsi onların ödənilməsidir. Bu meyillərdən bəzisi o qədər zəifləyir ki, ayrı-ayrı şəxslərdə onların yerini xarakter xüsusiyyətləri tutur. Belə bir prosesin ən bariz nümunəsi uşaq anal erotikasında aşkar edilmiş hadisələrdir. Uşağın ifrazata, defekasiya funksiyasına, onun orqanlarına və məhsullarına ilkin marağı böyüdükcə simiclik, nizama və təmizliyə meyilliliklə əvəz olunur. Özbaşına dəyərli və arzuolunan bu xüsusiyyətlər psixikada o qədər hakim ola bilər ki, nəticədə bizdə anal xarakter deyilən şey yaranır. Bu necə baş verir, bizə məlum deyil, lakin müşahidələrin düzgünlüyü şübhə doğurmur [13].

Əvvəllər biz aşkar etmişdik ki, nizam-intizam və təmizlik mədəniyyətin vacib meyarlarıdır, baxmayaraq ki, onların həyati zəruriliyi tam aydın deyil və zövq mənbəyi kimi daha da az uyğundur. Burada ilk dəfə mədəni proseslə fərdin libidosunun inkişafı arasında analojiya yaranır. Digər instinktlərin təmin edilməsi şəraiti dəyişir, onlar başqa yollara yönəlməlidirlər. Əksər hallarda bu, məqsədin dəyişməsi ilə yanaşı, yaxşı məlum olan sublimasiya prosesi ilə müşayiət olunur, baxmayaraq ki, bəzən digər proseslər də baş verir. İstəklərin sublimasiyası mədəni inkişafın görkəmli xüsusiyyətidir; elmi, bədii və ideoloji kimi psixi fəaliyyətin yüksək formalarını mümkün edən məhz budur, bununla da mədəni həyatda mühüm rol oynayır. İlk təəssürata uyub, hətta demək olar ki, sublimasiya – mədəniyyət tərəfindən instinktlərə yüklənən tale-dir. Lakin burada tələsməmək daha yaxşıdır. Nəhayət, ən vacib məqamı nəzərdən qaçırmaq olmaz: mədəniyyət instinktlərdən imtina əsasında qurulduğu üçün onun zəruri şərti güclü instinktlərin ödənilməməsidir (basdırılması, sıxışdırılması və ya başqa bir şey?). Bu «mədəni qadağalar» insanlar arasındakı sosial münasibətlərin çox geniş sahəsində hökm sürür. Artıq məlumdur ki, onlar bütün mədəniyyətlərin mübarizə aparmağa məcbur olduğu düşmənçiliyin səbəbidir. Elmi işimizə qarşı sərt tələblər bununla müəyyən olunur, çünki çox şey izahata ehtiyaclıdır. İnstinktin təmin olunmasından uzaqlaşmasına nəyin səbəb olduğunu başa düşmək çətindir. Bu, heç də təhlükəsiz deyil: iqtisadi kompensasiya olmadıqda ciddi pozğunluqlar gözləmək olar.

Lakin mədəni inkişafı fərdin normal yetkinləşməsi ilə müqayisə edilən spesifik proses kimi yanaşmamızın əsaslılığını aydınlaşdırmaq üçün başqa bir məsələyə müraciət etməliyik. Biz sual verməliyik: mədəni inkişaf hansı təsirlər nəticəsində ortaya çıxır, onun mənşəyi nədir və gedişatını nə müəyyən edir?

[11] Bax. Freyd Z. Bir illüziyanın istiqbalı (1927).

[12] Psixoanalitik material, natamam və etibarlı interpretasiyaya tabe olmayan, yenə də bizə bu böyük insan hərəkətinin mənşəyi haqqında bir – fantastik səslənən – hipotez verir. Görünür, ibtidai insan qarşısına çıxan odu öz sidiyi ilə söndürməyə adət edirdi və bununla uşaq arzusunun təmin olunmasını əldə edirdi. Mövcud rəvayətlər şübhə yeri qoymur ki, əvvəlcə yuxarı qalxan, burulub-qovrulan alov dillərinin fallik anlanması olub. Sidiklə odun söndürülməsi (sonrakı nəhəngləri – liliputlar yanında Qulliveri və ya Rable'nin əsərində Qarqantüanı xatırlayaq) kişi ilə cinsi əlaqəyə bənzəyirdi, homoseksual yarışda kişi gücündən zövq almağa da oxşayırdı. Bu zövqdən ilk imtina edən, atəşi əsirgəyən onu özü ilə aparmağa və xidmətinə verməyə müvəffəq oldu. Özünün seksual həyəcanını ram edərək, o, odun fitri qüvvəsini özünə tabe etdi. Bu, mədəniyyətin böyük qələbəsi idi və istəkdən imtina etməyin özünəməxsus mükafatı sayılırdı. Sonradan qadın ev ocağının qoruyucusu təyin edildi, çünki o, anatomik quruluşuna görə, artıq belə bir zövqə özünə izin verə bilməzdi. Şöhrətpərəstlik, od və uretral erotika arasındakı əlaqəyə dair analitik təcrübənin daimi sübutları da diqqətəlayiqdir.

[13] Bax. Freyd Z. Xarakter və anal erotika (1908) və D. Consun və digərlərinin çoxlu məqalələri.