J. Bigelow: „The Mystery of Sleep“ (1904)

Yuxunun sirrini həll etmək, şübhəsiz ki, elmin ixtiyarına buraxılmalıdır; lakin mömin müəllif bibliya dəlilləri və teleoloji səbəblərlə əməliyyat aparır, məsələn: ilahi qayğıya layiq olmayan bir təsəvvürdür ki, O, insanı ömrünün tam üçdə birini ruhi fəaliyyətsizlik içində keçirməyə məcbur etsin. Yuxu daha çox o haldır ki, burada ilahi təsir insan ruhunun həyatına ən sərbəst və ən təsirli şəkildə daxil olur. Müəllifin düşüncə tərzini bütünlüklə rədd etməyimizə baxmayaraq, onun iddiasındakı həqiqət nüvəsini vurğulamağı nəzərdən qaçırmayaq. Yuxu zamanı ruh həyatının vəziyyəti haqqında elmi tədqiqatlar da bizi, yuxunun ruhi fəaliyyətlərin oyununu minimuma qədər dayandırdığı barədə indiyədək qəbul edilmiş fərziyyəni doğru olmayan kimi təqdim etməyə məcbur edir. Şüursuz ruh və hətta düşüncə fəaliyyətinin mühüm prosesləri, müasir dövrün yuxuların izahı ilə bağlı ortaya qoyduğu aydınlaşdırmaların sübut etdiyi kimi, dərin yuxuda da davam edir. Bu şüursuz ruh fəaliyyəti «demonik» adlandırılmağa layiqdir, lakin ilahi adlandırılmağa çətin ki.

Professor S. Fr.

[«Neue Freie Presse», № 14168, 4 fevral 1904, s. 22 («Miszellen»).]