G. J. Moebius: „Die Migräne“ (1895)
Miqren. G. J. Moebius tərəfindən. (Xüsusi Patologiya və Terapiyanın XII cildindən. H. Nothnagel tərəfindən nəşr olunmuşdur. Alfred Hölder nəşriyyatı. Vyana 1894.)
Nothnagel tərəfindən nəşr olunmaqda olan böyük daxili tibb dərsliyinə nevroloji töhfələr sırasını cənab Moebius miqren haqqında 7 çap vərəqi həcmində kiçik bir kitabça ilə açmışdır ki, bu əsər nevroloqlar dairəsindən çox kənarda maraq oyatmalı və etiraf qazanmalıdır. Cənab Moebiusun əsərləri eyni zamanda müəllifin şəxsiyyətinin təsvirini verən və oxucunun təsəvvüründə bu şəxsiyyətdən ayrılması mümkün olmayan əsərlərdəndir. Beləliklə, təqdim olunan bu yazı da cənab Moebiusda qiymətləndirməyi öyrəndiyimiz bütün xüsusiyyətlərə şəhadət edir: müşahidədə öz gözlərinə etibar etmək cəsarəti, bir zahiri görünüşü məhv etmək tənqidi həvəsi, mübahisədə idrakın və şübhənin son əsaslarına qədər geri çəkilməkdən çəkinməyən mütəfəkkirin məntiqi ardıcıllığı.
Bu səciyyəvi xüsusiyyətlərə onu da əlavə etmək lazımdır ki, müəllifimizin təqdimatı bir bilik sahəsinin bütün boşluqlarını və ziddiyyətlərini amansız bir səmimiyyətlə aydınlaşdırır, habelə o, xəstəlik əlamətlərinin qavranılmasında və terapiyanın qiymətləndirilməsində tibbdə yeni qüvvəyə minmiş psixi amilin öz haqqının verilib-verilməməsinə diqqətlə nəzarət edir. Bu kiçik kitabça yalnız ibrətamiz deyil, o, başdan sona qədər həm də cəlbedicidir. O, düzgün və nəcib bir üslubda yazılmışdır, halbuki bir çox tibb müəllifləri ixtisas təhsilinin ümumi təhsildən azad etmədiyini və bir millətin öz dilində yazıçılıq edən şəxslərə qarşı irəli sürə biləcəyi tələbləri aradan qaldırmadığını unudurlar. O, tez-tez ən uğurlu və təsirli bir bürüncək içində geniş əhəmiyyət kəsb edən tənqidi cümlələr və fikirlər gətirir. Mən Moebiusun miqrenin «vazomotor nəzəriyyəsi» haqqında öz hökmünü qeyd etdiyi bir neçə cümləni misal gətirirəm (səh. 105).
«Mən əminəm ki, vazomotor nəzəriyyə ölüdür, onun yalnız vis inertiae sayəsində hələ də tədris olunduğuna inanıram və buna görə də artıq canlı olmayan bir şeyin təkzibinə ətraflı girişməyə cəsarətim çatmır. Yalnız qısaca olaraq ən mühüm məqamlar vurğulansın. Hər yerdə, həm fizioloji, həm də patoloji sahədə parenxima hüceyrələrindəki proseslər birincildir, yerli qan dövranındakı dəyişikliklər isə nəticə hadisələridir: parenxima ağadır, qan dövranı isə xidmətçi.» Bu kitabın zəngin məzmununu təfərrüatı ilə izləmək cazibədar olardı, lakin mən bundan imtina edirəm, çünki burada nə sadəcə məzmunun xülasəsini, nə də kiçik etirazlar toplusunu təqdim etmək istəmirəm. Bunun əvəzinə, icazə verilsə, Moebius-un izahatlarını tamamlayıcı xarakter daşıyan iki məqamı daha ətraflı şəkildə işıqlandırmaq istərdim; hesab edirəm ki, bunlar miqrenin növbəti təsvirində daha geniş yer tutmalıdır. İlk növbədə diqqəti «hemikranik ekvivalentlər»ə yönəltmək istərdim.
Bunlar miqrendən fərqli simptomlardan təşkil olunan, lakin baş vermə və gedişat şərtlərinə görə, xüsusən də miqrenlə əvəz oluna bilmələri səbəbindən sonuncu ilə eyniləşdirilməli olan tutma hallarıdır. Aydındır ki, bu miqren ekvivalentləri yüksək diaqnostik və nəzəri maraq kəsb edir. Moebius da onları qeyd etməyi unutmur və onlar haqqında hələ çox az şey bilindiyindən şikayətlənir. Mən öz təcrübəmdən – ki, şübhəsiz hər bir oxucu bunu təsdiq edə bilər – miqren ekvivalentlərinin üç formasını tanıyıram: mədə, bel və ürək miqreni. Mədə miqreni əslində rudimentar baş miqrenidir, ondan yalnız mədə əlamətləri qalmışdır. Mən bu diaqnozu ilk dəfə qoyduğum xəstəni xatırlayıram: gənc bir xanım idi, onun «mədə xəstəliyi» həkimi tərəfindən bu günə qədər miqren kimi tanınmamışdır. Mədə xəstəliyi təkrar qusma ilə nəticələnən, 24 saata qədər davam edən, pubertatdan qısa müddət sonra başlamış, əvvəlcə daha seyrək, indi isə daha tez-tez baş verən və adətən bir neçə həftəlik fasilələr buraxan ürəkbulanma tutmalarından ibarətdir.
Tutma zamanı mövcud olan yüngül alın təzyiqi və işığa və səsə qarşı açıq-aşkar həssaslıq bu əsəbi mədə xəstəliyinin miqren kimi tanınmasına imkan verir. Göründüyü kimi, mədə miqreni miqren mənzərəsini yeni cizgilərlə zənginləşdirəcək bir şey deyil. Lakin bu hal «bel miqreni» üçün belə deyil; mən bunu diqqətəlayiq şəkildə əvvəl bəhs edilən xəstənin bacısında ilk dəfə müşahidə etdim. Bu xanım bütün gəncliyi boyu müəyyən bir dövrə qədər adi, çox da ağır olmayan miqrenlərdən əziyyət çəkmişdi. Onda qarışıq xarakterli ağır bir nevroz (histero-nevrasteniya) inkişaf etdikdə dəyişiklik baş verdi. O vaxtdan bəri o, onurğa sütununda şiddətlənən və halqa şəklində qarnı sıxan bel ağrıları tutmalarından əziyyət çəkməyə başladı. Bel (hətta intervallarda da) histerik analjeziya göstərirdi; miqren kimi izahı isə ağrıları həm burada, həm də orada tamamilə eyni olaraq təsvir edən xəstənin özündən qaynaqlanırdı.
O, «belimdə miqren var» deyirdi; onda zaman-zaman “etats de mal” (tutma halları), bir-birinə qarışan tutmalar olurdu; bu bel ağrılarının üzvi xəstəlik kimi izahını çoxillik müşahidəm nəticəsində istisna etməyi öyrəndim. Nevrozun yaxşılaşması ilə baş miqrenləri yenidən ortaya çıxdı; son iki ildə bu xanım, nisbətən yaxşı səhhətlə, köhnə və modifikasiya olunmuş miqren tutmaları arasında növbələşmə yaşayır, hər ikisi də yalnız tək-tək baş verir. Bel miqreni onda digəri ilə eyni səbəblərdən yaranır, lakin adətən bir qədər uzun çəkir. Səbəblər arasında yalnız coitus interruptus şübhəsizdir ki, bu da nevrozun yaranmasında öz rolunu oynayır. Bu halda mədə simptomları çox az nəzərə çarpırdı. Mən bel miqreninə o vaxtdan bəri təkrarən rast gəlmişəm. Son olaraq, bir kökəltmə müalicəsi (Mastkur) zamanı mənim vasitəmlə obsesif düşüncələrindən azad edilmiş bir qızda müşahidə etdim. Bu xəstə uzun müddət adi miqrenlərdən əziyyət çəkmişdi, onların mənzərəsinə həm ürəkbulanmalar, həm də boyun və çiyinlərdə ağrılar daxil idi.
Obsesif düşüncələr nəticəsində yaranan vəziyyətinin pisləşməsi zamanı o, miqren tutmalarında bütün bel boyunca ən şiddətli ağrılardan şikayətlənirdi, bunların yanında baş ağrıları arxa plana keçirdi. Kökəltmə müalicəsinin gedişatında mən onda baş və bel ağrılarının eyni dərəcədə iştirak etdiyi bir tutma və hər biri 4 həftəlik fasilələrlə baş verən, yenidən təmiz baş miqreni olan daha iki tutma müşahidə etdim. Göründüyü kimi, bu halda bel miqreni «baş miqreni»ndən ümumiyyətlə tam ayrılmamışdı. Həmçinin burada da, əvvəl qeyd olunan halda olduğu kimi, bel miqreni pisləşmə dövrünə uyğun gəlir və ümumi vəziyyətin yaxşılaşması ilə geri çəkilirdi. Hər iki halda, bundan əlavə, çox yaxşı tanınan spinal nevrasteniya mövcud idi ki, müalicə nəticəsində az qala aradan qaldırıldı. Miqren ekvivalentinin üçüncü formasını, ürək miqrenini, mən yalnız bir neçə nümunədə tanıyıram; lakin hesab edirəm ki, başqalarına daha tez-tez rast gəlmiş olmalıdır. Tipik bir nümunə kimi, gəncliyində adi miqrendən əziyyət çəkmiş, təxminən 50 yaşlı bir həmkarımın halını təsvir edirəm.
Fəaliyyətinə görə mühakimə etsək, kifayət qədər sağlam ürəyə malik olan bu həkim, miqrenə uyğun gələn fasilələrlə və səbəblərlə, 3–6 saat davam edən, hər iki gicgahda yüngül təzyiqlə müşayiət olunan, yüngül ağrılı sıxıntı hissi ilə aritmiyaya tutulur. Səbəblər pozulmuş gecə istirahəti, bir qəzəb və ya peşədə ağır qayğıdır; tutmaların tezliyi həftədə iki dəfə ilə 3 həftədə bir dəfə arasında dəyişir. Mən bu tutmaları hemikranik ekvivalentlər hesab edirəm, lakin məmnuniyyətlə etiraf edirəm ki, belə tutmalar silsiləsindən adi hemikraniyaya qədər hələ ara keçidlər çatışmır. Yeri gəlmişkən, düşünmürəm ki, adi və göz miqreninə bu əlavələrlə miqren formalarının müxtəlifliyi tükənmiş olsun. Daha sonra, Moebius-un da rədd etmədiyi bir miqren əlaqəsini, bu halın burunla əlaqəsini – qəsdən burun xəstəlikləri ilə demirəm – vurğulamaq istərdim.
Bunu müdafiə etmək üçün iki, əvvəlcə yalnız subyektiv təsirli səbəbim var: birincisi, öz bədənimdə əldə etdiyim təcrübədir ki, tez-tez baş verən və ağır miqren hipertrofik şişkin cisimlərin müalicəsi ilə seyrək və yüngül hala çevrilə bilər; ikincisi isə, bu qəzetin oxucularına yaxşı tanış olan bir tədqiqatçının, Berlindən Dr. W. Fliess-in işləri və təəccüblü müalicə uğurları ilə yaxından tanışlığımdır. Sələfi Hack-dən diaqnostik köməkçi vasitə kimi kokaini, müasir terapiyanın cəsarətli texnikasını və ümumi əhəmiyyətli baxış nöqtələrini qabaqlamış Fliess-ə görə, buruna ümumiyyətlə baş ağrılarının, eləcə də miqrenin patogenezində yalnız istisna hal kimi deyil, daha çox qayda olaraq rol tanınmalıdır. Əgər bu təsdiq olunarsa, «simptomatik miqren tutmaları»nın «miqren xəstəliyi» ilə əlaqəsini (s. 69) bu gün olduğundan yəqin ki, daha yaxşı anlaya biləcəyik. O zaman Moebius-da bu qədər son dərəcə tez-tez rast gəlinən və asanlıqla qazanıla bilən xəstəliyi «irsi degenerasiyanın bir forması» kimi görən, o qədər də cəlbedici olmayan miqren tərifinə qarşı etirazları ifadə etmək də asanlaşardı.
Sigm. Freud.
[«Wiener klinische Rundschau» (Internationale klinische Rundschau), 9-cu cild, 1895, № 9, s. 140–141.]